Найман, керейт, қоңырат, жалайыр , меркіт тәрізді түрік тайпаларының қалытасуы

Сонымен , түркілердің отанында әжептеуір уақыт VIII – IX ғасырларда Ұйғыр мемлекеті өмір сүрген болатын . Аталмыш мемлекеттің билік еткен кезінде тарихқа Монғол деп аталатын тайпалық бірлестік пайда болады. Олар Онон өзенінің орта ағысы мен Керулен өзенінің аралығын мекендеген еді. Осы тұста монғолдардың шығыста Гучин Татарларының орнына Шивэй деген атпен түркі тайпалары орналасады. Монғолдардан батысқа қарай Селенга өзенінің орта ағысында Байырғулар , олардан төменде Орхон мен Тола өзенінің аралығында Оғыз – наймандар , ал олардан батысқа қарай Енисейдің жоғарғы ағысында Дубалар мекендеген еді. Ұйғыр мемлекетінің батыстағы көршісі Ертіс бойындағы Қимақтар және Алтай жотасының батысындағы Қарлұқтар болды. Осы кезеңнің алып тұлғасы бола білген атақты Мойун – чурдың ескерткіші Орхон өзенінің батыс жағында орналасыпты. Алайда Ұйғыр мемлекетінің билігі көпке созылмаған болатын [ 66 , 27 б. ] .
Ұйғырлардан кейін тарих сахнасына Қидан империясы келеді. Бұл мемлекетте Татарлар және Қоңыраттар (Хонгираттар) шығыста орналасса, мемлекеттің оңтүстік шығысында Қидандар , олардан батыста Оңғұттар және олардан батыста Керейттер , ал олардың солтүстік шығысында Наймандар өмір сүріп жатқан еді. Қидан мемлекетінің батысындағы көршіліері IX – XII ғасырларда Тянь – Шань Ұйғырлары және оңтүстік Ұйғырлар болып табылды. Оңтүстіктегі көршілері Таңғұттар , Қидан мемлекетіне кірмеген түрік – монғол тайпалары империяның солтүстігінде орналасыпты. Олар Онон өзенінің төменгі ағысындағы Жалайырлар және олардан батыстағы Тайчиуттар мен Аборигендер, Онон өзенінің бастауында-ғы Монғолдар , олардың солтүстігіндегі Селенга өзенінің бойындағы Меркіттер және Орхон өзенінің орта ағысын жайлаған Керейттер , олардың солтүстіктегі көршілері Ойраттар, батыстағы көршілері Дубалар және Қырғыздар болатын [ 72 , 23 б. ].
        
        Найман,  керейт,  қоңырат,  жалайыр ,  меркіт  ...  ...  ...  қалытасуы 
Сонымен , түркілердің отанында әжептеуір уақыт VIII - IX ... ... ... өмір ... ... . Аталмыш мемлекеттің билік еткен кезінде тарихқа Монғол деп аталатын ... ... ... болады. Олар Онон өзенінің орта ағысы мен Керулен ... ... ... еді. Осы тұста монғолдардың шығыста Гучин Татарларының ... ... ... ... ... ... орналасады. Монғолдардан батысқа қарай Селенга өзенінің орта ағысында ... , ... ... ... мен Тола өзенінің аралығында Оғыз - ... , ал ... ... ... ... жоғарғы ағысында Дубалар мекендеген еді. ... ... ... ... ... ... ... және Алтай жотасының батысындағы Қарлұқтар болды. Осы ... алып ... бола ... ... ... - ... ескерткіші Орхон өзенінің батыс жағында орналасыпты. Алайда Ұйғыр ... ... ... созылмаған болатын [ 66 , 27 б. ] ... ... ... ... ... империясы келеді. Бұл мемлекетте Татарлар және ... ... ... ... ... ... шығысында Қидандар , олардан батыста Оңғұттар және олардан ... ... , ал ... солтүстік шығысында Наймандар өмір ... ... еді. ... мемлекетінің батысындағы көршіліері IX - XII ... Тянь - Шань ... және ... ... ... табылды. Оңтүстіктегі көршілері Таңғұттар , Қидан мемлекетіне кірмеген түрік - ... ... ... ... ... Олар Онон ... ... ағысындағы Жалайырлар және олардан батыстағы Тайчиуттар мен Аборигендер, Онон өзенінің ... ... , ... солтүстігіндегі Селенга өзенінің бойындағы Меркіттер және Орхон ... орта ... ... ... , ... ... ... Ойраттар, батыстағы көршілері Дубалар және Қырғыздар ... [ 72 , 23 б. ]. ... ... өз ... келер болсақ > ұмытпауымызды, бүгінгі зерттеушілер айтып отырады [ 49 , 21 б. ]. ... ... ру - ... ... түркі мемлекеттілігінің тарихымен ұштастыратынымызда осыған байланысты болып табылады. > [ 49 , 28 б. ]. ... - ақ ... ... ... ру - ... ... ... кезінде өзіндік ерекшеліктері бар үлкен мемлекеттік құрылымдарға ... жеке - жеке ... ... ... айтып отыруымыз керек.
Себебі өзіміздің мемлекеттілігіміздің тарихын нақты анықтау ... оның ... ... халықтарға жеткізу арқылы біз өзімізді басқа ... ... ... ... ... құрамына кірген тайпалардың бірі найман ... ... ...
... тегі ... мәселе ертеден - ақ ... ... ... ... келген болатын. Қайсы бір ... ... ... ... ... енді бірі монғол ... ... ... ... ... ... тобына жатқы-затындардың көш басында Шмидт тұрғандығын келтіре кетуге болады. ... және Д. ... ... ... Ертістің жоғарғы құйғанына дейін мекендеген Қырғыз, ... және Огуз ... ... ... , ... өзенінен Гоби шөліне дейінгі халықтарды Татарлар ( Монғолдар Қ . З.) деп екі ... ... ... ... ... ... ... қатар осы үрдісті XIX - XX ... ... өмір ... ... ... ... ғалымдар : Бартольд , Васильев , ... , ... , ... , ... , ... және ... ... жалғастырды.
Найманды монғол тектес деп алға тартқан аталмыш зерттеушілердің негізгі ... ... ... IX - XI ... ... ... ... еткендігі 2. ... ... ... ханы ... өз ата мекеніне қуылып, Қыпшақ ... ... қара ... тіл ... ... ... . Осы мәселелер жөнінде зерттеуші З. ... ... ... ... : , - дейді [ 73 , 52-53 бб. ]. Д . Оссон ... Орта Азия ... ... принциппен жіктеп , Енисей мен ... ... ... түркі және монғол тайпаларын дихотомды әдіспен бөліп қарағандай қабылдасақ, Вольфрам ... ... ... , ... түркі тілдес халыққа жататыны жайлы тағы талас туа бермек екен. ... ... ... ... мысалдарына сүйене отырып, ... ... ... ... дәлелдеп айтыпты. Алайда , оның ... ... ... ... бетін қайтарып тастаған еді. Бұл жерде Бартольд те ... ... ... ... , ... ... ... > - монғол, - деп жазады ол ... ... ... , - себебі, олардың атауларының өзі ... , - деп ... ... тектес екенін мойындатқысы келген еді.
Профессор С. ... ... ... ... ала ... ... ... түбірі түркіше , - дос , оған , ... ... ... ... дегенді айтады. атауының да шығуы осы ... ... ... ... генеологиялық негіздері мен қытай аналогтарының мәліметтеріне сын ... ... , - ... ... ең осал жері болып табылады
[ 74 , 6 б. ] . ... ... ... жатқызатын лектің көш басында Рашид - ад - Дин тұрған еді. ... ... ... өзін Огуз - ... ... жатқызады. Ол өзінің IX- XII ғасырларда монғол жерінде өмір ... ... , > және деп үш ... ... Керейт, Найман, Ойғыр, Қыпшақ қатарлы белгілі Түркіт тайпаларын осы үшінші ... ... ... ... мен керейттердің Түркі тегі туралы Рашид - ад - ... ... ... ... ... ... ... белгілі ғалымдар : Ховорс , Поуха , Бобровников , Грум- ... , ... ... ... және ... ... Аманжолов, Марғұлан және т. б. қолдаған болатын . Бұл ... ... ... ... отырған тайпаның тілін , жағрафиясын және тарихи ... ... ... ... етіп ... анықталған болып табылады. Мәселен , Бобровников, Ховорс , ... ... ... және т. б. ... тайпасының IX - XIII ғасырлардағы ... ... ... ... ... Түркі тегін анықтайды. Бұған ... ... ... ... ерекше бола түскен еді. Ол > ... ... ... отызға жуық адам және жер су аттары , оннан аса шен - ... ... ... ... сараптап талдай келе олардың ... ... ... ... - Түрік тас жазуындағы айтылымдармен сай ... ... ... ... Ә. Марғұлан найман тайпасының басып өткен ізін шалу арқылы найманның ... ... ... ... Ол ... деп таныған қала аттары , тас жазу тамға мөрлері ... ... ... ... ... ... ... - сай келген болатын [ 73 , 54- 55 бб.] . ... , ... ... ... тым әріден бастап, көне түрік дәуіріндегі сегіз ... ... ... ... - сегіз ) , ... ... ... ... тұжырым жасайды. Монғол ғалымы ... ... ... монғол тектестердің шығу тегі - - , - - ... ... Бұл ... Ж. ... те қолдаған болатын [ 75 , 48 б. ] .
... ... ... қытайдың (Ляо елінің тарихы) жазбаларында VIII ... ... ... деп ... ... ... деп аталатын тайпалар бірлестігімен байланыстырып айтады [ 73 , 58 б. ] . ... ... өз ... ... мол ... ... мен ... талдау жасай отырып, найман әулетін ... , ... әлде деп ... ... оғыз ... ... түркі тілдес екенін делелдеп берген болатын .
> ... ... ... оқ пен ... күшімен жинап біріктірген Түрік қағанатының соңғы ... ... - ... 745 жылы ... ұйғыр ханы Мойыншора ескерткішінде кездеседі. Екі ... ... ... және Орта ... ... ... ... түрік қағанаты өмір сүруін тоқтатқан еді. ... ... ... алып беріп қана қойған жоқ, ... ... ол ... ... жаңа ... Ұйғыр қағанатының (745 - 840) ... ... ... Жаңа ... бой ... көршілеріне оңай болмапты. Мойыншораның қыспағында ... ... 747 жылы ... ... ... ... батысқа , бүгінгі Қазақстан жеріне қарай ығыстырылған ... [ 74 , 11 б. ] .
деп ... 750 - жылы ... ... ескерткішінде > туралы ... ... ... Онда ... ханы ... сегіз огуздардың көтерілісін орнықтырғаны туралы сөз ... ... ... Түркі қағанаты тұсында Шығыс түрік әскери құрамында болыпты, ал ... ... оның ... ... ... [73 , 59 б. ] .
... ... Түрік қағанатының тарихымен ... ... ... ... XII ғасырда әл жиып, қайта бас көтергенін ... . ... ... ... ... ... ... Қиданның Ляо империясының құрамында болып келген ендігі жерде ... ... ... бола ... [ 74 , 14 б. ].
Ұйғырлардың бен ... ... ... ... ... ... ... өңірінде өткен болатын. Дерек мәліметі ... ... ... жауларын Селеңгінің сағасына, яғни батыстан солтүстік шығысқа қуып ... ... бен ... өздерінің негізгі орталық күшінен хабарсыз , қол үзіп ... , ... ... ... болмаған еді, әйтпегенде екі ... күші ... ... ... Бұл ... ескерткіш таста барынша анық көрсетіліп, ұйғыр әскеріне төтеп бере ... ... ... ... ... ... құтылуларына тура келіпті. Бірақ олар ... ... өз ... ... азат ету үшін , жау ... күндікке кеткен қыз - ... мен ... ... үшін ... ... ... ... түскен болатын. Бұл оқиғалар төртінші айдың (қаңтар айына тура ... 1- інен ... ... 1 - іне дейінгі қысқа мерзімде болған еді. Қидан ... ... ... ... ... үшін бұл ... жеткіліксіз болған еді. Тарихтың бұл кезеңінде ... мен ... ... және ... деңгейі әртүрлі сатыда болған еді. Ұйғырлар мен ... ... ... - ... ... ... ... оларда мемлекеттік құрылымдар пайда болады, ал қидандар бұл деңгейге жете ... еді, ... ... іс IX - X ... ... ғана пайда болған .
Бұдан XII - XIII ... ... ... ... ... , яғни ... жотасының солтүстік батысын мекендеген деп зерттеуші Викторова ... ... ... ... ... да , бен наймандардың этнотерриториясы бір - бірімен ... ... ... ... Викторова Мойыншора құлпытастарында аты аталған тайпалардың - қарлықтардың (Тарбағатайда) , ... (Кем ... ... , ... ... ... ... , (Бұйыр - нұр және ... - нұр ... ... , батыс түркілердің (Орта Азияда) жаңа қоныстарының аттары әбден ... деп ... Сол ... Орталық Азияның таулары мен далалары, яғни ... ... жері ... үлесіне қалған болатын. Ұйғырлар Орхон , Селеңгі ... ... Төле ... ... ... ... ... Монғолияның батыс бөлігі мен Гобий шөлі басқалардың үлесіне ... еді. Хань ... ... ... ... : ... ... тайпалары Таулы Алтайда, Қоскөл маңы мен Ұлы ... ... ... ... жалғастыра берген еді. Осылайша , ... ... ... ... ... , ақыр ... ... наймандар тұрып жатқан жер ... , - деп ... ... ... .
... мазмұны жағынан кейбір мәселелердің бетін ашқан еді : ... , ... ... - бұл - сегіз тайпа одағы;
Екіншіден , этникалық жағынан - оғыз ... ... ... ... тайпаларының одағы;
Үшіншіден , тілдік жағынан - атау түркі тілінде қалыптасты;
Төртіншіден , ... ... ... сай ... сан ... ... ат ... мәдени - тарихи жағынан, сандық атау көне Түрік қағанатының эпикалық ... ... ...
, - ... ... ... : > , - деп пікірін білдірген зерттеуші С. Ақатаев [ 74 , 15- 16 бб. ].
... ... ... ... ... ... саяси - тілдік кеңістік біршама роль атқарған болатын. Себебі әу ... ... Ляо ... ... цзу- бу болып кірген болатын. бірінші рет кейбір зерттеушілер (Фен Чен - ... К . А . ... , Фен Цзя - шен, Л. Л. ... , Б. Х. Кармышева , Л. Н. Гумилев) ... ... ... ... ... ... алым - салық төлеп тұрған деп келтірген еді.
, - ... екен ... , - ... көп тілді қидандар шындығында оларды ... ... ... ... ... ... деп ... Бұл одақ қидан қолбасшысы Елюй Дашидің XII ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... еске түсіреді. Түркі терминінің кейде монғол сөзі қатар қолданылып, кейінірек ... ... ... ... Көп ... ... атауы ұзақ уақыт құлаққа жағымды шығыпты. Орхон ескерткіштері ... , XIII ... ... ата - ... жер - су атауларын ... ... ... бұл ... те һәм саналы, һәм ырықсыз ... өтті ... ... ... ... де XIII ... ... ұлысының жер - су атауларының монғолшалануы шындық болып табылады. Ал ... ... VI - VIII ... ... ... ... жазбалары куә болып табылады [ 74, 18 б. ] .
XII ... ... ... ... ата ... жері , ... қолы бар, қанаттас елдермен саяси және ... ... бір шама ... хандық биліктегі бір тұтас елге ... ... ... ... ... өзенінің бойындағы қаңлылар , солтүстігін-де қырғыздар, шығысында орхон , сэлэнгэ ... алып ... ... ... ірге ... , Оңтүстігінде ойғыр, тангуттармен қанаттас тұрған еді. Олардың қай - ... жан ... ... - ... ... ... ... еткен тайпалардың ішіндегі ... ... ... ... - деп ... Н. Н. Поздняков [ 73 , 65 б. ] . ... ... мал ... айналысқан болатын. Жылдың үш мезгілінде көшіп жүріп ... ... еді. Ал қыс ... көшпенділер үшін ата меншігі саналатын еді. Аңшылық тау ... ... ... бірі ... ... Наймандар Орхон өзенінің бойында аму - ... ... ... егіп ... ... мәліметті кездістіруге болады.
Ұлы жібек жолы найман жерін басып өтетін ... ... ... ... ... ... ... дамыған болатын.
Орталық құру , қала салу орын ... ... - ад - дин және ... ... ... бойынша Найман ұлысының батыс орда-сы Жажие ноур (Зайсан көл) , ... ... ... ... (Отгон тэнгэр) - де болды және ... ... ... күй ... Орданың қыс қыстауы : ... - Эбке ... ... - ... ... ноур (Ачит нурр ), Ала Этрин ... ... ...
Наймандар ғасырлар бойы мекендеген Орхоннан Өр Алтай , Іле , Жетісу , ... ... кең ... ... ... бірнеше жұртының орыны жатқаны белгілі болуда. Солардың бірі ... ... ... ... ескі ... Ақбалық XI - XII ғасырда немесе Қидан , ... ... ... ... ... ... болады. Енді бірі Шам өзенінің ... . Ол ... алыс емес еді. ... ... ... ... Монғол үстіртіндегі көшпелі тайпаларды батыс мұсылман елдерімен жалғап ... ... ... ... болған екен. Қала Шыңғыс хан жаугершілігі ... ... ... ... еді. ... ... алыс емес жерде немесе Алакөл бойында наймандардың және бір ... - ... орын ... ... ... Бұл қала ... ... салынып Жоңғар шапқыншылығы тұсында талқандалған болатын [ 73, 66 - 67 бб. ] . ... XII ... ... пен ... өзендерінің аралығын мекендеген түркі ... ... , ... ... құрған болатын. Найман ... ... ... мен ... Монғолияны алып жатқан Алтай мен Хинган ... ... ... еді. ... ад - ... мәліметі бойынша , наймандар ... мен ... ... ... ... шығысынан батысына дейінгі жерлер-ден Тарбағатай ... ... , ... ... ... оңтүстік шығысынан Алтай тауларының шығыс бөліктеріне дейінгі аумақтарды мекендеген болатын. ... ... ... Ертіс өзені бойында тұрған қаңлылар , солтүстігінде ... пен ... ... аралығын-дағы - қырғыздар, ал шығысында - Толы алқабын, Орхонның орта ... мен ... ... алып жатқан керейттермен монғол тілдес меркіттер болған тұғын [ 76 , 47 б . ] . ... ... аты шыға ... кезі - XII ... ... жартысы еді. Орталығы Орхон өзенінің бойындағы Балықты ... ... Қала ... рет - бірде ұйғырлардың , бірде қырғыздардың , бірде қарақытайлардың қолдарына ... сан рет ... ... ... ... Наркеш Дайын хан тұсында ( 1160 - 1203 ж.) ... Егін ... ... ... қалалық өмір салты орын алады. ... ... ... - ... ... қабілеттілігімен көзге түскен болатын. Халықты өз төңірегіне топтастыра білген ол елді ... , ... - ... ... ... өмір салтына тартады. Сондықтан халық оған ... хан ... атақ ... Осы ... ... ... ... қарақытайлардың үстемдігінен құтылған болатын. Хан наймандар одағының басын ... ... ... ... ... Ол ... ... сауда қатынасын дамытуға да көп көңіл бөлген көрінеді.
Алайда ... ... ... ... ... ... ... хан дүниеден қайтқаннан кейін оның екі ұлы ... хан мен Даян ... ... ... үшін ... ... Хандық екіге бөлінген болатын. Даян хан далалық өлкеде билік етсе, ... хан ... Қара ... ... ... мекендеген еді.
Наймандардың әлсіреуін аңдыған монғол ханы Шыңғыс хан , ... ханы Ван ... ... ... ... болатын.
Бұдан кейін Шыңғыс ханның күшейіп келе жатқанынан ... ... ... ... тағы ... ... 1201 жылы құрылтайға жиналады. Оны ұйымдастырушылардың бірі ... хан ... ... ... ... жерде осы аталмыш тайпалардың одақтас қолы Шыңғыс хан мен Ван хан ... ... ... ... Осы ... ... күш қатты жеңілген еді. Бұйрық хан Алтайдың ... ... ... ... ... хан әскері оны қолға түсі-ріп, жазалапты. Даян Көксу ... ... ... Ван ... қарсы аттандырған еді. Оны тұтқындап, жазалаған. Мұны естіген монғол ханы 1204 жылы Даян ... ... ... аттанып, оны біржола жеңіпті. Даян ханның баласы Күшлік Жетісу жеріне ... [ 54 , 192- 193 бб. ... - XII ... ... ... өмір ... ірі тайпалардың бірі - Керейттер . Көне Ханзу жазбаларында керейттер VII - IX ... ... ... ... ... аралас - құралас тұрып IX ... ... ... ... ... ... даласына ойысқан деп ... ... ... Н. Аристов Керейт тайпасы ханзу жазбаларында IX ... ... ... деп ... еді. Бұл ... ... және шығыс елдерінде ... ... ... азды ... мәліметтер негізінен > туралы аңыз төңірегінде кездеседі [ 73 , 10 б. ].
XI - XII ... ... ... ... Яг ... (заг завхан ) , Тула , Сэлэнгэдэн Монғол шөлейтіне ... ... ... , ... ... солтүстігінде Меркіт, оңтүстігінде ежелгі Монғолдар , ... ... Ся ... ... ... ... тайпа бірлігі болыпты. Керейт хандығы төмендегі ... ... ... ... Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және ... деп ... ... ... ... ең ... керейттер болып табылған . Зерттеуші Д. Оссон жалпы атауы ... ... ... ... ... бірінің атымен аталғанын және өзінің салт сана , ... ... , тіл ... жағынан монғолдарға аса жақын болды деп жазған . Осы туралы ... - ад - Дин ... ... : > . ... ... ... ... шешуге байланысты ой - пікірлер Рашид - ад - ... ... ... болжамы төңірегінде өрбіп келеді. Н. Березин керейттер шүршіттің ... бір ... ... мүмкін десе , Әбілғазы өзінің : ... ... қара ... ... сөз. Бір ... жеті ... бар еді, барлығы да қара болды, сондықтан оларды керейттер деп , ... ... да ... деп атап ... деп ... ... . Түркі , монғол , шүршіт ( тунгус) тілінде қара сөзінің ... бір, ... да . ... ... аталымының бастауында түбір сөзі жатқаны нақты болады. Зерттеуші Н . ... осы ... хан ... бет бейнесі емес ат ... ... . ... бұл сөз ... ол, - хандар руының аты дегенге келтірген . Яғни ... ... ... ... ... ... Мами ... Шөп, Сеп, Байлау, Қойлау, Елдей, Күлдей, ... ... ... ... сөз ... отыр Қ. З. ) алғашқы тайпалық одақтың көсемі ... яки ... ... ... атынан шыққан болуы мүмкін>> . Қытай тарихшысы Сайшаал , - деп, ... мен ... бір ... ... санаған [ 56 , 77 б. ] . ... ... ... ... ... ... , - ... Рашид - ад - Дин [ 56 , 93 -94 бб. ] . ... әрі ... ... ... хан ... маңызды саяси - қоғамдық ... ... ... ... ... ... шыққан Жаукур мен Ұмық атты ағайындар мыңбасы болса, ... - Бұғы атты ... ... ... яғни ... болған. Илгай ноян атты ... ұлы ... ... ... [ 56 , 94 б. ]. ... хан ... ... жат руынан ... ... ноян ұлы әмір және бас би ... Ол ... ... қыпшақ жеріне жасалған ... ... ... ... ... Оның ұлы ... (орысша аудармада Хандукур - Ж. Ә. ) ноян ... ... басы ... Сапа атты жалайыр Хорасан мен ... әмір ... ... ... хан ... Буркэ атты жалайыр Сүбедей, Жебе сияқты ірі ... ... оның ұлы ... ... жеке ... ... атқарған [ 56 , 96 -97 бб. ].
Сөйтіп қазақ ... ... ... ... ... жеке ірі мемлекеті болмаса да, ... хан ... ... ... , саяси және әкімшілік қызметтер атқарған болып ... ... ... Шыңғыс хан империясының түкпір - ... ... ... ... ... би қызметтерін атқарған болатын. Жалайырлар-дың ... ... ... санының көп болуымен байланысты. [50 , 105 б. ]. ... ... ... де ... аға ... ... есеп-теліп , жиын - тойларда төрге отырғызылады. Қадырғали Қосымұлы да : , - деп ... сол ... де ... ... ... жоғалтпаға-нын көрсетеді [ 60 , 126 б. ]. Онан ... ... ... ортағасырлық Көшпелі өзбек мемлекеті ... ... ... деректерден де байқауға болады. Ал XV- XVI ғғ. Дешті ... ... ... ... атты ... ... Әбілқайыр хандығында жалайырлар ірі ру ... ... 4- ші ... ... [ 51 , 34 б. ] , ... ... Ордасындағы XVI - XVII ғғ. жалайырларды 14 - ші етіп ... ... ... : , - ... ... айтады [ 51, 36 б. ].
Енді ... ... ... ... ... , Рашид - ад - Диннің ... ... ... ... кірген түркі тайпаларының қатарында үйсін , дулат, жалайыр , ... ... ... ... ... сонау ежелгі сақтар заманынан бастау алып , Түркі қағанаты кезеңінде , ... ... де дами ... ... ру - ... ... тарихы еш уақыт үзілмеген және Қазақ хандығы қалыптасу ... ... ... ... Рашид - ад - Дин болса олардың ежелгі уақытта маңызды ... ролі ... ... , ... хан ... ... ... аса көңіл аударады. Аталмыш тайпалардың ішінде әрине жалайырлардың аты ерекше ... ... ру - ... ... - ад - Дин , - деп ... ... қатарына жатқызып , монғол аталуы беріде болғанын ескертеді [56 , 102 б. ]. ... ... ... ... ... бірі ... ... табылады. Кейінгі уақытта жарық көрген көлемді зерттеу еңбектерінің бірі де ... ... ... , тарихшы ғалым З. Қинаятұлының деп ... ... ... ... ... ... ғылымындағы зерттеліну мәселесі жан- жақты талданылып зерттелінген . Сонымен бұл ... ... ... ... осы ... ... ... болатын кейбір мәліметтерді ала алдық. Зерттеушінің деген ... ... ... меркіттер жайлы баяндалады [ 73 , 97 - 123 бб. ]. ... ... ... ... өзекті сұрақтарды көтере отырып мәселені ашуға ... ол : , - деп ой ... [ 73 , 98 б. ]. ... XIII ... басына дейін Монғол үстіртін мекендеген және ... ат ... , ата ... ... ... бар ... ... бірі бола білген.
Тарихи жазбаларда Мэй- Ли - Зи ... үш ... ... ... ... 1096 жылы ... ... еді. Осы тұста зерттеуші Шыңғыс ханның жиырма екінші атасы Бөрте Чино 1096 ... өмір ... ... де , ... Монғол үстіртін ертеден - ақ мекенде-ген тайпа екендігіне көз жеткізуге ... ... ... - ад - ... дерегінде Меркіттер бір кезде ерте феодалдық мемлекет (ұлыс) ... ... ... ... ... ... ... еді. Осы болжамды Монғол деректері де растайды екен. ... ... ... ... (немесе ) атты тайпа болуын Меркіттердің ертеде өзіндік ханы бар ел ... ... деп ...
... Мэ - Ли - Зи деп атап бұл ... Косогол (Хөвсукөл) көлінің шығысында мекен ... және ... бір ... құраған тайпа бірлігі болған деп көрсетеді. Хөвсукөлдің шығысы ... ... ... ... ... еткен сонау Сэлэнгэ қойнауы. Тан - ши авторлары бұл пікірді ... тек ... ... ғана емес ... ... , тілі, ата салтына сүйеніп айтса керек>> , - деп ... ойын ...
> - , деп ... ... ... ... [ 73 , 102 - 103 бб. ]. ... арғы ... ... Чино және сұлу ... 1060 ... Меркіттер әлде қашан ... ... ... байырғы тайпа болатын. Осының өзі Меркіттердің монғол ... ... Үш ... ... ( Мэй - Ли - Зи ) IX - XII ғасыр ... ... ... ... орта ... ... дейін , Бүрэн жотасы , Хантауы , қасқа бүркіт ... , Ноян , ... ... үстіртін мекен етіп келген әйгілі жауынгер тайпа болды. Меркіттер ... ... ... ... ... ... , әйгілі Бугур Кегерді Үдуйд Меркіттер , ... және ... ... ... ... - ад - Дин Тары ... деп ... Талхун аралы қазіргі Тарни өзенінің бойы увас ... , ал ... орта шебі ... ... Хаад - ... мекен етті.
Үш Меркіттің әр ... бір неше ру ... ... Рашид - ад- Диннің айтуынша Меркіттердің ішіндегі ең бір ... - ... және сан ... ең ... ... ... - ... өзі Уйкур, Мудан, тудак - Лик және Жиюн деп ... төрт ... ... ... - ад - Дин ... бұрын ұлыс деңгейіне жеткен тайпа бірлігі болды деген болжам жасайды. ... XII ... ... ... ... ... ... ерте мемлекеттің кейбір нышандарын ... ... ... ... сол кездегі әскери - ... алып ... . XII ... орта ... ... ... ... Билгэ Чигин басқарып тұрған шақта оның әскері ... қол, ... ... шығыс деп үш топқа бөлінетін болған және Тудур - ... ... , оның ұлы ... ... ... ... өзіндік орда гвардиясы ... ... ... - ад - Дин ... ... алға тартады [ 73 , 104 -105 бб. ]. ... ... ... ... ... ара ... ... қайтаратын болған. Бұл меркіттердің саяси құрылымы ұсақ ... ... ... бір шама ... ... көтерілгенінің белгісі деуге болады. Бірде қолға түскен жас Тэмужинді Меркіттер ... ... ... алып ... ... ... ... бар.
Меркіттер шапқан жауға қарсы тұру үшін ... ... ... қала , ... ... ... ... ата мекені Сэлэнгэ бойында Қидандар (Қара Қытайлар) ірге тасын ... ... Қара бұқа ... ... аты ... ... жуық ... қала , қалашықтардың орыны табылған.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... XIII ... ... ... ертедегі түркі халықтарының Мемлекеттік үрдісін жалғастырып келген іргелі ... ... ... көрсетеді.
Меркіттер мен Монғолдардың ара ... ... ... Хэрлэн, Тула үш ... ... ... Қалдун немесе Кентауға қоныс тепкен тұстан басталады. Бұл ... ... соңы . ... ... ... және ... қай қайсысы тарих төрінен ағарып көріне ... ... ... кездеспейді.
Монғол тарихи жазбаларынан қарағанда Меркіттер мен ... ... өз ара тату - ... ... ... XI ... ... өмір сүрген Меркіт тайпа басы Тудур ... , ... ... ( ... ... - дың тайпа басы Амбагайдың ұлы Хадан тәйшімен дос - анда ... ... ... кездеседі. Бұл тұста көрші екі ... ... алыс - ... ... - ... ара ... бір шама ... болғанға ұқсайды.
Меркіттер шекаралас Найман, Орман елімен ... тату ... ... [ 73, 106 - 107 бб. ]. ... ... ... болсақ , қазіргі монғол даласынан қоныс аударған найман , ... ... ... ... ... ... және ... халықтарының құрамына енді. ... ... ... дәуірінде Сырдария бойына , Жетісуға келіп, қазақ этносының қалыптасуына ... ... ... да ... мен Орта Азия ... ... ... қазақ халқының құрамын-дағы ұлы ... ірі ... бірі ... ... ... бір ... батыста Еділ өзеніне дейін жетіп, ... ... ... , ал ... тобы қазақтардың құрамына енді. Керейттердің келесі бір тобы ... ... ... орта ... керей атауымен енді. ... , ... ... тайпалары қазақ халқының ... ірі ... ... ... ... ... тайпасы сан жағынан аз болуына байланысты керейттер ... ... ... ... ... ... ... наймандар , жалайырлар , меркіттер т. б. ... ... , бір ... ... ... келіп ұйысты. Кейіннен құрылған Алтын Орда, Ақ Орда ... , ... ... ... ... ... ... еді.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қарахан мемлекеті туралы6 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет
А-тәрізді (мачталы) мұнараны монтаждау10 бет
Акрил қышқыл негізінде суда еритін ұнтақ тәрізді полимерлерді алу26 бет
Ахысқа түріктері8 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь