Қазақстан Республикасындағы тілдік жағдаят

КІРІСПЕ
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ТІЛДІК ЖАҒДАЯТ
1.1 Көптілділік тілдік жағдаятқа тән ерекшелік ретінде
1.2Экзоглостылық және көптілділік
2 МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ МЕҢГЕРІЛУІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ӨЗГЕРМЕЛІЛІКТЕРІ: ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
2.1 Тілдік өзгеріс: пайда болудың алғышарттары
2.2Тілдік сәйкестілік әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілік ретінде
2.3Тілдік құзірет және тілдік жылжу: Тілдік жылжу мен тілдік жылжудың бетбұрысының әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілігі
2.4 Қазақстанның білім саласындағы тілдік жылжуы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу жұмысының өзектілігі.Күні бүгінге дейін Қазақстандағы мемлекеттік тілді меңгерудегі әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктер туралы қазақ тілінде жеке зерттеу еңбектері болмағанымен, Э.Д.Сүлейменова, Н.Ж. Шәймерденова, Ж.С.Смағұлова, О.Б.Алтынбекова, М.И.Ақберді сынды ғалымдар мемлекеттік және республикадағы басқа да тілдерді меңгерудегі әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктер мәселесін теориялық жақтан саралап, статистикалық тұрғыдан талдау жүргізген. Бұл мәселе әлеуметтік тіл білімі саласымен байланысты қарастырылғандықтан, аталмыш тақырыпқа байланысты еңбектер бар, алайда олардың барлығы нақты мемлекеттік тілді меңгеруге қатысты деп айту дұрыс емес. Экономика, тілді үйренуге деген құштарлыққа байланысты бұл мәселе жыл өткен сайын жаңаша зерттеуді талап етеді. Себебі әр жылдың статистикасы әртүрлі болады, сондықтан да аталмыш тақырыпқа қатысты зерттеуді әр жылдары қарастырылған еңбектерді негізге ала отырып, жаңа тұрғыдан жаңа еңбектермен толықтыру қажет. Сондықтан да тақырып өзекті мәселелердің қатарынан орын алады.
Тақырып маңыздылығын анықтау.Қазіргі таңда мемлекеттік тіл меңгерілуінің әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілік мәселелерін зерттеу қарқынды дамып келеді. Сонымен қатар мемлекеттік тілдің меңгерілуінің барысын анықтау, ғылыми және әлеуметтік тұрғыдан талдау жүргізу оң нәтижесін тауып отыр. Дегенмен де кейбір шешімін таппаған мәселелердің кездесуі тақырыптың маңыздылығын көрсетеді.
Диплом жұмысының құрылымы.Кіріспеден, екі тараудан, қорытынды бөлімнен, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Диплом жұмысының мақсаты. Қазақстандағы мемлекеттік тіл меңгерілуінің әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілігіне шолу жасап, республика халықтары арасында қай тілдер үстемдік құрып тұрғанын, қазақ тілінде сөйлейтін азаматтар санының қаншалықты өсіп/кеміп жатқандығын, сонымен қатар мемлекеттік тілге деген көзқарастың арту-артпауына статистикалық және сипаттамалық тұрғыдан талдау жүргізу болып табылады.
Диплом жұмысының міндеттері:
- ҚР-да мемлекеттік тіл меңгерілуіне әлеуметтік лингвистика тұрғысынан талдау жүргізу;
-мемлекеттік тіл меңгерілуінің әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктерін жеке-жеке сипаттап, талдау жүргізу;
- әлеуметтік өзгермелілк пен лингвистикалық өзгермеліліктің ара жігін ашу;
-мемлекеттік тіл меңгеруінің әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілігінің басты себептеріне тоқталып, статистикалық тұрғыдан сараптама жүргізу.
Диплом жұмысының нысаны. Зерттеу нысаны етіп Қазақстандағы мемлекеттік тіл меңгерілуінің әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілігі алынды.
1. Қазақстан Республикасындағы этнолингвистикалық жағдаят: бүгіні мен келешегі //Қолжазба.– Алматы – Астана, 2009. – 4-5 б.
2. Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж., Аканова Д.Х. Языки народов Казахстана//Социолингвистический справочник. – Алматы, 2007.
3. Национальный состав населения Республики Казахстан. – Т.1-2: Итоги переписи населения 1999 года в Республике Казахстан// Статистический сборник. Под ред. А.Смаилова. – Алматы, 2000.
4. Қазақстан Республикасындағы этнолингвистикалық жағдаят: бүгіні мен келешегі // Аналитикалық баяндама.Алматы – Астана, 2009.
5. Хо Сун Чхол. Языковая ситуация в России и в других новых независимых государствах бывшего СССР. Анализ данных Всесоюзной переписи населения 1989 г. //Языки Российской Федерации и нового Зарубежья. Статус и функции. – Москва, 2000.
6. Баскаков А.Н. Некоторые замечания по поводу законов о языке//Русский язык в СССР. №4. – Москва, 1991.
7. GrimesB.F. Ethnologue: Languages and identity in contemporary Europe. Clevedon: Multilingual Matters – 1992.
8.Беликов В.И., Крысин Л.П. Социолингвистика. – Москва, 2001.
9. Мусаев К. История казахского языка//Қазақстан жоғары мектебі. – №5– Алматы, 1998.
10. Аренов М., Калмыков С. Современная языковая ситуация в Республике Казахстан//Саясат, №1 – Алматы, 1997.
11. Boeschoten H. The speakers of Turkic Languages//The Turkic Languages. – Ed.by L.Johanson & E.A.Csato. – L., N. – Y. – 1992.
12.Қайдар Ә. Интервью. – Өрлеу – Алматы, 1999.
13. Смагулова Ж.С. Языковая идентичность в Казахстане: социолингвистический анализ//Язык и идентичность. Материалы межд.конф. – Алматы, 2006.
14. Сулейменова Э.Д. Архетип «гадкого утенка» и языковая идентичность//Язык и идентичность. Материалы межд.конф. – Алматы, 2006.
15. Suleimenova E., Smagulova Zh., Akanova D. Language conflict and Language Planning in Kazakhstan//Central Eurasian Studies Society. FifthAnnualConference. Bloomington, USA, 2004.
16. Хасанов Б. Языки народов Казахстана: от молчания к стратегии развития. – Алматы, 2007.
17. Аубакирова Ж.С. Этнические особенности воспроизводства населения Казахстана. – 2005.
18. https://www.cia.gov
19. Labov W. Principles of linguistic change: Social factors. In the series, Language in society 29. Malden, MA: Blackwell Publishers, Inc. 2001. – p.572.
20.ШтомпкаП. Социология социальных изменений//http://lib.socio.msu.ru
21.Гидденс Э. Устроение общества//http://yanko.lib.ru
22.Лабов У. Отражение социольных процессов в языковых структурах//Новое в лингвистике. Выпуск VII. Социолингвистика. – М.: «Прогресс», 1975. – с.320-389.
23. Гамперц Дж. Об этнографическом аспекте языковых изменений//Новое в лингвистике. Вып.VII. Социолингвистика. – М.: «Прогресс», 1975. – с.299-319.
24. Прохоров Д.В. Социальная идентичность среднего класса//Вестник СамГУ. – 2007. – №3 (53). – с.44.
25. Щерба Л.В. Избранные работы по русскому языку. – М.: Учпедгиз, 1957. – с.21.
26. Торсуев Г.П. Проблемы теоретической фонетики и фонологии. Изд.2, доп. – М., 2008. – с.104.
27. Шигалова С.М. Вариантность слова//http://www.amursu.ru
28.Швейцер А.Д. К проблеме социальной дифференциации языка//Вопросы языкознания. – №5. – М., 1982. – с.39-48.
29. Валеневская Г.М. Межкультурная коммуникация, языковая вариативность и современный билингвизм//www.yspu.yar.ru
30. Гак В.П. Языковые преобразования. – М.: Языки русской культурой, 1998. – с.768.
31. Щерба Л.В. О трояком аспекте языковых явлений и об эксперименте в языкознаний//Языковая система и речевая деятельность. – Л., 1974.
32. Словарь социолингвистических терминов. – Изд.2-е, доп. и перераб./отв.ред.Э.Д.Сулейменова. – Алматы: Қазақ университеті, 2007.
33. Laver J., Trudgill P. Phonetic and linguistic markers in speech//social markers in speech/Edited by K.R.Schrer, H.Giles. – CambridgeUniversity Press, 1979. – p.1-32.
34.Мұхтар Д.С. Қазақ тіліндегі ж/дж бірліктерінің әлеуметтік жарыспалылығы: Фил.ғыл.докт.дис/PhD/әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. – Алматы, 2010.
35. Мұхтар Д.С. Тілдік өзгеріс және тілдік жарыспалану үрдісі//ҚазҰУ хабаршысы. Фил.сериясы – 2008. – №8. – 217-220б.
36. Doran M. Negotiating between Bourge and Racaille: Verlan as youth identity practice in suburban Paris//Pavlenko A., Blackledge A. (eds.) Negotiation of identities in multilingual contexts. – Clevedon: Multilingual Matters, 2003. – p. 93-124.
37. Hamers J., Balans M. Bilinguality and bilingualism. – Cambridge: CambridgeUniversity Press, 1990.
38. Heller M. The politics of codeswitching and language choice//Journal of multilingual and multicultural development 13(1/2), 1992. – P.123-142.
39.Laitin D. Identity in formation, the Russian-speaking populations in the near aboard. – Ithaca: CornelUniversity Press, 1998.
40. Lal B. Symbolic interaction theories [of ethnicity]//American behavioral scientist 3, 1995. – P.421-441.
41. Liebkind K. Social psychology//Handbook of language and ethnic identity/Ed.by Fishman J. – Oxford: Oxford University Press, 1999. – p.140-151.
43. Negotiation of identities in multilingual contexts/Ed.by Pavlenko A., Blackedge A. – Clevedon: Multilingual matters,2003.
44. Safran Nationalism//Handbook of languageand ethnic identity/Ed.by Fishman J. – Oxford: Oxford University Press, 1999. – p.77-93.
45. Woolard, Schieffelin Language ideology//Annual Review of anthropology. – 1994,№23. – p.53-82.
46.Акберди М.И. Возрастная идентичность и межпоколенная языковая трансмиссия//Динамика языковой ситуации в Казахстане. – Алматы, 2010.
47. Fishman J.A. Reserving Language shift. – Multilingual matters. Clevedon, 1991.
48.Вахтин Н.Б. Условия языкого сдвига (к описанию современной языковой ситуации на Крайнем Севере)//Вестник молодых ученых. Серия: Филологические науки. – №1. – СПб., 2001.
49. Пак Н.С. Проблема исчезновения миноритарных языков: автореферат дисс.докт.филог.наук – Алматы, 2004.
50. Словарь социолингвистических терминов. Москва, 2006.
51. Фиерман У. Поворот языкового сдвигав Казахстане//Этнографические обозрение. Институт этнологии и антропологии РАН им.Н.Н.Миклухо-Маклая – Москва: Наука, №6. – 2005.
52. Wardhaugh R. An introduction to sociolinguistics. Oxford: Blackwell Publishers, 1998.
53. Агентство РК(2010). Агентство по статистике РК//http://www.stat.kz
54.Алтынбекова О.Б. Этноязыковые процессы в Казахстане. – Алматы: Экономика, 2006.
55. Бюллетень Агентство РК по статистике. – Серия 15. Демография. – Астана, 2009.
56. Демографический ежегодник регионов Казахстана. Статистический сборник/Под ред. Б.Султанова. – Алматы, 2006
57. Система вышсего и послевузовского образования: Информационный справочник. – Астана, 2009.
58. Казахстан за годы независимости (1991-2007): Статистический сборник. – Астана, 2008.
59. Образование в Республике Казахстан. Статистический сборник/под ред. Б.Султанова – Алматы, 2006.
60.Шаймерденова Н.Ж., Авакова Р.А. Язык и этнос. – Қазақ университеті, 2004. – 248 б.
61. Потапова Р.К., Потапов В.В. Язык, речь, личность. – М.: Языки славянской культуры, 2006. – 496 с.
62. Смагулова Ж.С. Языковая идентичность в Казахстане: социолингвистический анализ. //«Тіл – Қоғам – Уақыт» атты халықаралық ғылыми-теориялық конф.материалдар жинағы. Аханов тағылымы. – Алматы, «Қазақ университеті», 2010.
63. Сулейменова Э.Д. Социолингвистические переменные языкого сдвига и поворота языкового сдвига. //«Тіл – Қоғам – Уақыт» атты халықаралық ғылыми-теориялық конф.материалдар жинағы. Аханов тағылымы. – Алматы, «Қазақ университеті», 2010.
64. Торекулов Н. Новые задачи. Антология социольно-политической мысли Казахстана с древнейших времен до наших дней – Алматы: Институт развития Казахстана, 2002.
65. Алтынбекова О.Б. Языковые сдвиги в образовательном пространстве Казахстана // Динамика языковой ситуации в Казахстане. – Алматы, 2010 – с.295-341.
66. Лабов У. Исследования языка в его социальном контексте//Новое в лингвистике. Вып.VII. Социолингвистика. – М.: «Прогресс», 1975. – с. 114-129.
67. Бурдье П. О производстве и воспроизводстве легитимного языка//http://www.strana-oz.ru/?numid=23&article=1040
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Күні бүгінге дейін Қазақстандағы мемлекеттік тілді меңгерудегі әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктер туралы қазақ тілінде жеке зерттеу еңбектері болмағанымен, Э.Д. ... Н.Ж. ... Ж.С. ... О.Б. Алтынбекова, М.И. Ақберді сынды ғалымдар мемлекеттік және республикадағы басқа да тілдерді меңгерудегі әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктер мәселесін теориялық ... ... ... ... ... ... Бұл ... әлеуметтік тіл білімі саласымен байланысты қарастырылғандықтан, аталмыш тақырыпқа ... ... бар, ... ... ... ... ... тілді меңгеруге қатысты деп айту дұрыс емес. Экономика, тілді үйренуге деген ... ... бұл ... жыл ... ... ... зерттеуді талап етеді. Себебі әр жылдың статистикасы әртүрлі болады, сондықтан да аталмыш тақырыпқа қатысты зерттеуді әр ... ... ... ... ала отырып, жаңа тұрғыдан жаңа еңбектермен толықтыру қажет. Сондықтан да тақырып өзекті мәселелердің қатарынан орын алады.
Тақырып маңыздылығын анықтау. ... ... ... тіл ... әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілік мәселелерін зерттеу қарқынды дамып келеді. Сонымен қатар мемлекеттік ... ... ... ... ғылыми және әлеуметтік тұрғыдан талдау жүргізу оң нәтижесін тауып отыр. Дегенмен де кейбір шешімін таппаған ... ... ... ... ... ... құрылымы. Кіріспеден, екі тараудан, қорытынды бөлімнен, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Диплом жұмысының мақсаты. ... ... тіл ... ... лингвистикалық өзгермелілігіне шолу жасап, республика халықтары арасында қай тілдер үстемдік құрып тұрғанын, қазақ тілінде сөйлейтін азаматтар санының қаншалықты өсіп/кеміп жатқандығын, ... ... ... тілге деген көзқарастың арту-артпауына статистикалық және сипаттамалық тұрғыдан талдау жүргізу ... ... ... ... ... ... тіл меңгерілуіне әлеуметтік лингвистика тұрғысынан талдау жүргізу;
- мемлекеттік тіл меңгерілуінің әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктерін жеке-жеке сипаттап, талдау жүргізу;
- әлеуметтік өзгермелілк пен ... ... ара ... ... мемлекеттік тіл меңгеруінің әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілігінің басты себептеріне тоқталып, статистикалық тұрғыдан сараптама жүргізу.
Диплом жұмысының ... ... ... етіп Қазақстандағы мемлекеттік тіл меңгерілуінің әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілігі алынды.
Диплом жұмысының пәні. Мемлекеттік тіл меңгерілуінің әлеуметтік лингвистикалық ... оның ... және ... ерекшелігі, әлеуметтік өзгермелілік және тілдік өзгермелілік.
Диплом жұмысының әдіс-тәсілдері. Жұмыста тілдік факторларды белгілеудегі материалдарды жаппай сұрыптау, бақылау, сауалнама жүргізу, жүйелеу, ... ... ... ... ... ... мен ... Зерттеу материалдары ретінде ғалымдардың және өз тарапымыздан жүргізілген сауалнамалардың нәтижелері, сонымен қатар ғылыми негізде жазылған еңбектерде жарияланған статистикалық деректер ... ... ... зерттеудің негізгі материалы болып табылады.
Макросоциолингвистикалық зерттеулердің мәліметтері ретінде Э.Д.Сүлейменованың ... ... ... ... және ... ... атты ... орындалған келесідей ғылыми-зерттеу жобаларының мәліметтері алынды, олар: ; ; ; ; ; ... жазу ... ... ... терминдерінің сөздігі (Э.Д.Сүлейменова, Н.Ж. Шаймерденова, Ж.С. Смағұлова, Д.Х. Аханова), сонымен қатар Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің деректері, Қазақстан Республикасы ... және ... ... деректері, Қазақстанда 2004-2009 жылдары жүргізілген Бірыңғай Ұлттық тестілеу деректері, Қазақстан Республикасындағы Тілдерді қолдану мен ... ... ... ... ... Тіл ... тұжырымдамасы, Қазақстан Республикасының Тіл туралы заңдары және т.б. ... ... ... ... ... ... ... аймағында 1989 жыл мен 2010 жылдар аралығында жеке ғалымдар тарапынан және мемлекеттік органдар тарапынан жүргізілген сауалнамалар мен ... ... ... мәліметтерді талдау; тәуелсіздік алғаннан бері қабылданып жатқан заңдар мен бағдарламаларға шолу жасап, мемлекеттік тілдің қазіргі және бұрынғы хал ахуалын салыстыру, ... ... және ... тіл ... ... ... етіп ... себептерді айқындап, болашағын болжау.
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ТІЛДІК ЖАҒДАЯТ
Қазақстан ... жаңа тіл ... ... ... ... жақтарын реттейтін Конституцияға және Тіл туралы заңдарға (22.09.1989 және 11.06.1997), Тіл саясатының тұжырымдамасына (04.11.1996), Тілдерді қолдану мен ... ... ... ... ... және 2011) ... ... асырылады. Тіл саясаты ұлттық саясаттың ажырамас бөлігі ретінде белгілі бір субъектілердің (мемлекеттік ... ... ... ... және т.б.) ... даму барысына саналы және мақсатты түрде әсер ету теориясы мен практикасы ретінде анықталады.
Қазақстандағы қазіргі тілдік өмір және оның үдерістері болып ... ... ... және тез арада талдап, қорытуды талап ететін сұрақтардың қатарына тіл ... ... ... ... асыру амалдары және құралдары; мәртебелік және корпустық тілдік жоспарлаудың мазмұны, кезеңдері, тиімділігі; мемлекеттік тілдің ... ... ... тіл меңгерілуіндегі әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктер; жеке тұлғаның мемлекеттік, этникалық, тілдік ... ... және оның ... ... ... ... өзгеруі, әртүрлі мәртебедегі тілдер теңдігін бірегей коммуникативтік кеңістікте реттеу және т.б. көптеген мәселелер жатады. Қазақстандағы ... ... тіл ... және ... ... ... және де ... басқа қырлары қазақстандық (К.М. Әбішева, О.А. Айтбаев, Д.Х. Ақанова, О.Б. Алтынбекова, М. Аренов, Ж.С. Аубакирова, З.К. ... Г.А. ... ... А. ... С. ... А.Е. ... М.М. Копыленко, Н.Э.Масанов, Н.С. Пак, Ж.С. Смағұлова, С.Ю. Сон, Э.Д. Сүлейменова, ... Е.А. ... К.Ш. ... Н.Ж. ... және т.б.) және ... (В.М. Алпатов, А.Н. Баскаков, В.И. Беликов, В.Н. Белоусов, М.И.Исаев, Л.П. Крысин, Г.Д. Макконнелл, В.Ю. Мехальченко, К. Мусаев, В.П.Нерознак, В.М. ... Г. ... Хо Сун ... ... B.Anderson, D.Bhava, W.Fierman, E.Goodman, B.Silver және т.б.) ғалымдардың еңбектерінде талданады [1].
Бүгінде Қазақстан - көпэтникалық, мультимәдени және көпконфессионалды ел, онда ... ... топ пен ... тип ... ... ... тұрады.
Қазақстан тілдік жағдаятының экзоглостылығы әдебиеттерде, көптеген дереккөздерде аз сипатталып жүрген жоқ, тілдердің шамамен саны - 130-ға жуық ... ... ... жүр, ... да ... ... 1999 ... санақ нәтижелері бойынша 126 тіл идентификацияланған, олардың ... ... тілі ... тіл) мен орыс тілі ... орын ... ... диаспоралары тілдерінің басым көпшілігі негізгі тұратын елі бар/болған қоныс аударылған немесе жер ... ... ... ... ... ... ... тұратын елдегі мәртебесі және/немесе таралуы кандай екендігіне қарай оларды төмендегідей бөліп қарастыруға болады:
1) Экзогенді тілдер, Қазақстаннан ... ... ... ... ... ол ... бұл тіл негізгі ұлт тілі, мемлекеттік, ресми және/немесе мажоритарлы болып табылатын тілдер (мысалы, абазин, абхаз, авар, адыгей, әзірбайжан, албан, ... ... ... ... ... ... венгер, гагауыз, грузин, даргин, ингуш, кабардин-черкес, калмык, қарақалпақ, карачай-балқар, қырғыз, коми-зырян, ... ... ... лак, ... ... литва, таулы марий, жазық марий, молдаван, моңғол, мордава мокша, мордова эрзя, неміс, ноғай, осетин, парсы, поляк, ... ... ... ... ... табасаран, тәжік, татар, тат, тува, түркмен, удмурт, өзбек, ұйғыр, украин, фин, хакас, хорват, шешен, чех, чуваш, ... ... ... ... ... ... тысқары тұратын басқа ауданы бар, ол жерде бұл негізгі ұлт тілі, мемлекеттік, ресми және/немесе мажоритарлы болып ... ... ... ... ... ... ... сирия), белудж, веп, долган, дұнған, ижор, ительмен (камчадаль), карайым, карель, кет (остяк), коряк, қырым татарлары, ... лив, ... ... негидаль, ненец, нивх, орок, ороч, рутуль, рушан, саам, селькуп, талыш, ... ... ... ... ... ульч, хантый, цахур, чуван (юкагир тілінің диалектісі), шор, шугнан, эвенкий, эвен, энец, юкагир);
3) Қазақстан ... ... ... ... тілдер құрайды, оларды жеке топқа бөлу ары қарай терең талқылауды қажет етеді, алайда ... ... ... бұл тобына ағылшын, вьетнам, испан, итальян, қытай, француз, хинди, урду тілдері жатқызыла алады, бұл тіл иелері тіл ... ... ... ... ... ... ... игеруімен сипатталады [2, 24-33; 108-251 б].
Алайда барлық аталған тілдердің Қазақстанның ... ... ... қатысуы қалай?
Этнотілдік әртүрліліктің маңызды көрсеткіші тілдердің референтті иелерінің саны болып табылады: Қазақстандағы қазақ және орыс тілдері тіл ... саны ... ... әлем ... ... (283 тіл) ... және қазақ, орыс тілдері негізгі екі мықты коммуникативтік серіктес болып ... 124 ... ... этникалық топтарының барлығы ел тұрғындарының 15,2%-ын құрайды, олардың ішінде 45,2% тілдер - Қазақстандағы тіл ... саны өте аз ... ... келтірілген кестедегі мәліметтер 1970, 1979, 1989 Бүкілодақтық санақ материалы бойынша және 1999 ... ... ... санағы бойынша есептелген [3].
Кесте 1.
Тілдер
1970
1979
1989
1999
1. абазин
60
119
97
64
2. абхаз
187
237
326
185
3. агуль
7
142
233
126
4. адыгей
221
221
289
130
5. албан
49
63
70
46
6. алеут
1
9
6
8
7. белуджи
30
139
71
33
8. вепс
27
33
44
30
9. долган
17
18
56
25
10. ... ... ... кет
4
11
11
5
14. коряк
7
16
34
48
15. лив
-
-
7
3
16. мансий
14
36
37
8
17. нанай
19
48
35
19
18. ненец
52
108
72
83
19. негидаль
4
-
6
1
20. нивх
5
11
16
8
21. орок ...
- ... ... рутуль
8
52
249
113
24. рушан
-
-
-
20
25. саам
2
13
14
2
26. селькуп
7
8
13
3
27. серб
92
93
179
1
28. ... ... ... ... ... удэгей
7
33
19
47
33. ульч
1
4
11
3
34. хорват
10
7
42
39
35. хантый
35
49
53
24
36. цахур
31
68
31
17
37. чукот
16
4
24
19
38. шугнан
-
-
-
21
39. эвенкий
42
93
47
30
40. ... ...
- ... ... якут ... ... тілдік жағдаятқа тән ерекшелік ретінде
Жер шарының 70%-ға жуық тұрғыны қандай да бір дәрежеде екі-/көптілді деп есептеледі және бұл цифр бір елде ... ұлт ... ... ... ... ... ... Мұндай ел тұрғындарының көптілділігі ұдайы категория емес: көптілділікке ... ... ... ... ... ... екі және одан да көп тіл ... саны қандай да бір себептер бойынша өсуі немесе қысқаруы мүмкін.
Тілдік үдерістер оның ішінде қос/көптілділік тікелей реттеуге ... бұл өте ... ... ... объективті (ең алдымен геосаяси, әлеуметтік-функционалдық) және субъективті (құндылық ... ... ... ... және т.б.) ... жауап қайтаратын қарама-қайшы үдерістер. Этникалық сана және өзіндік сана ... ... ... табылады, әсіресе тілдік жоспарлауда айқын көрінеді. Қазіргі таңда қазақ тілі ... ол ... ... ... және ... ... ... елдің қос-/көптілділік дәрежесінің өсуіне қалай әсер ететіндігін бақылауға болады.
Көптілділік референтті этникалық топтардың ... ... және ... ... ... ... көптілділігіне қатысу дәрежесіне, тілдік жылжудың болу/болмауына, сондай-ақ мәртебелік және корпустық жоспарлаудың сәттілігіне, мемлекеттік тілдің таралуын және оны қазақстандықтардың меңгеруін жоспарлауға ... ... ... ... тілдік жағдаятының аса маңызды сипаттамаларының бірі ретінде көптілділік талданады: көптілділік мәнінің экзоглостылыққа қатысты ... ... ... ... мазмұны, әр түрлі этникалық топтардың біртілділігі мен көптілділігінің төмендеуі/өсуі, сонымен қатар қала vs. ауыл ... ... ... және ... ... меңгеру елдегі этнотілдік әртүрлілік пен көптілділіктің көрсеткіші ретінде бағаланады, дегенмен көптілділік үдерісінде басқа тілдердің де қатысатындығын жоққа шығаруға болмайды. Тілдерді ... ... ... ... көбіне респонденттердің қазақ және орыс тілдерінің қолданылу салалары туралы алынған көрсеткіштермен ... (2 ... ... деректері төмендегідей бақылаулар жасауға мүмкіндік береді: а) қазақ ... ... және орыс ... ... салаларда қолданады, сөйтіп екі тілді білетіндерін көрсетеді; орыс ... ана ... ... ... қолданады, қазақ тілін тек басқарылатын қатынаста (жұмыста) және бейресми екі салада (достармен, ... ... ... ... факт орыс ... қазақ тілін меңгеру жайлы деректермен қарама-қайшы келеді, бұл олардың тілдерге көзқарасы бойынша түсіндіріледі; б) қазақ респонденттер ана тілін қолдану саласын ... ... ... да орыс ... сол кең ... қолдану қабілетін сақтайды. Орыс тілін екі топ респонденттері де барлық салада қолданады, бұл орыс тілінің коммуникативтік ... ... ... ... ... - ... және орыс тілдерінің қолданылу салалары (%)
Қолданылу салалары
Қазақ тілі
Орыс тілі
қазақтар
орыстар
қазақтар
орыстар
Мектепте
49,2
0
10,4
66,6
Жұмыста
31,2
1,8
10
53,2
Достармен
47,2
0,9
11,6
75,7
Көршілермен
51,2
0
15,2
81,0
Дүкенде
24,8
0
58,0
95,0
Көлікте
27,6
0
22,0
83,6
Банкте
22,4
0
27,6
81,1
Мемлекеттік мекемелерде
29,6
0
22,8
82,8
Базарда
30,0
0,9
16,8
79,3
Газет-журнал оқығанда
38,4
0
11,6
57,7
Көркем әдебиет оқығанда
48,8
0
13,6
63,1
Ғылыми әдебиет оқығанда
45,6
0
20,0
64,9
Радио тыңдау үшін
35,2
0
21,6
62,2
Теледидар көру үшін
31,2
0
13,6
54,1
Интернет үшін
17,6
0
20,4
46,8
Компьютерде ... ... ... ... ... ... орыс, диаспора тілдерінің т.б. таралу сипатын Қазақстан тұрғындарын төрт топқа ... ... ... ең ірі ... ... ... орыстар, ірі және аз диаспора өкілдері. Бұдан басқа көптілділік оның қалада vs. ауылдық аудандарда өмір сүруі тұрғысынан, сонымен қатар ... ... ... ... ... Ол үшін ең алдымен экзоглостылықтың мәнін ашып алу керек.
1.2 Экзоглостылық және көптілділік
Экзоглостылық - бұл елде әр ... ... ... мен құрылымдық типтер тілдерінің болуымен анықталатын тілдік жағдаяттың мәнді сипаттамасы.
Дәл осы мағынасында ... ... ... ... ... сипатталады. Қазақстан тілдер санын нақтылау және оларды әлеуметтік лингвистикалық сәйкестендіру бірқатар ... ... ... ... ... мен этнонимдердің сәйкестенбеуі, этноаттитутты топтастыру қағидаларының бұзылуы, ел тұрғындары ... ... ... ... ... болуы және керісінше елдегі кейбір этностар өкілділігі, олардың тілдерді меңгеруі жөнінде деректердің жоқтығы және т.б. Дей ... ... ... ... ... ... ... қайта-қайта айтылып, тілдердің шамамен 130-ға жуық екені табанды түрде көрсетіліп жүрді.
әлеуметтік лингвистикалық анықтамалықта 126 тіл сәйкестендірілді [2], ... ... тіл ... ... ... ... лингвистикалық зерттеу мынадай маңызды факторлары ескеруді қажет ... ... ... ... және ... ... ... жағдайлары, аралас некелердің болмауы/болуы және олардың үлес салмағы, этнодемографиялық, мәдени-білімдік, кәсіптік, гендірлік, жасаралық, өмір сүру ортасы, ішкі және сыртқы миграция және т.б. ... бұл ... ... өзара байланыста тұр және тілдік таңдауды анықтайды.
Қазақстанның көп-/қостілділігі - ... ... және ... ... Ол ... Қазақстан тілдерінің референтті этникалық топтарының демографиялық пәрменділігіне және олардың қоныстану сипатына, ел көптілділігіндегі қатысу дәрежесіне, тілдік жылжудың бар/жоқтығына, ... ... ... және ... ... ... қазақстандықтардың мемлекеттік тілдің таралуы мен меңгерілуін жоспарлауына байланысты болмақ [1].
1. Этнотілдік әртүрлілік көрсеткіші ретінде қазақ тілін және этникалық ... ... ... тілдеріне байланысты ана тілінің аздаған диаспораларын сақтауға күмән тууы мүмкін. Қазақстан Республикасының Конституциясында (7 б., 3 т.) кепілдендіріледі, ... ... ... ... тек 14 ана тілі оқытылады. Диаспораларың 7 тілі мектепте оқытылады, ... ... оқу ... ... ... ... ... корей, әзірбайжан т.б. тілдер бойынша мамандар даярлау жүзеге асырылады, дегенмен ана тілінде оқитын студенттердің саны көп ... ... ... ... 2004 жылы 401, ... ... - 11, неміс тілінде - 14, ұйғыр тілінде - 16, ... ... - 17 адам ... ... диаспоралар мүдделерін қолдап, газет-журналдар шығаруға көмектеседі, барлық басылымдардың 70% - дан астамы орыс, ... ... ... ... ... және ... да ... шығарылады, мемлекеттік тапсырыстар пакеті бар, (неміс диаспорасының газеті, 2000 дана болып шығады), (корей диаспорасының ... 1081 дана ... ... ... ... 6030 дана тираж) және т.б. басылымдар салық төлеуден босатылған. Мемлекет барлығы диаспора ... ... 14 ... пен 8 ... жартылай қаржыландырады [1].
Тілдер мен халықтардың тікелей референциалдық сәйкестендірілуінің күмәнділігін, сондай-ақ лингводемографиялық статистика ана тілді жоғалтудың [8] екендігін ... ... тек 1999 ... санақ бойынша есептелген төмендегі кестеде келтірілген деректерге сілтеме жасаймыз (ірі диаспоралар * белгіленген, өкілдер саны аз диаспоралар ** белгіленген) [3].
Кесте ... ... ... ... ... ... **
11,9
42,7
98,4
Авар
31,2
32,6
97,4
Агуль**
13,5
31,7
98,4
Адыгей**
22,3
23,1
99,2
Алтай
14,5
44,4
99,1
Ассирия
24,0
25,9
98,1
Балкар
26,4
66,4
95,2
Белорус*
13,5
9,9
99,4
Гагауыз
15,2
29,9
99,3
Даргин
27,3
26,6
97,0
Дұнған
48,9
35,9
96,1
Ингуш
58,2
22,6
96,9
Калмақ
6,4
46,1
97,0
Қарақалпақ
21,4
89,4
78,4
Қарачай
13,7
75,8
91,4
Карель
16,3
16,8
99,5
Коми-зырян
17,1
17,3
98,4
Коми-пермяк
19,8
8,0
99,3
Корей*
25,8
28,8
97,7
Құмық
32,7
57,2
96,6
Күрді
68,8
61,2
79,6
Лак
26,8
29,7
97,5
Лезгин
37,2
33,8
97,1
Молдаван
21,8
17,8
99,2
Моңғол
48,0
88,0
64,4
Неміс*
21,8
15,4
99,3
Ноғай
20,9
68,9
95,4
Осетин
23,2
29,0
98,2
Поляк
9,1
9,9
98,9
Румын
16,8
14,0
98,3
Рутул**
31,1
27,4
96,5
Тәжік
56,8
67,9
35,8
Талыш
31,5
76,0
86,7
Татар*
37,1
63,6
96,9
Тат**
27,5
43,1
98,0
Удин
40,1
42,9
96,9
Удмурт
21,1
15,0
99,2
Өзбек*
97,0
80,0
59,2
Түркмен
24,9
66,3
79,4
Ұйғыр*
81,3
80,5
76,1
Украин*
16,1
12,6
99,5
Хакас
16,9
40,8
98,0
Шешен
58,6
39,5
94,1
Чех
15,1
28,8
96,6
Чуваш
23,7
19,0
99,3
Шор
14,6
36,8
99,5
Эстон
17,1
13,1
99,2
Якут**
7,0
40,9
98,3
Әрине, әрбір қазақстандық ұлт тілін білу жайлы сұраққа жауап бергенде әдейі немесе әдейі емес ана тілін ... ... ... ... тұрған этникалық және тілдік сәйкестендіруге байланысты көтеріп көрсетуі ... Осы ... ... ... ... ... және ... сәйкестендірудн байқалған ерекшелігін атап көрсетуге болады: олар өзінің этностың негізгі бөлігімен байланысын көрсетуге ұмтылады.
Диаспоралардың демографиялық және коммуникативтік тұрғыдан тең емес ... ... ... бір ... аумағына келіп түскен әртүрлі халықтардың әрқилы тарихын көрсетеді, алайда Қазақстан тілдік жағдаятының өзіндік айрықшылығы шұбар, тотальдік тілдік көп дауыстылықтан емес ... ... ... екі ... серіктес тілдердің (қазақ және орыс) қолданылуынан құрылмайды. Бұл алдыңғы кестеде анық көрсетілген.
Этникалық тілдерді меңгеру туралы деректерді қарастырып көрелік.
Қазақстанда қазақ тілін ... ... ... ... 1989 жылғы санақ деректері көрсеткендей, КСРО-дағы қазақтардың қостілділік дәрежесі 60,3%-ды, ассимиляцияланбаған тек орыс тілінде сөйлейтін монолингв қазақтар - ... ... [5]; ана ... ... ... ... ... үлесі 90-шы жылдары 20-25%-дан аспайтын [6]; 6,5 млн қазақтың 98%-ы тек бірінші тіл ретіндегі қазақ тілінде сөйлейді [7]; 1994 жылы ... ... тіл иесі 8 ... жуық болды [9]; 1996 жылы ел тұрғындарының тек 51,1%-ы ... ... ... ... ... ... ... ал орыс тілін білетіндер саны 2,4 есеге жоғары [10]; Қазақстанда қазақ тілінде сөйлейтіндер 7,3 млн [11]; 15% қазақ мүлдем қазақ ... ... 25% ... ... 60% ... ... меңгерген [12] және т.б. деректер бар.
Бұл арақатынас бүгінгі күні өзгерді ме? Қойылған ... ... ... Н.Ж. ... Ж.С. ... М.И. ... сияқты ғалымдар жүргізген зерттеуден аламыз.
Жас қазақстандықтардың жаппай әлеуметтік лингвистикалық зерттеуі (2006 ж.) ... ... ... 4,6% орыс ... және 66,2% ... респонденттердің қазақ тілінде еркін сөйлейтіндігін көрсеткен; қарым-қатынас жасағанда 6,1% қазақ респонденттері, 31% орыс ... 17,5% ... ... ... жас ... (19-35 жас) ... тілін меңгеруі айтарлықтай жоғары [13]. Неғұрлым жасырақ респонденттердің (16-25 жас) тілдік ... ... ... де қазақ тілін меңгерудің айқындалған жасқа тәуелділігін нақтылап отыр: қазақ респонденттерінің қазақ тілін жоғары және орта меңгеруі 97%, орыс ... - 69,7% ... ... ... ... қатар қазақ-орыс қостілділігінің үстемділігі туралы көзқарасты біршама өзгертеді: жастар арасында қазақ-орыс және орыс-қазақ ... ... ... ... ... ... (69,7% орыс ... - екінші тілі қазақ тілі болып табылатын билингвтер және 72,6% қазақ респонденттері - екінші тілі орыс тілі ... ... ... [14]. Этникалық және тілдік сәйкестілік корреляцияларының жоғары дәрежесі орыс респонденттеріне тән, ал олардың бір бөлігі олардың ана тілі қазақ тілі ... ... ... [14].
Бұған қоса мемлекеттің назарынан түспейтін реттелетін қатынас салаларында (мектеп, банк, жұмыс, ... ... ... істе т.б.) жас ... ... ... қазақ тілін қолдануы а) тек 32,8%-ға жетеді; б) ақпарат алуға арналған реттелмейтін салаларда (газет-журналдар, көркем әдебиет, ғылыми әдебиет, радио, интернет, ... - 36,1%; в) ... ... ... ... ... ... базарда) - 36,1%; г) орыс респонденттер қазақ тілін тек реттелетін қатынастың бір түрінде, яғни ... және ... ... екі ... ... базарда) қолданумен шектеледі.
Қазақ тілін меңгерудің экономикалық пайдасы жөніндегі сұраққа 91,1% қазақ, 90% өзбек, 62,7% орыс, 77% ... 70,6% ... 71,4% ... және 80% ... т.б. нық сеніммен жауап берген. Алайда Д.Лайтин Қазақстанда орыс тілділерге тұрып жатқан негізгі ұлт тілін үйрену қажеттілігі ақылға қонымсыз деп ... ... ... ... тіл ... нысандары ретіндегі орыс тілі және мемлекеттік тіл арасындағы құқықтық қатынастар мәселесінің барлығы әлі күнге дейін түбегейлі реттелмеген, ал орыс ... ... ... ... ... Орыс ... ... және түрлі салаларда қолданылуы жайындағы деректер коммуникативтік пәрменділігінің әлі сақталып тұрғандығын аңғартады.
Орыс тілін білу лингвистикалық капитал болып ... оны ... ... нақты экономикалық пайдаға қол жеткізуге болады. Орыс тілі бұрынғысынша кумуляция және ... ... алу, ... әсер ету құралы, білім беру құралы мен нысаны ... ... орта және ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі, пәрменді қарым-қатынас құралы ретінде қолданыла отырып, барлық қызмет көлемін сақтап отыр. Жүзеге ... ... ... және орыс ... ... ... Қазақстанда ұлтаралық татулық пен келісімді сақтап қалуға ... ... Орыс ... сөйлейтін барлық қазақстандықтардың тілдік құқықтарын, қажеттіліктері мен ... ... - ... ... ... ... ... шара [15] және қазақстандық қоғамның табысты ... мен ... ТМД ... ... ... және ... ... сақтап қалудың шарты. Орыс тілінің толыққанды қолданылуы тұрақты және ... ... құру ... кіреді.
2. Көптілділік аясында қазақ респонденттерінің бөлінуі
Қазақтар - негізгі мемлекет құрушы этнос - тілдік қатынаста ... ... бұл ең ... ... ... ... қазіргі таңда Қазақстанда жалпы алғанда мәртебелік және корпустық жоспарлау айтарлықтай сәтті жүзеге асырылуда деп есептейтін болсақ, ... ... ... ... ... ... арасында русофон қазақтардың болуымен байланысты мұра болып келе жатқан аз емес.
Қазақтардың мемлекеттік тілді меңгеруі vs. меңгермеуі бойынша ... ... ... аз ... жүрген мәселе емес. Қазақтардың мемлекеттік тілді меңгеруі туралы мәліметтер қарама-қайшы, бұл бірқатар себептермен түсіндіріледі: этникалық қазақтардың саны ... ... ... ... ... елдегі жалпы өз этносының тілінде сөйлемейтін қазақтардың саны жайлы нақты дерек жоқ, қазақ тілі бірінші және қазақ тілі ... тіл ... ... ... саны ... ... ... мемлекеттік тілді және туралы өткен жылдардың кейбір деректерін келтірелік: 1989 жылғы санақ ... ... ... ... ... дәрежесі 60,3%-ды құрайды, ассимиляцияланбаған монолингв қазақтар - 36,9%-ды; ассимиляцияланған билингв қазақтар - ... ... орыс тілі ... ... ... - ... ... тек орыс тілінде сөйлейтін монолингв қазақтар - 2,13%-ды құраған [5]; ана ... ... ... ... ... ... 90-шы ... 20-25%-дан аспайтын [6]; 6,5 млн қазақтың 98%-ы тек ... тіл ... ... тілінде сөйлейді[7]; 1996 жылы ел тұрғындарының тек 51,1%-ы қазақ ... ... ал орыс ... ... саны 2,4 ... ... [10]; ... қазақ тілінде сөйлейтіндер 7,3 млн [11]; орыс тілді қазақтар барлығы 1,4%-ды құрайды [16] және осы ... ... ... ... ... ... ... осыншалық шашыраңқылығы, сөз жоқ, нақтылауды қажет етеді. Бірінші кезекте шала қазақтардың санын нақтылау керек. Жоғарыда келтірілген дереккөздерде бұл цифр 1,4% - 2,13% ... ... бұл ... 1989 және 1999 ... санақтарға негізделген.
2009 жылғы қазақ респонденттердің қазақ және орыс тілдерін туралы деректерден ... ... ... ... ... ... жоқтығы жайлы 0,4% қазақ респонденттері көрсетті: сөйлемеймін - 0,3%, оқымаймын - 0,7%, ... - 0,2%, ... - 0,5%; орыс ... ... ... жайлы 0,4% қазақ респонденттері көрсетті: сөйлемеймін - 0,8%, оқымаймын - 0,5%, ... - 0,2%, ... - ... ... ... көрсеткіштер бір қарағанда қазақтардың мемлекеттік тілді />>меңгермеу>> жайының өзгергендігін көрсетеді, ал ... ... ... даму ... ... - 2,13% ... - 1,7% (2005ж.) - 0,4% (2009ж.).
Бір қарағанда келтірілген цифрлар мен олардың арасындағы айырмашылықтар статистикалық тұрғыдан ... ... оның ... ... ... жоспарлауға қатысты түсіндірілуі айрықша қызығушылық тудырады.
Егер русофон қазақтардың үлес ... ... ... ... ... ... нәтижесі ретінде толыққанды жағымды баға алса, онда олардағы орыс тілдік біліктерінің төмендеуі орыс тілінің болашақ даму ... ... ... ... ... ... ... көптілділігі жайлы әдебиеттерде қаншама рет суреттеліп жүрді және бұл ... ... мән ... ... ... ... көптілділігінің нақты дәрежесі қандай? Оның азаюы ... ... ... айтуға бола ма? Қазақтар көптілділігінде қандай тілдер қатысады?
Осы сұрақтарға жауап ретінде жас қазақстандықтар тарапынан 2009 жылы ... ... ... ... Онда қазақ респонденттерінің тілдік біліктілігі - сөйлеу, оқу, түсіну, жазу бойынша жіктеліп, топтарға бөлінген: 1 ... - ... ... ... ... ... респонденттер және 2 диаграмма - ... ... орта және ... ... ... ... Екі диаграммадағы мәліметтер жас қазақстандықтар тарапынан жүогізілген сауалнама нәтижелерінен алынды.
Диаграмма 1 - ... ... ... ... ... көптілділігі (%)
Диаграмма 2 - Тілдік біліктілігі орта және төмен қазақ респонденттердің көптілділігі (%)
Елде жүргізіліп жатқан тіл ... ... ... ... ... ... ... аясында қазақ тілін білетін және меңгерген екі-/көптілді қазақстандықтар санының өсуі айрықша қызығушылық тудырады. Екі диаграммада келтірілген деректер қазақ респонденттері көптілділігінің ... ... ... мен өсуі ... ... ... ... жалпы қазақ тілін меңгеру 92%-ға жетеді (еркін сөйлеймін - 90,0%, еркін оқимын - 92,3%, ... ... - 94,2%, ... ... - 91,4%), қазақ тілдік біліктілігі орта және төмен қазақ респонденттері 6,3% (қиналып сөйлеймін - 7,9%, қиналып ... - 5,8%, ... ... - 4,6%, ... ... - 6,9%), бұл жерде қазақтардың қазақ тілін меңгеру көрсеткіштеріндегі өзгерістердің, сондай-ақ, русофон қазақтар санының азаюымен де байланыстыруға болады;
- ... орыс ... ... ... тұр - 84,7% (еркін сөйлеймін - 79,4%, еркін оқимын - 88,3%, ... ... - 88,6%, ... ... - 82,7%), ... ... орта және ... орыс тілдік біліктілігі - 8,6% ... ... - 13,5%, ... ... - 5,4%, ... ... - 4,6%, ... жазамын - 11%);
- қазақ респонденттерінің жоғары ағылшын ... ... ... ... - 18,3% ... ... - 10,9%, ... оқимын - 29,7%, еркін түсінемін - 11,7%, ... ... - 20,9%), орта және ... ... ... ... - 44,6% ... сөйлеймін - 46,8%, қиналып оқимын - 38,7%, қиналып түсінемін - 50,1%, қиналып жазамын - ... ... ... неміс, ұйғыр, өзбек т.б. тілдік біліктілігінің жоғарылығы - 3,7% (еркін сөйлеймін - 3,5%, ... ... - 5,1%, ... түсінемін - 3,1, еркін жазамын - 3,3), орта және төмен біліктілік - 7,2% ... ... - 8,2%, ... ... - 6,4%, қиналып түсінемін - 6,8%, қиналып жазамын - ... 3 - ... орта және ... ... ... бар ... ... көптілділігі (жалпы көрсеткіш)
Сөйтіп қазақ респонденттерінің көптілділігі төмендегідей ... ... ... ( ... 3):
- қазақтардың көптілділігіндегі негізгі қазақ (жалпы тілдік біліктілік 97%) және орыс (жалпы тілдік біліктілік 93,3%) тілдері ... ... ... ... ... ағылшын тілдік біліктілігі 62,9%-ға жетеді, бұл, сөз жоқ, ағылшын тілін көптілділік үдерісіне белсенді қатысушы ... ... ... ... ... ... неміс, ұйғыр, өзбек және т.б. тілдік біліктілік қатысатындығын ескеру керек, бұл елде әртүрлі этникалық топтардың тұру ... ... және ... ... ... ... қатынастың болатындығы жайлы куәландырады [1].
Ә. Орыс респонденттерінің көптілділігі
Саны жағынан екінші тұрған этнос - орыстар, оның үлес ... ... ... ... өкшу ... қысқарып, алаңдатарлық демографиялық көрсеткіштермен сипатталады: өлудің жоғарылығы, туудың аздығы, табиғи ... ... ... (5,1%), орыстардың жалпы санының 25,2%-ға қысқаруы және , ... 17,0% ... 60 ... ... ... ... осыған ұқсас қазақтардың көрсеткішінен 4 есе жоғары[17], тұрғындардың 23%-ын 14 жасқа дейінгі қазақстандықтар ... ... 15-64, ... 60 ... ... ... ... [18].
Орыс респонденттердің көптілділігі төмендегідей екі диаграммада көрсетілген: 4 диаграммада сөйлеу, оқу, түсіну, жазу ... ... ... ... 5 ... ... құзіреті төмен және орта респонденттердің бөлінуі берілген. Диаграммадағы мәліметтер жас қазақстандықтар ... 2009 жылы ... ... ... ... 4 - Тілдік құзіреті жоғары орыс респонденттерінің көптілділігі ... 5 - ... ... орта және ... орыс ... көптілділігі (%)
Берілген диаграммалардан көрініп тұрғандай жүргізілетін жаппай сауалнама деректері орыс респонденттердің айтарлықтай дәрежедегі жоғары тілдік құзіреті ... ... ... орыс ... білу 97,4% ... сөйлеймін - 97,7%, еркін оқимын - 97,7%, еркін түсінемін - 96,6%, ... ... - 97,7%), орта және ... ... құзірет жайлы жауаптар берілмеген, бұл жерде орыстардың орыс тілдік құзіретінің төмендеуін атап өту керек, ол 1999 жылы ... ... ... ... ... жетті;
- орыс респонденттердің қазақ тілін еркін меңгеру ... ... ... сақталып тұр - 20,4% (еркін сөйлеймін - 4,6%, ... ... - 36,8%, ... ... - 9,2%, ... жазамын - 31%), орта және төмен қазақ тілдік құзіреті - 55,5% ... ... - 62,1%, ... оқимын - 40,2%, қиналып түсінемін - 75,9%, ... ... - 43,7%), бұл ... ... ... ... құзіретінің артқандығын айта кету керек, ол 1999 жылғы Қазақстан тұрғындарының санағы бойынша 14,9%-ды құрады;
- жоғары ағылшын тілдік құзіретінің ... - 22,4% ... ... - 14,9%, ... ... - 32,2%, еркін түсінемін - 17,2%, еркін жазамын - 25,3%), орта және ... ... ... ... - 47,7% ... сөйлеймін - 50,6%, қиналып оқимын - 42,5%, ... ... - 54%, ... ... - 43,7%), ... ... ... құзіретінің 1999 жылғы санақ деректерімен салыстырғанда өскендігі байқалады, яғни - 0,9%;
- орыс ... ... (3,1) және ... (4,1) неміс, ұйғыр, өзбек және т.б. тілдік құзіреті бір-біріне жақын (еркін сөйлеймін - 3,4%, еркін оқимын - 5,6%, ... ... - 1,1%, ... ... - 3,4%, ... сөйлеймін - 3,4%, қиналып оқимын - 2,3%, ... ... - 5,7%, ... ... - 5,1%).
Диаграмма 6 - Тілдік құзіреті жоғары, орта және төмен орыс респонденттерінің көптілділігі ... ... 6 ... көрсетілген орыс респонденттердің көптілділігі төмендегідей ерекшеліктермен сипатталады:
- орыс респонденттері көптілділігінде ... ... ... ... құзірет - 75,8%) және орыс (жалпы тілдік құзірет - 97,4%) ... ... ... орыс ... ... ағылшын тілдік құзіреті қазақ респонденттерінікінен болар-болмас қана асады, яғни 70,3% және ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлейді;
- көптілділікте орыс респонденттерінің неміс, ұйғыр, ... және т.б. ... ... ... да ... ... - ... орыстардың көптілдігі туралы деректер жақында ғана 16% -дан зорға асты [3]. Біздің деректерімізге сәйкес ... ... ... он ... ... ... бұған қазақ-орыс және орыс-қазақ қостілділігінің қалыптасуының нақты үрдісі, ... ... ... ... ... ... белсене қатысуы дәлел бола алады [1].
Б. Ірі және аз диаспора өкілдері респонденттерінің ... ... ... ... ... ... ... белорус және корей диаспоралары жатады, олардың саны: 547054 адам (украи ... - 99665 адам ... ... ... ... ұйғыр (42%) және өзбек (41%) диаспоралары ұлғайып, әлі де өсуін жалғастыруда, неміс (60,8%), украин (39%), белорус (38,3%), татар (20,3%) ... ... ... және ... диаспораларының осы топтың басқа диаспоралардың жағымсыз көрсеткіштерімен салыстырғанда жағымды демографиялық сипаты бар; әсіресе жоғары өлім ... ... ... 1,9 есе ... мен ... (2,1 есе) ... ... да тән (23,8% белорустер мен 24,7% украиндер 60 жастан жоғары). Бұл топта немістер мен корейлер айрықша орын ... ... ... ... ... немістер мен корейлер басым бөлігі урбанданған этнос (51,4% қалалық ... және 86,6% ... ... бола отырып, табиғи өсуін сақтап келеді[17].
Саны аз этностарға Қазақстанның 43 диаспорасы жатқызылады: олардың саны 200 ... ... ... ... ... ... ... алеут, белудж, вепс, долған, ижор, ительмен, караим, кет, ... лив, ... ... ... ... ... орок (ульта), ороч, рутул, рушан, саам, селькуп, серб, словак, тат, тофалар, тува, удэгей, ульч, хорват, ханты, цахур, ... ... ... ... ... ... якут ... Көріп отырғанымыздай, Қазақстанның саны аз диаспоралары Ресей Федерациясының осындай саны аз халықтарымен берілген, демографиялық жағынан тең емес ... ... ... ... ... тәлкегімен келіп қалған әртүрлі халықтардың саналуан тарихын көрсетеді. Олардың ішінде саны өте аз 10-нан кем адамы бар 14 ... ... ... ... ... ... энец, юкагир, алеут, ительмен, кет, лив, мансий, негидаль, нивх, орок, ороч, саам. Бұл диаспоралардағы отанынан үзілген этностар үшін этникалық тілін ... қалу іс ... ... емес, тілді индивидуалды жоғалтуға немесе тілдік аттрицияға жағдай жасалады. 1999 жылғы Қазақстан Республикасындағы тұрғындар санағы бойынша деректерді ... ... ... ... ... ... ... сипаттамалар және көптілділіктің төмен деңгейі - өзбек, ұйғыр, татар диаспораларының этникалық тілін сақтаудың куәсі;
- белорус, ... ... ... ... ... ... ... төмен деңгейінде орыс тілін меңгеру және көптілділік көрсеткіші жоғары, яғни тілдік жылжу ықтималдылығы соғұрлым жоғары және этникалық тіл ... ... ... ... ... үш түркі диаспораларын сипаттайтын этникалық тілді меңгерудің жоғарғы деңгейі қазақ және орыс тілдерін меңгерудің жоғары көрсеткіштерін ... ... бұл ... этникалық тіл негізіндегі көптілділік дәрежесі жоғары. Бұдан ... ... ... ... ... ... ескере отырып, түркі-қазақ қостілділік ортасы табиғи түрде кеңейетіндігін ескеру қажет;
- ... ... ... төмен көрсеткіштері және керісінше орыс тілін меңгерудің жоғарғы көрсеткіштері (100% -ға ... ... ... ... саны аз ... ... байқалатын тілдік жылжу жөнінде куәландырады.
2009 жылғы жаппай сауалнама барысында алынған деректерге жүгініп, ... екі ... ... 7 ... әртүрлі этникалық топтардың сөйлеу, оқу, түсіну, жазу туралы өзіндік бағасын ... ... ... ... ... ... ... 8 диаграмма - орта және ... ... ... көрсеткіші негізінде жасалынды.
Диаграмма 7 - Тілдік құзіреті жоғары белорус, ... ... ... украин, армян, поляк, шешен, башқұрт, қырғыз, керей және т.б. ... ... ... 8 - Тілдік құзіреті орта және төмен белорус, өзбек, ... ... ... ... ... ... башқұрт, қырғыз, керей және т.б. респонденттер көптілділігі (%)
Берілген ... осы топ ... ... ... мынадай бақылаулар жасауға мүмкіндік береді:
- қазақ тілін меңгерудің жоғары көрсеткіші 39,7% (еркін сөйлеймін - 38,5%, ... ... - 53,8%, ... ... - 33,3%, ... ... - 33,3%), орта және төмен қазақ тілдік құзірет - 32% ... ... - 35,8%, ... ... - 20,5%, ... ... - 33,3%, қиналып жазамын - 38,5%);
- орыс тілін ... ... 94,2% ... ... - 94,9%, ... ... - 89,7%, еркін түсінемін - 94,8%, еркін ... - 97,4%), орта және ... ... ... ... ... жоқ;
- жоғары ағылшын тілдік құзірет көрсеткіші айтарлықтай төмен - 10,9% (еркін сөйлеймін - 5,1%, ... ... - 23%, ... ... - 7,7%, ... ... - 7,7%), орта және төмен ағылшын тілдік ... - 31,4% ... ... - 43,5%, ... ... - 18%, қиналып түсінемін - 33,3%, қиналып жазамын - 30,8%);
- басқа тілдерді меңгеру ... ... ... бұл тілдердің арасында туған этникалық тілдері бар, дегенмен де респонденттердің жоғары ұйғыр , ... ... ... және т.б. тілдік құзірет көрсеткіштері бәрібір төмен - 21,8% (еркін сөйлеймін - 28,2%, ... ... - 18%, ... ... - 20,5%, еркін жазамын - 20,5%), орта және төмен құзірет көрсеткіштері мынадай - 4,5% ... ... - 7,7%, ... ... - 2,6%, ... ... - 2,5%, ... жазамын - 5,1%).
Диаграмма 9 - ... ... ... орта және ... белорус, өзбек, ұйғыр, украин, армян, поляк, шешен, башқұрт, қырғыз, корей респонденттерінің көптілділігі (жалпы көрсеткіш)
Сонымен 9-диаграммада жинақталып берілген ... ... ... өкілдерінің тілдік мінез-құлқы мен тілдік құзіретінің үстем тіл мен мәдениетке ... ... ... ... респонденттердің бұл тобына этникалық тілін толыққанды сақтап қалған ұйғырлар мен өзбектер кіретінін ... де, ... ... ... ... ... төмен көрсеткішін түсіндіреді (26,3%);
- этникалық тілдерді меңгеру ... ... (71,7%) және орыс (94,2%) ... ... ... ... тікелей байланысып, аталмыш топ респонденттерінде болып жатқан тілдік жылжу мен көптілділік жайында куәландырады;
- аталмыш топ ... ... ... тілдік құзіреті қазақ респонденттері мен орыс респонденттердің көрсеткіштеріне қарағанда айтарлықтай төмен (42,3%) [1].
В. Қала vs. ауылдық аудандар көптілділігі
Бұл ... қала және ауыл ... ... ... ... ... ... қарастырамыз.
4 кестедегі мәліметтер жас қазақстандықтар тарапынан 2009 жылы жүргізілген сауалнаманың нәтижелері болып ... ... сол ... ... анық және нақты көрсетілген.
Кесте 4 - Қала және аулы тұрғындарының көптілділігі (%)
Тілдік құзірет дағдылары
Қазақ тілі
Орыс тілі
Ағылшын тілі
Басқа тілдер
ҚР
АР
ҚР
АР
ҚР
АР
ҚР
АР
Еркін ... ... ... жазамын
75,3
96,7
89,9
74,7
22,0
18,7
4,4
3,3
Жалпы көрсеткіш
75,8
93,8
91,1
76,9
19,9
14,9
5,0
3,5
Қиналып сөйлеймін
19,9
5,5
6,9
24,1
46,8
5,1
8,4
6,0
Қиналып оқимын
3,9
1,6
3,3
8,2
35,5
46,7
6,3
4,4
Қиналып түсінемін
18,3
5,5
2,5
8,2
47,4
59,3
6,7
6,6
Қиналып жазамын
17,0
2,2
6,5
17,6
40,3
51,6
6,7
7,1
Жалпы көрсеткіш
17,3
3,7
4,8
14,5
42,5
40,6
7,0
6,0
Барлығы
93,1
95,9
95,9
91,4
62,4
55,5
12,0
9,5
Көптілділіктің алынған ... ... ... ... ... ... ... куәландырады:
- жоғары қазақ тілдік құзіреттілік ауыл тұрғындарына тән (93,8%), қала тұрғындары - 75,8%, керісінше, қалалықтар ... ... ... орта және ... ... үлес ... - 17,3%, ауыл тұрғындарына қарағанда 5 есе жоғары (3,7%);
- орыс ... ... ... ... ... ие: ... орыс ... құзіретті қалалықтар көрсетті - 91,1%, ауылдықтарда - 76,9%, алайда орта және ... ... ... бар қалалықтар (4,8%) ауыл тұрғындарынан 3 есе төмен (14,5%);
- ағылшын тілдік құзірет нәтижелерін ... ... ... жоғары тілдік құзірет - 19,9%, орта және ... ... ... - 42,5%, ... ... - 14,9%, орта және ... - 40,6%;
- қалалықтар (12,0%) мен ауылдықтардың (9,5%), белорус, өзбек, ұйғыр, украин, армян, поляк, шешен, башқұрт, қырғыз, ... және т.б. ... ... көрсеткіштері барлық топтар ішіндегі ең төмен бола отырып, толығымен салыстыруға келеді және диаспоралар бойынша жіктеуді қажет етеді.
Жиынтық деректер ... (93,1% және ... 95,9%) мен ауыл (95,9% және ... 91,4%) ... қазақ және орыс тілдік құзірет көрсеткіштерін толық ... ... ... ... қала және ауыл азаматтарының көптілділігіндегі айырмашылық барлық мемлекеттердегідей урбандану мен жаһандану үдерістерінің жедел қарқындылығына ... ... (93,1%) ... ... ... ауыл (95,9%) тұрғындарының көрсеткіштеріне жақындады, дегенмен олардың ... ... он жыл ... атап ... айтарлықтай маңызды болатын (1999 жылғы санақ бойынша 54,5% және 77,0%), бұл ... ... ... ... ... барған сайын белсенді қатысуының салмақты дәлелі болып табылады;
- орыс тілдік құзірет қалалықтар (95,9%) мен ауылдықтарда (91,4%) ... ... ... ... бұл орыс тілінің көптілділік үдерісіне белсенді қатысуын жалғастыруынан куәландырады;
- қала (62,4%) және ауыл (55,5%) ... ... ... ... өсіп келе ... ... тілдік құзіреті оны қазақстандықтар көптілділігіне айрықша қатысушы етіп ... отыр ... ... vs. ... ... vs. ... ... туралы деректерді олардың этникалық тиісілігіне және тұратын орнына тәуелсіз сөйлеу, оқу, түсіну және жаза білуі ... ... ... 5 - Әйел және ер ... ... ... құзірет дағдылары
Қазақ тілі
Орыс тілі
Ағылшын тілі
Басқа тілдер
ӘР
ЕР
ӘР
ЕР
ӘР
ЕР
ӘР
ЕР
Еркін сөйлеймін
77,2
76,5
83,0
80,5
11,7
9,5
5,3
3,5
Еркін ... ... ... ... ... ... ... жазамын
13,6
11,5
7,4
14,0
41,7
45,0
6,6
6,5
Жалпы көрсеткіш
13,9
12,8
6,1
10,1
43,2
47,9
6,4
8,7
Барлығы
95,1
92,4
93,9
94,0
62,4
64,4
11,3
13,0
5-кестеден көрініп тұрғандай әйел және ер респонденттердің ... ... ... ... орыс, ағылшын және басқа тілдік құзіреті туралы деректер аса қарама-қайшылыққа келмей, бір-бірімен үйлеседі:
- ... ... ... ... ... (81,2%) осындай ерлер құзіретінен шамалы ғана төмен (76,6%), әйелдердің орта және төмен тілдік ... (13,9%) - ... ... ... ... ... орыс тілдік құзіреті (93,9%) осындай ерлер құзіретінен шамалы ғана төмен (94%), орта және ... орыс ... ... қана бір-біріне шамалас келмейді (6,1% қарсы 10,1%);
- әйелдер мен ерлердің жалпы ағылшын тілдік ... ... ... (62,4% ... 64,4%);
- әйелдер (11,3%) мен ерлердің (13%) белорус, ... ... ... ... ... ... ... қырғыз, корей тілдік құзіреті орташа болып табылады, бұл жерде сөзсіз өзбек немесе ұйғыр тілдік құзіреті ... ... ... тілдік құзіретінен айтарлықтай жоғары болатындығын ескеру керек, дегенмен біз үшін мұнда жалпы алғанда ... ... ... неғұрлым төмен көрсеткішке ие екендігі маңызды.
Сонымен гендерлік қарама-қарсылық маңызды экстралингвистикалық факторлардың бірі ретінде көптілділікте тілдердің бөлінуіне ... ... ... мен ... тілдерді меңгеруі арасындағы айырмашылықты әдетте бірқатар жайттармен байланыстырады: төмен білім деңгейі, әлеуметтік белсенділіктің аздығы, әйелдердің отбасыдан тыс ... ... ... ... Дегенмен де ғалымдар тарапынан жүргізілген зерттеу нәтижелері келесідей қорытындыларды жасауға мүмкіндік береді:
- егер 1999 ... ... ... ... қазақ тілін меңгеруде ерлерге жол берсе (63,1% қарсы 65,8%), ал 2009 ... ... ... ... ... ... ... жоғары (95,1% қарсы 92,4%);
- әйел респонденттер мен ер респонденттердің салыстырымды тілдік құзіреті олардың ... ... тең ... белсенді қатысушы болып есептеле алатындығы жайлы нақты сеніммен айтуға мүмкіндік береді [4].
ТҰЖЫРЫМ
Осы тарауды қорытындылай келе, біз мынадый тұжырымдарға келеміз:
1. ... - ... ... ... маңызды сипаттарының бірі - ол қазақ, орыс, ағылшын және басқа тілдердің белсенді ... ... ... ... ... ретінде қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде сөйлеу әрекетінің негізгі түрлері - сөйлеу, оқу, түсіну, жазу ... ... ... құзірет болып табылады.
2. Қазақ, орыс, ағылшын тілдік құзіреті қоғамда неғұрлым беделді әлеуметтік және кәсіби орынды иеленудің нақты мүмкіндіктеріне қол ... үшін ... ... ... және кәсіби тұрғыдан игеру қажеттілігінің табиғи көрінісі болып табылады. Орыс тілін білу бұрын қазақтарға әлеуметтік-мансаптық сатыларға көтерілу үшін зор ... жол ... ... ... бұл бедел қазақ және ағылшын тілдерінің үлесіне тиіп ... ... тілі ... этникалық топтың көптілділігінде барған сайын сенімді түрде негізгі орынға шығып отыр: қазақ тілі қазақ респонденттерінің көптілділігінде екі жақты рөл ... а) ... ... ... ... ... ... көптілділіктің бірінші компоненті - бұған қазақ тілін меңгерудің ... ... ... ... ... ... (90,7%); б) қазақ тілі көптілділікті қалыптастырудың екінші компоненті ретінде орыс тілі үстем және ... ... ... ... ... ... қолдайды (6,3%), дәл осы қазақ респонденттер жүргізіліп жатқан тілдік жоспарлау тарапынан қысымды сезіне отырып, қазақ тілін терең оқу арқылы өзінің ... және ... ... көтереді.
Қазақ тілі орыс респонденттері көптілділігінің екінші компоненті ретінде де өз күшін ... ... а) ... белгіленбеген қазақ тілін еркін меңгеру көрсеткіші тіркелген (20,4%) - дәл осы орыс ... ... ... ... ... ... ... алады; б) қазақ тілдік құзіреті орта және төмен орыс респонденттерінің үлес ... да ... (5,4%) - бұл орыс ... ... ... сай ... және қазақ тілін толық меңгеруге ұмтылуда дегенді білдіреді.
Қазақ тілі белорус, өзбек, ұйғыр, неміс, ... ... ... ... башқұрт, қырғыз, корей және т.б. этникалық топ респонденті көптілділігінің екінші компоненті ретінде этникалық ... ... ... төмен 71,7% респонденттерге (26,3%): а) олардың ішінде әртүрлі полюсті үш түркі диаспоралары алады - өзбек, ұйғыр және ... ... өз ... ... де, ... тілінде де жоғары тілдік құзірет тән, бұл тілдік жылжудың ... ... ... тілі ... (93,1%) мен ауыл (97,7%) ... ... ... рөл атқарады, бұл екі категориялардың қазақ тілдік құзіретінде өткен жылдармен салыстырғанда айтарлықтай қысқарған.
Әйелдер (95,2%) мен ... (92,4%) ... ... құзіреті жоғары көрсеткіштерге ие, бұл қазақ тілін гендерлік жіктелуге қарамастан көптілділіктің белсенді ... ... Орыс тілі - ел ... белсенді қатысушы тіл, жоғары орыс тілдік құзірет респонденттердің әртүрлі топтарына тән: қазақ ... орыс ... ... ... ... - 93,3%, бұл ... респонденттер жауабында тіркелген қазақ тілін қазақтардың төмен ... (0,4%) ... ... ... және бұл басқа респонденттердің екі тіл иелері (қазақ және орыс) ... ... ... ... ... орыс ... бұрынғыысынша жоғары орыс тілдік құзіретке ие (97,4%, бұл көрсеткіш 1999 жылы 2,6% -ға ... бұл орыс ... ... тілдік құзіретімен салыстырғанда олардың көптілділігінің өсуі жайлы мүмкіндік береді; орыс тілі ... (95,8%) мен ауыл (91,4%) ... ... ... рөл ... әйелдер мен ерлер көптілділінде орыс тілінің белсенді қатысуы мынадай көрсеткіштерге ие: 93,9% және ... 94% ... ... тілі ... ... ... рөл атқарады: қазақ респонденттердің ағылшын тілдік құзыреті - 62,9%, орыс респонденттері - 70,3%, ірі және аз ... ... ... - 42,3%, ... - 62,4%, ауыл ... - 55,5%, ... - 62,4%, ерлер - 64,4%.
6. Ірі және шағын диаспора ... ел ... ... ... ... ... ... өзбек, ұйғыр және т.б. тілдерді меңгерудің орта көрсеткіші қазақ (71,7%) және орыс тілдерін (94,2%) жоғары дәрежеде ... ... ... ғана ... Бұл ... бір ... олардың көптілділігі жайлы, екінші жағынан, осы топ респонденттерінің тілдік жылжуы туралы куәландырады. Белорус, өзбек, ұйғыр және т.б. тілдердің әртүрлі демографиялық және ... ... ... ... ... ... және орыс тілдерін меңгеру ерекшеліктеріне ықпал етті. Тілдік ... ... мен ... ... ... корреляция мынадай сөйлем түрінде түйінделе алады: диаспора өзінің тілін аз сақтаған сайын ... ... ... немесе орыс тілі екінші тіл ретіндегі билингвтер аз, керісінше, диаспора өзінің этникалық тілін көп сақтаған сайын екі немесе ... ... көп ... ... оң ... даму ... және ... төмен көрсеткіштері этникалық тілді жоғары дәрежеде сақтаудан көрінеді; диаспоралардың саны аздығы және дисперстігі олардың этникалық тілін сақтауына күмән тудырады - ... ... орыс ... ... ... тілдік жылжу байқалады; диаспора шағын болған сайын олардың орыс немесе қазақ тілін меңгеруі ... ... ... ... белгілер жиынтығы тән: көптілділік бұқаралық ретінде анықталады, себебі ел ... ... ... ... дәрежелі орыс немесе қазақ тілдік құзыретіне ие; көптілділік гетерогенді ретінде сипатталады, себебі оның ... ... ... мен ... ... ... қатысады; көптілділікке елдің тілдік жағдаятында болып жатқан белсенді жаңаша үдерістердің әсерінен қалыптасқан күрделі диффузиялық сипат тән; көптілділік ... ... ... ... ... құзыреттің жылжымалылығымен сипатталады.
Көптілділік жайлы жаппай көзқарасқа мынадай жасырын екі жақты тәуелділік әсер етеді: қоғамның көптілділігі ... ... оның ... ... ... ... көптілділігі оның көпэтникалылығын болжайды. Мұндай пайымдаудан барлық этнос тілдері ел көптілділігіне ... ... ... ойға ... мүмкін, алайда бардық 126 тілдің коммуникативтік қуаты әрине біркелкі емес: мемлекеттегі көптілділік үдерісіне негізігі қатысушылар - ... және орыс ... тіл ... ... ... ... ... қазақ тілін көптілділіктің негізгі аясы ете отырып, қазақ тілдік ... ... ... ... ал ... өзі әлеуметтік ақиқат болып қала бермек [4].
2 МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ МЕҢГЕРІЛУІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ӨЗГЕРМЕЛІЛІКТЕРІ: ЖАЛПЫ ... ... ... ... ... және ... ... әлеуметтік лингвистикалық талдау жасаудағы негізгі бірлігі. Әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілік стратификатты және жағдаяттық ... ... ... ... ... Сөйлеудің әлеуметтік жарыспалылығына негіз болатын кез келген себептерге байланысты жағдаяттық және ... ... ... ... ... және маркерлер). Корреляцияға тәуелді және тәуелсіз өзгермеліліктер қатысады. Ережеге сәйкес, тәуелсіз өзгермеліліктер ретінде ... ... ... ... ... ... тілдік құбылыстар алынды. Мысалы, қарапайым сөйлеу актілерін пайдалану білім деңгейінің төмен екендігін ... ... ... Ал енді ... ... ... тоқтала кетсек.
Әлеуметтік лингвистикалық маркер қарым-қатынас актісінің орындалу жағдайын көрсететін әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілік. Ол стиль, жанр, сөйлеушінің әлеуметтік ... ... ... іспеттес әлеуметтік параметрлерді анықтап көрсетеді. Ал әлеуметтік лингвистикалық индикатор дегеніміз тілді қолданушының әлеуметтік жағдайын көрсететін әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілік.
Ал әлеуметтік лингвистикалық ... ... ... ... ... және экстралингвистикалық коспоненттердің (өзгермеліліктердің) ара-қатынасын көрсетеді [50].
Дәл осы тарауда біз Қазақстандағы мемлекеттік тілді ... ... ... ... ... ... ... тоқталамыз. Сонымен қатар тілдік өзгермелілік пен әлеуметтік өзгермеліліктің ара-жігін айырамыз.
2.1 Тілдік ... ... ... ... ... ұлттық тілдерінің әлеуметтік функцияларын кеңейту, тілдік қауымдастықтардың өміріндегі тілдің рөлін асыру ... ... ... ... ... мен тілдік жоспарлау саясатын дұрыс және ұтымды жүргізуге мүмкіндік береді.
Мемлекеттің өмірімен тығыз байланыста дамитын әлеуметтік тіл білімі ... ... күн ... сай жаңа ... ие ... ... Зерттеу саласының ауқымына қостілділік, көптілділік, тілдік жарыспалылық және сөйлеушілірдің әлеуметтік саралануы секілді көлемді мәселелер енеді. Аталған мәселелердің ... ... ... ... ... мен ... ... сипатын олардың тіл деректерінде көрініс табуынан байқауға болады. Осы құбылысқа сәйкес білім беру жүйесінің өзгеріске ұшырауы, оның жаңа әлеуметтік және ... ... ... ... ... өзгеруі тілдік саясаттың айқын бағыт алуының белгісі.
Әлеуметтік факторлар тілдік ... алып ... ... ... ... ашу ... ... Тілдік өзгеріс мәселесінің У. Вайнрайхтан бастау алатыны белгілі. У. ... ... ... ... алып ... ... ... атап көрсетіп, келесідей мәселелерді қозғайды. Біріншіден, белгілі бір елді мекенге бағдарланған ... ... ... Филадельфия әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктер болып табылатын дауыстылар жүйесін зерттейді. Ғалымның еңбегінің екінші бөлімі қауымдастықтағы сөйлеушілердің экономикалық орны мен мәртебесін ... ... ... қатар деп атай отырып, У. Лабов әлеуметтік тор және гендерлік парадокс сынды екі мәселеге баса назар аударды. Еңбектің ... ... ... өзгерістің қалыптасуы мен қалыптану үдерістеріне арналған. У.Лабов У.Вайнрайхтың ұстанымын ары қарай жалғастырып, тілдік өзгерістің ... мен ... ... ... ... ... ... өзгеріс үдерісін сөйлеу қауымдастығына қызмет ететін тілдің қалыпты, ... ... ... ... ... деп ... Сонымен қатар, ғалымның пікірінше, тілдік өзгерістер орын алатын грамматикалар, яғни сөйлеу қауымдастығының грамматикасы, яғни идиолектілер жекелеген немесе ішінара ... ... ... ... ... алмайды [22].
Тілдің әлеуметтік саралануы жалпы тіл білімінде, сонымен қатар тілдік өзгерістің барысы мен болмысын белгілеп отырушы ғылым әлеуметтік тіл ... ... ... ... ие. ... ... стратталуы дәстүрлі түрде тілде страттылық жарыспалылық және жағдаяттық жарыспалылық үдерістері арқылы көрініс табады. Тілдік жарыспалылықтың пайда болу бағыты мен ... ... ... үшін ең ... ... қай ... ... жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін тілдік өзгеріс немесе тілдік өзгеру үдерісіне тоқталу керек [35].
Барлық әлеуметтік құбылыстар уақыттың белгілі бір өлшемінде ... ... ... ... ... бір созылмалы уақыт өлшеміне ие, уақыт бойына таралған. Кеңістік секілді ... та ... ... ... контекстісі болып табылады. Қарым-қатынас сұлбасының кез келгені белгілі бір ... ... ... ... әлеуметтік феномен немесе құбылыс өзге құбылыспен немесе феноменмен байланысты, яғни абсолютті оқшауланған, ... ... ... ... ... ... барып құбылыстардың бір-бірімен бір тізбекке немесе үдеріске тізбектелуі келіп ... ... ... күрделенген сайын уақыттық реттің маңыздылығы күшейе түседі. Аталған маңыздылық әлеуметтану ғылымында ... ... ... ... [35].
Адамзат қоғамына, дамудың қай кезеңінде болмасын, теңсіздік тән болған. Адамдар тобы арасындағы ... ... бір ... ... ... ... деп ... Аталмыш мәселе туралы белгілі әлеуметтанушы П. Сорокиннің анықтамасын келтіруге болады: [20].
Э. Гидденс бойынша стратификацияның төрт типі белгілі: ... ... ... тап. Тап ... және діни ... ... ... мүшелік мұрагерлікпен байланысты болмайды. Тапқа мүшелік индивидке туғаннан берілмейді, ол оның өзінің жетістігі болып саналады. ... ... тобы ... ... ... игеруде және оларды меншіктеуде пайда болатын экономикалық ерекшеліктерге тәуелді ... ... жүйе ... ... емес ... ... ... асырады [21]. Қазіргі қоғамдарға индустриалды немесе бұқаралық сипат тән. Қалалық ... өте ... ... ... күш пен заң ... біржола саяси өмірдің орталығына айналады.
Ғалымның пікірінше, қалада бірінші қалыптасып, одан әрі елдің басқа аймақтарына таралатын идея, сән, жаңа ... ... ... ... ... ескі ... ... жаңарып отыратын бірқалыпты емес бұқаралық мәдениетпен тез орын ауыстырып отырады. Қазіргі қоғамдарға ірі мегаполис қалалардың ықпал етуінің нәтижесінде урбандалған қоғамдар ... ... ... ... қоғам көне стратификацияланған қоғамның белгілерін, әрине, өз бойында сақтап қалады, дегенмен, индустриалдық қоғамдар ... ... ... өзге типтеріне қарағанда анағұрлым стратталған немесе жіктелген ... ... ... ... өзгерістер белгілі деңгейде тілдегі өзгерістерге алып келеді. Тіл қоғамдағы жағдайға шұғыл араласып, ол құбылыстарды ... ... ... ... ... ... Осы өзгерістерге сәйкес сол тілде сөйлеушілердің санасы мен сөйлеу мінез-құлықтары да өзгереді.
Тілдік өзгерістің басты факторы - ... ... ... ... ... бір ... ... адамдардың қоғамдық санасының өзгеруіне алып келетіні белгілі. Тіл - ... ... ... ... ... тіл өзге де ... үдерістерді тіркеп отыратын сезімтал тетік. Тілдік мінез-құлықтағы өзгеріс жалпы әлеуметтік дамуға әсер ... жеке ... да ... әсер ... ... ... мінез-құлықтың формасы сөйлеушінің әлеуметтік жағдайының өзгеруіне орай өзгеріске ұшырайды. Сондықтан тілдің осы жылжымалылығы оның ... ... ... ... ... ... ... болады [22].
ұғымы өз мағынасында екі салаға байланысты: ішкі тарих немесе тарихи лингвистика, яғни ... ... ... ататілдерді реконструкциялау, және сыртқы тарих немесе , яғни әлеуметтік, экономикалық өзгерістермен ... тіл ... ... ... ... ... алғышарты тілдік жылжу үдерісі болып табылады. Өз кезегінде тілдің жылжуы бірнеше кезеңдерге ие: ең ... ... ... ... болатын жағдаят пайда болады. Одан барып тұтастай тілдік қауымдастық немесе оның кейбір қабаттары үстем форманы (тұтастай тілді) қолдануға ... ... ... ... ... тілді таңдаудың, қолданудың да өзіндік заңдары мен заңдылықтары бар ... ... жөн. ... ... тіл ... ... бір тілдік форма қолданыстан шығып қалуы мүмкін, немесе тіпті жойылып кетуі мүмкін. ... ... әсер ... ... ... үдерісіне алып келуі мүмкін [34].
Тіл - әлеуметтік стратификация көрсеткіші. Лингвистикалық тұрғыдан біртекті емес ұжымдардың ... ... ... ... ... ... мен диалектілердің шекаралары әлеуметтік топтардың шекараларымен үнемі сәйкес келмейді және тілдік жарыспалылық пен тілдердің өзара әрекеттестігін топаралық (әлеуметтік) емес, топішілік ... деп ... жөн. Бір ... ... ... ... топтар, өзге топтардың тілдерінен әлдеқашан шығып кеткен формаларды сақтап қалған топтар және инновацияға жақын, сөйлеуінде жиі ... ... ... топтар болуы мүмкін [19]. Сонымен қатар қостілді қоғамда сөйлеушілердің ... ... ... де ... ... Екі ... бірдей жақсы меңгерген сөйлеушілермен қатар бір тілді ... ... ... ... ... ғана ... ... тұтынушылар болады. Осындай топтардың барлығының мінез-құлықтарын әлеуметтік сипаттамаларымен ... ... ... ... ... ... ... бейнелей алады деуге болады [23].
Мұндай зерттеулерде антропологтар қолданатын бақылаушы эксперименттер, ... ... ... ... ... ... нысаны ретінде тілдік бірліктер алынғанымен, бұл формалардың ... ... ... арқылы бағаланады. Осы сынды кез келген зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... теориялар жатады. Көптеген ғалымдар осы тектес зерттеулерде ... тап, ... ... ісі, ... ... әлеуметтік өлшемдер арқылы ажырытылатын қарапайым иерархиялық модельді қолданады. Инновациялардың барлығы әлеуметтік иерархиялық ... ... ... арқылы жоғарыдан төменге қарай таралады. Мұнда басты ұстаным - ... ... ... бөлек сөйлеу формалары, диалектілері бар деген қағида [34].
Жоғарыдан төменге қарай тілдік формалардың жылжуы туралы ... ... ... ... ... Бір кезде тек жоғарғы таптың игілігі болған формалар кейін қарапайым ауызекі формаға айналу ... жиі ... ... ... ... ... сөйлеу мінез-құлқын тек бұл модель арқылы түсіндіруге болмайды. Бұл көп ... ... ... алып ... еді. ... ... ... тәжірибесі көрсеткендей сөйлеу ұжымдары үнемі біртекті болмайды. Тіл білімінде ... ... екі ... ... ... бар: төменгі қоғамдық орындарға ие топтар жоғарғы беделге ие топтарға еліктейді (1 өзгеру), ал өз ... ... ... ие топ өз ... ... қалу үшін жаңа ... ... (2 өзгеру). Бұл теория тілдегі көптеген құбылыстарды түсіндіреді, бірақ беделділікке еліктеудің жүзеге ... ... де ... ... ... ... негізінде өзара қарама-қарсылықты, сонымен қатар өзара шамалас екі үлкен қағида жатыр. Екеуі де тілдік қабілеттің шығу арнасының бірлігімен ... ... ... ... ... түрліліктің биологиялық қырын бейнелесе, екінші қағиданың негізінде бүкіл тіл атаулының арасындағы өзара айырмашылықтарды ... ... Бұл екі ... ... түрліліктің табиғатын анықтауға мүмкіндік береді. Бірақ мұндағы мақсат түпнұсқа тілді анықтап шығару емес, белгілі бір ... ... болу ... ... ... ... сондай-ақ тілдің биологиялық дамуымен қатар жүретін және өзара ерекшеленетін лингвистикалық даму ... ... ... ... [34].
Тілдік өзгеріс мәселесіндегі келесі бір маңызды сұрақ тілдік ... алып ... ... ... ... ... ... мәселе болып табылады. Біріншілік күш механикалық бағыт - жүйеше ... ... ... іске қосу ... ... Бұл - ең ... ... Осы тенденция бойынша дыбыстық өзгерістер белгілі бір қауымдастық арқылы тұрақты ... ... Одан ... ... бір ... ... ұжымына немесе қоғамдық топқа тән үстеме атауға ие болады. Содан ... ... ол ... тұтастай тілдік жүйеге әсері айқындалады. Тілдік өзгеріс нәтижесінде белгілі бір топ мүшелерінің сөйлеуінде немесе тұтастай тілде жарыспалы ... ... ... ... аясы мен жұмсалу мағынасы бар тілдік жарыспалар болып табылады ... тек, жас, ... ... тілдік өзгеріске өзіндік үлесін қосатын факторлар. У. Лабов аталған тілдік құбылысты тілдік сәнмен теңестіреді [19].
Тілдік өзгеріс құбылысы ... ... ... ... ие болмайды. Айтарлықтай қарама-қайшылықтар ресми/биресми, үлкен/кіші, жергілікті/бөгде сынды деңгейлерде, яғни жүйелі ... ... ... ... ... бес негізгі қағидасын көрсетеді:
1. Балалар өздерінің тілін әйел тілінің негізінде қалыптастырады және одан ... оның ... ... ... сол ... үлгіге келіп қосылады.
2. Тілдік өзгерістер балалар тарапынан әлеуметтік стратталу ... ... ... ... ... ... танылады. Сөйлеудің ресми түрі балалар тарапынан қатаң нұсқау немесе жазалау, ал сөйлеудің биресми түрі ... пен ... ... ... ... танылады.
3. Ұлттану немесе әлеуметтенудің кейбір кезеңінде өзі енетін әлеуметтік мәртебесіне сәйкес биресми сөйлеудегі кейбір қолданысқа әбден сіңген ... ... ... жалпы қауымдастыққа анағұрлым төмен мәртебеге ие екені танылады.
4. Тілдік өзгеріс төменнен ... ... ... Ең ... ... ... ... ретінде биресми деңгейде қадағаланбаған, еркін, бейқам сөйлеуде көрініс ... Ол ... ... емес түрде әлеуметтік лингвистикалық норманы қадағаламаудан келіп туындайды. Осыған орай ересектерге, жалпы қоғамда ... ... ... ... ... жастардың тілінде жиірірек кездеседі.
5. Тілдік өзгерістер одан әрі өздерінің өмірінде қадағаламаудың ... ... ... ... ... ... ... қауымдастықтарда көрініс табады [19].
У. Лабов қадағаламаудың принциптерін келесідей ... ... ... ... ... бес қағидасның соңғы екеуінен туындайтын өзін-өзі қадағаламау мәселесі келіп шығады.
1. Қадағаламау принципі: Тілдік өзгеріс - белгілі бір мінез-құлыққа ... ... ... ... ... ... ... белгісі және аталған нормаларға көбіне қарсы шығатын әлеуметтік ортада жүзеге асырылады.
Ғалымның пікірінше, ... ... ең ... ... ... ... одан әрі ... [19]. Келтірілген бірінші қағидадан заңды түрде еліктеу немесе ықпал ету сынды екінші қағида келіп ... ... ... ... ... ... ... аталған әлеуметтік нормаларды қадағаламауды анағұрлым жоғары етіп көрсетушілір тарапынан кең қолданысқа ие болады.
Сонымен ... ... екі ... ... ... ... бес ... факторлардан одан әрі толықтырады.
Егер дыбыс пен мағынаның негізі кездейсоқ болса, онда тіл өмірінің кез келген бөлімінде, фонологияға, морфологияға, ... пен ... ... ... ықпалдар қалыпты түрде асырылып тұруға тиіс, ал олай ... ... ... болуы екіталай. Басқаша айтқанда, тілдің кез келген қабатының өзгерісіне алып келетін ... ... ... және ... ... болып қалуы тиіс. Сонымен лингвистикалық өзгерістің өзіндік табиғаты - тіл мен оның өзгерісінің негізі - ... ... ... да ... ... ... тілдік өзгерісті жалпы тілдің кездейсоқ пайда болуымен теңестіреді. Сондықтан, ғалымның пікірінше, кез келген тілдік зерттеудің тілдің қалыпты ... ... ... бар. Кез ... тілші ғалымның өзінің зерттеуінде зерттеу нысаны болып табылатын тілдік құбылыстың зерттелу тарихын қарастырғаннан-ақ тілдік ... ... ... болады. Және осыдан барып-ақ кез келген тілдік құбылыстың кездейсоқ екенін байқауға болады [22].
Тілдік өзгеріс - кез келген тілдің ... ... ... ... ... пайда болу механизмдері мен заңдылықтары бар. Аталған тілдік құбылыстың әлеуметтік тіл білімінде көрініс табуы жекелеген сөйлеушінің сөйлеуінен ... ... ... қауымдастығының сөйлеуіне негізделген тілдік жарыспалану үдерісіне тікелей байланысты [27].
Әлеуметтік мағынаны тілге ... ... деп ... болады. Белгілі бір мағыналарды жеткізуге арналған лингвистикалық ережелердің тұтас жүйесіне ие тілді бейтарап құрал ... ... ... Бірақ тілдік өзгеріс барысында өзгермелі ережелер пайда болады. Белгілі бір тілдік өзгерістің таралуының шекарасы әр түрлі, бір ... ... ... ... кезеңдерде бірнеше сөйлеу қауымдастықтарын немесе тілдік жүйені тұтастай қамтуы мүмкін.
У. Лабов әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктің үш түрін көрсетеді: индикаторлар, маркерлер және ... ... ... ... ... ... алынған тілдік өзгерістің алғашқы кезеңдерін сипаттайды [66]. Яғни индикатор стилистикалық емес, тек әлеуметтік вариация ретінде бағаланады және тілдік өзгерістің ... ... ... ... ажырамас белгісі ретінде танылатын жалпы жарыспалылықтың тұрақты ... ... ... [32]. ... - өз ... ... те, стилистикалық та жарыспалылықтың көрінісі, яғни сөйлеу стильдерінің жүзеге асырылуы мен әлеуметтік жарыспалануға бірдей деңгейде байланысты әлеуметтік ... ... ... ... ... ... сіңген стереотиптер алдыңғы кезектегі тілдік өзгерістің бейнесі немесе тілдік өзгерістің бітуін сипаттайды. Сонымен қатар олар терең әлеуметтік құндылықтардың екі қарама-қарсы ... ... ... формалардың тұрақты оппозицияларын бейнелеуі мүмкін. Стереотиптер жалпы тілдік қауымдастыққа ортақ әлеуметтік ақпаратқа ие, бірақ көп ... ... ... қолдау таппайды және жағымсыз бағаланады. Стереотиптердің бойындағы әлеуметтік ақпараттың ауқымының үлкендігі сөйлеушілердің сөйлеу мінез-құлқына әсер етуі мүмкін. ... ... ... ... айналуы мүмкін, бірақ бұл үрдіс кері қайтпайды.
Көптеген нақты әлеуметтік лингвистикалық өзгермеліліктер тілдік ... ... ... ... және ... жүйе ... бәсең таралуына сәйкес әлеуметтік құндылықтардың бәсең жылжуы көрініс табады. Әлеуметтік ... көп ... бойы ... қала ... - ... ... пен ... арасындағы сәйкестікті қалыптастыруға мүмкіндік беретін шифр, яғни код, екіншіден, тілдік ... ... ... ... ... тіл ... әрқашан да тығыз байланыста. Ол тілдің шығу тегіне де, оның әлеуметтік узусына да байланысты. Мемлекеттің қалыптасу үрдісі барысында ресми ... ... ... ... ... ... ... болуына жағдай жасалады: барлық ресми жағдайлар мен ресми мекемелерде (мектептерде, әкімшілік мекемелерде, саяси құжаттарда, т.б.) ... осы ... тіл ... ... практикаларды бағалаушы теориялық норма мәртебесіне ие болады.
Тіл идеологияның, сананың, мінез-құлықтың қалыптасуына басым рөлге ие. Сондықтан да қазіргі саяси және ... ... ... ... байланысты тілдің рөліне баса назар аударуы тиіс.
Тілдің қатысуынсыз ақиқат шындық өмір ... ... ... ретінде кодталған болып қала беретін еді.
Тек идеалистік тұрғыдан ғана тіл бейтарап құбылыс ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені әлеуметтік ... ... ... ... яғни тіл тек ... ... ғана мінез-құлық пен идеологиядан алынған мазмұн мен мағынаға толы екендігі көрініс табады. Ішкі сөйлеудің ... ... тіл ... мінез-құлық болып табылады. Тілдің/сөйлеудің диалектикасы шындықтың әлеуметтік теориясын құрайды.
Әрине, тіл ойлаудың, сананың және ... ... ... ... деп бірізді қарастыруға болмағанымен, тілдің әлеуметтену үрдісі кезінде маңызды құралдардың бірі екенін ұмытпаған жөн. Осы ретте ... мен сана ... Конт ... ... символдық мистикалық құбылыс бар деп есептейді. Осыған қарап Ф. де Соссюр де тілді меңгерудегі ... және ... ... ... ... Ол да ... белгілі бір қауымдастыққа немесе индивидке телиді, тілдің байлығы мен тереңдігін атап көрсетеді, бірақ тілдің адам тарапынан меңгерілуіндегі экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... кемел компетенциясынан өзгеше көзқарас Н.Хомскиде. Ғалымның пікірінше, лингвистикалық теория толығымен гомогенді тілді қауымдастыққа енгізілген идеалды сөйлеуші-тыңдаушыдан тұрады, ол ... ... ... ... ол ... айырылуының есебінен, немқұрайлығынан, назарының, қызығушылығының болмауынан немесе өзінің лингвистикалық білімін тәжірибеде қолдануындағы істейтін қателіктерінің есебінен ... ... ... ... Әлеуметтік лингвистикалық вариант және тілдік өзгеріс
Бірнеше жеткізу тәсілінің (қостілділік жағдайында бір тіл) бірі ... ... үшін ... ... ... бір болуы керек және диалектілік өзгешеліктер практикада тек қана легитимді тілмен немесе узуспен салыстырмалы түрде бағалануы керек. Бір қарай ... - ... ... ... ... алып беретін институттары бар саяси үстемдіктің жемісі [67].
Әлеуметтік мағынаны тілге қатысты паразиттік деп анықтауға болады. Белгілі бір ... ... үшін ... ... ... тұтас жүйесін - тілді бейтарап құрал ретінде қарастыруға ... ... ... ... ... ... ... пайда болады, жарыспалылық салалары жүйе бойына толқын тектес жолмен таралуға тырысады. Белгілі бір тілдік өзгерудің ... ... ... бір топ шеңберінде жүзеге асады, кейінірек басқа ... ... ... әлеуметтік дистрибуцияны анықтағанымен стильдік жылжуларды анықтамайды. Ал стилистикалық та, ... ... да ... маркерлер (социолингвистикалық өзгермеліліктер) әлеуметтік құндылықтардың сәйкес жарыспаларға өзгеруі мен телуіне деген әлеуметтік реакцияның дамуын анықтайды.
Қоғамдық санаға еніп ... ... ... ... ... ... ... табылады және қарама-қарсы әлеуметтік құндылықтарға сүйенетін тілдік формалардың тұрақты оппозициясын көрсетеді.
Көптеген нақты социолингвистикалық өзгермеліліктер ... ... ... ... енеді және сол өзгерістердің тілдік жүйеге таралу барысында әлеуметтік құндылықтардың да бәсең жылжуы жүзеге асады. Бір элементтің ... ... ... енуі үшін 30 ... ... ... әлеуметтік құрылымдар ұзақ уақыт бойы тұрақты болып қалмайды. Тар мағынасында норма - ... ... ... Кодификация - тілге және оның қолданылуына қатысты барлығын мақсатты түрде реттеу. Кодификациялаудың нәтижесі сөздіктер мен грамматикаларда көрініс табады.
Норма ... ... бола тұра ... тіл ... ... байланысты. Әдеби тілді басқаша нормаланған немесе кодификацияланған деп те атайды. Жергілікті диалект, қалалық ауызекі сөйлеу, ... ... ... ... ... ... жаргон, диалект ұғымдарына норма ұғымы қатысты емес.
Норма әдеби тілдің бірлігі мен ... ... ... ... біршама қатал қағидалардан тұрады. Норма консервативті және алдыңғы ұрпақтан мұра етіп қалдырылған тілдік құралдарды және олардың қолданылу ережелерін ... ... ... жүйеден тыс өмір сүрмейтіні белгілі, керісінше, өзінің құрылымында қоғамда болып жататын ... ... ... ... Тілдегі өзгерістер оның барлық деңгейін қамтиды. Сөйлеу мінез-құлқындағы өзгерістер жиі белгілі бір ... ... ... ... орны мен орын ... бейнелейді, өйткені сөйлеу мінез-құлқы сөйлеушінің әлеуметтік күй-қалпының өзгеруінің индикаторы және оның ... ... ... ... ... ... тілдік өзгерістер тек бір рет болатын актілер емес, салыстырмалы түрде ұзақ созылмалы ... ... ... Ең ... ол ... деңгейде жүзеге асады. Тек кең қолданысқа түскеннен кейін ғана ол үрдіс белгілі бір тілдік қауымдастыққа тән ... ... ... болып анықталады [33].
2.2 Тілдік сәйкестілік әлеуметтік лингвистикалық өзгермелілік ретінде
Тіл коммуникация мен ... ... ... ... ғана ... ... таңбалық және әлеуметтік мәні бар. Бұл тілдер қауымдастық ... пен ... ... ... құралы болып табылатын көптілді қоғамдарда анық көрінеді [44]. Тіл, әсіресе, этникалық, азаматтық және тілдік сәйкестіліктің таңбалық элементі ... ... ... ие, ... дүниежүзілік басымдылық контекстінде. Тілдің рөлі мемлекетті құруда айтарлықтай өсті: ұлттық/мемлекеттік тілдің болмауы сол мемлекеттің легитимділігіне күмән келтіреді [45], ал ... ... ... - азаматтық құқықтардың легитимділігін.
Сонымен қатар тілдер әлеуметтік және саяси басымдылықтың да ... ... ... Жеке тұлғалар өздерін белгілі әлеуметтік топтармен сәйкестендіреді, және сол топқа тиісілігін мойындау сол ... ... ... ... ... баға қалыптастырады [41]. Сондай-ақ, кез келген дәрежедегі сәйкестілік белгілі бір тілмен немесе тіл ... ... ... Кейбір сәйкестіліктер басқа сәйкестіліктермен салыстырғанда әлеуметтік, саяси және мәдени т.б. болып табылады, және соларға қатысты ... де ... ... және ... ... есептеледі. Бұл басым тіл өз табиғатында бәрінен жақсы деген пікір қалыптастырады. Мысалы, ресми немесе стандартты тілдер миноритарлы тілдермен және ... ... ... мәнді және сұлу тіл ретінде бағаланады, және де ондай тілдер белгілі бір әлеуметтік қызметтерді атқаруға арналған ... ... де тіл ... ... акт ... ... Тілді таңдай отырып, жеке тұлға өзінің белгілі бір ... ... ... ... ... Сәйкестілікті таңдау - бұл рационалды таңдау, жеке тұлғалар әлеуметтік жағдайлардың талаптарына байланысты ... ... [40]. Жеке ... өз тілдік репертуарының әртүрлі элементтерін әрқилы жағдайларда өз сәйкестілігінің бағасын көтеру үшін немесе, керісінше, төмендету үшін қолданады [36], [38]. ... жеке ... ... ... өзінің этникалық құндылықтарын көрсету үшін өзінің этникалық тілін қолданады (мысалы, қазақ тілі), ал кей кездері дәл осы адам ... ... ... ... ... үшін орыс ... жөн ... Сонымен қатар адам тілді таңдай отырып әлеуметтік шындықты құрастыру арқылы сәйкестілікті көрсетеді. Тіл таңдау - қол ... ... ... ... ... ғана ... ол сол ... жүзеге асыру. Осылайша сәйкестілік әлеуметтік мінез-құлықта және идеологияда ( тілге және оның әлеуметтік рөліне қарым-қатынас, тілді ... мен ... ... ... кей ... тілдік мінез-құлық пен тілдік ұстаныстарда.
Тілдік қарым-қатынас жағдайында кез келген тілдің мәртебесі өзгеруі ... Hamers және ... ... [37], бір ... тілдің мәртебесі топаралық қатынастың табиғатын көрсетеді; екінші жағынан, тілдің ... осы ... ... ... мен нормаларды қабылдау болып табылады. Бұдан мынадай қорытынды шығады: тілге қатынас және тілді қолдану осы қатынастардың ... және ... ... ... ... географиялық және тарих аясында нұсқаланады. Мәртебелік қатынас өзгерген кезде, олардың қабылдануы да, ... ... ... та, ... қолданылу аясы да өзгереді. Алайда, Hamers және Blanc-тың пікірінше, тілді таңдағандар қанша болса, сонша тіл нұсқаланбайды. Әлеуметтік ... ... ... жеке және ... ... ... нормалар мен мәртебелік қатынастардың белгі мен құралы болып табылғандықтан, норма болып табылады. Себебі бұл қатынастар өзгермелі, тілдер де, ... ... та ... ... әлеуметтік лингвистикалық зерттеулер жарыспалылық пен өзгермелілік бір нәрсе емес дегенді көрсетеді. ... ... және жеке ... өздерін әрқалай ұстайды және де әртүрлі ортада ... ... ... ... ... ... тілдік қарым-қатынас шартында, әртүрлі тілдік мінез-құлықтар мен тілге қатынас пайда болады. Мысалы, екітілділік шартында тілдік мінез-құлық монотілдік бір ... ... кез ... жағдайда қазақ тілінің қолданылуы) монотілдік екінші тілге (мысалы, кез келген жағдайда орыс тілінің қолданылуы) нұсқалануы ... ... бұл ... ... ... элементтері болып табылмайды, керісінше, континуум элементі: полюстар арасында көптеген ... ... ... бар.
Бұл бөлім мемлекеттік тіл және оның қолданылуы қатынасында әлеуметтік лингвистикалық жарыспалылығына талдау жасау мен сипаттау ... ... ... ... ... ретінде келесі категориялар қолданылады: жас, ұлт және кіріс. Кез келген әлеуметтік лингвистикалық зерттеулерде тәуелсіз өзгермеліліктер мен тілдік ... ... ... ... мәні бар ... ... деген болжам бар, ол азаматтық сәйкестілік трансформация мен мемлекеттік ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді. Бұл бөлім Қазақстан аумағында 2005-2006 жылдары жүргізілген сауалнаманың нәтижелеріне негізделген. Сауалнама төрт незізгі бөлімнен тұрады: 1) құжаттық ... 2) ... ... ... және азаматтық сәйкестілікке қатынас; 3) этникалық сәйкестілікке қатынас және тілді игеру; 4) тілдік сәйкестілік индикаторы ретінде респонденттердің тілдік мінез-құлқы. Бұл ... тек ... ... тек бір ... ғана нәтижелері талданады.
Сауалнама кездейсоқ таңдау ретінде Қазақстанның 833 ... ... ... ... ... ... және жекеменшік мекемелерде, кеңселерде, отбасыларда, қала және ауыл тұрғындары ... ... ... 509 (61,1%) қала ... ... ... туылып, қалада өскен) және 316 (37,9%) ауыл тұрғындары арасында жүргізілді. Респонденттер арасында 501 (60,1%) әйел ... және 332 (39,9%) ер ... ... жас ... ... үш топқа бөлінді: 1)19-35 (57,2%) жас аралығы, әлі де оқып ... ... енді ғана ... ... ... 2) 36-55 (25,6%) жас аралығы, еңбек жолында жүргендер; 3) 55 жастан жоғары, еңбек жолын аяқтап жатқандар немесе ... ... ... этникалық құрамы келесідей: 302 (36,3%) қазақтар, 260 (31,2%) орыстар және 271 (32,5%) басқа ұлт өкілдері: ұйғыр, ... ... ... және ... ... құру барысындағы Қазақстанда ұлттық идеология сәйкестіліктің сәйкестілікке көшуіне негізделуде. Жаңа ... ... ... және біркелкіліктің бір көрсеткіші ретінде мемлекет азаматтарының тілдік мінез-құлқының өзгеруі көрініс табады. Қазақстандағы азаматтар қазақ тілін ... ... ... бар. Сол үшін респонденттерден қазақ тілін меңгеру дәрежесін (ауызекі сөйлеу) бағалауға талап қойылды. 6 кестеде ұлтаралық, жас ... және ... ... меңгеру дәрежесі арасындағы корреляция көрсетілген.
Кесте 6 - Ұлты және жасы ... ... ... ... дәрежесі (%)
Ұлты
Қазақтар
Орыстар
Басқа ұлттар
Жасы
19-35
36-55
55
19-35
36-55
55
19-35
36-55
↑55
Еркін
86,8
93,2
100
7,1
6,7
-
51,7
72,7
74,2
Қинала
11,5
6,8
-
44,6
16,7
31,6
29,3
16,7
6,5
Сөйлеспеймін
1,7
-
-
44,6
70
68,4
17,4
9,1
16,1
Бос орын
-
-
-
3,6
6,7
-
2,2
1,8
3,2
Нәтижелер қазақ тілін меңгеру дәрежесі қазақтар мен ... ұлт ... ... ... ... көрсетеді. Бірақ екі топта да жас ұрпақтар арасында ... ... ... төмендеп барады. Өзге ұлт өкілдерінің қазақ тілін меңгеру дәрежесінің төмендігі - тілдік жылжудың ... ... ... ... ... ... өз ана ... ұқсағандықтан.
Сауалнаманы толтыру кезінде 71,3% жас қазақтар ана тілін (қазақ тілі) таңдады, орта жастағы қазақтар - 55,9% және орта ... ... ... - 47,1%. ... деректердің сәйкес келмеуі орта және ортадан жоғары қазақтардың тіл біліктілігін көрсетуге мәжбүрлейтін әлеуметтік қысым көретіндігінен айғақ.
Орыстар ... ... ... ... ... - ... қазақ тілі мәртебесіне байланысты өзгерістер қатынасының, ол тілді үйрену мүмкіндіктері мен қажеттіліктері қатынасына бір дәлел. Laitin, 10 жыл ... ... ... ғалым, былай деген: [39].
Мәліметтер көрсеткендей, мемлекеттік тілді меңгеру жасаралық ерекшелікке байланысты әртүрлі: жас орыс этносының ... орта ... мен ... ... ... тілді біршама көп біледі. Қазақ тіліңде қинала сөйлейтін жас орыстардың дәрежесі 45%-ға жеткен, ал, керісінше, қазақ тілінде ... ... ... саны 70%-ға ... ... ... тілді ұлты мен шығынына байланысты меңгерудің корреляциясы көрсетілген.
Кесте 7 - Мемлекеттік тілді ұлты мен ... ... ... корреляциясы
Айлық шығын
Қазақ тілін меңгеру дәрежесі
еркін
қинала
сөйлемеймін
Қазақтар
50$-дан төмен
97,5%
2,5%
50-100$
95,9%
4,1%
100-300$
89,2%
8,4%
2,4%
300-500$
66,7%
29,2%
4,2%
500$-дан жоғары
73,7%
26,3%
Орыстар
50$-дан төмен
75,0%
25,0%
50-100$
47,4%
52,6%
100-300$
4,3%
28,3%
65,2%
300-500$
12,0%
20,0%
60,0%
500$-дан жоғары
12,1%
33,3%
44,4%
Басқа этностар
50$-дан төмен
84,6%
15,4%
50-100$
68,7%
22,4%
7,5%
100-300$
52,2%
23,9%
19,4%
300-500$
50,0%
25,0%
25,0%
500$-дан жоғары
63,6%
18,2%
18,2%
Мәліметтерге негізделсек, қазақ тілін жоғары дәрежеде ... саны аз ... ... ... Тағы да бір айта ... ... ... тілдің мәртебесі мен дәрежесінің өсуі, яғни кіріс дәрежесі жоғары адамдар кіріс дәрежесі орта немесе ... ... ... ... тілін еркін меңгерген деген нұсқаны көп таңдаған. Және де респонденттерден мемлекеттік ... ... ... балаларына экономикалық тұрғыдан пайдалы ма деген сұраққа 91,1% қазақтар, 90% ... 62,7% ... 77% ... 70,6% корейлер, 71,4% немістер және 80% татарлар деп жауап берген.
Тілді объект немесе жүйе ретінде емес, әлеуметтік тәжірибе ретінде ... ... ... ... үдерісіне қалай қатысатындығын көруге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда қазіргі қоғамда тіл әлі де ұжымдық сәйкестіліктің негізгі ... ... ... ... ... ол ... ... реттейді (басымдылылық қатынасын көрсетеді) және әлеуметтік стратификацияны анықтайды (тепе-теңсіздік ... ... ... ... пікірімен келіспеске болмайды [38].
Бірақ айта кететін жайт, тілдік тәжірибе басымдылық пен тепе-теңсіздіктің тұрақты қатынасының көрсеткіші емес. Әлеуметтік трансформация жағдайында мінез-құлықтың ескі ... ... ... ... қалады, және тіл иелері әрдайымғы тілдік таңдауға әрдайымғы назарды білдіретін өздерінің тілдік мінез-құлықтарын жақсы түсінеді.
Біздің ... ... ... ... сәйкестіліктің маңызды элементі болып табылатынын көрсетті. Бір жағынан, мұндай сәйкестілік қазақтар үшін этникалық ерекшелікпен астасады. ... үшін ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне құқықты екендерін көрсету үшін маңызды. Бұл орта және кәрі жастағы қазақтардың ана тілдерін еркін ... ... ... құштарлықтарын көрсетеді.
Жоғарыда келтірілген мәліметтерден біз қазақ тіліне деген көзқарастың өзгергендігін және де ... ... ... жоғарылап жатқандығын анық байқаймыз. Қазақстан азаматтары өздерін мемлекеттік тілмен сәйкестендіргісі ... ... ... нәтижелері қазақ тілінің әлеуметтік экономикалық мобильділіктің маркері ретінде қарастырылып жатқандығын айғақтайды. ... ... ... ... ... сәтті өмір сүру үшін керек деген идеология қалыптасуда [62].
Қорыта айтқанда, қазіргі кезде қазақ тілін ... ... ... пен ... ... ... көзқарастың өзгергендігін анық айта аламыз.
1. Жасаралық сәйкестілік және ұрпақаралық ... ... ... ... ... лингвистиканың аз зерттелген қызық аумағы болып табылады. Ана тілдің ұрпақтан-ұрпаққа өтуі тілдің сақталуы мен қолданылуының басты факторы болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... мәні зор. Бұл жерде жасаралық сәйкестілікті жеке тұлғаның өзінің жасаралық тобына байланысты сәйкестілігі деп түсінеміз [32].
Бұл бөлімде 2005 жылғы (INTAS >) және 2009 ... ... ... ... және мәдениет министрлігі Тіл комитетінің тарапынан жасалынған (2009 ж.) жобасы) сауалнамалардың нәтижелері келтірілген.
Ұлтаралық тілдік ... ... ... ... тарапынан респонденттер жастарының коррелятивті статистикалық талдауы жүргізілді және 2005-2006 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ана ... қаншалықты жиі қолданылады:
а) сіз және сіздің ата/апаңыз арасында?
б) сіздің ата-анаңыз және ... ... ... бен ... ... анаңыз бен балалар ортасында?
д) сіздің әкеңіз және балалар арасында?
е) сіз және бауырларыңыздың ортасында?
Респонденттерге әрдайым, жиі, кейде, ешқашан деген ... ... ... қазақ отбасылары құрады.
А. Әртүрлі жас аралығындағы респонденттердің апа-аталарының арасындағы ана ... ... ... ... ... жас аралығындағы респонденттердің ата-әжелерінің ортасында қазақ тілін қолдану дәрежесі 2005-2009 жылдар аралығында айтарлықтай өскен: 62,6%-->74,5%. Ал 27-36 жас ... ... ... ... - ... Ал 37-46 жас ... ... ата-әжелерінде 66%-->80% бірден өскендігі көрінеді. Ал 47-56 жас аралығындағы респонденттерде өзгеріссіз: 72,1%-->73,5%. Ал 57 ... ... ... күрт ... байқауға болады (71,2%-->54,2%).
2009 жылғы сауалнама бойынша 16-26 жас аралығындағы респонденттердің ... ... ... ... ... дәрежесі төмендеді (16%-->9,7%). Бұл көрсеткіш барлық респонденттер арасында байқалады, тек 57-ден жоғары респонденттерде ғана өсуді байқауға болады (6,8%-->12,5%).
Жалпы ... ... ... ... ... ... ана тілін қолдануда айтарлықтай өсулер байқалады, тек 57 ... ... ... ... ғана ... бар. 2 кестеде 2005 және 2009 жылдардағы сауалнаманың осы сұрақтарға ... ... ... 8 - ... жас ... ... ... арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық топтар
16-26жас
27-36 жас
37-46 жас
47-56 жас
↑57
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
Әрдайым
62,6
74,5
62,1
69,2
66,0
80,0
72,1
73,5
71,2
54,2
Жиі
16
9,7
14
6,7
10,6
9,2
7,8
6,1
6,8
12,5
Кейде
6,6
2,6
8,4
7,5
6,3
1,5
4,4
4,1
6,3
12,5
Ешқашан
2,6
0,7
3,2
0
2,3
0
2,6
0
4,2
0
Әрдайым, жиі
0,3
0,2
0
0
0,4
0
0,3
0
0
0
Әрдайым, шамалы
0,1
-
0
-
0
-
0
- ... ... ...
0
-
0
-
0
-
0
-
Қос жауап
11,7
12,3
13,5
16,7
14,3
9,2
12,8
16,3
10,4
20,8
Әртүрлі жасаралық топтарға кіретін қазақ респонденттердің осы сұрақ бойынша 2005 және 2009 ... ... ... ... ... ... ... біліктілігінің өсуі 16-26 жас аралығындағы респонденттердің ата-әжелерінде байқалған (60,3%-->74,7%). Сонымен қатар ... ... 37-46 жас ... ... ... (64,1%-->82,4%). Ал басқа топтар арасында нұсқасы бойынша ... ... 27-36 жас ... ... бұл жауаптың аз мөлшерде төмендегені көрсетілген (70,7%-->68,9%). Айтарлықтай төмендеулер 47-56 жас аралығындағы ... анық ... ... ... ана ... ... ... төмендеуі 16-26 жас аралығындағы (16%-->9,7%) және 27-36 жас аралығындағы (13%-->6,6%) респонденттерде байқалады. 47-56 жас аралығындағы респонденттерде ана тілін жиі ... ... ... өсу бар (4,6%-->8,8%). 57-ден жоғары респонденттерде бұл сұраққа жағымды ... күрт ... ... ... осы сұраққа жауаптарының нәтижесі келесі кестеде анық көрсетілген.
Кесте 9 - Әртүрлі жас аралығындағы қазақ респонденттердің апа-аталарының ... ана ... ... туралы жауаптарының корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық топтар
16-26жас
27-36 жас
37-46 жас
47-56 жас
↑57
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
Әрдайым
60,3
74,7
70,7
68,9
64,1
82,4
79,6
73,5
76,7
57,1
Жиі
17,8
9,8
13
6,6
9,2
11,8
4,6
8,8
0
14,3
Кейде
3,8
2,4
4,2
8,5
4,3
0
1,9
2,9
3,3
7,1
Ешқашан
1,1
0,6
1,3
0
1,6
0
0,9
0
0
0
Әрдайым, жиі
0,2
0,2
0
0
1,1
0
0
0
0
0
Әрдайым, шамалы
0,2
-
0
-
0
-
0
-
0
-
Қос жауап
16,7
12,4
10,8
16
19,5
5,9
13
14,7
20
21,4
Ә. Әртүрлі жас ... ... ... мен ата-аналары арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы
Ата-әжелер мен ата-аналар арасында қарым-қатынас кезінде ана тілін қолдану ... 16-26 жас ... ... біршама жоғарылаған (65,8%-->78,1%). Сонымен қатар әрдайым жауабын таңдау қарқындылығы 27-36 жас ... ... ... ... 37-46 жас ... - 73,2%-->77,6%. 57 жастан жоғары респонденттерде аз ... өсу ... ... ... ... ... ... 2005 жылғы сауалнама нәтижесімен салыстыра отырып мынадай тұжырымдарға келдік: ана тілін жиі қолдау дәрежесі төмендеуде. ... 16-26 жас ... ... жиі ... ... 17,3%-->13,4% төмендегені байқалады, ал 27-36 жас аралығындағы респонденттерде 13,6%-->9,2%, 37-46 жас ... - ... ал 47-56 және 57 ... ... ... - ... ... Дәл осы сұрақтың нәтижелерін келесі кестеде анық көруге болады.
Кесте 10 - Әртүрлі жас ... ... ... мен ... арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық топтар
16-26жас
27-36 жас
37-46 жас
47-56 жас
↑57
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
Әрдайым
65,8
78,1
65,1
79,2
70,6
90,8
73,2
77,6
74,9
75
Жиі
17,3
13,4
13,6
9,2
10
3,1
8,1
6,1
9,4
8,3
Кейде
4,4
2,1
5
1,7
4,6
3,1
3,4
2
2,6
8,3
Ешқашан
2,1
0,3
3,2
0,8
2,3
0
2,9
0
4,2
0
Әрдайым, жиі
0,3
0,2
0
1,7
0,4
0
0
2
0
0
Әрдайым, ешқашан
0,2
0,8
0
0
0
0
0
Жиі, ... ... ...
12,5
-
8,9
-
Жиі, ешқашан
0,1
-
0
-
0
-
0
-
0
-
Қос жауап
9,8
5,7
13,2
6,7
12,1
3,1
12,5
12,2
8,9
8,3
Дәл осы сұрақтың қазақ респонденттер арасындағы жауаптарын ... ... ... жоғарылағаны 57 жастан жоғары (805-->78,6%) респонденттерден бөлек барлық топтарда өскен. Жиі нұсқасын таңдау респонденттер арасында мынадай: 16-26 жас аралығы - ... 27-36 - ... 37-46 - ... 47-56 - ... осы ... ... жауаптардың нәтижесі 11 кестеде бейнеленген.
Кесте 11 - Әртүрлі жас аралығындағы қазақ респонденттердің ... мен ... ... ана ... қолдану туралы жауаптарының корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық топтар
16-26жас
27-36 жас
37-46 жас
47-56 жас
↑57
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
Әрдайым
63,8
78,3
74,5
79,2
71,7
94,1
78,7
82,4
80
78,6
Жиі
18,1
13,7
12,1
9,4
7,1
3,9
6,5
2,9
0
7,1
Кейде
2,5
2
2,9
1,9
3,8
0
1,9
0
3,3
0
Ешқашан
1,1
0,2
0,8
0,9
1,6
0
0,9
0
3,3
0
Әрдайым, жиі
0,3
0,2
0
1,9
1,1
0
0
2,9
0
0
Әрдайым, ешқашан
0
0,2
0
0,9
0
0
0
0
0
0
Жиі, шамалы
0,2
-
0
-
0
- ... ... ... ... ... жас аралығындағы респонденттердің ата-аналары арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы
2005 және 2009 ... ... ... ... байланысты респонденттердің ата-аналары арасындағы ана тілін қолдау ... ... ... ... ... ... ... отыр: 16-26 жас аралығы - 64,9%-->73,9%, 27-36 - ... 37-46 - ... 47-56 - ... ... ... іспеттес, мұнда да 57 жастан жоғары респонденттерде бұл ... ... Жиі ... ... ... ... 16-26 - ... 37-46 - 11,5%-->3,1%, 47-56 - 10,9%-->6,1%, 57 жастан жоғары респонденттерде 10,5%-->8,3%, ал 27-36 жас аралығындағы ... ... ... ... Осы ... ... ... көрсетсек.
Кесте 12 - Әртүрлі жас аралығындағы респонденттердің ... ... ана ... ... ... ... корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық топтар
16-26жас
27-36 жас
37-46 жас
47-56 жас
↑57
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
Әрдайым
64,9
73,9
64,2
71,7
73,3
87,7
76
77,6
74,9
58,3
Жиі
17,1
13,7
15,9
15,8
11,5
3,1
10,9
6,1
10,5
8,3
Кейде
7,6
4,3
6,8
3,3
4,8
3,1
2,6
0
3,7
8,3
Ешқашан
4,9
0,9
4,6
0
2,1
0
2,1
2
4,7
0
Әрдайым, жиі
0,3
0,2
0,3
0
0,8
0
0,5
0
0
0
Жиі, шамалы
-
0,2
-
0
- 0
- ... ... ... ... ... ...
0
-
0
-
0
Әрдайым, шамалы
0
-
0
-
0,2
-
0
-
0
25
Жиі, шамалы, шамалы
0
-
0
-
0,2
-
0
-
0
0
Қос жауап
5,2
6,6
8,2
9,2
6,3
6,2
7,9
14,3
6,3
25
Ал енді қазақ респонденттерінің осы ... ... ... ... және 37-46 жас ... ... осы ... бойынша жағымды жауаптардың өсуі байқалады (63,8%-->74,1%; 77,2%-->90,2%). 27-36 жас ... ... аз ... ... ... ... ал 57 ... жоғары топтарда бұл көрсеткіш айтарлықтай төмендеген (83,3%-->64,3%), 47-56 жас аралығындағы респонденттерде өзгеріс жоқ (82,4%-->82,4%). Осы нәтижелерді 13 кестеде топтастырамыз.
Кесте 13 - ... жас ... ... ... ата-аналары арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының ... ... ... ... ... ... ... шамалы
-
0,2
-
0
-
0
-
0
-
0
Әрдайым, ешқашан
-
0,2
-
0
-
0
-
0
-
0
Қос жауап
6,6
6,2
3,8
6,6
5,4
5,9
10,2
11,8
10
21,4
В. Әртүрлі жас аралығындағы респонденттердің әкелері мен ... ... ана ... қолдану туралы жауаптарының корреляциясы
Ұрпақаралық тілдік трансмиссияның маңызды бөлігі әкелері мен балалары арасындағы ана тілін қолдану мәселесі. 2005 және 2009 ... ... ... ... талдайық.
Ана тілін үнемі қолдану 16-26 жас аралығындағы және де 27-36 жас аралығындағы респонденттерде өсуді көрсетеді (51,9%-->63,5%; 57,6%-->61,7%), ал 37-46 жас ... ... ... ... ... Және де 47-56 жас ... және 57 ... жоғары респонденттерде көрсеткіштің төмендеуіне баса назар аудару қажет (70,3%-->70,3%; 68,6%-->58,3%).
Ана тілін жиі ... ... ... барлық топтарда төмендеуді көрсетеді: 16-26 - 15,3%-->13%, 27-36 - 13,4%-->10,8%, 37-46 - ... 57% ... ... - ... тек қана 47-56 жас ... респонденттерде ілгерілеу бар (9,6%-->14,3%).
Сонымен қатар әке мен бала ... ана ... ... жауабын таңдау дәрежесі де төмендеген: 16-26 - 9,2%-->5,7%, 27-36 - 8,5%-->5%, 47-56 - ... 37-46 жас ... ... күрт ... ... (7,3%-->0,0%). Ал мұндай жауаптың көптігі 57 жастан жоғары респонденттерде белгіленген.
нұсқасының өсуі 47-56 жас аралығындағы топта анық ... ... және 2009 ... ... салыстырсақ, нұсқалардың ешбірін де таңдаман адамдар санының көптігі байқалады. 16-26 және 37-46 жас аралық топтарда - ... ... Ал 27-36 жас ... ... ... ... ал 47-56 жас ралығында - 10,2%-->14,3%, 57 жастан жоғары - 7,9%-->29,2%
Кесте 14 - ... жас ... ... әке мен бала арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық топтар
16-26жас
27-36 жас
37-46 жас
47-56 ... ... ... осы ... ... ... ... жауаптарын қарастырамыз.
Ана тілін әке мен бала арасында үнемі қолдану 16-26 және 37-46 жас ... ... ... ... 65,2%-->78,4%). Ал 27-36 жас аралығындағы респонденттерде, керісінше, төмендеу байқалады (66,5%-->62,3%). Ал 47-56, 57 ... ... ... ... ... тіркелген (74,1%-->58,8%; 76,7%-->64,3%).
Барлық топтарда ана тілін жиі қолдану біліктілігі төмендеген. Сонымен қатар нұсқасын таңдау респонденттер ... ... ...
Осы сұраққа жауаптарының нәтижесі келесі кестеде сипатталған.
Кесте 15 - Әртүрлі жас ... ... ... әке мен бала ... ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық ... ... ... ... ... жауап
28
16,1
10
20,8
12,5
9,8
12
11,8
10
21,4
Г. Әртүрлі жас аралығындағы респонденттердің аналары мен балалары арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы
Ұрпақаралық тілдік трансмиссияның ... ... ... мен ... ... ана ... қолдану мәселесі. 2005 және 2009 жылғы сауалнама нәтижелерін салыстыра талдайық.
Ана тілін үнемі қолдану нұсқасының өсуі 16-26 жас ... 27-36 жас ... және 37-46 жас ... ... ... (51,3%-->64,1%; 55,7%-->60,8%; 64,2%-->83,1%), ал 47-56 және 57 жастан ... ... дәл осы ... ... ... сипатталады (70,6%-->65,3%; 71,2%-->54,2%). 2005 жылы ана мен бала арасында ана тілін қолдау жас ұрпақтан жасы үлкен ұрпаққа қарай өсуді көрсеткен, ал 2009 ... ... ... 37-46 жас ... ... және басқа да респонденттердің жауаптарына баса назар аудару керектігін көрсетеді.
Ана мен бала арасында ана тілін жиі ... ... ... ... 16-26 жас ... - ... 27-36 - ... 37-46 - 15,2%-->7,7%, 57 жастан жоғары - 14,7%-->4,2%, тек қана 47-56 жас аралығындағы респонденттерде ғана ... ... ... ... ... ... ... таңдаудың төмендегенін көрсетеді, сонымен қатар нұсқасының да ... айта ... ... 16 - Әртүрлі жас аралығындағы респонденттердің аналары мен балалары арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық топтар
16-26жас
27-36 ... ... ... ... ... ... ... жауап
16,5
16,1
11,9
21,7
8,5
6,2
8,4
8,2
5,8
25
Дәл осы сұрақ бойынша қазақ респонденттерінің жауаптар нәтижесін саралайық.
Кесте 17 - Әртүрлі жас аралығындағы ... ... ... мен балалары арасындағы ана тілін қолдану туралы жауаптарының корреляциясы (%)
Нұсқалары
Жасаралық топтар
16-26жас
27-36 жас
37-46 ... ... ... шамалы
0
0,2
0,5
0
0
0
0
0
0
0
Әрдайым, шамалы
-
0,2
-
0
-
0
-
0
-
0
Әрдайым, ешқашан
-
0,2
-
0
-
0
-
0
-
0
Қос жауап
26,6
16,1
9,5
20,8
25
7,8
8,3
2,9
6,7
21,4
Жағымды жауаптар саны 16-26 және 37-46 жас ... ... 2009 жылы 2005 ... ... біршама өскен (41,3%-->63,5%; 65,8%-->82,4%). Ал 27-36, 47-56 және 57 жастан жоғары топтарда, керісінше, төмендеулер тіркелген (61,5%-->60,4%; 75,9%-->61,8%; 83,3%-->57,1%).
Ана тілін жиі ... ... ... ... төмендегенін көрсетеді: 16-26 - 21,3%-->14,5%, 27-36 - 19,9%-->12,3%, 37-46 - 16,8%-->9,8%, 57 жастан жоғары - ... Тек қана 47-56 жас ... ... ғана ... байқалады (11,1%-->29,4%).
Келесі топтар арасында нұсқасын таңдау төмендеген: 16-26 - 7,2%-->4,6%, 27-36 - ... 37-46 - ... Ал ... ... 47-56 жас аралығындағы респонденттердің отбасында ілгерілегенін көрсетеді (3,7%-->5,9%). Осы нұсқаны таңдау 57 жастан жоғары респонденттердің отбасында күрт ... ... ... және 2009 жылғы сауалнама нәтижесін салыстыру кезінде нұсқасын ... ... ... Қос ... ... 2005 ... ... бойынша жоғары.
Ғ. Әртүрлі жас аралығындағы респонденттердің бауырлары арасындағы ана ... ... ... жауаптарының корреляциясы
Ұрпақаралық тілдік трансмиссияны сипаттауда бауырлар арасында (аға-әпке) ана ... ... ... ... аса маңызды.
16-26 жас аралығындағы респонденттердің ана тілін қолдануы артуда (53,1%-->62,3%). Сонымен қатар 27-36 жас ... ... ... ... ... (54,3%-->62,5%). 37-46 жас аралығындағы респонденттердің бауырлары арасындағы ана тілін үнемі қолдану көрсеткіші аса жоғары қарқынмен өскен ... 47-56 жас ... ... ... сәйкес бұл көрсеткіштің төмендегенін байқаймыз (65,1%-->57,1%). Ал 57 жастан жоғары респонденттерде жағымды жауаптар күрт төмендеген (69,6%-->50%).
Жалпы көрсеткішті ... ... ... ... ... болады.
Кесте 18 - Әртүрлі жас аралығындағы респонденттердің бауырлары арасындағы ана тілін ... ... ... ... ... ... жас
37-46 жас
47-56 жас
↑57
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
Әрдайым
53,1
62,3
54,3
62,5
59,3
73,8
65,1
57,1
69,6
50
Жиі
16,7
14,9
12,6
12,5
13,5
12,3
11,9
22,4
12
4,2
Кейде
11,6
8,9
14
10
9,2
6,2
8,9
12,2
6,3
8,3
Ешқашан
6,1
2,4
6,3
0,8
5,8
1,5
4,7
0
4,7
16,7
Әрдайым, жиі
0,3
0,5
0,2
0
0,6
0
0
0
0
0
Әрдайым, шамалы
0
0,2
0,2
0
0,2
0
0
0
0
0
Жиі, шамалы
0,1
0,2
0,2
0
0
0
0
0
0
0
Жиі, ешқашан
0,1
-
0
-
0
-
0
-
0
-
Әрдайым, ешқашан
0,1
-
0
-
0
-
0
-
0
-
Қос жауап
11,9
10,6
12,3
14,2
11,3
6,2
9,4
8,2
7,3
20,8
Қазақ ұлтының ... ... ... ... тілі (ана ... ... дәрежеде қолданылатынына зер салайық.
Кесте 19 - Әртүрлі жас аралығындағы қазақ респонденттердің бауырлар арасындағы ана тілін қолдану туралы ... ... ... ... ... ... жас
↑57
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
2005
2009
Әрдайым
47,5
60,8
60,7
62,3
60,3
72,5
68,5
52,9
70
57,1
Жиі
21,9
15,9
12,1
13,2
14,7
15,7
15,7
32,4
16,7
7,1
Кейде
12,7
9,4
16,3
11,3
10,3
5,9
8,3
8,8
6,7
0
Ешқашан
2,5
2,4
1,7
0,9
2,2
0
0,9
0
0
14,3
Әрдайым, жиі
0,3
0,6
0,4
0
1,6
0
0
0
0
0
Әрдайым, шамалы
0
0,2
0,4
0
0
0
0
0
0
0
Жиі, шамалы
0,2
0,2
0,4
0
0
0
0
0
0
0
Жиі, ешқашан
0,2
-
0
-
0
-
0
-
0
-
Қос жауап
14,8
10,6
7,9
12,3
10,9
5,9
6,5
5,9
6,7
21,4
Көріп отырғанымыздай, бауырлар ортасында ана ... ... 47-56, 57 ... жоғары респонденттерден бөлек барлық респонденттерде ілгерілеуді көрсетеді. Солардың ішінде 16-26 жас аралығындағы респонденттерде ... ... бар ... 16-26 және 57 ... ... ... бауырлар арасында ана тілін қолдануда жиі нұсқасын таңдаған жауап ... Ал ... ... 16-26 жас аралығындағы респонденттерде аз мөлшердегі өсу сезіледі. Осы топта, сонымен қатар, жауабы өзгеріссіз қалған. 57 ... ... ... ... ... күрт ... алғанда, қарама-қайшы жауаптар 2009 жылмен салыстырғанда 2005 жылы көп болған (2,5%-->1,0%).
Респонденттердің ... ... ... ... ... ... ... статистикалық талдауы келесідей бірқатар қорытындыларға келуге мүмкіндік береді:
1. Жасаралық ... ... ... ана ... отбасыда өзара қолдануда біршама өзгерістер, айырмашылықтар бар.
2. 16-46 жас аралығындағы респонденттердің өз отбасында ана тілінің жиі қолданылуы туралы жағымды ... ... 47 ... жоғары респонденттерде, керісінше, ұрпақаралық тілдік трансмиссия туралы сұрақтарға жағымды жауаптар төмен.
4. 2009 жылғы сауалнама көрсеткіштері бойынша, қазақ ұлты ... ... ... трансмиссия туралы жағымды жауаптары жоғары.
5. 2005 жылғы сауалнама нәтижесі ана тілдің бір ұрпақтан ... ... ... және ... ... ... көрсетсе, 2009 жылы, керісінше, жоғарылауда.
6. 2009 жылғы сауалнама нәтижелері жас ұрпақ арасында ана тілін ... орта ... ... ... екендігін көрсетеді, алайда 2005 жылғы көрсеткіштермен және орта буыннан жоғары респонденттердің жауаптарымен салыстырғанда ұрпақаралық тілдік трансмиссияда жас буын ... ... ... ... тарауда келтірілген кестелердің барлығы М.И.Ақбердінің басшылығымен жасалынған.
2.3 Тілдік құзірет және тілдік жылжу: Тілдік жылжу мен тілдік жылжудың бетбұрысының ... ... ... ... ... қатысты меңгеріліп жатқанына көп болмады: тілдің жылжуы мен оның пайда болу жағдайларына қатысты көптеген ... ... ... ... мен ... отандық және шетелдік зерттеушілердің кейбір еңбектерінде ған көрініс тапқан (У. Фиерман, Н.С. Пак, С.Ю. Сон, Э.Д. ... және ... ... және ... ... бетбұрысын зерттеуде INTAS > (2005 ж.) жобасы ... және ... ... ... және ... министрлігі Тіл комитетінің тарапынан жасалынған (2009 ж.) жобасы негізінде жаппай ... ... ... ... ... мәліметтер, сонымен қатар Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі мен 1999 жылғы Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... зерттеудің теоретикалық негіздері Дж.Фишманның фундаменталды жұмыстарында анық көрсетілген [47], ал терминнің өзі қоғамның күнделікті қолданысында бір ... ... ... ... ... (У. Вайнрайх), сонымен қатар қоғаммен этникалық тілдің уақыт барысында жойылып, келесі бір тілге өтуін көрсетеді (Н.Б.Вахтин); этникалық тілдің қызметінің ... бір ... өтуі ... жылжужың себептері ретінде өзге халықтың аумағындағы жойылуы; тілдің қолданылу аясының тарылуы; монолингвтердің санының ... ... ... әскери істе, мәдениетте және т.б. салаларда басымдылық көрсететін тілдің тарапынан қысым (тілдік экспансия, тілдік дискриминация, тілдік унификация); ... ... ... ... ... ... ... тілдің мәртебесінің төмендеуі және тілдің жағымсыз стереотиптерінің таралуы ... ... ... миграция; жаһандану; индустриаландыру және урбандану; демографиялық өзгерістер (этникалық тіл иелерінің қысқаруы, аралас некенің көбеюі, тұрғындардың тығыздылығы, орналасудың дисперсті/жинақы көрсеткіші және т.б.); ... беру ... тіл ... ... ... ... ... тілдің легитимділігін қамтамасыз ететін қоғамдағы тілдік идеологияның әсері және т.б. себептер қарастырылады.
Тілдік жылжу себептерінің қарапайым ... ... ... ... ... ... ... факторларды бірден анықтаудың немесе тілдің толыққанды өмір сүруі үшін қолайсыз факторлардың жиынтық әсерін шығарудың қаншалықты қиын екенін көрсетеді ... ... ... ... мен ... талдай келе, келіспеуге болмайтын мынадай қорытындыларға келеді. Ол ... ... пен ... ... ... тіл ... жалғыз себебі емес және үстем тілдің таралуы мен әлсіз тілдің жоғалуы деп ... екі ... ... ... ... жоқ деп есептейді. Н.Б.Вахтин деп дәлелдейді. [48].
Бұл тарауда 2005 және 2009 жылғы жаппай сауалнамаға қатысқан қазақ, орыс, ірі және ... ... ... ... ... ... ... сәйкестендірілді.
А. Қазақ респонденттердің тілдік жылжуы және тілдік жылжу бетбұрысы
1930 жылдардан бастап ... ... ... ... ... да ... ... біртілді әрі бір мәдениетті кеңес халқын жаңа ... ... ... бір бөлігіне айналды және бұл саясат орыстандыру жолымен жүзеге асты: барлық ұлттар мен халықтардың екінші ана тілі ретінде орыс ... ... және орыс ... қолданылу аясының кеңеюі. Бұл саясат тек ортақ бір тіл негізінде мүмкін болатын ... ... ... және ... ... ... ... Дәл осы саяси және идеологиялық жағдайлар 20 жылдары енгізілген кирилл ... 40 ... ... ... ... келуіне себеп болды. Кириллицаға өту орыс тілін меңгеруді елеулі дәрежеде оңайлатты. Оның ... ... мен Орта ... ... ... ... ... түрік тілі латын әліпбиіне көшкен соң, ол қатер ... ... ... ... ... Одағындағы түркі тілдерін түрік пен араб ықпалынан бөліп тастады. Алыс-берістер қатаң қадағаланды және қажет жағдайда алыс-беріс тек орыс ... ... Оның ... ... ... ... ... олардың айырмашылықтары саналы түрде бөлек көрініп тұрды және түркі халықтарының ішінде үйлестірілген тіл идеясына қарсы шыққандар болды [64].
Орыстандырудың тілдік саясаты жаңа ... ... ... ... ... ... қозғалыстарың алдын алу және анағұрлым тиімді басқару мен бақылаудың құралы ретінде қолданылды. Алайда тілдік саясаттың өзі имплициттік сипатта болды: ... ... ... ... қатысуын, соған сәйкес тілдік саясаттың болуын көрсететін тіл заңдары (тілдің мемлекет шеңберіндегі қолданысын реттейтін және орыс ... ... ... ... ... құжаттар) болмады. Тілдің қолданысын реттейтін заңдардың болмауы , мәдени нормалармен және т.б. алмастырылады, ал орыстандыру ... ... ... ... КСРО-дағы білім беру жүйесі болды.
Әрекет ету құралы білім беру жүйесі болған орыстандыру саясаты мен ... ... ... ... ... ... себебі болды. Қазақтардың орыс тілдік бағытында тілдік жылжуын тудырған басқа да себептердің болуы сөзсіз: жаңа ... және ... ... жол ашатын, жетістікке жетуде өзіндік тұлғаның бағасын ... тіл ... орыс ... ... ... ... және нәтижелік уәжінің бірден өсуі; орыстық қарым-қатынастың, тілдік кеңістіктің кеңеюі; ... ... орыс тілі ... ... сана мен ... ... ... және тілдік сәйкестік рөлінің төмендеуі; қазақ тілінің ұрпақаралық және ұрпақішілік міндетінің бұзылуы және ... ... ... ... қазақтардың 40%-ы қазақ тілін білмейді деген тұжырымымен астасып жатыр, алайда бұл мәліметтің қайдан алынғанын ешкім нақ ... айта ... ... ... ... 1999 жылы ... ... ресми мәліметтері бойынша 0,6% қазақтар ғана мемлекеттік тілді мңгермеген [3], ал Б. Хасанов басқа санды көрсетеді - 1,4% ... ... ... ... ... келтіремін: [51].
Қазақ респонденттерінен алынған 2005 және 2009 жылғы сауалнамадан мынадай нәтижелерді көруге ... 2009 ... ... ... ... меңгеру 92,0%-ды құраған (еркін сөйлеймін - 90,0%, еркін оқимын - 92,3%, ... ... - 94,2%, ... ... - 91,4%), ... ... ... орта және төмен қазақ респонденттері 6,3% (қиналып сөйлеймін - 7,9%, қиналып оқимын - 5,8%, ... ... - 4,6%, ... ... - 6,9%). ... тілін білмейтін респонденттердің қатарына тек кері жауапты таңдаған респонденттер ғана жатқызылды (оқымаймын, жазбаймын, түсінбеймін, сөйлемеймін); толық тілдік құзыреттің жоқтығын ... ... 2005 жылы 1,7% ... 2009 жылы ... ... Дәл осы ... респонденттері тілдік жылжуы бар топқа жатқызылды.
Алынған мәліметтерді талдау кезінде, біріншіден, ресми дереккөздерден алынған қазақтардың мемлекеттік немесе этнос тілін көрсеткіші мен ... ... ... ... көрсеткіштер салыстырарлықтай және аса айырмашылықта болмайтындығын, яғни олардың шындыққа сай екендігін ескерген дұрыс, екіншіден, ол көрсеткіштер ауытқымалы болған жағдайдың ... ... ... тілдік жылжуына дәлел ретінде көрсетілген 40,0%-дық көрсеткішпен салыстыруға келмейтіндігін, үшіншіден, мемлекеттің тәуелсіздік алғаннан кейін тез ... ... ... ... деген құштарлықтың артып, тілдік жылжудың 40,0%-дан 0,4%-ға секіріп ... ... емес ... екендігін ескерген жөн [63].
Мұнымен қатар тілдік жылжу деп анықталатын айқын шындықты да жоққа шығаруға болмайды және бұл ... ... ... ... ... ... және бір ... орыс тіліне орын берген қазақ тілінің тілдік жылжуын зерттеу үшін, Д.Фишманның ... ... ... ... ... су ... стақан бейнесін қолданады: қазақ тілінің дәрежесі теңселіп тұрған секілді, Қазақстанның урбанизацияланған облыстарында әлі күнге дейін ... бос. ... ... ол ... да ... бос, бірақ қазіргі күндері онда 1980 жылдардың ... ... ... ... ... көбірек [51, 62 б.].
У. Фиерман тілдік жылжу жүзеге асырған дәлел ретінде келесі көрсеткіштерді ... ... ... ... ... ... қоғамдық таңбалардың қазақ және орыс тілдерінде қатар берілуі, көпшілік іс-шараларда қазақ тілінің ... ... ... ... ... беру ... ... және т.б. . . . Ақырында маңызды тағы бір мәселе . ... ... ... ... славян тектес тұрғындары басым облыстардағы тілдік жылжу бетбұрысының дамуында жағымды рөлі болды. Бұл облыстардағы ... ... ... ... баяу ... ... ... құрылым қазақ тілінің дамуына көмектесетін іс-шаралардың еңгізілуін жеңілдетті>> [51, 64 б.]. , - деп ... ... [51, 68 ... ... ... тілдік жылжудың бетбұрысын көрсететін, У.Фиерманның пікірімен қатар, нақты фактілерді жоққа шығаруға болмайды, және де бұл беталыс өте анық қарастырылады. ... ... ... бетбұрысы кезінде әртүрлі факторлар көзге түсті: қазақ тілінің таралуына жүйелі, бағытталған, елеулі мемлекеттік қолдау; ... сана мен сана ... ... ... ... меңгеруге деген мақсатты себептердің (мотив) ұлғаюы ( егер де ... орыс ... білу ... көп ... алып ... ... және де мансапқа қол жеткізуде үлкен мүмкіндіктер туғызған болса, қазір, керісінше, ... ... ... ... кім ... сол алады); білім алуда қаржылық-экономикалық құралдарды қолдану (қазақ тіліндегі оқулықтардың, сөздіктердің, электрондық және ... ... ... ... ... білім беретін мектептер мен жоғарғы оқу орындарында қазақ бөлімдерінің ашылуы, оқулықтарға, қазақ тілі бойынша жарыстарға және т.б. ... және ... ... қолдау көрсету және т.б.); біліктілік-аттестациялық іс-шаралар (мемлекеттік қызметкерлерді тестілеу) және т.б.; қазақ тілін меңгеруі орта жастан асқан адамдардан жоғары ... ... ... мекемелерге, сауда-саттық саласына көптеп түсуі; коммуникативтік тілдік ортаның этнодемографиялық өзгеруі; іс қағаздарын қазақ тіліне аудару және ... тілі ... ... ... ... ... реттелетін және реттелмейтін саласында орыс тілінің қолданылуына қазақы қоғамдық түсініктің тарапынан қысым және т.б.; бірінші кезекте этникалық және қазақ тілдік ... ... ... күшейту және азаматтық сәйкестікті кең ауқымда бекітуде көрініс табатын ұлттық сана мен сана-сезімді жұмылдыру; қазақ ... ... ... ... ... ұғынылған уәжді күшейту: егер бұрын орыс тілін білу ... ... өсу үшін ... ... мен ... берсе, бүгін, керісінше, әлеуметтік жарақтану мен коммуникативтік бейімділікке қазақ ... ... ие ... ... ... жоғарырақ әлеуметтік және кәсіби ахуалға ие болу үшін ... ... қол ... ... ... ... тәжірибелі және кәсіби игеру қажеттілігінің шынайы көрінісі ретіндегі қазақ тілі ... ... ... ... ... кеңістігінің этнодемографиялық өзгерісі: ішкі көші-қон (ауыл --> қала) мен орыс тілін меңгермеген оралмандардың елеулі қатысуы.
Қазіргі кезде қазақтардың қазақ тілдік құзыретіндегі ... ... ... ... ... жас ... байланысты айтарлықтай тәуелділігі бола тұра, бір сарыңға түсуге анық беталысы бар. Осы факторлардың бәрі қосылып қазіргі кезде орындалған тілдік жылжу ... ... ... ... ... және оның ... тарау нәтижесі ретіндегі қазақтардың қазақ тілін меңгеру жағдаяты үміт күттіреді [1, 166-170 бб.].
Ә. Орыс-респонденттердің тілдік ... ... ... бола ... жылжу, жоғарыда айтып өткендей, жеке (егер этникалық тілдің белгілі иемденушісі өз ана ... ... ... және ... (егер белгілі тілдік ұжым этникалық тілін өзгеге ауыстырса) бола ... Одан ... ... ... ... ... ... төмен деңгейімен, ол жүзеге асып жатқан бағыттағы тілді меңгерудің жоғары деңгейімен және жаппай қостілділікпен сипатталады.
Орыстардың тілдік ... ... ... ... бір жағынан, орыс респонденттерінің басым бөлігі әлі де монолингв болып қалып отыр (тілдік жылжудың басты шарты - ... ... ... ... орыс ... қазақ тіліне қатысты көзқарастарының өзгергендігін және мемлекеттік тілді меңгеруге деген саналы ... ... ... тілдік құзыреттің жоғарылауы жас респонденттерге тән.
Орыстардың қазақ тілдік құзіреті 1999 жылғы санақ бойынша 14,9%. Ал 2009 ... ... ... ... тілді меңгеруде орыс респонденттер санының өскендігін көрсетеді: 20,4% орыс респонденттер мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін көрсеткен. 2005 жылы 4,1% және 2009 жылы 1,1% орыс ... ... ... өз ана тілі ... ... ... ... меңгеріп, оны туған тілі ретінде мойындайтын орыстардың ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне қарай жеке тілдік жылжуының жүзеге асуы туралы болжам жасауға ғана ... ... [1, 170-171 ... Ірі ... ... респонденттерінің тілдік жылжуы
Ірі және шағын диаспоралардың этникалық, қазақ және орыс тілдерін меңгеруі айтарлықтай өткір көрініс тапқан, сондықтан ... ... өзі ... асып ... бағыттағы тіл тұрғысынан қарастырған жөн.
Аталмыш тілдер елдегі коммуникативтік-тілдік кеңістіктің ерекшеліктерімен айқындалады, ... онда екі ... ... тілдер - қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... назарда ұстаған жөн: тілдердің әртүрлі демографиялық және коммуникативтік қуаты диаспора өкілдерінің этникалық, қазақ және орыс тілдерін меңгеру ерекшеліктеріне әсер ... ... ... ... даму ... және ... төмен көрсеткіштері этникалық тілдің (өзбек, ұйғыр, ішінара татар диаспорасы) сақталуының жоғары деңгейімен сипатталады; диаспоралар мекендеуінің шашыраңқылығы мен шағындығы олардың этникалық ... ... ... ... - ... және орыс ... ... тілдік жылжу байқалады; диаспора неғұрлым шағын болса, олардың қазақ немесе орыс ... ... ... ... ... тілдік жылжуындағы байқалған корреляция мынадай қарапайым түрде болуы мүмкін: қаншалықты диаспора этникалық тілін аз сақтаса, тілдік жылжудың мүмкіндігі соншалықты көп ... ... ... ... ... меңгеруіне байланысты екі топқа бөлінеді: а) 97% өзбек өзбек тілін меңгерген, 80% - қазақ тілін, 59,2% - орыс ... 81,3% ... ... ... ... 80,5% - ... тілін меңгерген, 80,7% - орыс ... ... ... және орыс тілдерін меңгеру деңгейі жоғары болғандығына қарамастан, бұл этностар толығымен өз тілдерін сақтап отыр және де ... ... ... тілдер қатарына енбейді; б) тек қана 38,8%-ы ғана ... ... ... 88,8%-ы қазақ тілін меңгерген, 80,7% - орыс ... 37,1% ... ... ... ... 63,6% - ... ... 96,9% - орыс тілін меңгерген. Міне, этникалық тілін осындай дәрежеде меңгерген татар және қырғыз ... ... ... орыс ... қарай тілдік жылжуы болатындығын айтуға болады. Бірақ бұл ... ... ... қажет.
Славян диаспораларына тән көрсеткіш: белорустар мен украиндықтар этникалық тілдерін меңгеруде өте ... ... ... (13,5% және 16,1%), ... ... ... ... (9,9 және 12,6) және жоғары орыс тілдік құзірет (99,4% және 99,5%). Мына келтірілген деректердің ... ... ... ... ... ... ... болуын растайды [1, 171-174 бб.].
В. Шағын диаспора өкілдерінің тілдік жылжуы
Дәл осы диаспоралардың екінші тобында ... ... ... ... ие: ... 45,2% референтті тіл иелері санының өте аз болуы олардың сақталу мүмкіндігіне орынды қауіп туғызады; айтарлықтай ... бұл тіл ... ... ... 200 ... ... ... қатысты; тіл иелерінің саны аз диаспоралардың этникалық тілді ... ... ... шын ... екі талай, себебі түпкі этносынан алыстағы елдердің өміршеңдігі тез ... ... ... ... жылжуы референтті тілді қолданушылардың есебінен көбірек мүмкін: 43 тілдің дисперсті қолданушылары 200 адамға жетпейді. Бұл тілдердің өкілдері 2005 және 2009 ... ... ... ... саны төмен тілдерде тілдік жылжуының шынайылығы өте ... ... ... ... ... этностардың өзінің орыс тілдік құзыреті жоғары (мысалы, ненецтер, татар - 100%-ға дейінгі орыс ... ... ... ... - ... тұрып жатқан көптеген этностар үшін шындық. Әртүрлі ... оның ... ... немесе жүзеге асуының жағдайлары, шарттары және себептері әр ... орыс ... ... тілдік жылжуы қазіргі кезде тоқтатылған. Қазіргі кезде қазақтардағы тілдік жылжу бұрылысы туралы нық сеніммен айта ... Осы ... ... ... тілдік жылжу үдерісін жеке тілдік тұлға деңгейінде, сондай-ақ барлық тілдік қауымдастық деңгейінде қарастыра аламыз.
Орыс тіліне қарай тілдік жылжу көп ... ... ... ... шағын этностарда байқалуда. Сонымен қатар, тілдік жылжу үдерісі барлық этностарда бірдей болмайды, себебі ... ... ... деңгейі әр этноста әртүрлі. Орыс тілі тарапына тілдік жылжу ірі славян ... да - ... және ... - ... полюсті өзбектер, ұйғырлар және түрік диаспоралары құрайды, олар өз ... де, ... және орыс ... де ... ... ... танытқан. Тілдік жылжу татар және қырғыздарда күтілуде.
Қорыта айтқанда, Қазақстанда бар тілдік жылжу мен тілдік жылжу бетбұрысы бір ... емес [1, 174-176 ... ... ... ... тілдік жылжуы
Қазақстанда тілдік жоспарлаудың жүзеге асуы, мемлекеттегі этностардың санының өзгеруі және т.б. себептер мемлекеттік қазақ ... ... мен ... ... ... Сонымен қатар этносаралық қатынастың құралы ретінде үлкен орынға ие орыс тілінің ... мен ... сол ... ... ... ... Қазақстандағы жаңа саясатының жүзеге асуына байланысты қоғамда ағылшын тілінің қызметі артып, қолданылу аясы кеңуде.
Осы себептерге байланысты Қазақстанның білім ... ... орыс және ... тілдердің таңдалу динамикасын, әсіресе, мектептерде, колледжде, жоғары оқу орындарында, зерттеу маңызды.
А. Мектеп ... ... ... даму қарқыны
Қазақстан Республикасында мектеп білім аясындағы тілдерді ... ... ... жалпы білім беретін мектептерде мемлекеттік тілде білім алып жатқандардың саны өсіп жатқанын байқаймыз: соңғы 20 ... ... оқу ... ... ... білім алатын оқушылар саны 54,8% көтерілген, ал орыс тілінде білім алушылар саны 1990/1991 оқу ... ... ... төмендеген (Кесте 20). Сонымен қатар өз ана тілдерінде және шетел тілдерінде білім ... да саны ... 20 - ... ... ... ... тіл таңдау бойынша бөлінуі
Оқу жылы
Оқушылар саны, мың
Қазақ тілінде оқитындар (%)
Орыс тілінде оқитындар (%)
ҰТТ-нде оқитындар (%)
1985/86
3062,5
30,7
66,8
2,5
1990/91
3116,0
32,35
65,05
2,6
1992/93
3101,4
37,2
60,15
2,65
1993/94
3089,3
39,9
57,4
2,7
1994/95
3048,0
42,70
54,3
3,0
1995/96
3036,6
44,7
52,2
3,1
1996/97
3078,0
46,2
50,6
3,2
1997/98
3073,9
48,0
48,75
3,25
1998/99
3095,2
49,4
47,2
3,4
1999/2000
3097,1
50,7
45,9
3,4
2000/01
3247,4
52,1
44,4
3,5
2001/02
3066,2
53,2
43,3
3,5
2002/03
3096,4
54,4
42,0
3,6
2003/04
3025,8
55,25
41,1
3,65
2004/05
2917,4
56,0
40,3
3,7
2005/06
2824,6
56,8
39,5
3,7
2006/07
2715,9
57,9
38,3
3,8
2007/08
2627,3
59,1
37,1
3,8
2008/09
2561,6
59,3
36,8
3,9
Әр оқу жылында оқушылар санының ... ... ... мен туу мен ... ... ... ... байланысты. 20 кестеде 2000/01 оқу жылында оқушылар санының жоғары екендігі байқалады, ал соңғы кездері ... жж) ... саны ... ... ... 13-15%-ға төмен. Демографиялық төмендеуге байланысты жылдан жылға оқушылар саны азаюда. 2007/08 жылмен салыстырғанда 2008/09 жылдары оқушылар саны ... ... 2008/09 ... ... оқитындардың саны 1253,6 мың адамды құраса (48,9%), ауыл оқушыларының саны - 51,1%. 2009/10 жылдары тағы да төмендеулер ... ... ... ... аса ... мен ... ... білім алған: 71,4% қазақтар, 14,7% орыстар, 4,0% өзбектер, 1,7% ұйғырлар, 1,5% ... 1,0% ... 5,7% ... ұлт ... жылдары білім алушы қазақтар - 71,8%, орыстар - 14,4%, өзбектер - 4,0%, ... - 1,7%, ... - 1,4%, ... - 1,0%, ... ұлт ... - 5,7%. Бұл ... алушы қазақ тардың санының өсіп жатқандығын, орыстар мен украиндықтардың санының төмендеуін, басқа этнос өкілдерінің санының бірқалыпты екендігін көрсетеді.
2009/10 жылдары күндізгі ... ... ... ... саны 7702 болған, олардың 3817 қазақ тілінде білім беретін мектеп, 1648 - ... 61 - ... 14 - ... 2 - ... 6 - ... ... және украин тілдерінде бір мектептен. 2152 мектепте сабақ екі немесе одан да көп тілде жүргізіледі. Ал диаспора өкілдері тығыз ... ... ана ... 75,2% ... 49,8% ... 34,3% ұйғырлар оқиды.
Білім саласындағы осы ерекшеліктерді ескере ... ... ... ... ... ... тіл таңдау көрсеткішін қайта құру кезеңінен (1985/86жж) салыстырған жөн. Бес жылдың ішінде (1985-1990 жж) ... ... ... ... ... ... өсуінің тенденциясы байқалды (1,65%-ға), орыс тілінде білім алатын оқушылардың саны 1,75%-ға төмендеді, ҰТТ-нде білім алатындар саны 0,1%-ға ... де 1985 жылы ... ... 939,5 мың адам ... ... 2009/10 жылдары мемлекеттік тілде білім алатын оқушылар саны 1551,0 мың адамды құраған, яғни ... ... ... өсу ... құраған.
Кесте 21 - ҚР-дағы мектептер мен ... ... ... ... алу ... саны
Бір тілде білім алатын мектептер
Екі немесе одан да көп тілде білім беретін мектептер
Мектеп ... ... ... ...
-
Украинша
159
1
159
-
-
Ағылшынша
1272
6
1060
2
212
Немісше
287
-
-
3
287
Барлығы
2518996
5550
1507336
2152
1011660
Кестеде көріп отырғанымыздай, қазіргі кезде ... ... ... беретін мектептер орыс тілінде білім беретін мектептерден 2,3 есе жоғары, және де қазақ тілінде ... ... ... ... ... оқушылардың саны да көп - 1,8 есе. Тәуелсіздік алған алғашқы жылдарда (1992/93 жылдар) Қазақстанда бір ... ... ... ... саны 6576 ... ал ... саны 2084153 болған, олардың ішінде қазақ тілінде ... ... ... 3173 болса (оқушылар саны 741156), орыс тілінде - 3313 мектеп (1295297 оқушы), ... ... 74 ... ... ... (41730), ... ... - 3 мектеп (869 оқушы). Сол ... ... ... ... ... ... ... болды (1017266 оқушы). Сол мектептердің ішінде мемлекеттік тілде білім беру 1934 мектепте жүргізілді, орыс тілінде - 1904 ... (569923 ... ... - 60 ... (21849 ... ... - 32 ... (11002 оқушы), тәжікше - 8 (1564 адам), ... - 2 (220 ... ... тек бір тілде білім беретін 1985047 оқушыдан тұратын 6161 мектептің 3594-і ... ... (1080460 ... орыс ... - 2467 (834538 оқушы), өзбек тілінде - 82 (59389 оқушы), ұйғыр тілінде - 13 (8925 ... ... ... - 3 (1600 ... украин тілінде - 1 (119 оқушы) және ағылшын тілінде - 1 (16 оқушы). Сонымен қатар екі ... одан да көп ... ... беретін мектептерде 1263312 оқушыдан тұратын 2148 мектеп жұмыс жасады. Осыдан мектептердің ішінде қазақ тілінде 2136 мектепте сабақ жүргізілді (оқушылар саны - 61223), орыс ... - 2075 ... (606963 ... ... тілінде - 64 (27749 оқушы), ұйғыр ... - 50 (13515 ... ... ... - 6 (1237 оқушы), татар тілінде - 1 (48 ... ... ... - 2 (417 адам) және ағылшын тілінде - 1 (160 адам).
2000/2001 оқу ... ... ... ... ... ... ... алушылардың 52,1%-ы қазақ тілінде, 44,4%-ы орыс тілінде, 2,7%-ы өзбек ... 0,7%-ы ... ... ал 0,1%-ы басқа тілдерде білім алуда.
Көріп отырғанымыздай, егемендік алғаннан кейін және 2001-2010 жж. Тілдерді қолдану мен ... ... ... ... ... мектептік білім беру аясында бірқатар өзгерістер болды: мектепте білім алушылардың ... ... және ... ... ... ... ... онжылдығында қазақ тілінде білім беретін мектептердің саны 421-ге өсті, ал қазақ мектептерінде білім алатын оқушылар саны 339,3 мың ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тілде білім алатын оқушылар саны 199,5 мың адамға жетті, ал қазақ тілінде де білім беретін аралас мектептердің саны 202 ... ... және 2009/10 оқу ... ... ... саны ... ол ... білім алушылар саны 810 мың адамға өсті. Ал мемлекеттік бағдарламаны орындау барысында ... ... ... ... саны 610 мыңға жетті. Екі немесе одан да көп тілдерде ... ... ... саны да өсті (204), ... онда ... ... саны айтарлықтай өскен жоқ - 96,4 мың адам.
Орыс ... ... ... ... ... ... қысқарды - 1665-ке, онда білім алушылардың саны 426,8 мыңға қысқарды. Сонымен қатар, әртүрлі тілдерде білім беретін мектептер (орыс ... ... ... саны 153-ке ... ал онда ... алушылардың саны 115,4 мыңға қысқарған.
Бұл мәліметтер алдағы ... ... ... ... ... болады деп болжам жасауға мүмкіндік береді. Тағы да айта кететін жағдай - ... ... ... ... ... ... ... қалуда: 2009/10 оқу жылдарында білім алушылардың 98,5 %-ы қазақтар болып қалуда.
22-кестеде қала және ауылдық жерлердегі ... саны мен ... ... ... туралы мәліметтер берілген (2009/10жж).
Кесте 22 - ҚР-ның ... және ... ... ... ... ... құрамы (2009/10 жж)
Ұлты
Оқушылар саны
Қала
Ауыл
адам
%
адам
%
адам
%
Барлығы
2534000
100,00
1224351
100,00
1309649
100,00
Қазақтар
1819834
71,83
813010
66,4
1006824
76,88
Орыстар
364353
14,4
252010
20,6
112343
8,58
Украиндар
36440
1,44
18627
1,52
17813
1,36
Белорустар
7015
0,3
3242
0,26
3773
0,29
Өзбектер
101915
4,0
35757
2,92
66158
5,05
Ұйғырлар
42606
1,7
19149
1,56
23457
1,79
Немістер
25774
1,0
12780
1,04
12994
0,99
Татарлар
23518
0,9
16685
1,36
6833
0,52
Азірбайжандар
20030
0,8
9721
0,79
10309
0,79
Түріктер
15152
0,6
3847
0,31
11305
0,86
Корейлер
14262
0,56
12232
1,0
2030
0,16
Дұнғандар
11191
0,44
2019
0,16
9172
0,7
Тәжіктер
8481
0,3
1401
0,11
7080
0,54
Күрдтер
7552
0,3
1770
0,14
5782
0,44
Шешендер
6226
0,25
3569
0,29
2657
0,2
Қырғыздар
4456
0,2
3254
0,27
1202
0,09
Поляктар
4160
0,2
1538
0,13
2622
0,2
Ингуштар
2772
0,11
2135
0,17
637
0,05
Армяндар
2322
0,09
0791
0,15
531
-
Молдавандар
1943
0,08
1041
0,09
902
0,07
Башқұрттар
1835
0,07
1063
0,09
772
0,06
Гректер
1231
0,05
811
0,07
420
-
Сығандар
822
-
634
0,05
188
-
Парсылар
802
-
187
-
615
0,05
Грузиндер
760
-
596
0,05
188
-
Мордва
624
-
315
- ... ... ... ...
Шуваштар
615
-
326
-
289
-
Қарақалпақтар
583
-
232
-
351
-
Лезгиндер
574
-
511
-
63
-
Ұдмұрттар
516
-
193
-
323
-
Болгарлар
450
- ... ... ...
277
-
69
-
Еврейлер
339
-
321
-
18
-
Марийлар
339
-
145
-
254
-
Аварлар
246
-
148
-
98
-
Түркмендер
228
-
160
-
68
-
2010 жылы мемлекеттегі этностардың саны мынадай ... ... - 63,6%, ... - 23,3%, ... - 2,9%, ... - 2,0%, ... - 1,4%, ... - 1,2%, немістер - 1,1%. Ал 2009/10 оқу ... ... ... ... ... ... білім алатын этнос өкілдерінің саны басқаша көрініс тапқан: қазақтар - 71,8%, орыстар - 14,4%, ... - 4,0%, ... - 1,4%, ... - 1,7%, ... - 0,9%, немістер - 1,0%. Бұндай айырмашылық әртүрлі демографиялық көрсеткіштерге байланысты. Қазақтар мен басқа да ... ... ... ... ... тән, ал ... жоғары мен украиндарға, немістерге жастар емес, жасы үлкендер тән.
Келтірілген мәліметтер ауыл немесе қалада тұратын этностардың мектепке тепе-теңсіз бөлінген ... ... алып ... ... ... ... мен тілдік жоспарлауға объективті түрде баға беру үшін ... әр ... ... ... ... ... ... тілдік таңдауын қарастыру керек.
Кесте 23 - Әр ... ... ... ... ... ... ... таңдауы бойынша бөлінуі
Облыстар мен қалалар
Бір тілде білім беретін мектептер
Бірнеше тілде білім беретін мектептер
Қазақ тілінде білім алушылар саны
Орыс тілінде білім алушылардың ... ... ... ... ... ... ... алушылардың саны
Қазақстан Республикасы
1041892
413934
509127
454553
Солтүстік Қазақстан
Ақмола
19197
31647
24514
35524
Қостанай
20848
57489
9065
21127
СҚО
15075
43289
6823
16494
Павлодар
21753
32686
15237
24060
Орталық Қазақстан
Қарағанды
50760
46552
36148
47712
Шығыс Қазақстан
ШҚО
67233
49792
33975
32176
Батыс Қазақстан
Ақтөбе
61863
11253
24129
20749
Атырау
49677
3432
24174
16240
БҚО
43786
16145
17681
15574
Маңғыстау
67604
3858
8879
8823
Оңтүстік Қазақстан
Алматы
100649
10166
96723
70804
Жамбыл
79972
12137
51996
37908
Қызылорда
103636
3332
15213
6982
ОҚО
271919
8600
104995
49873
Астана қ.
20507
16791
15436
18979
Алматы қ.
47413
66765
24139
31538
Мәліметтер 2009/10 оқу жылында мемлекетте күндізгі жалпы ... ... ... қазақ тілінде білім алатын оқушылар саны орыс тілінде білім алатын оқушыларға қарағанда 1,8 есе көп ... ... ... ... ... ... алатын оқушылар саны қалалық жерде қазақ тілінде білім алатын оқушылар санынан 1,5 есе көп. Ал орыс ... ... ... ... қалалық жерде ауылдық жерге қарағанда 1,9 есе жоғары.
Кестеден көріп отырғанымыздай, ... ... бір ... ... ... ... де, ... тілде білім беретін мектептерде де орыс тілі басымдық көрсетеді, ал батыс және оңтүстік аймақтарда оқушылардың мемлекеттік тілде білім алуы ... ... ... ... орыс ... ... ... саны қазақ тілінде білім алушылардан екі есеге көп. Мысалы, ... және ... ... орыс тілде білім алушылар қазақ мектептері мен қазақ сыныптарында білім алушылардан 1,5 есеге көп, ал Қостанай және СҚО-да ... 2,7 есе ... ... Маңғыстау облысында қазақ тілінде білім алушылардың саны орыс тілінде білім алушылардан 6 есеге жоғары, Атырау облысында - 3,75 есе, ... ... - 2,7 есе, ... - 1,94 есе. ... ... ... ... тілін таңдау орыс тіліне қарағанда 3,1 есеге жоғары.
Қазақ тілі мен орыс тілін ... өте ... ... ... ... байқалады - 11,5 еседен көп, ОҚО - 6,45 есе, ... және ... ... - орта ... 2,5 есе. ... ... Қазақстанда мемлекеттік тіл 4,13 есеге жоғары.
Қарағанды облысында (Орталық Қазақстан) мектептерде орыс тілінде білім алушылардың саны мемлекеттік тілде білім алушылармен ... ... ... көп, ал ... мемлекеттік тілді орыс тіліне қарағанда 1,23 есеге көп таңдаған.
Қазақстан Республикасының астанасында мемлекеттік тіл мен орыс тілін таңдау қарым-қатынаста орыс ... ... ... ... ... таңдаудың қызықты көрінісі Алматы қаласында ерекше байқалады, себебі ... ... ... ... тән. 2009/10 оқу ... орыс тілінде білім алушылардың саны қазақ тілінде білім алушылардың санынан 1,37 есеге көп. Айта кететін жайт, Алматы қаласы - ... ірі ... ... ... ... дәл жаңа елорда - Астана қаласындағыдай республикадағы этнотілдік жағдаяттың маңызды әлеуметтік ... ... ... ... Бұл ... ... осы қалалардың коммуникативтік-тілдік кеңістігіндегі тілдік жылжуды қарастыруға деген қызығушылығын айқындайды. Мысалы, 2009 жылы ... ... ... 160035 оқушыдан тұратын жалпы білім беретін 181 мектеп болған, ал 2009/10 оқу ... ... ... ... ... ... төмендегідей бөлінді:
Қазақ тілінде оқытатын - 48, контингент - 46095 оқушы;
Орыс тілінде ... - 79, ... - 62765 ... ... ... - 3, контингент - 1797 ... ... - 51, ... - 49378 ... ... 51 ... ... оқу тілі бойынша бөлінуі мынадай:
Қазақ және орыс тілінде оқытатын - 46;
Орыс және ұйғыр тілінде оқытатын - ... ... ... ... ... - 1;
Орыс және неміс тілінде оқытатын - 2.
Осы ... ... бір ... ... ... ... - 22062 оқушы;
Орыс тілінде - 26767 оқушы;
Ұйғыр ... - 328 ... ... - 221 оқушы [57].
Алматы қаласындағы ... ... беру ... тілдік басымдықтарды қандай да бір оқу тілін таңдайтын ... ... ... ... ... көруге болады (24 кесте).
Кесте 24 - Оқу тілі бойынша Алматы қаласындағы ... ... ... ... ... жж.)
Оқу тілі
2008 (адам)
2008 (%)
2009 (адам)
2009(%)
Қазақ тілі
64999
41,0
68157
42,6
Орыс тілі
91112
57,6
89532
55,9
Ұйғыр тілі
2114
1,3
2125
1,3
Неміс тілі
233
0,1
221
0,2
Барлығы
158458
100,0
160035
100,0
Бұл мәліметтерді 2004/05 оқу ... ... ... мектептері деректерімен салыстырған қызықты [54]. Күндізгі жалпы білім беретін мектеп оқушыларының саны ол кезде 188,95 мың адамды құраған, олардың ... тек 34,3%-ы ... ... 63,7%-ы орыс ... 2,0%-ы ... топ ... және шет ... білім алды.
105,6 мың қазақ оқушыларының ішінен 2004/05 оқу жылында қазақ тілін оқу тілі ... ... орыс ... - 38,8 %-ы, ... тілдерді - 0,3%-ы таңдаған. 50,3 мың орыс оқушыларының ішінде тек 59 адам (0,1%) ... ... ... ... 99,5%-ы орыс ... ... 0,4%-ы басқа да шет тілдерінде оқыды. 13,6 мың ұйғырдың 2,0%-ы (270 адам) қазақ тілінде, 77,9%-ы орыс тілінде және 20,1%-ы (2,725 ... ... ... оқыған.
Қазақ сыныптары оқушыларының арасында қазақ оқушылары 99,1%-ды құрайды, яғни оқушылар контингенті моноэтникалық. Ал орыс тілінде оқитын мектептерде оқушылар ... ... ... 34,1% - ... 41,6% - ... 8,8% - ... 2,9% - корей, 2,4% - татар, 1,8% - ... 1,2% - ... 0,95% - ... 0,8% - ... 5,45% - ... ... 6 ... - 2004 мен 2009 жыл аралығында - ... ... мен ... ... ... саны Алматы қаласында 8,3%-ға (2004 жылы 34,3%, 2009 жылы 42,6%) ... ал орыс ... ... ... саны ... (2004 жылы 63,7%, 2009 жылы 55,9%) ... ... білім беру аясында мемлекеттік тілде білім беру өсуде, және де алдағы мемлекеттік тілді таңдау негізінде тілдік жылжу күтілуде.
Ә. ... ... ... орта ... білім берудегі тілдік таңдау
Сонымен қатар орта кәсіптік білім беру ... ... ... ... ... этникалық топ студенттері колледждерде оқу тілін таңдау ерекшеліктеріне талдау жасау маңызды.
25-кестеде жаңа тілдік саясат негізінде орын алып жатқан орта ... ... ... тілдік таңдау приоритетінің өзгерістері көрсетілген.
Бұл кестеден жиырма жыл ішінде мемлекеттік колледждерде білім алушылардың саны екі есеге өскені көрінеді. 1996 ... 2000/01 оқу ... ... ... саны ... ... ал 2001/02 оқу жылдарынан бастап өсу байқалды, және қазіргі кезде де ол үрдіс жалғасуда.
Кесте 25 - ... ... оқу тілі ... ... ... санының бөлінуі
Оқу жылы
Студенттер саны (мың адам)
Қазақ тілінде білім алатындар (%)
Орыс тілінде ... ... ... тілдерде білім алушылар (%)
1990/91
247,65
8,65
91,2
0,15
1991/92
238,3
12,6
87,2
0,2
1994/95
214,3
24,15
75,6
0,25
1995/96
199,0
24,7
75,0
0,3
1996/97
174,9
25,9
73,6
0,5
1997/98
148,2
25,4
74,2
0,4
1998/99
141,3
27,3
72,1
0,6
1999/2000
142,6
29,8
69,9
0,3
2000/2001
168,2
32,7
66,9
0,4
2001/2002
196,3
34,2
65,5
0,3
2002/2003
211,3
34,6
65,1
0,3
2003/2004
250,9
36,6
63,2
0,2
2004/2005
336,7
41,8
58,1
0,1
2005/2006
397,6
45,6
54,2
0,2
2006/2007
452,2
48,9
51,0
0,1
2007/2008
499,5
51,1
48,8
0,1
2008/2009
504,7
52,7
47,2
0,1
2009/2010
495,2
53,4
46,5
0,1
1994/95 оқу жылынан 1997/98 оқу ... орта ... ... беру аясында басымдылықты орыс тілі танытқан, ал орыс тілі мен мемлекеттік тілдің қатынасы өзгеріссіз қалды: студенттердің (1/4) бөлігі қазақ тілінде, ал (3/4) ... орыс ... ... алды. Егер де 1990/91 оқу жылдарында оқушылардың 90%-ы орыс тілінде білім алып, тек 8,65%-ы ғана қазақ ... ... ... 2007/08 оқу жылдарында студенттердің жартысынан көбі мемлекеттік тілде білім ала ... және де осы ... ... орыс ... білім алатын студенттер саны да өзгеріссіз: 1990/91 оқу жылдарында 225,8 мың адам онда білім алса, қазіргі ... ол ... 230,3 мың ... ... ал қазақ бөлімінде оқитын студенттер саны 12,3 есеге дейін өсті - 21,4 мың ... 264,4 мың ... ... ... орта кәсіптік білім беру аясында мемлекеттік тілде білім алушылардың санының көбею тенденциясы байқалады, алайда орыс ... ... ... ... Орталық және Шығыс Қазақстанда, сонымен қатар Алматы, Астана қалаларында басымдылық көрсетіп тұрғандығын айта аламыз.
Орта кәсіптік және техникалық білімнің ... ... ... ... да қарастыру маңызды, себебі экономиканың қай саласы дамыса, сол сала бойынша мамандар дайындау қолға алынады.
2006/07 оқу ... ... ... 452,2 мың ... алушысы бар 442 колледж қызмет еткен. Ал білім алушылардың этникалық құрамы мынадай: қазақтар 71,3%, орыстар 19,6%, украиндықтар 1,5%, өзбектер 1,4%, ... 1,2%, ... мен ... ... ... 0,5%, ... 0,4%, ... мен түріктер 0,3%-дан, шешендер 0,2%, поляктар 0,1%, ... ... ... ... ... 76,7%-ы күндізгі бөлімде білім алған, 22,8% - ... 0,5% - ... 346,85 мың ... ... ... ... 51,4%-ы қазақ тілінде, 48,5%-ы орыс тілінде, 0,1%-ы өзбек тілінде (359 адам), ұйғыр тілінде 0,04%-ы (138 адам) ... ... ... ... адам білім алған, олардың 40,6%-ы қазақ тілінде, 59,4%-ы орыс тілінде білім алған. Кешкі бөлімде 2,4 мың адам білім алған, ... 42,8%-ы ... ... 57,2%-ы орыс ... ... алған.
Қазақ бөлімінде оқитын студенттердің жалпы санын қарастырғанда, 80,6%-ы күндізгі бөлімде оқитыны мәлім ... 18,9% - ... 0,5% - ... ... бөлімде орыс тілінде білім алғандар - 72,9%, сырттай бөлімде 26,5%, ... ... ... ... әйел ... құрайды; қазақ бөлімінде білім алушылар 58,0%, орыс бөлімінде 48,3%; ұлттық топтар тілінде білім беретін ... ... ... ... 63,3% ... тілінде, 81,2% ұйғыр тілінде білім алады.
Мемлекеттік немесе жергілікті бюджет тарапынан 73,8 мың адам (16,3%) ... ... ... Ал ... ... ... 378,4 мың адамды құрайды немесе 83,7%. Негізгі ... ... орта ... ... ... 52,4%, орта мектеп негізінде 45,9%, бстапқы кәсіптік білім негізінде 1,7%.
Республикада аймаққа байланысты әртүрлі тілдік жағдаят, тілді таңдауда әртүрлі айырмашылықтар ... ... (2006/07 оқу ... ... бойынша) білім алушылардың 76,5%-ы орыс тілінде, 23,5%-ы қазақ тілінде білім алған. Осы жылы білім алушылардың саны 16,4 мың ... ... ... ... ... колледжіндегі студенттер санының 3,6%. Қазақтар 59,5%, орыстар 29,2%, ... 3,1%, ... 2,7%, ... 1,6%, ... 1,4%, ... 0,8%, ингуштар 0,4%, башқұрттар, корейлер, шешендер 0,2%-дан, басқа этностар 0,7%.
Қостанай облысында білім алушылардың 84,2%-ы орыс тілінде, 15,8%-ы қазақ тілінде ... ... ... студенттер саны республикадағы студенттер санының 4,9%-ын құрайды, яғни 22,2 мың ... Оның 46,0%-ы ... 36,3%-ы ... 8,1%-ы украиндар, 3,4%-ы немістер, 1,75%-ы татарлар, 1,7%-ы белорустар, 0,5%-ы корейлер, 0,4%-дан әзірбайжандар мен башқұрттар, 0,2%-ы шешендер, 0,15%-ы ... ... ... ... мордтар және поляктар, 0,7%-ы басқа этнос өкілдері.
Павлодар ... орыс ... ... ... ... - 83,7%, 16,3%-ы ... тілінде білім алады. Бұл облыстағы студенттер саны 28,1 мың адам (6,2%), оның ... ... 56,4%, ... 31,7%, ... 3,4%, ... 2,7%, ... 1,7%, белорустар 0,6%, әзірбайжандар 0,3%, молдавандар, ингуштар мен шешендер 0,2%-дан, башқұрттар 0,15%, армян, ... және ... ... ал ... ... ... Қазақстан облысында орыс тілінде білім алушылардың ең басым бөлігі көрініс табады: 90,5%, ал қазақ тілінде 9,5%. Облыстағы ... саны 13,0 мың адам (2,9%), оның ... ... 39,9%, 49,7% ... 3,0% ... ... 2,1% ... 0,8% поляктар, 0,7% белорустер, 0,15% әзірбайжандар мен армяндар, 0,75% басқа этностар.
Қарағанды облысында (Орталық Қазақстан) студенттер саны жоғары - 40,7 мың адам (9,0%). ... ... ... ... қазақтар - 56,9%, орыстар - 31,3%, украиндар - 2,8%, немістер - 2,3%, ... - 2,1%, ... - 0,95%, ... 0,8%, ... мен ... - ... ... - 0,35%, өзбектер - 0,3%, армяндар мен поляктар - 0,2%-дан, молдавандар, ингуштар, гректер мен ... - ... ... ... - 0,6%. Орыс ... ... ... 66,1%, ал қазақ тілінде - 33,9%.
Шығыс Қазақстан облысында орыс ... ... ... ... болды: 63,9%, ал қазақ тілінде 36,1%. Студенттер саны 37,7 мың адамды құрады (8,4%). ШҚО-ндағы студенттердің 64,6%-ы қазақтар, ... - 31,4%, ... - 1,5%, ... - 1,1%, ... - 0,4%, ... - 0,2%, ... өзбектер, әзірбайжандар, корейлер және ұйғырлар - 0,1%-дан, басқа этностар - 0,3%.
Астана қаласында 2006/07 оқу ... ... 22,2 мың адам (4,9%) ... ... ... Орыс бөлімінде білім алушылардың саны 64,0%-ды құраса, қазақ бөлімінде - 36,0%. Қазақтар саны 72%-ды ... ... - 19,4%, ... - 2,1%, ... - 1,9%, ... - 1,5%, белорустар - 0,6%, поляктар - 0,4%, ... ... және ... - ... ... - 0,2%, ... - 0,16%, ... қырғыз, армян, башқұрттар - 0,1%-дан, басқа этнлс өкілдері - ... ... ... алушылар саны мемлекеттің кез келген облысынан жоғары. 2006/07 оқу жылдарында 64,4 мың ... ... (14,2%). ... ... ... ... ... - 62,5%, орыстар - 24,4%, ... - 5,9%, ... - 1,1%, ... - 1,0%, ... - 0,95%, ... - 0,8%, немістер - 0,75%, ... - 0,65%, ... мен ... - ... ... - 0,25%, күрдтер - 0,2%, молдаван, армян, ... ... - ... ... ... - 0,5%. Алматы қаласында орыс тілінде білім ... - 60,8%, ... ... - ... және ... ... тілдік таңдау дәрежесі бір-біріне толығымен қарама-қайшы болды. Бір батыстық ... - ... ... - 67,2% ... ... ... білім алды, ал 32,8%-ы орыс тілінде. 2006/07 оқу жылында ... саны 29,4 мың ... ... (6,5%). ... қазақтар - 86,2%, орыстар - 9,5%, украиндар - 1,85%, ... - 0,9%, ... - 0,6%, ... ... ... - ... ... этнос өкілдері - 0,65%.
Атырау облысында студенттердің ... ... ... 70,1%, ал орыс тілі - 29,9%. Бұл аймақтағы студенттер саны 14,0 мың адам (3,1%). Студенттердің басым бөлігін қазақтар ... - 93,7%, ... - 4,9%, ... - 0,6%, ... - 0,3%, ... - 0,1%, ... ... өкілдері - 0,4%.
Батыс Қазақстан облысында орыс тілі мен ... ... ... тепе-тең: 49,9% және 50,1%. Студенттер саны 15,25 мың адам (3,4%). ... ... - 76,8%, ... - 19,3%, ... - 1,4%, ... - 1,3%, ... - 0,3%, ... - 0,2%, әзірбайжандар, шешендер, корейлер - ... ... - ... облысында 2006/07 оқу жылдарының мәліметтері бойынша 16,8 мың адам білім алған (3,7%). Олардың этникалық құрамы мынадай: 92,1%-ы қазақтар, орыстар - 5,1%, ... - 0,7%, ... - 0,5%, ... - 0,4%, белорустар мен армяндар - 0,2%-дан, шешендер - 0,15%, ... - 0,1%, ... ... - 0,55%. Студенттердің басым бөлігі қазақ тілінде білім алды - 67,0%, 33,0%-ы орыс ... ... ... батыстағыдай колледждерде мемлекеттік тіл басымдық танытады. Алматы ... 2006/07 оқу ... ... бойынша 29,7 мың адам білім алған (6,6%). Олардың 58,4%-ы қазақ тілінде, ал 41,1%-ы орыс тілінде, 0,5%-ы ұйғыр ... ... ... ... ... ... 77,05% қазақтар, 12,9% орыстар, 5,4% ұйғырлар, 1,0% түріктер, 0,8% татарлар, 0,7% корейлер, 0,55% әзірбайжандар, 0,45% ... 0,3% ... ... ... ... ... мен ... 0,1%-дан, 0,25% басқа этнос өкілдері.
Жамбыл облысында студенттер саны Алматы облысындағы студенттер санына шамалас болды - 29,1 мың адам (6,4%). ... ... 74,6% ... ... ... орыс бөлімінде 25,4%. Қазақтар 87,6%-ды, орыстар 7,2%, өзбектер 1,2%, түріктер 0,7%, татарлар мен корейлер 0,6%-дан, дұнғандар 0,55%, қырғыздар 0,4%, ... 0,35%, ... ... мен ... ... ... ... өкілдері 0,2%-ды құрады.
Қазақ этносы басқа аймақтарға қарағанда басымдық көрсететін Қызылорда облысында қазақ этносының көрсеткіші жоғары - 96,8%. Мемлекеттік ... 82,4%-ы ... ... орыс ... 17,6% білім алады. Студенттердің жалпы саны 18,3 мың адам (4,1%). Колледжде титулды ұлттан бөлек орыстар - 1,9%, ... - 0,7%, ... - 0,15%, ... - 0,1%, ... - 0,08%, ... ... өкілдері - 0,27% білім алды.
Оңтүстік ... ... ... қаласын қоспағанда, студенттердің саны республикадағы ең үлкен көрсеткішті көрсетеді - 54,9 мың адам (12,1%). ... ... ... - 81,1% ... ... ... ... 18,2%-ы орыс тілінде, 0,7%-ы өзбек тілінде білім алады. Студенттердің 83,4%-ын қазақтар құрайды, екінші орында өзбектер - 9,9%, ... ... - 3,8%, ... мен ... - ... ... - 0,4%, корейлер - 0,35%, тәжіктер - 0,2%күрдтер - 0,17%, ... - 0,15%, ... - 0,13%, ... ұлт ... - 0,3% [59].
Осылайша, мәліметтерден кәсіптік білім алуда тілдік таңдау әр аймаққа, әр ... ... ... және ... ... ... ... көреміз.
Техникалық және кәсіптік білім беруде 2009/2010 оқу ... ... ... динамикасын қарастырамыз ( 26-кесте).
Кесте 26 - Техникалық және ... ... ... ... оқу жылдарындағы тілдік таңдау динамикасы
Білім ордалары
Білім беру тілі (%)
қазақша
орысша
өзбекше
ұйғырша
Колледждер
54,12
45,8
0,05
0,02
ЖОО қасындағы колледждер
48,2
51,8
-
-
Мамандандырылған лицейлер
40,44
58,63
0,9
- ... ... ... ...
Кестеде көріп отырғанымыздай, арнайы кәсіптік білім беру аясында 2009/10 оқу жылдарында студенттердің жалпы саны 610667 адам: арнайы ... ... 115504 адам ... ... ... - 436460, ЖОО ... колледждерде 58703 адам, мемлекеттік тілде білім алғандар 51,0%-ды құрайды, орыс тілінде - 48,8%, өзбек тілінде - 0,2%. ... ... ... ... - 89,75%, ... ... - 10,25%. ... жерде мемлекеттік тілде - 50,2%, орыс тілінде - 49,7%, ұлттық ... ... - 0,1%. Ал ... ... бұл жағдай басқаша көрініс тапқан: мемлекеттік таңдау көрсеткіші - 57,55%, орыс тілі - 40,6%, ... тілі - ... ... ... тілі мен орыс ... ... және ... жерде таңдау тепе-тең көрсеткішті көрсетеді. Мемлекеттік тілді таңдауда басымдылықты ауылдық жерде көреміз. Жалпы алғанда, колледждерде мемлекеттік тіл басымдық көрсетеді: 53,4% vs. 46,5% ... ... ал ... ... білім беретін ордаларда орыс тілі басымдық көрсетеді.
Қазіргі кезде колледждерде барлық ұлт ... саны ... ... ... ... саны - 38,9 мың ... ... [58].
ҚР-ның статистика агенттігінің мәліметтері бойынша мемлекеттік тілде білім алушылардың санының арту ... ... ... үш ... орыс ... ... да өсуде. Алайда, колледждерде студенттердің құрамы моноэтникалық болып ... және ... ... білім алу тілі ретінде орыс тілін таңдауды жалғастыруда.
Тілдерді қолданудың мәліметтеріне жүгіне отырып ... бен ... ... ... беру ... тілдік таңдауды салыстыратын болсақ, колледждерде орыс тілінде білім алу басымырақ. Мұның бірден бір себебі ретінде ... ... ... ... ... деп айта ... Тағы да бір себеп: негізінен колледждер қалалық аймақтарда орналасқан, ол қалаларда тарихи жағдайларға байланысты орыстілді қоғам ... және әлі ... ... өз ... сақтап келуде.
Б. Қазақстан аймақтары бойынша жоғары білімдегі тілдік басымдықтар
Студент жастардың тілдік басымдықтарының өзгеру үрдісі жайлы куәландыратын ... ... оқу ... ... ... оқу тілі ... ... даму қарқынын талдау қызықты болып табылады (27-кесте).
Кесте 27 - Қазақстан Республикасындағы оқу тілі ... ... ... ... ... саны (мың ... ... оқитындар (%)
Орыс тілінде оқитындар (%)
Басқа тілдерде оқитындар (%)
1990/1991
287,3
13,65
86,3
0,05
1991/1992
283,3
17,9
82,0
0,1
1994/1995
266,7
29,0
71,0
-
1995/1996
260,0
30,9
68,9
0,2
1996/1997
255,8
30,4
69,2
0,4
1997/1998
293,5
27,3
72,2
0,5
1998/1999
318,8
26,9
72,4
0,7
1999/2000
365,4
28,0
71,5
0,5
2000/2001
440,7
30,1
69,3
0,7
2001/2002
514,7
31,5
67,75
0,75
2002/2003
597,5
36,2
62,9
0,9
2003/2004
658,1
38,6
60,5
0,9
2004/2005
747,1
40,0
58,8
1,2
2005/2006
775,8
42,6
56,5
0,9
2006/2007
768,4
43,95
54,9
1,15
2007/2008
717,1
46,7
52,2
1,1
2008/2009
633,8
47,6
51,3
1,1
2009/2010
610,3
49,8
48,6
1,6
27-кестеден көріп отырғанымыздай, егемендік алғаннан ... ... ... ... ... ... санына байланысты да, студенттердің тілдік таңдауына байланысты да ... ... ... Егер де 1990 жылдың 1 қазанында қазақ тілінде оқитын студенттер саны 39,2 мың болса, 2009/10 оқу жылында бұл ... 300,9 мың ... ... яғни ... алу тілі ретінде қазақ тілін таңдаған студенттер 7,8 есеге өсті, алайда ең жоғарғы көрсеткіш 2006/07 оқу жылдарында байқалған - 337,7 мың ... Орыс ... ... ... ... саны да ... 1990/91 оқу ... орыс бөлімдерінде 247,9 мың адам білім алса, 2006/07 оқу жылында ол сан 42,8 мыңды құрады, алайда 2009/10 оқу ... орыс ... ... ... ... саны 296,6 ... қысқарды.
Қазақ және орыс тілінде білім алатын студенттердің пайыздық қатынасы айтарлықтай өзгерді: 1990/9 оқу жылында орыс тілінде білім алып ... ... ... ... ... ... ... 6,3 есеге жоғары, ал 2009/10 оқу жылдарында алғаш рет мемлекеттік тілде ... алып ... ... орыс ... ... ... үлес салмағынан жоғары болды (1,2%-ға). Осы уақыт аралығында ағылшын тілінде білім алатын студенттердің де үлес салмағы ... ... саны ... экономикалық өркендеуімен қатар 1999 жылдан бастап өсе ... 10 жыл ... ... саны 2 ... ... ... ... білім алу тілі ретінде таңдаған студенттердің артуына, ағылшын тіліне деген қажеттіліктің артуына қарамастан орыс тілі өзінің рөлін жоғалтқан ... ... ... ... қатар артуы тіл саясатының маңызды әлеуметтік лингвистикалық көрсеткіші болып табылады.
2006/07 оқу ... ... 176 ... оқу орны ... жасады, ондағы студенттер саны 768,4 мың адамды құрады. Оларың 25,2%-ы ... ... ... алды, 73,8% - жоғарғы негізгі білім (бакалавриат), 1,0% - ... ... ... ... ... 50,4% студенттер күндізгі бөлімде оқыды, 49,3% - сырттай, 0,3% - кешкі бөлім. Сонымен қатар студенттердің 50,8%-ы ... ... ... ... ... ... ... студенттердің (387,1 мың адам) 2006/07 оқу жылдарында 49,8%-ы қазақ тілінде білім алды, 48,0% - орыс ... ... ... ... студенттердің (379 мың адам) 38,2%-ы қазақ тілінде білім алды, ал 61,7% - орыс ... ... ... ... ... саны 2237 ... ... солардың 2140 студенті орыс тілінде, ал қалған 97 студент қазақ тілінде білім алды. ... ... 870 адам ... ... ... 8668-і ... ... студенттері болса, 33-і сырттай бөлім студенттері болды.
Республикадағы барлық студенттердің 446,6 мыңы қыздар болды, олардың 46,4%-ы қазақ ... 52,6%-ы орыс ... 1,0%-ы ... ... ... ... Өзбек тілін таңдаған 210 студенттің 168-і (80%) қыздар ... ... ... ... ... ... талдай отырып, алдыңғы жылдардағы студенттердің этникалық құрамына назар аударуға тиіспіз. 1990 жылы Қазақстанның жоғарғы оқу ... 54,2% ... 31,2% ... 4,0% ... 2,93% ... 1,74% ... 1,04% ... 0,8% белорустер, 0,7% ұйғыр, 0,5% өзбек, 0,4%-дан әзірбайжандар мен қырғыздар, 0,23% поляктар, 0,19%-дан армяндар, ... ... 0,18% ... 0,14% грузин, 0,12% ингуштар, 0,1% башқұрттар, 0,09% дұнғандар, басқа этнос өкілдері 0,66% болған. 1990/91 оқу жылдарында қазақ ... (3/4) орыс ... ... ... оқу ... студенттер саны 768,4 мың адамды құрады: қазақтар - 70,9%, орыстар - 20,4%, ... - 1,7%, ... - 1,13%, ... - 1,07%, ... - 1,0%, ... - 0,9%, ... - 0,85%, белорустер - 0,27%, ... - 0,25%, ... - 0,2%, ... - 0,15%, ... - 0,14%, ... - 0,08%, ингуштар - 0,075%, қырғыздар мен башқұрттар - 0,06%-дан, ... мен ... - ... ... мен ... - ... ... - 0,03%, басқа этностар - ... 16 жыл ... ... ... ... ... саны 16,7%-ға өсті, ал орыс студенттер саны 10,8%-ға қысқарды.
2007/08 оқу жылдарында студенттердің этникалық құрамы ... ... ... - 514,7 мың ... ... - 144,1 мың ... украиндар - 9,2 мың адам, ... - 7,8 мың, ... - 7,4 мың, ... - 7,4 мың, ... - 1,6 мың, ... - 0,4 мың, ... этностар - 25,5 мың адам.
Тағы да айта кететін жайт: кез келген ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... орын ... аймақтық әлеуметтік экономикалық, демографиялық және этнотілдік жағдаятқа аса көңіл бөліну керек, себебі ... бұл ... әр ... ... 28 - ... әр ... ... тілдік таңдауына қатысты жіктелуі (2006/07 оқу жылдары)
Барлығы, (адам)
Оқу тіліне байланысты (адам)
Қазақ
Орыс
Өзгелері
Қазақстан Республикасы
768442
337754
421777
8701 ағылшын,
210 өзбек
Солтүстік Қазақстан
Ақмола ... ... ... ... ... ... ... ағылшын
Шығыс Қазақстан
ШҚО
50732
16840
33570
322 ағылшын
Батыс Қазақстан
Ақтөбе облысы
33031
18973
14058
Атырау облысы
22030
12712
9318
БҚО
30168
12123
18045
Маңғыстау облысы
14480
8522
5958
Оңтүстік Қазақстан
Алматы облысы
12496
7852
4644
Жамбыл облысы
35213
24792
10421
Қызылорда облысы
17941
15113
2828
ОҚО
98715
83162
15343
210 өзбек
Астана қ.
45408
14168
31240
Алматы қ.
221442
86679
126685
8078 ағылшын
Кестеден көріп отырғанымыздай, ... ... - ... ... ... СҚО - орыс тілінде білім алатын студенттер мемлекеттік тілде білім беретін студенттерден саны ... ... ... Оның басты себептері болып мыналар табылады: ол ... ... ... ... ол жақта Кеңес өкіметі кезінде орыстар, белорустер, украиндер және т.б. халықтардың ауылшаруашылығы мен өндірісті дамыту үшін көшіп келіп, сол ... ... етіп ... ... ... ... бөлігінің орыстілді болып кеткендігінен.
Шығыс Қазақстан облысында да орыс тілі басымдық көрсетеді: орыс бөлімдерінде 2006/07 оқу жылдарында ... ... ... 66,2%-ды құраған, ал мемлекеттік тілде білім алатын студенттер екі есеге төмен - 33,2%. Мұнда 50,7 мың (6,6%) адам ... ... ... ... ... - 60,5%, ... - 34,9%, ... - 1,4%, немістер - 1,2%, украиндер - 0,46%, ... - 0,2%, ... ... - ... ... ... ... студенттер саны көп - 67,1 мың адам (8,7%): 59,6% қазақтар, 30,5% орыстар, 2,4% ... 2,1% ... 1,7% ... 1,03% ... 0,56% ... ... ... поляктар мен шешендер, 0,16% башқұрттар, 1,41% басқа этнос өкілдері. Бұл облыста да ... алу ... ... орыс тілі басымдық танытуда - 73,95%, ал ... ... ... көрсеткіші 25,6%.
Егер де Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстан облыстарында орыс тілі басымдық танытса, ... ... ... және ... ... ... тілі басым.
Батыс Қазақстанда - Ақтөбе, БҚО және Маңғыстау облыстары - ... ... ... ... ... ... студенттер саны 33,0 мың (4,3%): қазақтар - 88,15%, орыстар - 8,0%, татарлар - 1,0%, ... - 0,33%, ... - 0,28%, ... - 0,13%, ... ... ... - 0,71%. Бұл облыста мемлекеттік тілде студенттердің 57,4%-ы білім алса, орыс тілінде - 42,6%. ... ... 22,0 мың ... 57,7%-ы ... тілін таңдаған, ал 42,3%-ы орыс тілінде білім алады. Олардың 79,9%-ы ... ... - 19,0%, ... - 0,5%, ... - 0,12%, басқа этностар - 0,48%. Ал ... ... саны 30,2 мың адам (3,9%), ... 74,2%-ы ... ... - 21,7%, ... - 1,4%, ... - 1,3%, әзірбайжандар - 0,3%, немістер - 0,22%, белорустер - 0,21%, ... - 0,2%, ... ... - 0,47%. Мұндағы қазақтардың үлес салмағының жоғары ... ... ... 59,8%-ы орыс ... ... ал 40,2%-ы ғана қазақ тілін таңдаған. Маңғыстау облысындағы студенттер саны 14,5 мың адам (1,9%). Олардың 58,85%-ы мемлекеттік тілде білім ... ... орыс ... ... ... Мұнда да қазақ студенттер басым - 87,7%. ... ... ... ... студенттердің жалпы санының 13%-ы білім алуда.
Батыс Қазақстан аймақтарында мектепте білім алуда қазақ тілі басымдық танытады да, ал ЖОО-дарында орыс тілі ... 2006]. Оның ... бір ... ... ... мұнай мен газ орталығы, онда жақсы мамандар қажет, ал ол ... ... ... орыс ... ... Қазақстанда - Алматы, Жамбыл, Қызылорда және ОҚО - батыс аймақтардағыдай мемлекеттік тіл басымдық көрсетеді. Алматы ... 12,5 мың ... бар (1,6%), ... ... ... ... 62,8% ... білім алады, ал орыс бөлімінде - 37,2%. Этникалық құрамын ... ... ... ... - 81,9%. ... ... білім алатын студенттер саны көп - 35,2 мың адам (4,6%). Қазақ ... ... ... ... обылысында мемлекеттік тілде 70,4% студенттер білім алады, ал орыс ... - 29,6%. ... ... ... ... саны ... ... аймақтарына қарағанда жоғары, сол себепті де мемлекеттік тіл ... ... ... ... саны ... ... (2,3%), ... ішінде қазақтар - 93,3%, орыстар - 3,4%, корейлер - 2,3%, ... - 0,4%, ... - 0,26%, ... - 0,2%, ... этнос өкілдері - 0,14%. Қазақ тілінде студенттердің 84,2%-ы білім ... ал орыс ... - 15,8%. ... ... саны өте жоғары - 98,7 мың адам (12,85%). Студенттердің басым бөлігі қазақтар - 83,6%. ... 84,2%-ы ... ... ... ... ал 15,6%-ы орыс тілінде, қалған 0,2%-ы өзбек тілінде. Жалпы оңтүстік аймақта студенттердің жалпы санының 21,35%-ы шоғырланған.
Батыс пен ... ... ... ... ... тепе-теідік сақталған.
Енді мемлекетіміздің ең ірі қалалары - ... және ... - ... ... мен тілдік таңдау динамикасына назар аударайық.
Айта кетерлік жағдай, 2006/07 оқу ... ... ... студенттер саны 221,4 мың адамға жетті (28,8%). Студенттердің этникалық құрамы ... ... - 71,4%, ... - 19,4%, ... - 3%, ... - 1,5%, ... - 1,1%, украиндар мен немістер - ... ... - 0,4%, ... мен ... - ... шешендер - 0,14%, күрдтер - 0,12%, қырғыздар мен дұнғандар - 0,1%-дан, басқа ... ... - 1,14%. Ал ... ... ... ... 2006/07 оқу жылдарында орыс тілін таңдау басымдық танытады - 57,2%, қазақ тілі - 39,1%, ... тілі - 3,7%. Ал 2009/10 оқу ... бұл ... ... ... 187,2 мың ... 46,3%-ы ... тілін таңдаған, ал 49,2% - орыс тілі. Қазіргі кезде қазақ және ағылшын тіліне қарай тілдік жылжу байқалады, ... орыс тілі әлі де өз ... ... ... ... орыс тілі ... ... тілдік жағдаяттың себебі өздігінен түсінікті - тарихи оқиғалар. 1970 жылғы санақ бойынша Алматы қаласында қазақтардың саны барлық қала ... ... ... ал 1979 жылы - 17,7%, ал ... ... санақ (1989 ж) Алматы қаласында қазақтардың үлес салмағы 23,8% екенін көрсетті. Егемендік алғаннан кейін жүргізілген санақ нәтижесінде Алматы қаласында ... ... ... өсуі байқалды - 38,5%. 2006 жылы қазақтар қала тұрғындарының ... да ... жоқ - 46,5%. Ал 2009 жылы ... қаласының тіркелген тұрғындары 1365,1 мың адамды құрады, солардың 50,11%-ы қазақтар болды. Орыстар - 33,98%, ұйғырлар - 5,71%, ... - 1,89%, ... - 1,85%, ... - 1,29%, ... - 0,68%, ... - 0,57%, өзбектер - 0,47%, дұнғандар - 0,46%, ... - 0,39%, ... - 0,22%, ... - 0,20%, ... - 0,15%, ... - 0,11%, ... - 0,09%, башқұрттар - 0,05%, басқа этностар - 1,8% ... ... ұзақ ... бойы орыс тілі ... ... ... орта ... айта кету керек, және де соның нәтижесі іспеттес 1999 жылы жүргізілген санақ кезінде ... ... ... ... 434,397 ... тек 2,631 қазақ тілін білемін деп көрсетті, ол дегеніміз бүкіл ... тек 2,15%-ы ғана өз ... ... ... деген сөз [3]. Алматыдағы тілдік жағдаят халықтың этникалық құрамына байланысты емес, ол жылдар бойы қалыптасқан тілдік ... ... ... ... ... ... ... орыс тілі ғылым мен техниканың, тұрмыстың, білім аясының да басты тілі болып қалыптасты және де орыс тілі өз ... ... ... оқу ... ... ... - ... қаласында білім алып жатқан студенттер саны 45,4 мың адамды құрады (5,9%), олардың ішінде қазақтар - 67,7%, орыстар - 23,6%, ... - 2,1%, ... - 1,6%, ... - 1,4%, ... - 0,7%, ... - 0,6%, ... - 0,5%, ингуштар - 0,3%, әзірбайжандар - 0,26%, шешендер - 0,22%, ... ... ... - 1,02%.
Астана қаласының студенттері арасында әлі де орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... жылжу байқалады: егер 2006/07 оқу жылдарында студенттердің 68,8% орыс тілінде, ал ... 31,2% ... ... ... ... болса, 2009/10 оқу жылдарында 39,3 мың ... 41,5% ... ... ал ... 58,5% орыс ... білім алды.
Студенттердің соңғы жылдардағы білім алуда тілдік таңдау динамикасын аймақ бойынша зерттеу маңызды.
Кесте 29 - ... ... ... ... ... таңдауы бойынша жіктелуі (2009/10 оқу жылдары)
Барлығы, (адам)
Оқу тіліне байланысты (адам)
Қазақ
Орыс
Ағылшын
Қазақстан Республикасы
610264
303720
296932
9593
Солтүстік Қазақстан
Ақмола облысы
17609
4799
12810
-
Қостанай ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Қарағанды облысы
56308
17979
38098
231
Шығыс Қазақстан
ШҚО
47541
18822
28289
428
Батыс Қазақстан
Ақтөбе облысы
24335
15692
8643
-
Атырау облысы
15884
10007
5877
-
БҚО
25985
12191
13794
-
Маңғыстау облысы
7906
4484
3422
-
Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... қ.
39298
16320
22978
-
Алматы қ.
187176
86693
92003
8480
Қазақ тілінде білім алатын студенттер саны 5,8%-ға өсті - ... орыс ... ... ... саны ... кеміді - 54,9%-->48,6%. Ағылшын тілін білім тілі етіп таңдаған ... саны ... ... 2009/10 оқу ... 1,6%, ал 2006/07 оқу ... 1,1%.
2009/10 оқу жылдарында Оңтүстік, Солтүстік, Батыс Қазақстанда студенттер санының кемуі байқалады, бірақ Орталық және Шығыс ... ... және ... қалаларында өсу байқалады.
Осы уақыт аралығында солтүстік аймақтарда мемлекеттік тілде білім алушылардың саны артқанын айта ... ... Егер де 2006/07 оқу ... орыс ... ... ... ... қазақ тілінде білім алатын студенттерден 5,1 есе жоғары болса, 2009/10 жылдары 3,6 есе ғана. Ал Батыс Қазақстанда 2006/07 оқу ... ... ... ... алатын студенттер орыс тілінде білім алатын студенттерден 1,1 есе көп еді, ал 2009/10 оқу жылдарында бұл көрсеткіш 1,3 есе ... ... ... да ... тілінде білім алатын студенттер саны артты: 2006/07 оқу жылдарында қазақ тілінде білім алатындар орыс тілінде білім алатын студенттерден 3,9 есеге көп ... ал 2009/10 оқу ... 4,9 есе ... уақыт аралығында қазақ тілінде білім алатын студенттер саны Қарағанды (25,6%-->31,9%), Шығыс Қазақстан (33,2%-->39,6%), Астана (31,2%-->41,5%) және ... ... ... да ... ... ... тілі ретінде таңдаған студенттердің басым бөлігі Қызылорда (90,1%), Оңтүстік Қазақстан (85,5%), Жамбыл (78,5%), ... ... және ... ... (64%-ға шамалас).
2009/10 оқу жылдарындағы студенттердің ұлттық құрамы мынадай: 610264 студенттің 74,5% - қазақтар, орыстар - 17,75%, ... - 1,36%, ... - 1,22%, ... - 0,97%, ... - 0,78%, ... - 0,77%, немістер - 0,75%, әзірбайжандар - 0,29%, белорустар - 0,26, ... - 0,18%, ... - 0,11%, ... - 0,09%, ... - 0,085%, ... - 0,08%, тәжіктер - 0,08%, дұнғандар - 0,07%, ... - 0,07%, ... - 0,05%, ... және ... ... шетелдік студенттер - 0,08%, басқа этностар - 0,38%.
Студенттердің полиэтникалық құрамына қарамастан, қазақ тілінде білім ... ... ... ... ... Айта кететін жағдай - қазақтардың ... ... ... диаспоралар да білімді орыс тілінде алуды дұрыс көреді.
2009/10 оқу жылдарындағы статистиканы талдау барысында Қазақстан аймағында білім ортасында орыс тілінің ... мен орны ... ... ... ... да айта ... жайт - ҰБТ-дан кейін қазақ бөліміне түсетін талапкерлерге ... ... орыс ... ... талапкерлерге қарағанда көп бөлінуінің есебінен мемлекеттік тілде оқитын студенттердің саны артуда. ... 2009 жылы бір оқу түрі ... ... ... 17518 орын ... орыс ... 10787 орын ... жылдарға арналған тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асыру нәтижесінде республиканың білім аясында мемлекеттік тілдің рөлі айтарлықтай ... ... ... ... барлығы О.Б.Алтынбекованың басшылығымен жасалынған.
ТҰЖЫРЫМ
Қорыта айтқанда, жылдан жылға мектеп, ... және ... саны мен онда ... ... саны ... және де республиканың кез келген аймағында мемлекеттік тілдің маңызы артып, ол ... ... ... саны ... Орыс тілінде білім алушылардың саны төмендегенімен, орыс тілінің маңызы төмендеген жоқ. Республикада саясаты қолға алынғалы бері ... ... ... ынтызар сезілуде: республикадағы барлық студенттердің 1,6% ағылшан тілінде білім алуда.
Жоғарыда келтірілген көрсеткіштер алдағы уақытта мемлекеттік тілдің ... ... ... мен ... ... жасауға мүмкіндік береді.
Студенттердің тілдік таңдауы кезінде олардың этностық құрамы маңызды: студенттердің басым бөлігін құрайтын қазақтар мен орыстар негізінен ... ана ... ... алуда, ал диаспора өкілдерінің басым бөлігі орыс тілін ... ... ... мектеп қабырғасында, колледждер мен ЖЖО-ында мемлекеттік тілді таңдауы қазақ тілінің нығаюы мен қолданылу ... ... ... ... орыс ... ... сол ... дәрежесінде қалмақ.
ҚОРЫТЫНДЫ
Соңғы уақыттарда болған тіл саясатындағы және тілдік жоспарлаудағы маңызды өзгерістер Қазақстандағы социолингвистикалық жағдаятта ... ... және оның ... даму үрдістерін анықтайтын үдерістердің рөлін ғылыми тұрғыдан қорытуды талап етеді.
Қазақстандық қоғамның тұрақты даму аясында барлық қазақстандықтарды бейжай қалдырмайтын тілдік, социологиялық және ... ... ... ... мен механизмдерін неғұрлым терең, объективті түрде, кең материалға ... ... ... ... ... ... ... императивтері және жаңа тіл саясатының басымдықтары, кеңестік кезеңнен қалған мәселелер әлі де сақталып, қазіргі тіл ... ... ... ... байланысты жаңа мәселелер туындап жатқан шақтағы тілдік жоспарлау ерекшеліктерін объективті түрде ... ... ... ... және оның ... макротілдік жағдаят бойынша деректер корпусын жинақтап, оларға кешенді әлеуметтік және әлеуметтік лингвистикалық талдау жасау қажет.
Қазақстандықтардың қоғамға бірігу ... ... ... ... этникалық топтар, әлеуметтік қабаттар мен жасаралық топтар респонденттерінің тілдік және ... ... ... ... ... ... ... Тілдік жоспарлау тиімділігі, тілдік орта, мәжбүрлеу, еріктілік, этникалық және тілдік сәйкестендіру нақты ... мен ... ... ... ... көрінісі ретінде қарастырылатын тілдік жағдаят эгзоглостылығы тек тарихи себептермен ғана емес, белсенді демографиялық үдерістермен де айқындалады. Олар өз ... ... ... ... ... жылжуларды тудырды.
Тілдік ландшафтыда көптеген тілдердің көбіне олардың ... тіл ... ... санынан болады, іс жүзінде ол оны бірегей ... ... екі ... серіктес тілдер - қазақ және орыс тілдерінің өзара әрекетіне алып ... және ... 126 ... ... тілдік әртүрліліктің жоғары дәрежесі туралы айтуға мүмкіндік бермейді.
Қазақстандық әртүрлі ұлт өкілдерінен тұратын жас ұрпақтың оқу ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым ірі этнос өкілдері - қазақтар мен орыстарға өздерінің этникалық тілдерінде білім алу тән ... ал ірі және ұсақ ... ... үшін орыс тілінде білім алу бұрынғысынша зор ... ... ... жазу барысында ең негізгі көңіл бөлінген мәселе - ... ... ... ... дәрежесін анықтау болып табылады. Ал мемлекеттік тілді меңгерудің дәрежесін анықтауда әлеуметтік және ... ... ... алынды.
Диплом жұмысында біз қазіргі уақытта мемлекеттік тіл - ... ... ... аясы ... ... қарағанда кеңейіп келе жатқанын көреміз. Мұны біз сауалнама және ғылыми негізде жазылған еңбектерден, ... ... ... материалдардан алынған деректерден байқадық. Дегенмен, қазақ тілімен қатар өмір сүріп жатқан орыс тілінің ... де өз ... жояр ... Бұл ... ... ... нәтижелерінен, статистикалық мәліметтерден, қоғамда болып жатқан іс-әрекеттерден көруге ... ... ... ... ... ... жағдаят: бүгіні мен келешегі //Қолжазба. - Алматы - Астана, 2009. - 4-5 ... ... Э.Д., ... Н.Ж., ... Д.Х. Языки народов Казахстана // Социолингвистический справочник. - ... ... ... ... ... ... ... - Т.1-2: Итоги переписи населения 1999 года в ... ... // ... сборник. Под ред. А. Смаилова. - Алматы, 2000.
4. Қазақстан Республикасындағы этнолингвистикалық жағдаят: бүгіні мен келешегі // ... ... ... - ... 2009.
5. Хо Сун Чхол. Языковая ситуация в ... и в ... ... ... ... ... ... Анализ данных Всесоюзной переписи населения 1989 г. // Языки Российской Федерации и нового Зарубежья. Статус и функции. - ... ... ... А.Н. ... ... по ... ... о языке //Русский язык в СССР. №4. - ... ... Grimes B.F. ... Languages and identity in contemporary Europe. Clevedon: Multilingual Matters - ... ... В.И., ... Л.П. ... - ... 2001.
9. Мусаев К. История казахского языка // Қазақстан жоғары мектебі. - №5 - Алматы, 1998.
10. Аренов М., ... С. ... ... ... в ... ... // Саясат, №1 - Алматы, 1997.
11. Boeschoten H. The speakers of Turkic Languages // The Turkic ... - Ed.by L. Johanson & E.A. Csato. - L., N. - Y. - ... ... Ә. ... - ... - Алматы, 1999.
13. Смагулова Ж.С. Языковая идентичность в Казахстане: социолингвистический анализ // Язык и идентичность. Материалы межд.конф. - ... ... ... Э.Д. ... и ... ... // Язык и ... Материалы межд.конф. - Алматы, 2006.
15. Suleimenova E., Smagulova Zh., Akanova D. Language conflict and Language Planning in ... // Central Eurasian Studies Society. Fifth Annual ... ... USA, ... ... Б. Языки народов Казахстана: от молчания к стратегии развития. - Алматы, 2007.
17. Аубакирова Ж.С. Этнические ... ... ... ... - ... https://www.cia.gov
19. Labov W. Principles of linguistic change: Social factors. In the series, Language in society 29. Malden, MA: Blackwell ... Inc. 2001. - ... ... П. Социология социальных изменений //http://lib.socio.msu.ru
21. Гидденс Э. ... ... ... ... У. Отражение социольных процессов в языковых структурах // Новое в лингвистике. Выпуск VII. Социолингвистика. - М.: , 1975. - ... ... Дж. Об ... ... ... ... // Новое в лингвистике. Вып. VII. Социолингвистика. - М.: , 1975. - ... ... Д.В. ... ... ... ... // ... СамГУ. - 2007. - №3 (53). - ... ... Л.В. ... ... по русскому языку. - М.: Учпедгиз, 1957. - ... ... Г.П. ... ... фонетики и фонологии. Изд.2, доп. - М., 2008. - ... ... С.М. ... слова/ /http://www.amursu.ru
28. Швейцер А.Д. К проблеме ... ... ... // ... ... - №5. - М., 1982. - ... Валеневская Г.М. Межкультурная коммуникация, языковая вариативность и современный билингвизм // www.yspu.yar.ru
30. Гак В.П. Языковые преобразования. - М.: ... ... ... 1998. - ... ... Л.В. О ... ... языковых явлений и об эксперименте в языкознаний // Языковая система и речевая деятельность. - Л., 1974.
32. Словарь ... ... - ... доп. и ... ... - ... Қазақ университеті, 2007.
33. Laver J., Trudgill P. Phonetic and linguistic markers in speech // social markers in speech/Edited by K.R. Schrer, H. Giles. - ... ... Press, 1979. - ... ... Д.С. ... тіліндегі ж/дж бірліктерінің әлеуметтік жарыспалылығы: Фил.ғыл.докт.дис/PhD/әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. - Алматы, 2010.
35. Мұхтар Д.С. Тілдік ... және ... ... үрдісі // ҚазҰУ хабаршысы. Фил.сериясы - 2008. - №8. - ... Doran M. ... between Bourge and ... Verlan as youth identity practice in suburban Paris // Pavlenko A., ... A. (eds.) ... of ... in ... contexts. - Clevedon: Multilingual Matters, 2003. - p. ... Hamers J., Balans M. ... and ... - Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
38. Heller M. The politics of ... and language choice // Journal of ... and ... ... 13(1/2), 1992. - ... Laitin D. Identity in ... the Russian-speaking populations in the near aboard. - Ithaca: Cornel University Press, 1998.
40. Lal B. Symbolic interaction theories [of ... // American ... ... 3, 1995. - ... Liebkind K. Social ... // Handbook of language and ethnic ... Fishman J. - Oxford: Oxford ... Press, 1999. - p.140-151.
43. Negotiation of identities in multilingual contexts /Ed.by Pavlenko A., ... A. - ... ... ... Safran Nationalism // Handbook of languageand ethnic identity/Ed.by Fishman J. - Oxford: Oxford ... Press, 1999. - ... Woolard, ... Language ideology // Annual Review of ... - ... - ... Акберди М.И. Возрастная идентичность и межпоколенная языковая трансмиссия // Динамика языковой ситуации в Казахстане. - ... ... Fishman J.A. ... Language shift. - ... matters. Clevedon, 1991.
48. Вахтин Н.Б. Условия языкого сдвига (к ... ... ... ситуации на Крайнем Севере) // Вестник молодых ученых. ... ... ... - №1. - СПб., ... Пак Н.С. ... исчезновения миноритарных языков: автореферат дисс.докт.филог.наук - Алматы, 2004.
50. Словарь социолингвистических терминов. Москва, 2006.
51. Фиерман У. Поворот языкового сдвигав ... ... ... ... ... и ... РАН ... - Москва: Наука, №6. - 2005.
52. Wardhaugh R. An introduction to ... Oxford: ... ... ... ... РК (2010). ... по ... РК//http://www.stat.kz
54. Алтынбекова О.Б. Этноязыковые процессы в Казахстане. - Алматы: Экономика, 2006.
55. Бюллетень Агентство РК по статистике. - ... 15. ... - ... 2009.
56. Демографический ежегодник регионов Казахстана. Статистический сборник /Под ред. ... - ... ... ... ... и послевузовского образования: Информационный справочник. - ... ... ... за годы независимости (1991-2007): Статистический сборник. - Астана, 2008.
59. Образование в Республике Казахстан. ... ... ред. Б. ... - ... 2006.
60. ... Н.Ж., Авакова Р.А. Язык и этнос. - ... ... 2004. - 248 ... ... Р.К., ... В.В. Язык, речь, личность. - М.: Языки славянской культуры, 2006. - 496 ... ... Ж.С. ... ... в ... ... ... // атты халықаралық ғылыми-теориялық конф.материалдар жинағы. Аханов тағылымы. - ... , ... ... Э.Д. ... ... ... ... и поворота языкового сдвига. // атты халықаралық ғылыми-теориялық конф.материалдар жинағы. ... ... - ... , 2010.
64. Торекулов Н. Новые задачи. Антология социольно-политической мысли Казахстана с ... ... до ... дней - ... Институт развития Казахстана, 2002.
65. Алтынбекова О.Б. Языковые сдвиги в образовательном пространстве Казахстана // Динамика языковой ситуации в Казахстане. - ... 2010 - ...
66. ... У. ... ... в его социальном контексте // Новое в лингвистике. Вып. VII. Социолингвистика. - М.: , 1975. - с. ... ... П. О ... и ... ... ... //http://www.strana-oz.ru/?numid=23&article=1040

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тіл экологиясы58 бет
Қазақ тілі грамматикалық категорияларының антропоөзектілігі45 бет
Қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасы88 бет
Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық категориясы117 бет
Қазақстандағы орман шаруашылығы мен орманды аймақтарда мемлекеттік тілдің қолданылуы: әлеуметтік лингвистикалық, когнитивтік лингвистикалық қырлары54 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь