Орталық Қазақстан тұрғындарының жергілікті тіл ерекшеліктері

І. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Қазақ диалектологиясының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9.20
2. Фонетикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ..21.29
3.Лексикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30.38 4.Грамматикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ..39.41


ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42.44

ІV.ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... .45.47
Халық тілінде кездесетін жергілікті тіл ерекшеліктері - тіл зерттеушілердің назарын ертеден аударып келе жатқан құбылыстардың бірі. Қай тілден болсын осы жергілікті деп аталатын тіл құбылыстарын кездестіреріміз анық. Бірінде аз, бірінде көп дегендей, әйтеуір, мұндай жергілікті өзгешеліктердің барлық тілде бар екені рас. Қазақ тілі де осы сияқты, қазақ жұрты тараған өлкелердің бәрінде де сол жердің әрқайсысындағы қазақтардың тіліне тән сөз ерекшеліктерінің бар екені байқалып жүрген жайт. Мұны ғылымда диалектілік құбылыстар деп атайды. Диалектілік құбылыстар— халық тілінің жемісі, халық тілі дамуының кезеңі тудырған тіл құбылыстары. Әрбір өлкеде тұратын қазақтардың тілінде кездесетін бұл секілді тіл айырмашылығының пайда болуының тарихи сыры бар. Мәселен, біз осы еңбекте сез еткелі отырған қарақалпақ жерінде тұратын қазақтардың тіліндегі диалектілік айырмашылықты алатын болсақ, олардың көбінің-ақ түптеп келгенде із-өкшесі қарақалпақ тілінде, сонан кейін өзбек, түрікмен тілдеріне қатысты екенін көреміз. Мұның себебін тусіну онша қиын емес. Бұл жерде тұратын қазақтардың ежелден қарақалпақ, өзбек, түрікмен жұртымен іргелес, қоныстас, ағайындас ел болғанымен байланысып жатыр. Ұзақ жылдық тілдік қарым-қатынас нәтижесінде осы аймақ қазақтарының тіліне аталған тілдерден ауысқан сөздер аз емес. Ол сөздер өздері енген тілге әбден етене болып, сіңісіп кеткен. Демек, мұндағы біздің айтайық дегеніміз — қазақ тілінде де жергілікті тіл айырмашылығы бар екендігі, сосын оның өзі кездейсоқ пайда болмағандығы, белгілі тарихи дамудың нәтижесінде туған тіл құбылыстары екендігі. Әрине, бұл құбылыстардың көлемі барлық өлкенің қазақтары тіліне ортақ құбылыстармен салыстырғанда әлдеқайда аз. Бірақ көлем жағынан қанша шағын болғанымен, бұл өзгешеліктерді ескермеуге де болмайды. [1.9б]
1. Аймауытов Ж. Тіл туралы// Еңбекші қазақ, 1926, 9 наурыз; Ана тілі, 1990, 20 желтоқсан (жергілікті ерекшеліктер туралы)
2.Айдаров Т. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. Алматы, 1975; Лингвистикалык. география, Алматы, 1977.
3. Аманжолов С. Қазақтың әдеби тілі. Алматы, 1949; О диалектах казахского языка // Вопросы языкознания. М., 1953, № 6; Вопросы диалектологии и истории казахского языка. Алма-Ата, 1959, 1997.
4.Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.
5.Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1971.
6.Баскаков Н.А, Введение в изучение тюркских языков. М., 1962.
7.Вопросы истории и диалектологии казахского языка. Вып.1. Алма-Ата, 1958.
8.Горький АМ. О литературе. М., 1953.
9.Досқараев Ж., Мусабаев Ғ. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. Алматы, 1951.
10.Досқараев Ж. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. II бөлім (лексика), Алматы, 1955; Некоторые вопросы истории и диалектологии казахского языка //Вопросы языкознания, 1954, № 2.
11. Жүнісов Н. Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері. Алматы, 1981.
12.Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. Алма-Ата, 1986.
13.Кеңесбаев I. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. Алматы, 1987.
14.Кеңесбаев І., Мусабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика. Алматы,1975.
15.Қазақ диалектологиясы. 1-шығуы. Алматы, 1965.
16.Қазақ пен ұйғыр тіл білімі мөселелері. Алматы, 1963.
17.Қазақ ССР тарихы. 2-том. Алматы, 1983.
18.Қазақ тілінің диалектологаялық сөздігі. Алматы, 1969.
19.Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. 1 кітап, Алматы, 1996; 2 кітап. Алматы, 1999.
20.Қазақ тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. Алматы, 1978.
21.Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы, 1998.
22.Қапиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері. Алматы, 1960; Қазақ говорлары жүйесін зерттеу мәселелері. Алматы, 1977; Проблемы изучения системы говоров (на материале казахских говоров // Вопросы языкознания. М., 1980, № 4; Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру. Алматы, 1985.
23.Лингвистический энциклопедический словарь. М., 1990.
24.Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казак-киргизского языка. Ч. I и II. СПб, 1894, 1897.
25.Нақысбеков О. Қазақ тілінің ауыспалы говоры. Алматы, 1972; Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы. Алматы, 1982.
26.Нұрмағамбетов Ә. Түрікменстандағы казақтардың тілі. Алматы, 1974; Қазақ тілі говорларының батыс тобы. Алматы, 1978; Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні. Алматы, 1985; Қазак, говорларының грамматикасы. Алматы, 1986.
27.Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. Алматы, 1965; Халықтық тіліміздегі тектес тілдермен ортақ құбылыстар. Алматы, 1978; География фонетических различий казахской речи. Алматы, 1992.
28. Омарбеков С, Жүнісов Н. Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі. Алматы, 1985.
29.Сарыбаев Ш.Ш. Казахская региональная лексикография. Алма-Ата, 1976; К вопросу о диалектном членении казахского языка //Вопросы диалектологии тюркских языков. III том, Баку, 1963; Қазақ тіл білімі мәселелері. Алматы, 2000.
30.Сарыбаев Ш., Нақысбеков О. Қазақ тілінің аймақтық лексикасы. Алматы, 1989.
31.Сауранбаев Н. Т. Некоторые черты древнекипчакского языка//Вестник АН КазССР, 1948, № 12; Диалекты в современном казахском языке// Вопросы языкознания. 1955, № 5; Қазақ тіп білімінің проблемалары, Алматы, 1982.
32.Тасымов А. Туған тілдің бір бұтағы. Алматы, 1995.
33. Тасымов А. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 2005
        
        РЕФЕРАТ
Диплом жұмысының тақырыбы: Орталық Қазақстан тұрғындарының жергілікті тіл ерекшеліктері.
Диплом жұмысының көлемі: 47 бет.
Диплом жұмысында пайдаланылған әдебиеттер саны: 33
Тірек сөздер:диалектология, ... ... ... ... ... ... ... диалектілерге топтастырылуы кезінде қолдан қалыптастырылған күрделі мәселелердің сырларын ашу.
Диплом жұмысының міндеттері:
:: қазақ диалектологиясының зерттелу сипаты ... ... ... ... ... сипатын көрсету;
:: жергілікті ерекшелігі бар сөздердің қазақ тілінің нормалануы мен баюына ... ... ... ... тілі ... ... әр ... қажеттіліктерін өтеуге жарайтын диалектілерді анықтау;
Диплом жұмысы барысында қолданылған әдіс-тәсілдер - ... ... ... ... ... көзі ... ... ғалымдардың 30-ға жуық еңбектері аталған тақырыпты зерттеуге негіз болды.
Алынған ... ... ... және ... ашу мақсатында сауалнама нәтижелерімен.
Диплом жұмысының құрылымы: кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және ... ... ... ... ... ... ... НЕГІЗГІ БӨЛІМ
* Қазақ диалектологиясының зерттелуі ..................................... 9-20
* ... ... ... ... 30-38 ... ... ..39-41
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ ...............................................................42-44
ІV.ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ .............................45-47
ГЛОССАРИЙ
ДИАЛЕКТОЛОГИЯ - тіл білімінің диалектілер мен сөйленістерді ... ... ... - тілде жалпыхалықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығы.
СӨЙЛЕНІС - жергілікті диалектілердің шағын ... ... ... ... ДИАЛЕКТІЛІК ҚҰБЫЛЫСТАР - ертеден келе жатқан, көне тайпа тілдерінің қалдығы ретінде сақталып қалған ерекшеліктер.
ДӘСТҮРСІЗ ДИАЛЕКТІЛІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР - ... ... ... ... ... ... ... басқа тілдерден енген не кейін жұрнақ пен тіркес арқылы жасалған сөздер
СӘЙКЕСТІ ДИАЛЕКТІЛЕР - ... ... бір ... не ... ... ... пайда болған сөздер.
СӘЙКЕССІЗ ДИАЛЕКТИЗМДЕР - белгілі бір ... ... ... түрлі географиялық немесе шаруашылық, әдет-ғұрып жағдайларына байланысты басқа сөйленістерде ұғым жағынан сәйкес сөзі болмауы.
ФОНЕТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР - ... ... ... ... ... ... ... немесе кейбір дыбыстардың түсіріліп не қосылып айтылуымен байланысты ... ... ... - ... ... олардың түрленуімен немесе сөздердің тіркесімдік ерекшеліктерімен байланысты.
ЛЕКСИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР - бір ... ... не оның ... ... әр жерде әртүрлі аталуымен байланысты.
ДИАЛЕКТІЛІК АРХАИЗМДЕР - әр ... ... ... ... бар ... ұғымдардың, ескі әдет-ғұрыптардың бірте-бірте жойылуымен байланысты оның аттары да сирек қолданылып, бірте-бірте ұмыт ... бара ... ... мен сөз ...
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Жұмыста жергілікті тіл элементтерінің әдеби нормаға қатысы, әдеби тілге ену әлеуеті (мүмкіндігі), баспасөз бен көркем әдебиеттегі ... ... ... тілінде диалектілердің болуы не болмауы, болса оның дәрежесі қандай деген секілді көкейтесті мәселелер ғылыми тұрғыдан қайта сараланып отыр. Адамзат тіршілігінің ең ... ... деп ... тіл ... зер ... сөз мағынасын халықтық таным тұңғиығынан өрбіту, тіл тарихын адамның қабылдау, пайымдау, ... ... ... дәстүр мен жаңашылдық үдерістерін танымның табиғатымен ... сол ... ... жұртқа ортақ нормаға қол жеткізу қазақ тілінің өрісін кеңейтуге, өркениетті мемлекеттің қоғамдық-әлеуметтік мүмкіндігін арттыруға әсер етері хақ.
Зерттеудің ... мен ... ... ... - ... ... диалектілерге топтастырылуы кезінде қолдан қалыптастырылған күрделі мәселелердің сырларын ашу, біртұтас монолитті тілді диалектілерге топтастырудың салдарынан тіліміздің ... ... ... анықтау, жергілікті сипатқа ие, бірақ сөздік қорды байыту әлеуеті жоғары сөздерді қолданысқа енгізудің ... ... ... қатар, жергілікті тіл ерекшеліктерінің жұмсалуының қазіргі қазақ ... ... ... ... ... өріс алу ... анықтау. Осы мақсат үдесінен шығу үшін мынандай міндеттерді жүзеге асыру көзделді:
:: ... ... тіл ... ... ... ...
:: ... тілде жоқ бірліктердің орнына жергілікті сөздердің қолданылу көрсеткіштерін анықтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Қазақ тіл білімінің сөздік қоры мен ... ... ... ала ... бүгінгі танымдық ұстанымдарға үйлесе жалғасқан тілтаным теориясының ғылыми негіздерін ... ... ... ... ... проблемалар өз шешімін тапты:
:: ... ... ... ... ... жіктеліп көрсетілді;
:: жергілікті ерекшелігі бар сөздердің қазақ тілінің нормалануы мен баюына ... ... ... ... тіліндегі жергілікті ерекшеліктер - деген деген сұрақ ... ... ... тілтаным теориясын жан-жақты меңгеруге ... ... ... бір ... келтіріліп, оларға ғылыми негізде түсініктеме берілді.
:: ... ... тілі ... ... әр ... ... өтеуге жарайтын диалектизмдер мен кәсіби сөздер қатары анықталды;
:: жергілікті тіл ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тіл біліміндегі тілтаным теориясының даму сипатын ... оның ... ... ... ... зерделеу үшін ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап тіл ғылымы саласында дүниеге келген зерттеу жұмыстары негізге алынды. Зерттеу ... ... , , , , , ... Ш., ... Ғ., ... С., Кеңесбаев І., атты кітаптары және т.б. еңбектер алынды.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Жалпы тіл білімінің теориялық мәселелерін қозғай келе, ... ... ... ... проблемаларды шешуге, тіл білімінің терминологиялық және сөзжасам жүйесіне ат салысады.
Зерттеудің практикалық ... ... ... тіл ... ... факультеттерінде лексикология, диалектология салаларының ғылыми курсы бойынша дәрістерде, сөздік жасау тәжірибесінде қолдануға болады.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері. Зерттеу барысында жұмыста жинақтау, ... ... ... ... ... қортындылау әдіс-тәсілдері кеңінен қолданыс тапты.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Бұл зерттеу жұмыс әрқайсысы бірнеше тармақшалардан топталған кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды ... ... ... ... тұрады.
Халық тілінде кездесетін жергілікті тіл ерекшеліктері - тіл ... ... ... ... келе ... құбылыстардың бірі. Қай тілден болсын осы жергілікті деп ... тіл ... ... анық. Бірінде аз, бірінде көп дегендей, әйтеуір, мұндай жергілікті өзгешеліктердің ... ... бар ... рас. ... тілі де осы сияқты, қазақ жұрты тараған өлкелердің бәрінде де сол ... ... ... ... тән сөз ерекшеліктерінің бар екені байқалып жүрген жайт. Мұны ... ... ... деп ... Диалектілік құбылыстар -- халық тілінің жемісі, халық тілі дамуының ... ... тіл ... ... өлкеде тұратын қазақтардың тілінде кездесетін бұл секілді тіл айырмашылығының пайда болуының тарихи сыры бар. Мәселен, біз осы еңбекте сез ... ... ... ... ... қазақтардың тіліндегі диалектілік айырмашылықты алатын болсақ, олардың көбінің-ақ түптеп келгенде із-өкшесі қарақалпақ тілінде, сонан кейін өзбек, ... ... ... ... көреміз. Мұның себебін тусіну онша қиын емес. Бұл ... ... ... ... ... өзбек, түрікмен жұртымен іргелес, қоныстас, ағайындас ел болғанымен байланысып жатыр. Ұзақ жылдық тілдік қарым-қатынас нәтижесінде осы аймақ қазақтарының тіліне аталған ... ... ... аз ... Ол ... ... енген тілге әбден етене болып, сіңісіп кеткен. Демек, мұндағы біздің ... ... -- ... ... де ... тіл ... бар ... сосын оның өзі кездейсоқ пайда болмағандығы, белгілі тарихи дамудың нәтижесінде туған тіл құбылыстары екендігі. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... ортақ құбылыстармен салыстырғанда әлдеқайда аз. Бірақ көлем жағынан қанша шағын ... бұл ... ... де ... ... ... ... тілі негізінде дамып отырғаны белгілі. Халық тілі, халық диалектілері -- ... ... ... ... ... ... ... тіл халық тілінің материалына талғаусыз қарамайды. Оның ішінен өіне керегін сұрыптап, елеп-екшеп алады. Жергілікті халық тілі ... ... ... ... ... ... оның ... жақсы біліп отыру, әрине аса қажет. Әдеби ... ... ... сөз ... ... мектеп қабырғасында қалыптасатын нәрсе болғандықтан, жергілікті тіл ерекшеліктері ... ... болу -- тіл ... ... үшін өте ... Мектептің қайсысын алсақ та, жергілікті халықтың қайнаған ортасына орналасқан мекеме екенін жақсы білеміз. Ал оқушы болса, сол ... ... ... бір ... ғой. Оның ... де өзі ... ортасының тілінен, ата-анасыньщ тілінен алшақ болмайтыны түсінікті жайт. Демек, әр оқушыны әдеби ... ... ... ... жаза ... жастай баулитын негізгі орта -- мектеп. Міне, осыдан кейін жергілікті тіл ерекшелігі деген не, оның әдеби ... ... ... деген жайдан мұғалімдердін, әсіресе тіл пәні ... ... болу ... туады. [1.12 б]
Негізгі мәселеге кіріспес бұрын осы жерде мына бір жайды ескерте кетудің қисыны бар. Халық ... ... ... ... ғылымда -- диалектологияда мұндай әр өлкеге тән тіл құбылыстарын диалектілік ерекшелік деп атайды. Белгілі бір аймақтың ... ... ... тән ... ерекшеліктер өзара ұқсас болады. Мұндай бір-біріне ұқсас құбылыстар белгілі ауданның, облыстың, яки жалпы бір территориялық аймақ халқының тілін ... ... ... бір ... ... диалектілік құбылыстары бар территорияны тіл білімінде диалект немесе ... деп ... ... ... тілі ... ... ... жүргені -- соңғы говор деген термин. [2.25]
Атамыз қазақ: - деп бекер айтпаған. Қазақ ... ер ... бір ауыз ... ... сөзі шешіп отырған. Сондықтан біздің халқымыз сөзге, оның мағынасына зор ... ... ... сөздерінде тұрады. Айтылған сөзді атқан оққа теңейді. Осындай ... ... ... ... ... оның ... тіл ... көңіл бөлемін. Сондықтан осы мәселелер жайлы айтып өтпекпін.
Өмірде болған құбылыстар мен заттардың бәрі де ... бір ... ... ... сөз жоқ, сөз ... жерде атау да жоқ. Сондықтан сөз тарихы - тіл ... тіл ... - ... тарихымен, халық тарихы - қоғам ... ... ... ]
Адам баласы жаратылғаннан бастап, белгілі бір қоғамда өмір сүріп келеді. Өмір сүруге қажетті заттарды ... де олар ... ... ... ... атқарған еңбектің өзі адамзатты ойлай білуге, сөйлеуге мәжбүр еткен. Тіл адам баласының қол жеткен табыстарын сөздер арқылы көрсетеді. ... ... ... ... ... сол халықтың басынан өткен ұзақ сонар тарихын оның саяси әлеуметтік өмірін бүкіл күн - көріс тіршілігін, ... - ... ... - ... ... ... айнытпай айқын бейнелеп бере алады. Тілдегі сөз байлығын да біздің барлық білген біліміміз, ойымыз, идеямыз, ұғымымыз сақталған. Сонымен бірге біздің ... ... ... ... ... ... ... халқының да көш заманнан бері қарай өзімен қоса жасасып келе жатқан бай сөздік құрамы бар. Бұлар халқымыздың ... ... ... ... ... мен ... материалдық байлығы мен рухани қазынасының жақсы айнасы, куәсі деп білеміз.[4.22]
Сөз байлығы ұрпақтан - ұрпаққа ... ... ... ... ... ... Сөз - өте күрделі құбылыс.
Сөз біткеннің бәрінде де белгілі бір мағына болады. Бұл мағына зат пен құбылысты тікелей байланыстырмағанымен, сол ... ... ... танымал ортақ, белгі ретінде жұмсалады. Мәселен, нан, сүт, ет, ... ... ... осылардың әрқайсысының әрі нақтылы, әрі жалпылық ұғымы бар. Су деп ыдысқа құйып ішкелі ... ... ... ағып ... бау - бақша суаратын нақтылы суды да, сонымен қатар ... ... ... теңіз, көл, өзен, бұлақ, құдық біткеннің суын да су деп атай беруімізге болады. Сондықтан да сөз өзі ... ... ... оның ... да ... ... деп ... ]
Ал осы сөзді дүние жүзіндегі қазақтардың бәрі сол ... ... ... ... ... үнемі бұлай бола бермейді. Кейбір сөздер жергілікті тіл ерекшеліктеріне сәйкес әрі төңірек аймақтарда әр түрлі айтылып, ... ... ие ... да ... ... осы (су) ... ... жүзіндегі қазақтардың бәрі сол қалпында қолданады.
Осындай жағдайларға байланысты тіл білімінің диалектология деген саласы болады.
Диалектология - / диалектос - ... ... - ілім / ... ... мен ... зерттейді. [3.32]
Диалектологияның міндеті - жергілікті тіл ерекшеліктерін тексереді.
Диалект - ... ... ... ... ... алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданатын ерекшеліктердің жиынтығын, өзіне ғана тән ... ... бар ... ... ... ... Бұл ... диалект халық не ұлт тілінің құрамды бөлігі болып табылады.[15.41]
2.1.Қазақ диалектологиясының зерттелу жайы
Қазақ диалектологиясы -- ... ... ... ... ... ... ... сала. Оның не бары жетпіс жылдай ғана тарихы бар. Шын мәнінде диалектология мәселесімен шұғылдану 1930 жылдардың аяқ шенінен басталады. Содан бері ... ... ... ... экспедициялар шығарылып, қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктердің сипатын білдірерліктей көлемді материал жиналды. Диалектілік ерекшеліктерді зерттеу қазақ ... ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік берді. Соның нәтижесінде қазақ диалектологиясы қазақ тілі мен әдебиетінен маман даярлап шығаратын жоғары оқу орындарында арнаулы пән ретінде ... ... ... ... ... диалектологияның зерттелу тарихында біраз өзгешелік бар. Қазақ тілінің дыбыстық, грамматикалық және лексикалық құрылысының жан-жақты зерттеле бастауы Кеңес дәуірінде болғанымен, олардың ... ... ... ... ... Сол ... өзінде-ақ алғашқы грамматикалар мен сөздіктер жасалып, қазақ тілі зерттеу ... бола ... ал ... ... ... ... мұны айта ... тіліндегі диалектілер мен сөйленістердің революциядан бұрынғы жайын көрсетерліктей түркологтардан қалған арнаулы еңбек жоқ, өйткені ... ... да ... тіліндегі жергілікті ерекшеліктермен арнайы шұғылданбады. Бірақ соған қарамастан революцияға дейін басылып шыққан ауыз ... ... мен ... ... сипаты бар сөздер, дыбыстық, грамматикалық тұлғалар белгілі ... ... ... Ал ... тілі ... кейбір мақалалар мен грамматикаларда жекелеген диалектілік ерекшеліктерге жасалған талдаулар немесе қазақ тілінің диалектілерге бөліну-бөлінбеуі ... ... ... ... ... бар. ... Н. И. ... "Материалы к изучению киргизского наречия" деген әйгілі еңбегінде батыс аймақтағы халық тілінде ә дыбысының ... ... ... ... ... ... ... Шынында, тіл алды (жіңішке) ашық дауыстылардың сөздің екінші, үшінші буындарында қолданылуы ... ... ... тән ... ... ... анықтап отыр. Бұдан әрі Н. И. Ильминский ж дыбысы сөздің ... ... ... ... й ... ... айтып, барып отыр (барып жатыр), бара йатыр (бара жатыр), со йерде (со жерде) сияқты мысалдар келтіреді.[13.29б]
Батыс қазақтарының тіліндегі -улы, -улі ... ... шақ ... ... ... екендігін де айтқан болатын.Н. И. Ильминскийдің бұл еңбегінде батыс қазақтарының ... тән ... да ... ... ... дырау (үлкен), манат (сом), мәстемір (қысқаш), бізің (біздің), сізің (сіздің), мызылу (сызылу), құдагай (құдағи), атанақ ... әше ... ... ... ... ... сандалау (сандалу), суама (өсекші) т.б. сөздер кездеседі.Академик В. В. Радлов қазақ тілінің, негізінен, біртұтас екендігіне ... ... ... ... ... мән ... Ол былай деп жазды: "Әртүрлі қырғыз (қазақ -- авт.) ... ... ... ... жоқ. ... ... да ... менің болуыма тура келген аймақтарында, яғни Ұлы жүз бен Орта жүздегі Омск мен Семейдің ... ... ... ... Шу өзені бойында және Ташкент маңында мен оларды байқай алмадым... Дәл сондай-ақ сахараның Орынборға жақын батыс жағынан Ильминский мырза жинаған ... да ... ... ... мүлде ұқсас. Сол себепті мен қырғыз әдебиетінің үлгілерін I, II томдардағыдай жер-жерге және диалектілік айырмашылықтарына ... ... ... деп ... ... мазмұнына қарай бөлуді жөн көрдім".[15.43б]
Академик В. В. Радловтың пікіріне сүйеніп, проф. А. М. ... те ... ... ... ... жоқ деп ... "Қырғыз сахарасының ұлан-байтақ кеңістігінде қырғыз-қайсақтардын, тілі диалектілерге бөлінбейді", - дейді М. Терентьев жазған грамматикада Қазақстанның көбінесе ... ... ... ... ... ... ... еңбегінің алғы сөзінде, өзінің грамматикасына Түркістан қазақтарының тілін негіз етіп ... ... 1878 жылы ... ... ... батыс сөйленістерге тән төмендегідей сөздер кездеседі: аду//ату (месі), әше (ендеше), бостан (бостандық), ... ... ... В. ... грамматикасының қолжазбасын қарау үстінде Н. Ф. Катанов Тарбағатай ауданында ч, дж ... ... ... ... ... ... экспедициясының материалдары Н. Ф. Катановтың бұл айтқанын растайды.
Профессор П. М. Мелиоранский ... ... ... сөйленістерге бөлінуін жоққа шығарғанымен, кейін В. Катаринскийдің ... ... сын ... ... ... губерниясында қазақ, башқұрт, татар тілдері араласуынан туған сөйленістер бар екенін айтады. ... ... -- деп ... П. М. Мелиоранский, -- түрколог үшін аса қызықты зерттеу орны болып табылады, өйткені оның татар, башқұрт, ... ... ... ... осы үш ... басқа, арагідік әр түрлі ауыспалы сөйленістермен де танысуға болады. Орынбор губерниясындағы қырғыздардың тілі, олардың Батыс ... ... ... ... ... біраз басқашарақ, міне сол себепті қаралып отырған грамматикаға не Н. И. ... оның ... ... не ... ... тілінің қысқаша грамматикасы") көрсетілмеген, екі-үш қызық форма еніп кеткен. Олар -- қырғыздарға татардың жазба ... енуі ... келе жақ, бере жақ ... ... ... М. ... сөз етіп отырған етістіктің - жақ тұлғасы батыс аймақта осы күні де қолданылады. В. Катаринский кейбір фонетикалық ... ... Ол жүз ... сөз кейде дүз болып (жүз көріс - дүз көріс) болып айтылатынын сөз ... ... ... ... ... тән тұма ... көзі, қайнар), тана (тайынша), бұл (мата, тауар), қамчы (камшы), маңлай (маңдай), сым (матадан тігілген шалбар) т.б. ... ... ... дейінгі түркологтардың қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктер мен оның диалектілерге бөліну-бөлінбеуі жайындағы пікірлерін екі ... ... ... В. В. ... П. М. ... ... кезде), А. М. Позднеев қазақ тілінің диалектілерге бөлінуін жоққа шығарды;ә) Н. И. Ильминский, Н. Ф. ... П. М. ... М. ... т.б. ... ... ... жерде біркелкі емес, өз ішінде диалектілік ерекшеліктері бар екенін мойындады.[]
Қазақ ... ... ... аса ... тілдік материалдар революциядан бұрынғы басқа зерттеушілер (А. В. Васильев, Н. Н. ... ... А. А. ... И. В. ... И. ... т.б.) ... шығарған ауыз әдебиеті нұсқаларында да кездеседі. Бірақ бұл материалдар осы күнге дейін толық қорытылған жоқ.[32.17б]
Кеңес ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысы шын мәнінде кеңес дәуірінде ғана басталды.
Диалектология ... ... ең ... ... ... ... жазушы -- ғалым Жүсіпбек Аймауытов еді. Оның "Еңбекші қазақ" газетінің 1926 ж. 9-наурызындағы ... "Тіл ... ... ... мақаласы жарияланған. Автор: "Газет, журнал бетінде кейбіреулер

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Астана: жас қала - жастар қаласы»42 бет
Аграрлық саясат9 бет
Менеджер болуы керек..4 бет
«жергілікті бюджеттің қалыптасуы мен тиімді пайдалануының есебі мен аудитін ұйымдастыру»91 бет
Ұлттық валютадағы түсімдер бойынша бюджеттің атқарылуы23 бет
Семей қаласы жергілікті өзін-өзі басқаруының құрылымының сызбасын келтіру және толық сипаттама беру5 бет
Қазіргі қазақ аулының мәдени өмірі61 бет
Қазақстан ауыл-село тұрғындарының этнодемографиялық және әлеуметтік дамуы (1939 – 1979 жылдар)171 бет
Қазақстан Республикасының халқы6 бет
Әл-фараби – ислам философы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь