ХХ ғасырдың 60 – 80-жылдарындағы әдеби процесті зерделеу

ХХ ғасырдың 70 - жылдарынан қазақ прозасының дамуына өз үлесін қосқан қаламгерлер қатарында ерекше орыны бар жазушының бірі – Берік Шаханұлы. Ол 1941жылы 5 қарашада Жамбыл облысы, Сарысу ауданының Жайылма ауылында дүниген келген. 1959 жылы орта мектепті бітірген соң, екі жыл шопан болып жұмыс істеген. ҚазМУ-дің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. 1966-1970 ж.ж. Жамбыл облыстық «Еңбек туы» газетінде әдеби қызметкер, 1970-1973 ж.ж. «Лениншіл жас» газетінде әдеби қызметкер, 1973-1989 ж.ж. «Жазушы» баспасында редактор, аға редактор, 1989-1991ж.ж. «Жұлдыз» журналында әдеби қызметкер болып істеген. 1991жылдан Қазақстан Жазушылар Одағында аға референт болып қызмет атқарады. 1996 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі болып сайланды. 2002 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы басқармасы төрағасының орынбасары. 1991 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген « Құса» атты повесі мен әңгімелер жинағы үшін Қазақстан Жазушылар одағының Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығына ие болған (1992). Әзербайжан жазушысы Анардың «Ақ жағалау» атты повесі мен әңгімелер жинағын, Владимир Сангидің «Қайырлы маусым» романы мен бір топ әңгімелерін қазақ тіліне аударып бастырған.
Республиканың Құрмет Алтын кітабына есімі жазылған. «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», медалімен марапатталды. Сарысу ауданы, Жайылма ауылының құрметті азаматы деген атқа ие болды.
1. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі,1998. – 384б.
2. Б. Шаханұлы. Қоңыр жон. – Алматы: Жазушы, 2006 – 413б.
3. Ж. Дәдебаев. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы, 1988 – 254б.
4. З. Қабдолов. Жебе.Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – Алматы: Жазушы, 1977 – 378б.
5. Уақыт және қаламгер. Әдеби сын. – Алматы: Жазушы, 1978 – 245б.
6. Қ. Алпысбаев. Қазақ әдебиетіндегі тарихи шығарма: таным және көркемдік. – Алматы: Таймас баспа үйі, 2008 – 420 б.
7. Ә. Кекілбаев. Бір шөкім бұлт.// Повесть және әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1965 – 130б.
8. Д. Исабеков. Таңдамалы жинағы ІІ том. – Алматы: Жазушы, 1993 –477б.
9. С. Әшімбаев . Парасатқа құштарлық// Әдеби сын мақалалар, портреттер. - Алматы: 1985 – 249б.
10. Б. Майтанов. Қаһарманның рухани әлемі. – Алматы: Жазушы, 1987 – 232 б.
11. Ғ. Мүсірепов. Кездеспей кеткен бір бейне. // Повесть және әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1987 – 249б.
12. Ж. Түменбаев. Ауыл шетіндегі үй. – Алматы: Қазақстан баспасы, 2009 – 315б.
13. Б.Майтанов. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым, 1982 – 148б.
14. Б. Шаханұлы. Ақ иірім. Әңгімелер мен повесть. – Алматы: Жалын, 1979 – 147б.
15. Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр. – Алматы: Ана тілі, 2007 – 367б.
16. Қазақ әдебиетінің тарихы, 8 – т. Қазақпарат, Алматы – 2004 ж – 520 б.
17. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия – Алматы: Қазақстан даму институты, 1999 – 645б.
18. Қ. Әбдезұлы .Т.Әлімқұлов шығармашылығы және 60 – 80 жылдардағы қазақ прозасы. Монография.// – Алматы: Ғылым, 2001 – 270б.
19. Қазақ тілі мен әдебиеті журналы. Қазақ повестеріндегі ырғақ. 2006 , 14 – қараша.
20. Қазақ әдебиеті газеті. Ақын – жазушыны біріктіретін ұлттың, халықтың мүддесі. 2010, 10 – қыркүйек.
21. Ж. Дәдебаев. Қазіргі қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2002 – 290б.
22. М.Хасенов. Қазақ повестері. – Алматы: Жазушы, 1989 – 303б.
23. Қ.Алпысбаев. Көркем шығарманы талдау жолдары. – Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1995 – 227б.
24. Б. Кенжебаев. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Мектеп. 1976 – 258б.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: ХХ ғасырдың 70 - жылдарынан қазақ прозасының дамуына өз үлесін қосқан ... ... ... ... бар жазушының бірі - Берік ... Ол ... 5 ... ... ... ... ауданының Жайылма ауылында дүниген келген. 1959 жылы орта мектепті бітірген соң, екі жыл шопан болып жұмыс істеген. ҚазМУ-дің филология ... ... ... ... ... ж.ж. Жамбыл облыстық газетінде әдеби қызметкер, 1970-1973 ж.ж. газетінде әдеби қызметкер, 1973-1989 ж.ж. баспасында редактор, аға ... ... ... ... ... ... істеген. 1991жылдан Қазақстан Жазушылар Одағында аға референт болып қызмет атқарады. 1996 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі болып сайланды. 2002 жылы ... ... ... басқармасы төрағасының орынбасары. 1991 жылы баспасынан жарық көрген > атты повесі мен ... ... үшін ... ... ... ... ... сыйлығына ие болған (1992). Әзербайжан жазушысы Анардың атты ... мен ... ... ... Сангидің романы мен бір топ әңгімелерін қазақ тіліне аударып бастырған.
Республиканың ... ... ... ... жазылған. мерекелік медалімен, , медалімен марапатталды. Сарысу ауданы, Жайылма ауылының құрметті азаматы деген атқа ие болды.
Жазушының шығармалары: > (1973ж) ... ... (1979ж) ... мен повестер жинағы, ( 1984ж) әңгімелер мен повестер жинағы, (1998ж) таңдамалы әңгімелер жинағы, (2005ж) ... ... (2006 ж) ... мен ... ... ... ... көрген.
Дипломдық жұмыста көрнекті қаламгердің жазушылық шеберлігі мен көркем туындыларында замана мәселелерін көркемдеудегі суреткерлік болмысы, шығармаларындағы кейіпкердің ішкі жан ... ... ... ... ... ... ... ғана тән қолтаңбасы сараланады, сонымен бірге жазушының суреткерлік болмысына тән стильдік ерекшелік кеңінен қарастырылады.
Тақырыптың өзектілігі: ХХ ғасырдың 60 - ... ... ... ... - ... де көп ... ... ХХ ғасыр аяғындағы әдебиет, оның ішінде 60 - 80-жылдар прозасының хал-ахуалы туралы пікір айту, әрине, іштей ... ... Осы ... ... аулына келген, өндірте жазған, туындыларымен қоғамға серпіліс әкелген жазушылар шығармашылығына баса назар аудару қажет. Б.Шаханұлы шығармаларының тақырыбы, стилі, образдар ... ... ... ... ... ... прозалық туындыларының көркемдік ерекшелігі жүйелі түрде зерттеу өзегіне алынып, ... ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан бағалау, шығармаларындағы кейіпкердің ішкі жан иірімдерін бейнелеу тәсілдерін, оның ... ... ... ... ... тән ... ашып көрсету біздің бұл зерттеу жұмысымыздың міндеті болып белгіленді.
Жалпы бұл ... ... ... ... ... өкілі, белгілі қаламгер, Алаш сыйлығының иегері - ... ... ... қолтаңбасын айқындап, шығармаларындағы көркем бейненің жасалу жолдарын, ұлттық характердің сомдалуын, кейіпкердің ішкі жан-сезімінің берілуін, жазушының әдебиеттегі өзіндік соқпағын, ізденісін ... ... ... ... аса ... ... ... сезінуге байланысты жазылды. Соған орай қаламгер повестерінің көркемдік ерекшеліктері,тарихи оқиғалардың, ауыл көріністерінің берілуі жаңашыл таным тұрғысынан пайымдалды. Өз ... бұл да ... ... айқындайды. Осы арқылы 60 - 80-жылдар әдебиетінің жалпы қазақ әдебиетінің даму барысына тигізген ықпалы ... ... ... ... мақсат - міндеттері: Қазіргі қазақ әдебиеті тарихында көрнекті орны бар жазушы Б.Шаханұлы повестерінің ... ... ... шеберлік қырларын, оның шығармашылық лабораториясын зерттеу, шығармаларындағы ... ішкі ... ... ... формаларын зерделеу - бүгінгі әдебиеттану ғылымындағы көкейкесті мәселелердің бірі. Сондықтан да осы зерттеу жұмысы жазушының шығармашылық даралығын, оның ... ... ... ... мен ... ... туындыларындағы мазмұндық бірлік пен түрлі ерекшеліктер үйлесімін, ... ... ... ішкі жан ... беру тәсілдерін дамытуға қосқан үлесін, оның шығармаларындағы ұлттық психологиялық ерекшеліктердің көріну түрлерін, жазушы қаламынан ... ... ... өзгешелігін және қазақ әдебиетіндегі тарихи оқиғаларды, ауыл көріністерін суреттеуге қосқан үлесін, жалпы қазақ прозасына қаламгер әкелген ... ... ... ... ... ... ... талдау жұмысы барысында төмендегі мақсаттар мен міндеттерді орындау көзделді:
- Б.Шаханов туындыларындағы әлеуметтік мәселелердің ... ... және ... ... арқылы көрініс табу ерекшеліктерін ашу;
- Б.Шаханұлы повестеріндегі кейіпкерлердің ішкі жан ... ... ... ... ... ... тән ... тәсілдерді анықтау, оның қазақ әдебиетінің дамуына тигізген әсерін бағамдау;
- Қаламгер шығармашылығындағы тарихи оқиғалардың көркемдік шешімін анықтау.
Жұмыстың теориялық-әдіснамалық негіздері: ... ... ... ... ... ... еңбектері жоқ.Тек кейбір кітаптар мен мерзімді басылым материалдарында азды - көпті ... Атап ... ХХ ... ... ... ... мен кітаптар, Ж.Дәдебаев, Қ. Алпысбаев, Б.Шаханұлы, т.б.еңбектері мен мақалаларына сүйендік.
Жұмыстың дерек көздері: Жұмыс барысында Қазақстан ... ... ... ... >, > ... ... басылым материалдары мен Б.Майтанов, Қ.Алпысбаев, З.Қабдолов, Т.Әлімқұлов, ... және тағы ... ... ой - ... ... ... зерттеу тақырыбымыздың мақсатына орай пайдаланылды. Сонымен бірге Б.Шаханұлының >, > еңбектері алынды.
Жұмыстың теориялық, практикалық маңызы: Б.Шаханұлы повестері, оның көркемдік ... ... ... ... ... мен ... ... психология, оның көркем шығармада көріну әдіс - тәсілдері жөнінде дәрістер оқуда, сондай-ақ оқулықтар мен ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық, тәрбиелік бағыттағы да мақсаттарға да қолдануға ... ... ... тақырыбы мен мазмұнына өзек болған мәселелерге байланысты жинақталған материалдарды іріктеуде салыстырмалы-әдіс, ... ... ... ... ... ұғымдарды жинақтау, пікірлерді қорыту, ғылыми тұрғыда талдау басшылыққа алынды.
Дипломдық жұмыстың құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және ... ... ... ...
1. ... ... повестері және замана шындығы
1.1 Қаламгер повестеріндегі ... ... және ... ... 1920 ... ... көркем әдебиетіміздің басқа жанрлары секілді қазақ повестері де ... ... ... ... ... мен ... - ... біздің елімізде полиграфия өндірісі кенже дамығандықтан, Қазан, ... ... ... ... бізден шеткері жатқан қалаларда басылатын болса, енді өндірістің бұл түрі Қазақстанның өзінде де ... ала ... ... ... ... ... етіп алып ... қазақ прозасының повесть жанрының дамуына зер салатын болсақ, 1920-30 жылдары жергілікті ... ... ... ... ... ... (1922 ж), (1928 ж), Б.Майлиннің (1923 ж), (1931 ж), (1934 ж), ... ... (1923 ж), ... (1927 ж), (1928 ж), (1929 ж), Ғ. ... (1927 ж), (1929 ж) т.б. ... ... ... көрді.
Уақыт пен заман ХХ ғасырдың екінші жартысында, әсіресе оның соңғы ширегінде дүниежүзілік әдебиетте прозаның повесть жанрын алға ... оған осы ... ең ... ... ... ... ... тілімен қозғауды міндет етіп жүктеді. Бұл процестен қазақ прозасы да тыс ... жоқ. ... ... ... майталман көркемсөз шеберлері Б. Майлиннің >, >, М. ... >, , > ... осы ... аса ... ... ... қазіргі қазақ повестері 1970 - 2000 жылдары көтерген тақырыптары мен идеялары жөнінен бұрынғыдан да ауқымдана ... ... ... ... ... ... ең озық әдебиет үлгілерінің дәрежесіне дейін өсірді. Осылайша ... ... ... ... С.Мұратбековтің >, >, Ә. Кекілбаевтың >, , М.Мағауиннің , , >, >, Д. Исабековтың >, >, О. ... >, >, Б. ... >, Т. ... >, >, Ж. Түменбаевтың , Б. Шаханұлының , , > т.б. ... ... ... ... ... ... 70-жылдары жарық көрген қазақ повестерінің айтулы ұсталары көркемсөз өнерімізде Ж.Аймауытов, ... М. ... ... ... ... ... ... өз заманының шынайы көркемдік панорамасын жасап шықты. ... ... ... ... ... қоғамдық экономикалық формацияны 1917-жылдың қазан айынан бері күні кешегі 1980-жылдардың аяғына дейін Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы деп ... ... - ... ... ... мен ... алып ... - үстемдік құрған ресми коммунистік идеология кемелденген социализм дәуірі деп ... Рас, нақ осы ... ... үшін ... ... жоқ, өмір ... ... жалғап, үздіксіз жетілдіру барысында басынан талай зобалаңдар мен тарихи-әлеуметтік катаклизмдерді кешірген, ақын ... ... > ... ... деп ... алып, белін жазған мамыражай тұсы осы ХХ ғасырдың екінші жартысы болатын. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысынан әйгілі Қазан революциясына ... орыс ... ... ... талай қитұрқылығынан діңкесі құрып, сілелеп, экономикалық-саяси тұрғыдан да, рухани жағынан да әбден жүдеп ... ... ... енді ... ... ... ...
1917-1920 - жылдардағы азамат соғысы, 1932-1933-жылдардағы голощекиндік асыра сілтеудің нәтижесінде пайда болған жаппай ашаршылық, енді одан босай бергенде тағы да бір ... тап ... ... ... Ұлы Отан соғысы бұл халықтың санын екі есеге азайтып, генетикалық қорын қатты әлсіретіп кеткен еді. Бірақ уақыт емші ... ... ... ... түскен сонша ауыр соққыларды ұмыттырып, оның бойындағы тән жарасын да, жан жарасын да ... ... жаза ... Ең ... елге ... пен ... ... Сондай-ақ онан бері қарай жағдайымыз одан әрі жақсарып, 1991 жылы тәуелсіздікке қол жеткіздік, өз егемендігімізді еншіледік.
Осындай қиын ... ... ... ... ... тұрмысы, жағдайы қазақ әдебиетінде дүниеге келген туындыларға арқау ... ... Ұлы Отан ... мен ... басты орын алды. Әдебиеттің барлық жанрында оның ішінде повесть жанрында ерекше мәнге ие бола бастады. Бұл тақырыптарды ... ... ... кем ... артық айтқандығымыз емес. Осындай өсу кезеңдерінде жарыққа шыққан қазақ повестерінің авторлары - Тәкен Әлімқұлов, Әбіш ... ... ... ... ... Төлен Әбдіков, Тынымбай Нұрмағанбетов, Бексұлтан Нұржекеев, Берік ... т.б. ... ... ... ... ... ... орны бар, повесть жанрына қалам тербеп жүрген жазушыларымыздың бірі - ... ... ... ... қай ... ... ... желісін аша білген, терең ой мен сараптай білген жазушы. Жазушының кез келген туындысы өз ... ... ой сала ... ... ... ...
Берік Шаханұлы шығармашылығының дені әңгімелерге арналады. Дегенмен повестерінің де маңыздылығы зор.
Осы шығармаларының ішінен жазушының повестеріне ерекше тоқталып, ... ... ол ... ... ... ... ... жанрына тоқталып , повесть дегеніміз не, қандай жанр түрі, осы сұрақ төңірегінде жауап іздеген жөн секілді.
Повесть (орыс. баяндау) - ... ... ... ... қара ... ... ... шығарма, эпикалық жанрдың орташа түрі. Көлемі жағынан повесті ұзақтау келіп, кішігірім ... ... да, ол ... ... жинақылығы, оқиға желісінің біркелкі өрістеп, байсалды түрде баяндалатынымен ерекшеленеді. Повесть-орыстың көне дәуірінен келе ... төл ... Бұл ... ... ... әр алуан ірі оқиғаларды жылнама, шежіре беттеріне тізіп, жазып қою, баяндау ... ... ... айтқанда орыстың ауыз әдебиетіндегі , деген халықтық шығармалар түрімен төркіндес.[1.269б]
Осы повесть жанрында қалам тербеп жүрген Берік Шаханұлының айрықша ... ... ... ... бар. ... өзіндік идеясымен, образдылығымен, тың оқиғаларымен, тақырыптық өзгешелігімен ерекшеленеді.
Біз талдағалы отырған Берік Шаханұлының шығармалары бүгінгі ... ... яғни өзі өмір ... ... ... өз ... тыныс тіршілігін арқау еткен. Оның ішінде кеңес ... ... ... 30-шы жылдар аумағында өткен тарихи, әлеуметтік - ... ... сөз ... суреттейтін тұстары көзге түседі. Бір ерекшелігі жазушы қай кезеңнің оқиғаларын арқау етпесін, алдымен адам тағдырына соғады, оның ... ... ... ... - ... ... ортадағы әрекетін, қоғамдағы алар орнын тереңнен аршып танытуды мақсат етеді.
Жазушы адам мен қоғам, адам мен орта ... ... ... ... ұстайды. Әрқилы тағдыр иелері өздерінің арман - мұңымен, қасірет - ... ... - ... бой көрсетіп жатады. Осы қатардағы қарапайым жандардың қоңыр тіршілігінің өзінен заман шындығын, уақыт бедерін танып, таразылау қаламгерлік ... ... ... Кәдуілгі күн көріс қамымен тіршілік кешіп, еңбек етіп жүрген бейнелеудің өзі жазушы шығармаларында ... ... ... ... ... кеңестік өмір кезеңін арқау ететін повестерінде өз оқырманын жалықтырмайды. Айтар ойын, бейнелегісі келген өмір құбылыстарын тартымды оқиғалар арнасында тартымды ... ... ... ... ... ... салып отырады.
Аталмыш туындыларында бой көтеретін кейіпкерлер қала тұрғыны болсын немесе ауыл адамдары болсын олардың алдымен тағдыр соқпағы, тіршілік әрекеті, ... ... ... ... бір ... ... адам тағдыры, күнделікті өмір суреті алдыңғы қатарға шығады. Мінез ... әр ... ... ... мүсіндеу мақсатында жазушы ізденістері мен өзіндік көркемдік әдіс - тәсілдері көзге түсіп отырады. ... - ақ, ... ... ең алдымен өмір шындығынан нәр алып, көгеріп көктейтіні айқын аңғарылады. Әуелі ол оқырманын осынысымен сендіреді. Ал оқырманды сендіре, иландыра білу ... үшін ең ... ... ... адам ... ... нәрсеге ғана тебіренеді, сол арқылы көркем шығармадан эстетикалық ләззат алады. Бұл өте маңызды нәрсе, ... ... ... ... туынды тек осы мақсат үшін, яғни өз оқырманын тебірентіп, сол ... оның жан ... ... ... ... ... ... 60-жылдарында ұлттық әдебиетімізде ауыл өмірі мен тұрмысының өз алдына дербес көркемдік әлемге, жетекші, көркемдік, тарихи- мәдени жағдайға ... ... ... негіздері бар. Осы уақытта халық өмірінің терең ... ұлт ... мен ... мәдениетіне деген көзқарас әрқилы өзгеріске ұшырағаны, әлеуметтік мәні күшейе түскені көпшілікке мәлім. Қазақы ауыл психологиясының қала ... мен ... ... мен бейімделуінің күрделі жағдайда жүріп жатқандығын жіті бақылап отырған авторлар бұл ... ... ... ... ... ... кемшіліктерін, болашағын бағамдауға күш салды.
Сонымен бірге ауыл өмірін суреттеудің негізгі себебі, ауыл - туған халқымыздың әдет - ... өмір сүру ... мен ... ... ана тілі мен ... төл философиясының бастауы алтын бесігі, осы қадір - қасиеттердің бәрін қаймағын бұзбай ғасырлардан ғасырларға сақтап ... алып ... ... ... Сондықтан қазақ жазушылары ауыл өміріне тән ситуациялардан әрбір детальды ерекше ыждағаттылықпен зерттеді.
Тақырыптың жаңа қырын, кейіпкердің тосын ... ... соны ... ... ... ... авторлық ұстанымға да әр қилы әсер етті. Осындай қоғамда болып жатқан өзгерістерді,тарихи оқиғалардың орын алуын, ауыл тынысының өзгеруін Б.Шаханұлы да өз ... ... ... ... өз ... ... етті.
Жоғарыда айтқандай, жазушы повестерінде көбіне көп тарихи оқиғалар мен ауыл өмірі суреттеледі. Яғни біз жазушы повестерінен азамат соғысы, ашаршылық кезіндегі, жаңа ... ... ... Ұлы Отан ... ... ауыл көрінісін осы жазушы туындыларынан көреміз. Жазушы шығармасының ... бір ... ... ... ... дейтін себебіміз, ауыл жайлы жазбаған жазушы жоқ, әрқайсысы ауыл өмірін әрқырынан алып суреттейді. Ал, ... ауыл ... ... ... өз ... ауыл кейпін, көрінісін суреттеуге тырысады. Сондықтан болар барлық повестері ауыл өмірімен, тарихпен астасып жатыр. ... ... ... Бұл ... ... бауырында өткен оқиға баяндалады. Повестің негізгі арқауы елді ... ... ... ... ... ... ... өткен оқиғасы. Повесть кәріліктің құрсауына түсіп,кәрілік ең ... көш ... ... ... ... сәби ... ... басталып, оқиға онан әрі осы үлкен кісінің басынан өткерген жағдайымен сипатталады.
Жазушы бұл туындысында соғыс пен ... ... ... ... қарбаласын, жеңіске деген ұмтылысын шынайы да әсерлі суреттеген. Жақсы менен жаманның аражігін айырып көрсетеді. Сондай-ақ, халықтың ... ... ... ел ... ел ... үшін жан аямай, тынымсыз тірлігін, ата-ананың баласына деген әйелдің ... ... ... әкесіне деген, ер азаматтың туған жерге, сүйген ... ... ... еті баласына деген сағынышы әдемі жеткізілген.
Соғыстың лаңы, зіл-батпан ауырлығы, қазасы мен азасы жасқа да, қартқа да, әйелге де, ... де ... еді. Осы ... ... ... ... түскен ауыртпалықты повестегі азаматтар бірдей көтереді. Жас едім, әйел едім деп немесе қарт едім, жарадар едім деп сырғақсыған, ... ... ... жеңілдеткісі келген, жеңілдік іздеген адам болмайды. Мұндай ауыртпалықтан қашып, жеңілдің астымен , ауырдың үстімен ... тек ғана ... ... бұл ... ... ... үшін ... ауыртпалығы ортақ болды. Повестің өн бойы тек осындай өмірдің келбетін көрсетуден ғана тұрмайды. Оқиғаның басты желісі Серәлінің өмірі. Серәлі тумысынан әділ жан. ... би ... ... ел ... ... жоғары болған кісі. Атасының тәрбиесін көргендіктен болар Серәлі де ... ту етіп ... Осы ... ... ... ... ... жабысқан дерт болатыны оның үш ұйықтаса түсіне кірмеген ... ... ... болғанда осының барлығы кейіпкер алдынан шығады. Ақтар мен қызылдар арасындағы жанжал, жаңа үкіметтің ... ... ... ірі ... ... үшін ... соқпады. Себебі араларынан шығып білім алып, ел ісіне араласқан інісі Бабыр жау қолынан қаза ... Онан соң ... ... ... ... бидің тұқымы деп кәмпескеге ілінеді.Орташа шаруамен айналысып отырғанына қарамастан алдындағы малын үкімет ... ... ... ... ... ат соңынан қалмайды. Оларды үкіметке қарсы адамдар деп жұмыстан шеткерілетіп қана қоймай, ауыл арасынанда алшақ ұстайды. ... ... ... ... қиянат пен налаға төзе алмай екі-үш інісін алып басқа жаққа қоныс аударып кетеді. Серәлі туған топырақты ... елде ... ... ... жүрген уақытта бір бүйірден соғыс келіп кіреді. Жанында қалған жалғыз інісін соғысқа аттандырады, сол кеткеннен қайтып оралмайды інісі. ... ... ... бір ... ... Бірақ бұлардың ешқайсысына мойымай жеңуге ұмтылады. Өз мақсатына жетеді. Ал осы ... ... ... ... бір ... ауыл ... ... болатын. Ол қара ниетті, арам пиғылды, бір бойына жететін сатқындығы бар жан еді. Жылымбек шаруашылық ісіне араласқан уақытында жоғарыдағыларға деп ... ... ... жұрт жасап жатқан жұмыстан Серәліні шеткерілетеді. Қандай жағымсыз істер болса ... ... да ... алдынан Жылымбек шығып отырады. Бірақ осындай жағымсыз іс-әрекетінен Жылымбек жақсы болмайды. Халықтың ... ... ... ол ... ... ... ... кейде өз киіміне өзі от қоятын ауруға душар болады. Жазушы осы Жылымбек пен ... ... ... ... ... тілмен шынайы етіп, өз оқырманына әсерлі етіп суреттеп көрсетеді. Осы оқиғалардың барлығы дерлік бір ауылда өтіп жатқан оқиға. Яғни ... ауыл ... ... ... өлшеп бейнелі етіп жазады. Сонымен бірге қаламгер зұлымдықтың, қара күштің ... ... ... ... ... жеңілетінін жеріне жеткізе дәлелдеп береді повесте.
Повесть соңы ... ... ... ... ... ... ... таразылаумен былайша қорытындыланады: >[2.82б]
Бір қарағанда ауыл өмірінен көтерілген қарапайым қатардағы мәселелер өрби ... ... ... ... тараулы тіршілік қазанында тоқайластырады.
Қаламгер түптің - түбінде осы арқылы сан қилы тағдыр иелерін, олардың жан дүниесін, ой - ... ... ... ... ... салады. Таңдауды, бағасын беруді, ақ - ... ... ... ... тастайды. Адалы кім, арамзаң қайсы, көзбояушылық пен асыра сілтеушінің ара - жігі қай жерде, жанаярың мен ... жолы ... ... ... мен ... шоғыры қай тұста, жинақтап келгенде осындай тарам - тарам ... ... мың ... ... шым - ... ... Әсіресе, шығарманың өне бойынан жазушының адамдарды имандылыққа, иманжүзділікке, тәубеге шақыратын идеясы, ой - толғамдары ... ... ... адам ... аман алып қалатын бір - ақ құдіретті күш - иман екендігін айтады.
Осы тұрғыдан келгенде бұл ... ... мен ... бүгінгі күн үдесіне төтеп беріп, қазіргі заман сұранысына жауап бере ... ... ... ... ... ... екінші повесі деп аталады. Бұл повестеде ауыл өмірі ... ... ... ... ... Себебі алдыңғы шығармадағы кейіпкерлер бұл повестеде кездеседі. Кейіпкерлердің іс-әрекеті, яғни повесіндегі ... ... осы ... ... ... Повестің басты кейіпкері Бекбосын. Серәлі екеуінің өміріне балта шапқан, өмірлерінің шырқын бұзған ол тағы да ... ... екі ... да ... ... болып табылады. Повесть тоғыз бөлімге бөлінеді. Әр бөлімге тақырып қойылған. Тақырып оқиға желісіне байланысты алынған. Повестің сюжетіне қысқаша ... ... ең ... Бекбосынның Сырғашқа деген сезімі, Жылымбектің жымысқы әрекеті беріледі. Оқиға сезім мен өшпенділіктен өрбиді. Өшпенділіктің өрбуінің ... ... - ... ... ... ... ... жеңіске жетеміз деп халық қарбаласып жатқанда Жылымбек қорғансыз жандарға қорлық көрсетумен ... ... ... ... ... мен сүйген қызы Сырғаш та бар еді. Жылымбек ел ісіне араласу ... елге ... ... ... ... Оған ... ... Бекбосын елден кетуге бел байлайды. Елден кету Бекбосын үшін жаңа өмірдің басталуына ... ... ... барып,інісімен табысып,өз бақытын табады.
Қандай шығарма болсада жағымсыз-жағымды кейіпкер болатыны ... Сол ... ... бұл ... ... Ол ... ата жауы ... Өйткені әкесі Біржанның бір түнде жоғалып кетуі, анасының құсалықпен өлуі Жылымбектің кесірінен болатын. Қаламгер бұл туындысында кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... имансыздықтың, беделқұмарлықтың, мансапқорлықтың, екіжүзділіктің, сатқындықтың сан түрлі жолдарын сараптап өткізе отырып, оқырман жүрегіне шынайы түрде жеткізе білді. Повесттің ... адам ... ... ... сөз етуінің тағылымдық, тәлімдік мәні бар. Себебі осындай жандардың өзімізбен қоян - ... төс ... ... өмір ... > ... ... жатқандығына кінәлі тек өзіміз деген идея бой көтереді. Адам бойындағы жақсы қасиеттер мен ... ... ... ... ... ... өз қолымызда екендігі туралы ой тастайды. Жазушының жазайын дегені де, ... ... де ... ... ... де ... пен ... сөз болады. Екі шығарманың ұқсастығы оқиға кейіпкер басынан өткен жағдайларды баяндау арқылы беріледі. Ең ... ... ... ... өз ... ... Бұл жазушының барлық повестерінде орын алатын жайт. Яғни кейіпкердің бақытты ... ... ... ... ... ... Серәлі өз отбасының бақытты күн кешуі үшін, өз елінің, балаларының болашағы үшін ... ... ... ... қар мен жауынына қарсы тұра білді. Қаншама қиындықты басынан өткере отырып ... ... қол ... ... ... ... ... Ал повестін алсақ, Бекбосын да тағдыр тауқыметін тартып,бірінші әкеден, одан қалды шешеден айырылады. ... ауыр ... ... ортасында болады. Басына түскен жағдайдың қиындығына қарамастан алға ұмтылып, отбасын құрып,өмірден өз еншісін алып мақсатына жетеді.
Бұл ... ... ... ... ... шыдамылықпен төзе білген адам ғана өз арманына жететіндігін көрсеткісі келеді. ... ... ... пен ... ... пен әділетсіздіктің қатар жүретінін, бір жаманның да жақсысы болатынын айтқысы келгендей.
Жазушы ... ... ... ... тұрмыстық, әлеуметтік арнада, қоғамдық және жеке өмір жағдайында ... алып ашып ... күш ... ... екі ... кейіпкерлер бейнесі жақсы ашылады. Жазушы өзінің айтар ойын ... ... ... ... ... ... ең алдымен ондағы адамдар, олардың істеп жүрген істері, құлқы мен мінездері, дүниелік көзқарастары арқылы танылады. Повестті оқырманға ой ... ... ... ... ... деп ... болады.
Б.Шаханұлының бұл шығармасында адамгершілік мәселелері әр сипатта, әр ... ... Яғни ... ... әр саласында өтіп жатқан қоғамдық өзгеріс, жаңалықтар, осыған байланысты туындап жататын адамдар арасындағы ... ... - ... сыры енді нақты кейіпкерлер тағдыры арқылы көріне бастады. Кейіпкер тағдырын тереңдеп бейнелеу, сол ... ... ... өмір ... бойлау жазушы шығармашылығына тән ортақ сипат.
Жазушы шығармасының әсерлі болуы ең ... ... ... байланысты. Өйткені кейіпкері арқылы ғана жазушы көпшілікке ... ... ... ... ... қоғамдағы келеңсіз жайттарды, әлеуметтік мәселелерді жеткізе алады. Сол себептен де кез келген шығармада кейіпкер ролінің маңызы зор. Олай ... ... ... дегеніміз кім осыған тоқталып өткен дұрыс секілді. ... ... ... ... баса ... тағы бір ерекшелігі қаламгер кейіпкерлерінің . Олай деп айтуға себеп жазушы кейіпкерлері бұл дүниеде қандай сергелдеңге ұшыраса да, ... ... ... үміт ... Алға ... жүруге талпынып, қиындықтарға төзімділікпен қарайды. Бұған тағы бір дәлел повестіндегі Рыс пен ... ... ... бұл ... 20 - 30 ... ... арқау еткен. Қазақ прозасында осы кезең шындығына арналған бірнеше повестер мен романдар жарық көрді.
Қаламгерлер шығармаларының барлығында дерлік ... сол ... ... ... ... ... ауыр ... - тіршілік, жаңа қоғамдық жүйе, жаңа заман алып келген әлеуметтік ... ... ... Осы уақытта туған шығармалардың басым көпшілігі кеңес заманы тұсында жазылғандықтан жазушыларымыз, ... ... ... бай мен ... ... ... тартыс мәселелерін де айналып өте алмағаны анық. Себебі, қазақ даласына ғасыр басындағы Қазан төңкерісінен ... ... ене ... жаңа ... ... - ... жүйенің сахара жұртына әсер ықпалын, екпіндеп, қаулап өзгере ... өмір ... ... ... беру мақсаты тұрды. Әсіресе, осынау аударылып түскен астаң - кестең ... ... - ... ... ... ауыл ... ... тұрмыс - тіршілігіне әкелген өзгерісін терең суреттеу қаламгерлер үшін маңыздырақ болды.
> ... Осы ... ... ... ... ... ... кезең шындығы Б.Шаханұлы шығармасында да әрқилы, қалың оқиғалар ... ... ... ... ... қаламгер тарихтың бір белесінде ел басынан өткен ең бір ауыр кезеңнің шындығына терең бойлаған. Ол қазақ халқының тағдырына мәңгі ... ... ... ... алып ... отызыншы жылдар шындығы. Ашаршылық, жоқшылық, тұрмыс тауқыметі, осының барлығы жиылып келіп ауыл адамдарының ... да ... ... қиюы ... ... ... ... үстіне ауырлата түскендігі повесте нақти оқиғалар арнасында бейнеленген. Мәселен, > повесіндегі Рыс пен Ақмәлике арасында болған мына бір диалогқа ... ... деп ... алып ... едім. Дәтім барып, қолым жүрмей қойды. Сонан ол райдан қайтып: > деп жатқан қалпым осы. Енді онан ... ... де, ... де ... ... ... Өз ... өзім пайымдаймын. Тек сенен өтінішім - кәлима қайырып, бетімді топыраққа жасыра гөр.
Рыс ... де ... не айта ... - деді ... ... ... Осы бір үзіндіні оқығанда үлкен бір сезім шырмауында қаласың. Адам бойында Ақмәликеге деген ... та, ... ... нала да ... ... зауалға лағынет айтасың. Адамның аштыққа шыдамай, негеде болса баратынын жазушы шынайылықпен суреттеп, өз оқырманына жеткізе білген. ... ... ... ... - ... адам ... азаптан басқа ешнәрсе алып келмегендігін ашық, суреттей отырып, қаламгер шым - ... ... ... шындықтың бетін ашады.
Б.Шаханұлының барлық повестері ауыр қиындықтардан ... ... ... оңай қол жеткізбейді. Бүкіл қиын қыстауды басынан кешіре отырып, тағдырдың тауқыметін тартып барып жақсы ... ... ... Рыс пен ... ... тауқыметтерді басынан кешіреді. Әуелі кәмпескелеу кезінде ірі байлар деп атасы Өкен мен ... ... жер ... соң ... екі ... жер қойнына тапсырады.Үлкен бір отбасында Рыс,Зеркүл және Рыстан туған ... ... ... ... ... болып, арқау болып отырған жандарға тосыннан тағы бір қайғылы оқиға тап болады. Қалаға сіңілсін ... ... Рыс көз ... қасына ертіп барған баласы Мәліктен көз жазып қалады. Жүрегі қарыс айырылған ана баласын іздеп, табалмай, сол ... ... ... басынан өткереді. Адамдардың арсыздығын да, мейірімсіздігін де, жылылығын да ... ... ... ... Рыс ... ... қайтып келеді. Ауылына келген соң баласын не өлдіге қиып, ағыл-тегіл жылап жоқтап ... баса ... не тірі деп ... ... үмітін ілгерілете алмай, шерменде күй кешеді. Ана жүрегі баласын ... ... ... да, мұңға бой алдырмай, өмір ағысына ілесіп тіршілік қамы мен күнелтеді. ... ... ... Рыс пен Зеркүл тіршілік жасап, жұмыс жасайды. Осылай жүргенде Зеркүлге ... ... ... ... ... ... Араларында бала болып, өлгендері қайта тірілгендей болады. Зеркүл баласын Рыстың ... ... ... ... бар деп ... ... ... Рыстың жабырқау көңілін жұбатқандай болады. Мұндай мамыражай күндердің бірінде алапат соғыс келіп, Сәлім майдан шебіне кетеді. Бұл ... ... ... ... кетті деп қайғырмай, жарының, ел азаматтарының амандығы үшін шаруашылық қатарында жұмыста болып, Рыс екеуі бір-біріне қолқабыс жасап, жеңіс күндерін бірге ... ... ... аман ... ... ана ... ... қайта қауыша алмайды.
Автор осындай трагедиялық жағдай арқылы кейіпкердің ішкі болмыс - бітімін айқындаған. Трагедиялық ахуал түрі ... ... әсер ... ... Әрі авторлық позицияны жеткізуде жазушы трагедиялық жағдайды орынды пайдаланған. ... ... ... бұл ... халқымыздың басынан өткен тауқыметтерді, қасіреттерді, келеңсіз құбылыстарды негізгі жағдайға айналдырып, характер арқылы беріп ... ... ... біз ... мен ... ... деген сыйластығын көреміз. Жазушы бәйбіше мен тоқалдың арасындағы ... ... ... ... ... бауырмашылдықты әсерлі етіп суреттейді. Зеркүл ешқашан да Рыстың алдынан кесе өтпейді. ... ... ... да ... ... ... алып ... әрі қарай істі атқаратын. Ал Рыс болса, керек жерінде ... ... ... ... ... сіңілісіндей қарайтын. Рыс пен Зеркүлдің сыйластығы үлгі боларлықтай жағдай. Бәйбіше мен ... ... ... - ... деген ілтипаттылық, кішіпейілділік қазақ әдебиетінде бұрын соңды көрсетілмеген бейне болып табылады.
Автор шығармада іш пыстыратын жағдайға аяқ баспайды. Оқиғаны шектен тыс ... Ол ... ... сыйымды, шындықты шарлағанда адамды зеріктіретін баяндауларға ұрынбайды. Табиғат көрінісі, ауыл, адам бейнелері, мінез, ... ... ... ... ... жанр табиғатына сай ықшамдылықпен жүйеленеді.
Повестің көркемдік құрылысы да әсем, оқиға ... ... ... ... ... қашан біткенше тыныштық алғызбай ұстап отырады.
Ал жазушының деген повесінде Айша атты әйел кісінің ауыр өмір жолы ... ... ... баласы ер жетіп, бір жаңа қалаға бастық болады. ... ... ... келеді. Баласының бастық болып баратын жерінің жайын ести отырып, Айша кемпір сол жерде ... ... ... ... жайлы ойға шомады: әке мен шешенің ортасында бұлғақтап өскен жалғыз қыз. Үйлері таудың бөктерінде. ... ... ... ... ... үй. Айша қызды әлдебіреу зорлап кетеді. Кейін тау ... ... үй ... бұлардың қорасына екі ұры түседі. Әкесі үйде жоқ. Айша мен ... ... ... ... ... қуады. Айша мылтық атады. Ұрының біреуі мылтық ... ... ... Сол ... адам ... ... ... адам болып шығады. Өзі меңгеруші болып істейтін қоймадағы заттардың орны жоқ болып шыққан соң, қашып жүріп ұрлық жасаған, ... қыз ... ... ... өлім тапқан бұл адам жол жиегінде жерленеді. Айшаның мына ... ... сол ... өліп ... ұрының баласы, содан туған.
Баласымен бірге жұмыс жасайтын қаласына келе жатып Айша жол үстіндегі жалғыз моланың басына ... ... ... ... Өткен өмірінің естен кетпес бір белгісімен ұшырасып, ... ... Айша бұл ... ... ... аша алмайды. Әрі қарай жол жүріп кетеді.Бұл шығармада сырдың ашылмай, жабулы қазан жабулы қалуы туралы жазушы ... ... ... > ... да, сырдың ашылмағаны повестің тартымдылығын арттыра түскендей. Бұл жазушының ... ... ... ... ... деп ... ... повесте алып-жұлып тұрған шым-шытырық, шытырман я ала бөтен үлкен азаматтық ірі проблема, оқиға жоқ. Бар ... - ... өз ... әкесін өзі жазым етіп алғандығы.
Айшаның басынан өткен оқиғалар, оның ... ой мен ... ... ... мен күйіктері - қазақ әдебиетінде бұрын болмаған оқиғалар, бұрын суреттелмеген, көрсетілмеген жай-күйлер. Ойы мен сезімінің, өмірбаянының осындай ерекше ... Айша ... ... ... ... бөлекше қасиеттер дарытқан. Автор адам жанындағы кейбір сырлар мен қиын шындықтарды жаңа бір қырынан, жаңа оқиға негізінде ашады. Алайда Айша ... ... бұл ... ... ... жоқ. ... ... Айшаның тау қойнауында бейтаныс біреумен ұшырасуы, одан аяғы ауырлауы, кейін ... ... ... ... сол бейтаныс болып шығуы, Айшаның жандалбасалап атқан оғының соған тиіп, оның тіл тартпай кетуі... - ... бәрі ... ... ... Повестегі оқиғалардың, жағдайлардың типтілігі жетімсіз. Дегенмен жазушы бұл шығармада өзінің өскенін, кемелдене түскенін танытады. Өйткені повесте ауыл ... ... ... да алшақтап, қала өмірін, кеншілер өмірін, кеншілер салған қала жайын сөз етеді.
Б. ... ... ... >. Жазушының повесінің басты оқиғасы деп ... ... ... ... ... Бұл шығармада алдымен адамгершілік мәселелері туынды өзегіне айналып, повесть сюжетінің негізгі ... ... Осы ізгі ... ... үшін ... ... ... ішкі жан дүниесін терең ашып көрсетуге ұмтылатын қаламгер табысы бірден көзге түседі.
Әсіресе, ... ... ... ең ... ... құрал тартыс мәселесіне жазушы ерекше мән береді. Жалпы шығармада тартыс терең көрінбеген жерде соқтал, бірегей кейіпкерлерді іздеу бос әурешілік. Академик З. ... ... ... , - деп ... [4.83б]
Осы тұрғыдан келсек повестегі негізгі тартыс арнасы директор ... мен ... ... ... ... өрістейді. Бір ауыл, бір мектепте оқыған, бір қызға бірдей қызыққан, кейін бір ... ... ... ... ... кездерін бірге өткізген бұл екеуі енді білікті маман ретінде қызметті де ауылда, өз ... ... ірі ме не ... кіші ме - ... оны ... ... қойылатын мемлекеттік талап бірдей. Әсіресе, шаруашылықты, оның барлық буындарында бірдей, жоғары талап ... ... ... ... ... оның ... мен ... формаларын тиімді, ұтымды пайдаланып қана қоймай, үнемі ... беру ... ... бар аса ... іс ... ... ... халық шаруашылығын басқаруды жетілдірудің осы секілді мән-маңызы жоғары мәселелері туралы. Рас, шығармада халық ... ... ... жетілдіру мәселесінің нақты бір қыры, я жалпы басқарудың, еңбекті ұйымдастырудың жаңа бір ... жаңа ... ... ... ... Солай дегенмен повестің бүгінгі күн әдебиетіндегі практикалық маңызы жоғары, актуальды тақырыптардың біріне жазылғандығы дау туғызбайды.
Повесте директор Әлмырза мен партком ... ... ... ... ... ... береді. Солардың бастыларының бірі - ... ... ... өтеу ... салуға байланысты. Комбинатты салатын - аудандық бір мекеме. Бұған директор қарсы, ол комбинат салу қажет деп ... Ал ... ... ... бұл ... дән риза. Совхоздың екі басшысы бұл мәселе төңірегінде біраз пікір таластырған соң, іс парткомның талабына сәйкес шешіледі, директор ... ... ... ... ... өтеу, мекемесінің қаржы көмегімен тұрмыс қажетін өтеу комбинатын салуға келісімін береді. Екінші бір келіспеушілік совхоз ... ... ... ... пайдаланбауға қатысты. Совхозға әлдеқайдан келген бір-екі бақшашы аядай бақшалыққа тыңайтқыштарды аямай төгіп, мөлшерден тыс мол ... сол ... ... өнімділігін едәуір арттырады. Қарбыздарының қарны қампиып, таразы тартып ... ... да ... ... еңбекшілеріне арналған кішігірім бақшаға тыңайтқыштарды бұлайша ретсіз қолдануға, жалпы тыңайтқыштарды қолдануға партком хатшысы қарсы. ... ... ... ... жоқ. Оның үстіне еңбекшілердің бір қарбыз болса да химиялық қоспасыз жегенін құп көреді. Бұл жерде де директор, ақыры партком хатшысының ... ... ... мәжбүр болады.
Жазушы бұл туындысында кейіпкер портретін, яғни адамның сыртқы түр - ... ... ... ғана ... Автор осыған қоса олардың мінез - ... ... - ... ой - ... ... мақсат етеді. Осының барлығын шығармадан оқып отырғанда кейіпкердің қандай образ екендігін, сол арқылы автор нені мегзеп отырғанын анық ... ... ... ... тұсында Қанатты өзінің досы, директор Әлмырзадан қай тұрғыдан да, көрегендігі мен іскерлігі жағынан да, ... ... ... жағынан да ілгері, бір саты да болса жоғарыдан табылып отыратындығын, ал Әлмырзаның терең ойлай білмейтінін, үстірт ойлы, жанның тыныштығын, өз ... ... ... қалайтын адам екенін көрсетеді.
Яғни Б.Шаханұлының кейіпкерлері - аяғы жерге тимей, аспанда жүрген ... ... ... ... ... ... немесе маңғаздандыру жоқ. Қара жерді аяғымен нық басып тұрған, пендешілігі бір басына жететін, өзіміздің күнде көріп, күнде біліп ... . Ауыл ... көп ... ... ... де ауыл ... ойып алынған жандар. Шал, кемпір, жігіт, бойжеткен, бозбала, барлығы өз бітім - болмысымен танылады. ... ... ... ... ... ... білетін, қым - қиғаш қарбаласқа толы кәдуілгі қоңыр ... ... ... ... ... ... өз ... тұсақ бағатын Томарбай деген жігіттің үйіне түседі. Одан аттанып бара жатып, машинасын әлдебір жерге тығып алып, жүргізе ... ... ... ... ... машинаны тіркеп шығаратын бір көлік алып келуге жұмсайды. Томарбай ерте оралып үйіне кіргенде, оң босағада күліп- ойнап, коньяк ішіп ... ... мен ... ... ... мен Әлмырза арасында жанжал туады. Бұл жанжалдың шеті совхозға, елге де жетіп қалады.
Шаруашылықта басшы ... ... биік өре, ... ... ... алмаған Әлмырза енді мына оқиға үстінде рухани тұрғыдан тым саяз, жадағай жан екендігін аңғартады. Директор мен ... ... бұл ... ... ... тағы да ... ... тиісті. Әлмырзаның іс-әрекеті миға қонымсыздау. Қаламгер бір жағынан бұл шығармасы арқылы биліктің адам мінезін өзгертетінін көрсеткісі келгендей.Сонымен ... екі ... ... ... ... осы ... байланыстырады.
Жазушы шығармасын Әлмырзаны өзіне шақырып отырған хатшының өңіндегі сұсты көрсетумен аяқтайды. ... бұл екі ... ... ... бір ... енді ... ма ... ойда қалады.
Повестің мазмұндық-идеялық ұзын-ырғасы осы. Әлмырза мен Қанаттың арасындағы қақтығыстардың негізін құрайтын оқиғалардың ұсақтығы, құрамалылығы жазушының аталған кейіпкерлерінің характерін бар ... ... ... ... ... ... толық мүмкіндік бере қоймаған. Повестің басынан аяғына дейін бір күрделі ... ... ... ... тартыстың, характерлер қақтығысының сол күрделі бір ғана оқиға желісімен қатар өріліп, қатар ашылуы шығарма бітімін шымырлай ... ... ... Шаханұлы бұл шығармаларында ауыл өмірін үлкен шынайылықпен, шеберлікпен береді. Ауыл өмірі - қызу, еңбек майданында ... ... ... ... толы ... ... тіршілік. Осы қарапайым еңбек адамының өмірін көркем көрініске ... ... ... етеді. Т.Әлімқұлов шеберлік туралы былай айтады: [5.13б]
Берік Шаханұлы осы ... ... ... ... өз ойын осы повестері арқылы толық жеткізе алды деп айта ... ... тағы бір ... оның тәрбиелік мәнінде жатыр. Әр повесі оқырманына өзіндік бір тәрбиелік тағылым нұсқайды. Мысалы, повесінде шопандар туралы сөз ... ... ... ... ... ... аққа ... отырған шопан әйелдерінің жалқаулығы туралы Қонысбек шопанның анасы партком ... ... ой ... ... ... тағы бір тұсында былай деп ақыл айтады: , - деп құлшынып тұрмаған соң ол кісіден не жақсылық күтуге ... - ... ... ... ... ой салса, повесінде ақылды тоқалдың бейнесін ... ... ... ... ... ... мына тұстан байқаймыз: Атасы мен күйеуі жер аударылып, Зеркүл екі ... жер ... ... ... соқа бастары қалады. Сол кезде ендігі тірліктің қалай болатынын бағамдай алмай отырған Зеркүл бәйбіше Рыстан енді ... деп ... ... Рыс: >[2.164б]-деп өзінің есті, тәрбие көргендігін көрсетеді. Егер есер келін болса сол заматта кетіп қалар ма еді? ... ... олай ... Өзінің алғаш аттаған табалдырығын тастап кетпейді.Бұл Зеркүлдің ақылдылығы, естілігі десек, бұның жас келіндерге, болашақ келін атанғалы ... қыз бала үшін ... ойға ... тәлім екенін баса айтуымызға болады. Мұндай ұлттық сипат ... де ... Оны біз ... мен Сәния апаның арасындағы әңгімеден аңғарамыз. Сәния өзінің қызы ... ... ... ... беріп тойларын жасамақшы болады. Сонда Бекбосын Сәнияға ризалығын білдіріп былай ... - деп ... ... көрегендігін көрсетеді. Сәния Бекбосынды жас екен демей оны сыйлап, ұлттық дәстүрімізді сақтап, аға тұрып інінің үйленуін дәстүрімізге жат ... ... ... ... ... ... қаламгер повестерінің бәрінде дерлік адамды сабырлыққа, төзімділікке, бауырмашылдыққа, имандылыққа үндейді. Тыныштық, әділетті қоғам, заман болғанды ... ... ... повестері құрылымдық жағынан байып, мазмұн-салмағы жағынан кемелденген. Б.Шаханұлы повестеріндегі кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... әрбір қаһарманның өз тағдыры бар, соны шығармада әр қырынан көрсетіп, ішкі жан ... ... сырт ... ... ... ... бұралаң жолы көп екенін, қатпарлы ой - сырлардың мол ... ... ... ... ... ... ... отыратын келесі ерекшелік қаламгердің - тарихи деректерді, тарих көздерін шығарма арқауына ... ... Бұл ... ... мәні мен ... әсіресе шығармалардағы әлеуметтік тартыстарды, қоғамдық - саяси орта шындығын ... ... ... тағдырымен сабақтастыра көрсету мақсатында сәтті қолданылатындығы.
Жазушы сөз еткен кезеңдегі тарихи тақырыпқа ... ... ... ... өткен өмірін, бастан кешірген тағдырын суреттеуге арналған шығармалардың көптеп дүниеге келуі, бір жағынан, ұлттық сезімнің күшеюіне ... өз ... ... ... адамзат тарихын бейнелейтін тарихи шығармашылыққа өз үлесін қосу болса, екінші жағынан, ... ... ... бүгінгі күн биігінен қарап, кешеден бүгінге жету соқпағының бастауында не ... ... ой ... ... отырып, жан - жақты бейнесін жасап ... ... ... ... яғни ... көз ... сол ... айтпауға болмайтын жайларды айтуға талпыныс - уақыт талабынан туындайтын құбылыс. Өйткені, әдебиет - ... ... ... - ... айнасы. Бұл жайлы профессор Қ. Алпысбаев былай дейді: > [6.14б] Расында да, тарихи шығарма ол өткен заманның әлеуметтік - ... ... ғана ... онда ... ... да ... тұжырымдамасы болады.
Осы тұрғыдан келгенде Б.Шаханұлының тарихи оқиғалар негізінде ... ... ... күн ... сай ... ... ... тарихи оқиғаларды оқиға үстінде жан - жақты аша білді. ... ... ... өз ... шығармаларымен салыстыра қарайтын болсақ, Б.Шаханұлы алапат соғыс пен ашаршылықтың қытымыр тірлігін адам жанына жеткізе суреттеген. >, >, ... осы ... ... ... Мәселен >повесінің басты кейіпкері Серәлі ашаршылықты да, жаңа ... ... ... ... қиындықтарды басынан кеше отырып, зұлмат соғыс келгенде екі інісінен бірдей айырылады. Қырық екінші жылы өзі ... ... ... Сібірге ағаш кесуге жол тартады. Одан екі жылдан соң ... ... ... адам қолы аз кезең болғандықтан колхозда ешкі малын бағумен айналысады. Өмірінің соңына дейін халқының сыйлы ... ... ... > повесінде де басты тұлға Бекбосын жайлы сөз өріледі. Бекбосын анасы мен ... ... ... ... бірінде соғысқа аттанады. Өз міндетін аман - есен ... ... Бұл ... ... ... өтіп, інісін қалаға ФЗУ - ға жіберген ... ... ... ... ... жақсы болмай інісін іздеп, қалада жұмыс жасап, өз өміріне түбегейлі өзгеріс енгізген болатын. Ал > повесінде ... қиын ... Рыс пен ... өмірімен, солар тұрып жатқан ауылдың тынысымен ұштастыра суреттеп көрсетеді. Оны біз ... ... мен ... ... өтіп ... ... ...
деп екеуі екі жақтан жәудірей қараған әйелдерге:
* Жөнелтетін болды, - деді Сәтім хабарын айтып. - ... ... бару ... ... күн ... әйел ... бүрісіп отырып қалды. Сәтім де қайтып еш ... ... Үй ... бір сәт ауыр тыныштық орнады. Бұл үнсіздікті Жақан ... ... ... ... ... ғой. Ала бөтен жағдай емес. > деген. Уайымдамаңдар, шырақтарым, арты қуаныш болсын деңдер.>> - деп бірін - бірі ... мына ... ... ... басқаша көрініс тапқан.
қырқасының етегінде отырған. Түске таман орталықтан шауып шыққан салт атты кісі арадағы екі - үш ... ... ат ... сәл ... кідірді де, ерден түспеген қалпы бері қарай салды.
* Мынау кім өзі қалай - ... ... - деді ... ... ...
Рыс тегін шапқылап жүрмеген адам екенін байыптады.
* Баяғыда тойшыкеш шабармандар өстіп жүруші еді - деді ... ... ... ... сұрап, не тойға шақырып жүрген біреу ғой.
Ә ... ... ... ... Ауылдағы ересек балалардың бірі екен.
* Апа, сүйінші! Соғыс бітті! Біз жеңдік! - деді бала ... ... ... есі ... кеткен. Тап бір өзі жеңіп қайтқандай масаттанып, масайрап сыймай ...
* ... май, ... Көп ... қарағым. >[2.215б] Б.Шаханұлының шығармаларынан алынған кішкене бұл үзіндіден халықтың қуанышында, ренішінде, қайғысында, мұңында байқайсыз, сезіне аласыз, көкірегіңізге түйіп те ... ... ... ... ауыр да зіл ... ... ... күндерді басынан кешіруі, оған мойымай жұмыла көтеруі халқымыздың қайсарлығын, төзімділігін тағы бір дәлелдегендей. ... ... ... ... ... ... зерделеп, өз қаламына серік еткен жазушылар қазақ әдебиетінде көптеп саналады. Солардың бірі Ә. Кекілбаев. Оның ... ... ... ... ... повесінде ауыл өмірін, соғыстың зардабы мен халыққа әкелген қасіретін суреттейді. Соғыстың басталуын әңгіме үстінде, оқиға барысында өрбітеді. Негізгі кейіпкер ... ... ... ... - ... ... Соғыс басталысымен әкесі майдан шебіне кетіп, сол жақта қаза табады, оның қайғысын көтере алмай ... да ... ... ... ... ... болған, сүйген жігітінің анасы Шайзадада да осы қиын қыстауда қара суыққа қарамай жұмыс ... ... ... ... ... қаза ... ... айрылып құсалықпен әр күнін өткізіп жүргенде сүйген жігіті Қаржаудан да қара ... ... ... ... үстіне қайғы жамап, тіршілік кешеді. Сұм соғыстың бір ғана ... ... ... ... ...
Олай болса бұл соғыс осындай қаншама жанға қайғы әкелді ... ... ... ... ... ... сүйген жардан айырды.
Жазушының туындысында алапаттың басталуы былайша көрініс тапқан:
> [7.15б] Осы ... ... ... ... тіршілігі мен жүрген, қаннен қаперсіз отырған ел үшін соғыстың ауыр болғанын, оңайға соқпағанын көрсетсе, Шынжырбек пен ... ... ... ... оның зардабын халықтың қиыншылықты тартқанын одан әрі дәлелдей, түйіндей түседі.
... сөз ... ... өн ... ... ... ... келген кейіпкер бейнесі мен ауыр тірліктің қамытын киген халықтың қиын да қарбалас күндерін, жеңіске деген шынайы ұмтылыстарын көреміз. Негізгі ... ... ... ... іс - ... ... ... Әке - шешесін бандиттер көз алдында ... соң ... ... ... болады. Елдің бәрі оны жынды деп есептейді. ... ... ... ... ... болғанымен керек жерінде ақылды болып, өзінің борышын сезінген ... ... ... ... ... Демесін өзінің ауылын ұры - қарылардан қорғап, фашистердің басып кірмеуіне бақылау жасайды. Сондықтан оған > ... атақ ... Ауыр ... өзінің үлесін, көмегін тигізеді. Бірақ Демесіннің өмірі қайғымен аяқталады. Оны белгісіз біреу атып түсіреді. Ел жынды дегенмен оның ... ... ... өз ... орыны бар екенін түсінеді.
Жазушы Д. Исабеков осы кездегі ауыл көрінісін былайша сипаттаған:
, >, >, > ... ... ... ... ... ... ... және адам баласының өзі ұғынып, түсініп болмаған бойындағы түрлі жағымсыз қасиеттердің түп себебінің неден ... ... ... ... ... ... құнды.
Жалпы әділдік пен әділетсіздік, адалдық пен зұлымдық, жақсылық пен жамандық адамзаттың ... ... тән. ... пен ... көркейген, ғылым мен техника дамыған заманымызда олардың түрі өзгергенімен заты өзгерген жоқ. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... күншілдік, көреалмаушылық дерті адамға жат қасиеттердің жаңа түрі екені еш дау ... ... ... ... Б.Шаханұлы туындыларында басты тұлғаның адамгершілік әлемі, міне осындай кеселдермен күрес үстіндегі әрекеттері арқылы ашылады.
Б.Шахановтың суреткерлік талантының табиғатын ... ... - ... ... автор адамдық бақыт пен көре алмаушылық арасындағы тартысты көрсетеді. Жазушы қызғаныш, көре алмаушылық дерттің адамды адамгершілік қасиеттен адастыратын ... ... ашып ... Бұл ... ... көп ... көрген, әділдік, адалдық жолында күресе білген Серәлінің өмірі ... ... ... ... ... ... ... - төкпелі кезеңінде кезіктіреді. Адал көңілді Серәлі жылпос Жылымбектің кесірінен көптеген қиындықты ... ... ... ... өте ... бір - бірін толық тани отырып Жылымбектің қара ... ... ... ... ... ол Серәлінің әрбір басқан ізіне тосқауыл болып, кез келген нәрседен бидің тұқымы болғандықтан ... адал ... күн ... ... жасайды. Серәлі еңбегімен басшылықтан бір нәрсе алса соның қыр ізінен қалмай, алғызбаймын деп барлық адамдармен сөзге келіп жүретін. Жылымбектің ... ... жат ... бір ... ... Серәліге істеген жұмыстары үшін сыйлық беріліп, үлкен абыройға ие ... көре ... ауыл ... ... жағаласуын айтуымызға болады. Оны автор мынадай диалог арқылы берген. [2.61б] Келтірілген үзіндіден байқағанымыздай, Жылымбек ... көре ... ... ... адам ... ... қиын ... Шығарма соңында Серәлі өзінің адалдығының, әділдігінің арқасында елі сыйлайтын азамат қатарына көтерілсе, Жылымбек өзінің қара ... ... ... қарғысына ұшырап, шалық ауруымен ауырып өледі. Серәлінің әділдік жолындағы күресі түптің түбінде жеңіске ... ... бұл ... ... ... ... ... рухани әлемінің биіктігін көрсетсе, өзін ғана ойлайтын, көре алмаушылықпен өзін алдарқатқан ... ... ... ... ... мүгедектігін оқырманның алдына жайып салады. Қызғаныш, көре алмаушылық дерт ... ... ... ... ... жолынан адастырады.
Жазушы көре алмаушылықты, бәлеқорлықты табиғи дерт емес, үлкен әлеуметтік мәселе ретінде суреттейді. Жылымбекті осындай күйге ... оның ... ғана ... ... ... ... ... оны ауылдың кез келген жұмысына араластырып, жоғарыдағылардың қолпаштауына ие болады. Міне, мұның бәрі онсыз да ... ... бара ... ... ... бейнесін төмендетеді. Бір сөзбен айтқанда, Б.Шаханұлы адам бойындағы жағымсыз қасиеттерді әшкерелеп ... оның ... ... ... ... ашып ... Бұл туынды Б.Шаханұлының повестері ішіндегі адамгершілік мәселесін мейлінше сөз еткен шоқтығы биік ... ... ... пен арамзалықты, өзімшілдікті сөз еткен екінші бір туындысы повесі. Бұл повестеде елдің қамын ойлап, ауылдың өркендеу ... ... ... ... ... пен ... ... тартыс суреттеледі. Тартыс ауылдың дамуында әділдік жолды таңдаған, адамгершілікті басты мақсат еткен ... пен ... ... ... бой ұсынудан қалып бара жатқан Әлмырзаның әңгімесінен ... ... кез ... ... адал ... ... қалайды, адамдармен қарым - қатынаста барынша әділ болуды көздейді. Бірақ осы тұста Әлмырзамен көп ... ... Оған ... ... кері кеткен мінезі. Қолына билік тигеннен кейін Әлмырзаның мінезі күрт өзгереді. Бұл мінезі көп жерде ылаң ... ... ... мұны Әлмырза мен шопан Томарбайдың арасында өткен ... ... ... ... ... ... пункітіне алдап жіберіп, өзі оның әйелімен мәз - мейрам ... ... ... ... Шопан жарты жолда жұмысын басқа адамға тапсырып келеді. Оны ... ... ... ырық ... Сол кезде өрілген диалогқа назар аударайық: >[2.302-303б] Жазушы бұл тұста Әлмырзаның ... ... ... ... ... ... ... сес көрсетуін, сонымен бірге,деудің орнына Томарбайға қарсы өре түрегелуін, адамшылыққа жатпайтын қасиеттерін мынау - ... деп ... де ... ... ... етіп ... Ал Томарбай болса көңілінде ешнәрсе жоқ, бастығының тапсыруымен ... адал ... ... жан. ... ... оның шыншылдығын, қайсар мінезін аңғару қиын емес. Әлбетте, бұл жерде жазушы Томарбайдың адамгершілігін жоғары қояды. Осындай адамдық қасиеттердің берілуі мына бір ... да ... ... Қанат пен шопан Қонысбектің арасындағы әңгімеге көңіл бөлсек: [2.289-290б] Бұл тұста аңғаратынымыз ... ... бір ... ... ... пен ... ... кейпін көреміз. Әлмырзаның осындай жат қылықтарын естіген Қанатта, қарамағында шопандық қызмет атқарып жүрген Қонысбекте оны жаман нәрсеге қимайды. Бірақ Әлмырзаның іс - ... ... ... ... көрініп тұрады. Досы Қанат оның бұл қылықтарын түзеуге тырысса да ... ... Бұл ... ... пен ... әділдіктің адамы, адал дос екенін көрсетеді. Жазушы үш кейіпкерінің бейнесін ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан адамның рухани қасиеттерін барлығынан жоғары қоя білген ... ... - ... ... сөз ... еңсесі биік шығармалардың қатарынан табылатынына еш күмәніміз жоқ.
Қаламгердің осындай адамның ішкі рухани әлемін ... ... ... ... ... ... ... де ерекше орын алады. Бұл туындының өн бойынан, кейіпкерлер әлемінен жақсылық пен жамандық, зұлымдық пен ... ... ... ... қиын ... ... ... қасиеттерді дәл әрі нақты көрсету арқылы кейіпкерінің жан дүниесін, оның қандай адам екенін мейлінше ашуға тырысады.Мысалы, Бекбосынның інісін ... ... оны ... жылы ... өз ... ... інісі екеуін үйлі етіп, оларға аналық мейірім сыйлауы, Сәнияның көпті көрген, иманды жан екенін көрсетеді. Оны автор ... ... ... >[2.149б] Біздің байқағанымыздай Сәния адамгершілігі мол, қарапайым жандардың қатарынан екенін көреміз. Сондай - ақ повесті оқып отырғанда тағы бір ... ... ... ... ... ... сезімін беру арқылы да шынай адамгершілік жалпы адамзаттық гуманиз мәселелерін ... Оған ... ... - ... ... - ... араларындағы сүйіспеншілік сезімдері куә.
Осындай адамгершілік секілді ұлы қасиет көрініс тапқан жазушының келесі туындысы > деп аталады. Бұл туындыда да ... ... ... ішкі әлемі негізінде ашылады. Жазушы бұл шығармасында адалдықты, ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, күйеуі жер аударылып кеткеннен кейін Зеркүлдің өзі келін боп түскен ауылдан кетпей бәйбіше ... ... ... ... болуы тәрбиелі, көргенді жан екенін көрсетсе, ал вокзал жұмысшысының нәпсі үшін ... ... әйел ... алдауы адамдықтан қалып, нәпсінің құлы болып бара жатқан жұмысшының ... ... ... Осы ... жазушы екі кереғар мінезді қатар ала отырып суреттеп көрсеткен. Сонымен қатар шығармада негізгі кейіпкерлердің бірі ... ... - ... ... ... тұрғысынан шынайы түрде өріліп, оқырманына әсерлі етіп жеткізіледі. Оны мына тұстан айқын аңғарамыз. Мәселен, Рыстың ашаршылық кезінде өзі ұстап алған ... ... бір ... ... өзі ғана ... ... ... аштықтан өзегі талып жатқан абысыны Ақмәликеге апарып беруін айтуымызға ... Оның адам ... ... жан ... кең ... жазушы былай баяндайды. деп ойлаған.Төңірегіндегі бәрінен жұрдай болған абысынының соңғы күндері талғажауын түгесігенін жүрген сиқынан - ақ ... Оған ... ... күй ... ... да өздерінің күндік талшығынан жырымдап кеше түсте уыс толы қуырған дән, жарты құрт апарып ... ... Міне ... > ... ... шақта өзінің көмегін көрсетуі Рыстың адалдығын, адамгершілігінің жоғары екендігін көрсетеді.
Ал > повесін ... ... ... ар мен ... ... ... ... Мұсат шалды айтуымызға болады. Себебі ұрлық істеп, қашқан кезінде далбасалап атқан оқтың құрбаны болған Қыдырбекті ... ұры ... да адам ... ғой деп оның ... ... Мұсат шалдың иманжүзді екенін аңғартады. Бұл Мұсат ... ... ... ... ретінде Қыдырбектің опасыз, арсыз кейпін алуымызға болады.Өйткені Мұсат шалдың адал асын ішіп отырып оның жалғыз ... ... ... ... жас ... ... тәлкекке салады. Ерке өскен Айшаны шарасыз күйде қалдырып, өз ойын іске асыруы Қыдырбектің нәпсінің құлы болып, ... үшін ... ... көреміз. Оның оққа ұшуы осы қылығының жауабы іспетті. Жазушы бұл ... ... пен ... ... пен ... қатар ала отырып шығарманың көркемдігін аша түскен.
Қорыта айтар болсақ, жазушы өз повестерінде ... ... ... қоғамда орын алып жатқан жайлардың негізінде сәйкестендіре отырып көрсете білді.
> [9.159-160б] Сыншы С.Әшімбаев айтып өткендей, осы ұлы ұғымды ... ... ... өзек ете ... ... қай ... алсақ та, айтпақ ойы адамшылықты ту еткен ... ... қор ... ... тіреледі. Қандай қиыншылық көрсе де адам адам қалпында қалуы керек деп есептейді.
Олай болса, адамгершілік арды серік еткен ... ... мәні мен ... тереңдей ену арқылы жүйелі зерттеу және Б.Шаханұлының туған әдебиет тарихынан алар орнын саралау біздің парызымыз.
Түйіндей келгенде, ... ауыз ... мен ... әдебиетіміздегі адамгершілік ізденістерді суреткерлікпен дамыта отырып, кейіпкерлер бойындағы адамгершілік ... ... ... ... ... ашады.
2. Б.Шаханұлы повесінің көркемдік ерекшелігі
2.1 Суреткер повестерінің поэтикасы. Жалпы әдебиеттану ғылымында ... ... ... түсіну үшін олардың көркемдік ерекшеліктерін зерттеудің маңызы зор. Жазушының шеберлік қырлары, ... ... ... эстетикалық қуаты нақ осыдан - суреткер қаламының поэтикалық ізденістерінен ... ... ... ... - ... тұрмыстық - интимдік ситуацияларынан көркем шығармаға азық болатындай тың ... мен ... ... ... бұл ... дейін мәлім болмаған жаңа қызғылықты характерлер мен тосын типтерді көріп, оларды аша білу, және сол тыңнан ... ... мен ... ... қызғылықты характерлер мен типтердің көзқарастарына, мінездеріне, іс - ... ... ... болашақ шығарманың сюжеттік желісін жасау, оны мінсіз композициялық құрылымдарға ... - ... ... өте күрделі шығармашылық процесс. Поэтика, міне, негізінен осы ... ... сол ... ... ... ... заңдылықтарын ашады.
Жазушы Берік Шаханұлының сөз қолданысы, сөз байлығы, повестерінің құрылысы, көркемдігі өте ерекше. Суреткер туындыларында мейлінше ... ... ... ... ауыз ... ... ... дегеніміздің өзі не, алдымен осы мәселенің басын ашып ... ... ... , ... ... әдеби шығармалардың тегі мен түрлерін, құрылымдық және композициялық компоненттерін, көркемдік ерекшеліктерін зерттейтін әдебиеттану ғылымының маңызды бір ... ... ... ... сол ... тілінен де, баяндау әдісі мен характер, тип жолында пайдаланған шығармашылық тәсілдерінен де, ... ... ... портреттерін сомдаудағы ерекшеліктерінен де, сюжет пен композиция құрудағы жаңашылдықтарынан да, қысқасы, бүкіл шығармашылық ойлау ... мен ... ... ... айқын көрініс табады.
Мәселен, Б. Шаханұлы шығармаларында авторлық баяндау мен монологтардың, диалогтардың, суреттеудің орыны ерекше. Жазушы повестерінде ішкі ... жиі ... ... ... ішкі ... ... және персонаждық түрлері (формалары) де бар. Кейде ішкі монолог кейіпкердің ішкі ... ... ... сөзі ... да ... ... ... тура автордың өз атынан, әйтпесе кейіпкер рөліне көшкен автор сөзі ... ... ... ... біз ... ... үш тәсілдің бәрі Б.Шаханұлының шығармаларының өн бойында тұнып тұр. Оны біз ... ... ... ... ішкі ой арпалысынан аңғарамыз. Повесте ол былай көрініс тапқан: >[2.234б] - деп ... өз ... көп ... ... ... ... жақындарының жай күйін білгеннен кейінгі Бекбосынның ішкі ойы былай ... ... ... ... емес пе? ... ... қасіретіңдей қасірет олардың әрқайсысының басында жоқ па екен? Елге өкпе артпа. Азаматпысың ауыртпалықты бірге көтеріс. ... - деп ... өзін - өзі ... тағы бір ... ... ... іс - ... еске түсіргенде мынадай ойға келеді: [2.70б.]- деп жазушы аталатын өңірдің табиғатын аса көркемдікпен, үлкен шеберлікпен суреттеген. ... ... ... > ... ... ... ағуын жай ғана ағып жатыр демей деуі шығарманың көркемдігін аша түскендей. Теңеулерді жазушы жақсы қолданған және де ... ... ... [2.320б.] Жазушы табиғи құбылыс таңның атуын суреткерлік шеберлікпен берген. ... ... ... ... ... қаламгер алдына жан салмайды. Мәселен, > повесінде жаз айының ыстық көрінісін былайша суреттеген.
>[2.160б]
Көркем прозаның бір ... ... - ... ... мінез-құлқын, психологиялық бітімін ашуда осы диалогтың рөлі де айрықша. Өйткені ... біз ... оның ... ... лебізінен, сөзінен, сонан соң істеген ісінен байқаймыз, танимыз. Оны , яғни Жаратылыстың ең ұлы жұмбағы - пендені ... ... ... жолы ... егер әдебиет дегеніміз - адамтану болса, ал ... ... ең ... екі ... бірі сөз ... көркемсөз өнері үшін сөздің мәні, мағынасы орасан маңызға ие емес деп кім айта ... ... ... диалог құруға ерекше мән берген.
Диалог - ... ой ... әр ... ... ... ... ... кейіпкерлердің ұстанған өмірлік позициясына қарай өріс алып, ілгері ... ... ... ... ... ретіндегі көркемдік маңызы туралы профессор Б.Майтанов былай дейді: > ... ... ... ... ... етіп берудегі, өз оқырманына тартымды жеткізудегі таптырмас құрал.
Жазушы Б.Шаханұлы осы диалог арқылы өз кейіпкерлерінің бейнесін ... ... ... Мұны біз ... ... мен ... ... болған әңгімеден анық аңғарамыз. Ауыл ішінің сыйластық жоралғысы бойынша төңіректегі жақын - ... ... ... ізін ... келе ... ... - ... бірен - саран қарттар таңертеңгілік шайын ерте іше салып, Серәліге сәлемдесіп, айтысып кіріп ... ... ... ... ... ... ... тарасады. Осындай келушілердің ішінде Бөрітай да бар еді. Қауқары бар кезінде Серәлінің көбірек қажайтын кісілерінің бірі осы ... Енді ... ... > бұл ... жүр. Омыраулай келіп, айқайлай сәлемдеседі, созған қолын жұлқылай қысады.
>[2.7б]
Айтатыны жоқ, кейіпкерлерді диалог құдіретінің күшімен бейнелеудің ең ... ... бірі емес пе?! ... осы шағын үзіндінің өзінен - ақ персонаждардың әрбірінің тек өздеріне ғана тән психологиялық, мінездік ... ... ашып ... Біз, ... ... кім ... жазбай танимыз.
Яғни осы аз ғана диалогтан үш ... ... ... ... ... ... көретін Бөрітайды да, көпті көрген, адамгершілігі мол, елі сыйлайтын кісі Серәліні де, қара ниетті, жақсылығынан жаманшылығы көп, ... ... ... ... ... ... батырып жүрген Жылымбекті де көресің. Міне, жазушы кейіпкерлерінің бейнесін осы бір диалогқа топтастырып, өз оқырманына жақсы көрсете, кейіпкерлерінің бейнесін ... аша ... ... баласын жоғалтқан Рыс пен вокзал жұмысшысының арасындағы әңгімеден повесть кейіпкерлерінің шынайы бейнесін, мінезін,шарасыз күйдегі ана ... ... Рыс ... ... іздеп келіп, оны таба алмаған соң базар маңын паналауға тура келеді. Рыс ұйқыға кеткен уақытта ... ... ... Зар ... ... ... Рыс вокзал жұмысшысына жолығады, баласын тауып беруін сұрайды. Сондағы диалог мынау:
* Оқасы жоқ, ... ... ... ... ... ... ... беремін, - деді тап бір қолында тұрғандай нығызданып. Рыс сенерін не сенбесін білмей жаутаңдай, ... ... >. ... ... ... ... көңіліндегі ыңғайыздықты ұмытып, өңіне шырай жүгірді.
* Рас па, қайным - ау. Ойпырым - ай мың ... - ай, ... май. Ой, ... - ай, ... атты күн болса қане, - деп дегбірі қалмады.
* Ой, ақ жеңеше, жасаймын бәрінде. Бәрі қолдан ... Тек бұл ... бір ... ... ... Бар ... реттеледі. Керек десең, осы жерге жұмысқа кіргіземін. Маңайымда жүресің. Жағдайыңа өзім зер ... ... ... Не ... ... саған. Тамағың тоқ, киімің бүтін...
* Ой, алла разы болсын. Ықыласыңа ... ... де ... ... ... Балама қолым жетсе аулыма, елге кетер едім. Айналайын - ай, құдай үшін, соған дәремет ете ... ... ... ... ғой. Тек ... қолқасын қайырмаймын
деші. Ойпырым - ай, не деген балажан адамсың. Баланы, тіпті, жақсы ... тағы ... туып ... ба онан да, - деді көзі ... ... бұған қарай икемделе түсіп.
* Ой, қойыңыз, қойыңыз... ... ... ... ... Бұл ...
- деп барынша қарсылық жасап босанып үлгерді.
* Ой, ... ... ... сызыла бермей. Өмірі шымылдығыңыз
ашылмағандай үркектеп. Менен артық қандай еркек керек саған, - деп алпамсадай денесімен ұмар - ... ... ... шын ... ... ... Өліспей беріспейтін ыңғайда тегеурінді қарсылық танытып, жаудай арпалысып жүріп:
* Қойыңыз, енді ұятқа қаласыз. Мен айқай саламын. Жұртты шақырамын, -
деді.
Мұның осы ... әсер етті ме, жоқ әлде ... ... қарсылығынан бой тартты ма, гүжбан қара оны еркіне қоя бере салып ойында ешнәрсе жоқ адамдай жайбарақат қана:
* Ойпырым - ай, ... ... ... Молодец, - деп арсыз ыржиды.>>
[2.177б] ... ... ... ... ... нәпсінің құлы боп, құмарлыққа бой алдырған жан екенін көрсек, ал Рыстың ... ... ... еш ... жоқ, ... ... өзіндей көретін адал жан екенін бірден байқаймыз. Жоғалған ұлынан хабар күтіп, көңілі сағыныш пен ... ... ... ... ... ... ... ұтымды суреттейді. Авторлық баяндау арқылы емес, Рыс пен вокзал жұмысшысының арасындағы сырт ... ... бір ... көрінетін қарапайым диалогтың өзінен - ақ.
Ал > повесіндегі мына диалогтан үлкен ой ... ... аға, қара да ... ... ... ... мама бек риза ... Есбосынан деп үнемі сұрайтын - деді Бекбосынның келгеніне қуанып Сара.
Сәния апай ... мұны ... ... ... ... ... Ой, ... аман - есен жеттің бе?! Бұл дүниеде азаматтың
амандығынан, саулығынан ... ... жоқ. ... ... бардың ба, Есбосынның бұл жақта екен хабарын қайдан білдің?!
* Иә, апай, елге соқтым. Есбосынның адресін сол ... ...
* Е - е ... ... ... саламат болсын. Көре алмапсың. Сен
әскерде жүргенде қайтыпты дүниеден, жазған, уақыты сол - ... ... ... де. ... аман ... Рақмет апай.
* Мұнда бір жолата келдің бе, әлде ... алып ... ... ... ... ол ... әлі шешіп - пішкенім жоқ. Ақылдасып, ойласып көреміз.
Жұмыстың, жағдайдың реті келсе өзімде осында ... ... ба, ... Ой, ... осың сөз - ақ. Ақыл - ақ. Есің бар жігіт тәріздісің. Ауылда
қарайлап байланатын ата - анаң жоқ. ... ... қолы ... жетпей жүр. Сендей азаматқа жұмыс деген шаш етектен. Таңдап жүріп орналасасың. Жұмысқа ... соң үй ... Ал ... ... - ақ тұра бер. ... ... басымыз шамалы. Сара екеуміз ғана. Есбосын әлі сол ФЗУ - дың жатақханасында.>> [2.131б]
Біріншіден, Сара ... ... кісі ... елгезек сыңайынан тәрбиелі отбасында өскені сезіледі. Ал ... ... ... ... ... мейірімді, бауырмал, көңілі кең, пейілі дархан жан екені осы бір кішкене диалогтан ... ... ... ... ақыл ... кісі ... зерделей білетін есті жан.
Міне,жазушы осынау кішкене диалог шеңберіне үш адамның бітім - ... ... - ... ... ... Бұл суреткердің біріншіден жазу шеберлігін, екіншіден оқырман көңіліндегі орнын айқындайды.
Жазушы базбір жазушылар секілді кейіпкерін басынан бастап қара табаны мен өкшесіне ... ... ... ... ... ойын , суреттер сезімін, берер мінезін сәтімен табылған ... ... ... - ақ ... жеткізіп тастайды.
Көркем прозадағы маңызды компоненттің тағы бірі ол - тақырып.
Тақырып - ... ... сөз ... ... мәселе, шығарма мазмұнының негізгі арқауы, айтылатын жай жағдайлардың бағыт - бағдары. ... ... яғни не ... ... ... ... қозғайтынын анықтау сырттай қарағанда оп - оңай ... ... ... ... ... ... ... жеңіл, үстірт қарау дұрыс болмайды - ... Бұл ... ... ... ... ... Расында да солай, - уайым, шер, үлкен ауыртпалық. ... ... ... Серәлінің басынан өткерген жайларын сараптай келіп, халықтың да басынан өткен қасірет - ... ... ... ... ... осы ... ... керек. Тақырып жақсы ашылған, қаламгер алдына қойған мақсатына толық жеткен секілді. Ал - ... ... ... ие. Бекбосынның қолына түскен ескі дүние, жай ғана дүние емес алтын, сыйлы кісіден ... ... ... бұл - ... ... жататын, керек кезінде оянып, керек кезінде шығатын халықтың жігері. ... ... бір ... > - бір ... алып ... бұл қазақтың жолы, сол жолда өткен адамдардың тағдыры. Екінші жағынан қарасақ - ... ... ... ... ... мінезінің қоңыр жон секілді екенін көрсеткісі келгендей. мен - тақырыптың өзі айтып тұрғандай тау ... өсіп - ... ... Сол ... басынан өткен қарбалас тіршілігі, халық жағдайы суреттелген туынды болғандықтан осы тақырып ... ... ... ... оқырман ойынан да, өз мақсатынан да шыға білген. Тақырыпты жалаң ... ... ... ... етіп ... ... бірге тақырыпты өзінің өмірлік тәжірибесі негізінде алған деп айта аламыз. Тақырып таңдағанда оқиға желісі тақырыптың аясына сыйуы керек. Жазушы Берік ... осы ... ... ... аша да, ... ... ... сөзін толық көрсете де білген.
Жалпы, тақырып әдетте жазушының тәжірибесінен туады. Оның жан дүниесін бір кезде қозғаған жайлар араға ... ... ... ... ... өзін таң ... ... идея ретінде бас көтереді де, иесінен өзін образдар арқылы бір көркемдік жүйеге, әдеби ... ... ... ... Б. Шаханұлының 1941 - 1945 жылдар аралығында өткен екінші дүниежүзілік соғысқа және осы соғыстан кейінгі ... ... ... тұстас келген жүдеу балалық шағы осы тақырыптардың ... ... ... ... ... ... тақырыпқа келуіне оның жеке өмірлік тәжірибесі себеп болған.
Сондықтан да ... ... - ... өзі, оның ... азды - ... ғұмырындағы басынан кешкендері. Егер автордың өмірлік тәжірибесі неғұрлым бай, неғұрлым мағыналы болса, оның шығармаларының фактурасы келісті, ... ... ... ... ... Осы ... ... тақырып деген автордың жеке тәжірибесінен туған идея деп айтуға ... ... ... мол ... сөз ... заманалар көшінде өзіндік өрнек, нақышымен түрлене, адамзат дамуындағы міндеті асқақтай ілгері басқан тұста оның бүкіл бітім - ... мен ... ... ... де күн тәртібіне қойылып отыр. Қазақ әдебиеттануында өткен ... осы ... ... ... ... ғылыми зерттеулердің нысандарына айналып, көптеген жәйттердің сыры ... Иә, қыры мен сыры мол ... сөз ... бірімен бірі байланысты толып жатқан проблемалар бар дейтін болсақ, солардың бірі - сөз өнеріндегі ырғақ, ырғақ ... - өлең ... ... ... емес, қара сөзбен жырланған көркем шындықтағы - прозадағы ырғақ екені де анық.
Әлем әдебиеті тарихында заңды құбылыс ... ... ... ... өмір сүру ... түрлілігі, яғни қызмет ету уақытының әр түрлілігі - бір шығарманың тек мерзімдік қызмет атқарып, кейін ұмытылып кететіндігі, енді бір ... ... ұлт пен ел ... айналып, сан ғасыр өмір сүретіні қазақ әдебиетінен де ... жәйт ... Иә, ... ... де ... шығармалар уақыт сынына шыдамай, жылдар қойнауларында ұмытылып бара жатса, кейбір көркем құндылықтар жыл өткен ... ... ... ... ... ... түсіп, ел игілігіне қызмет етуде. Сонымен қатар, осындай өміршең шығармалардың әр ... әр ... өзге бір ... жаңа бір ... ... яғни әр ... сол ... жаңа бір көркем құпияны ашары біз үшін тосын нәрсе емес екендігі анық.
Қазақ әдебиетінде тынысы ерек, тамыр соғысы бөлек ... ... бірі - ... ... Біз енді ... шығармаларында кездесетін ырғақтарға тоқталып, өз замандастары мен қатарластарының шығармаларымен салыстыра отырып қарастырамыз.
Егер ырғақты жалпы алғанда тең ... ... ... ... қайталамасы дейтін болсақ, ол поэзиядағыдай айқын да анық ... де ... ... ... және ... бітімдердің артық - кем кезектесуінде ырғақ барлығы байқалады. Бұл ырғақтың байқалуы - ... ... ... ... ... - ақ, ... ... автордың не айтқысы келгеніне орай іс - әрекет пен қозғалыстың, бояу, айшықтың, фразалар мен ой екпінінің өзгеруіне ... ... ... да ... ... бұл ... оның нәзік қырларының мол екенін аңғартады. Оның ... пен ... ... ... сөз ... ... ... тараулардың өзіндік ырғақтары барлығы, образдар ырғағы мен пейзажға ... ... ... ... мен ... ... өзіндік ырғақтарға ие екендігі, тіпті тіл дыбыстарының да ырғақ туғызуға әсері болуы көркем прозадағы күрделілігін көрсетсе, ... ішкі ... ой ... ассонанс, инверсия, сөздер қайталамалылығы мен қосарламалығы, одағайлар, қыстырмалар мен қаратпа сөздердің және т.б. прозалық шығармада ырғаққа қатыстылығы оның сан ... ... ... ... ... ... сөз етер болсақ, оның ырғаққа, үндестікке айрықша мән бергенін ... Бұл ... оның ... анық аңғарылады.
Автор өзі іздеген қажетті ырғақты, керекті үнді мүлт кетпей, дәл ... ... ... ретінде жазушының > повесіндегі мына бір үзіндіні айта өтейік.
> [2.319-320б] Шығармадағы ырғақты бейне теңіз толқыны дерсің. ... - бірі ... әсем ... ... Қосарлама, қайталама сөздердің, түйдек ойлардың, фразеологизмдердің бірінен соң бірінің берілуі ырғақтың тууына әкеледі. Шығармадағы кейбір әрекетті бейнелейтін сөздің қайталанып ... және ол ... ... ... қолданылуы да көркем ырғаққа алып келген.
Немесе повесін алайық:
>[2.7б] Осы шағын үзіндіден байқап, сезеріміз - ... ... ... Серәлінің күйін әсем ырғақпен шынайы көрсеткен, бейнелілігі де көркем ... ХХ ... сөз ... Ғ. ... > ... ырғақ былай берілген.
> [11.78б] Бұл үзіндіден аңғарғанымыз - қайталап - қайталап сыбырлар нәзік үн ... ... ... ... ... ... - автордың өз кейіпкерімен үндесіп кеткендігі.
Қаламгердің өз замандасы, қатарласы Ә.Кекілбаевтың > ... бұл ... ... ... ... [8.30б] ... Ж.Түменбаевтың > повесінде:
[12.48б]
Бұл үзінділер повестердің жалпы ырғақтық құрылысынан хабар берсе, шығармадағы негізгі ырғаққа әкелетін ... ... кіші ... да ... ... көркемдікке ұласқан. Мәселен, түйдектеле айтылған ой, қайталанған сөздер, буындар ... ... ... аңғарғанымыздай ырғаққа алып келген.
Аталған жазушылардың ортақ үндестігі повестерін ырғаққа құра білуінде, тілімізге тән қосарлама, қайталама ... ... ... ... өз ... мен ... қолдана білген. Әрбір сөйлемнің ырғаққа құрылуы, бір - бірімен ұйқасуы, өзіндік мәнерге ие ... бір ... ... шеберлігін танытса, екінші жағынан әдебиет айдынындағы орнын айқындағандай.
Жалпы айтар болсақ, ырғақ - табиғи құбылыс, жыл ... ... ... толқынның жағаға соғып қайтуы, адамның жүрісі, жүрек ... ... ... тіршілік өзіне тән ырғақтан тұрады. Ырғақ көркемөнердегі жаратылыс - қашан да көңіл - күй ... ғана ... ... ... образды, эмоциональды ұғымдар қорытпасы. Осы тұрғыдан алғанда Б.Шаханұлының ырғақты көркемдікке пайдалану шеберлігінде дыбыстардың өзі аса ... ... ... ... Бұған жоғарыда көрсеткен мысалдар дәлел бола алады.
Әдеби шығармадағы тағы бір поэтикалық ерекшелікті айқындаушы құралдардың бірі - тіл. Және жай ... бірі ... ең ... құралы. Өйткені тілсіз, жай ғана тіл емес, көркем тілсіз - жоқ, сол шығарманың иесі - ... да жоқ. ... ... ең ... осы ... ... ... тілі ойлы болса, оның өзі де, шығармалары да ойлы ... сөз, тілі ... ... сол тіл ... оның ... ... ішкі ... де сондай сұлу, көрікті деген сөз. Ендеше бір ... ... тіл - ... ... ... ... болсақ, май айының жұпарындай аңқыған ойшыл, ұстамды, барынша мерген, уытты тіл.
Тағы да мысалға жүгініп көрейік. Ол үшін жазушының сөз саптаудағы ... өз ... ... ... салыстырған жөн секілді.
емес пе. Қазір күледі. > екен деп. Бірақ оның ерте ... әзір зиян ... ... ... таң ... ... ... жұмысы - құдық басында тұрып қалған малдарды суару. Ауылдың ... малы ... ... - ақ ... ту - у ана ... ... ... дейін осында келіп телміріп тұрады. О бейшараларды қалай дәті шыдап кептіріп қояды. ... - ... ... ... ... ... ... [8.245б]
Бұл сөздердің иесі қалжыңқой, әрі өткір тілді Дулат Исабеков болатын.
, - деп енді ентелей ... ... ... ... ... қолы - ... шып - шып ұрғанына қарамай, алқына, ... ... ... құр ... ... - ай ... Әйтеуір жаңа күшігендердің шүйіліп жүрген тұсын байыптап алған. Сол бағыттан жазып қалмауға тырысты. ... Сүт ... ... соң ... ... бір ... ... құж - құж болып отырған күшігендердің үстінен шыққаны. Екпіні қатты, далпылдап, тұра ... келе ... мұны ... ... ... ... қарақұстар амалсыз үркіп, самарқау шегініп, жалп - жалп көтеріліп әрі ... ... ... - ... ... ... - шонқая шоқиған күйлері екі аяқтарымен айнала жортақтап, мазасыз тыпыршиды. Орасан зор имек тұмсықтары онан сайын имиіп, ұзын ... ... ... епетейсіз үлкен қанаттарын > дегендей жалпылдата қағады.>>[2.187б]
Бұл - Б.Шаханұлының ұтқыр, байыпты, уытты ... ... қилы ... ... үш ... қаламгерлік сипаты, суреткерлік машығы мен мұндалап көрініп тұр. Тіпті біз осы кісілердің атын атап, түсін ... ... та, ... ... ... ... ... осы жолдардың авторларын жазбай танитынына күмән жоқ. Үшеуі де бір заманда, бір тіл - ... ... ... ... үшеуі де ойларынан жаңа сөз шығарып отырған жоқ, тап сол бір тілдегі зат есім, етістік, есімдікті қолданып - ақ ... ... ... біз оларды бір - бірінен ... ... аса ... ... Өйтетін себебі олар туған тілін қарабайыр тұтынушы көптің бірі емес, суреткер жазушылар. Дүниеге өзіндік көзқарасы бар адамдар. Сондықтан да олар сол ... оның ... ... ... сондықтан да сол көргендері мен сезгендерін ақ қағазға өздігінше түсіреді.
Айталық, Ж.Түменбаев сол ... де ... ... оның ... ... ... ... таңертең, немесе таң мезгілі деген атауымен атамайды, ауыл қазағының тілімен таң алакеуім деп сипаттайды. Сол ... ... ... ерте ... ... болғанда: дейді. Осындағы > дегеннің орнына қолданылған > деген ... тек қана ... ... бүкіл болмысы, қанымен бірге,жанына да терең сіңіп кеткен нағыз ... ... ғана ... ... ... нақыш болса керек. Міне, біз бұдан Ж. Түменбаевтың тілі қазақылығымен, қарабайыр емес, әсем қарапайымдылығымен көзге түсетіндігін көреміз.
Ал Дулат Исабеков берілген ... де >, ... ... ... ... шығарманың көркемдігін арттыра түссе, >, >, > сияқты қосарлама қос сөздерді қолдану арқылы туындының ажарын одан әрі әрлей ... ... ... ауыл келбетін беруде жан бітіре суреттеуі, секілді адам бейнесін берудегі сөз болса, осы кейіптеуді ауыл ... ... ... ... ... ... ... түскендей. Қаламгер өткір тілімен өз оқырманын елітіп, баурап әкетті деуге толық айтуға болады.
Б.Шаханұлының шығармасынан алынған ... ... ... ... аңғару қиын емес. Қаламгердің қарақұстардың көрінісін жай ғана суреттеумен бермей > көз ... ... ... ... ... ... ... арттыра түскендей. Жазушы қос сөздерді орынды, ұтымды қолдана білген. Сонымен бірге жаушының қарапайым түрде деп ... > ... ... ... ... шығарманың тартымдылығын, шынайылығын, бейнелілігін одан әрі ажарландыра түскендей. Суреткер берген бұл үзіндіні ... ... ... ... ... ... олардың іс - әрекеттері көз ... ... ... сезінесің. Өз оқырманын бұлайша баурап алу, елітіп әкету үлкен жетістік. Ол қаламгердің ... ... ... ... айтар болсақ, Берік Шаханұлының повестерінің поэтикасы бүгінгі күнге жауап бере алады.
2.2 Жазушы шығармасындағы психологизм. ... ... ... ұлттық әдебиетіміздің жетекші саласы - проза жанрында жиі сөз етіліп ... ... бірі - ... әдебиеттегі психологизм. Көркемдік психологизм өзінің дәстүрлік қалпын бүгінгі қазақ повестерінде қалыптастыру үстінде.
Кейіпкерлердің жан дүниесіне үңілу, оны әр ... ... ... ... ... жазушы шеберлігіне, талантына байланысты. Осы заманғы әдебиеттің даму жағдайына ... ... ... ... ... бірі - > ашу, ... рухани әлеміне үңілу, жан сарайына психологиялық талдау жасау, адамның ішкі дүниесінің құпиясын ... ... Б. ... ... ... > ... қазақ повестерінің соны сипатын, жаңа стильдік тенденциялардың қатпар - қатпар қырларын ұғу үшін ең ... төл ... оның ... повестеріміздің бастауы ретінде Б. Майлиннің >, М. Әуезовтың > ... тұр. Бұл ... ... ... да 70 - 80 ... қазақ повестерінің даму бағытына игілікті әсер етті.
Психологизмнің қазіргі жазушыларымыз қалам тартып жүрген тақырыбы - ... ... де рөлі ... Ол ... ... қоғамдық және психологиялық аспектілерді айқындауға мүмкіндік береді, шығарманың рухы мен стилін анықтап, құрылымына әсер етеді. Оқиғалардың қат - ... ... ... ... ... шығарма кейіпкерлерінің бірін алдыңғы жоспарға шығарғандығы сияқты повестің немесе оның жекелеген бөлімдерінің ... ... ... ... ... мінез - құлқын сипаттауда психологизмнің екі түрлі аспектісі бар. Жеке адамның ... ... оның ойы, ... ... ... ... Бұл ... бірінші аспектісі. Екіншіден, адам мінез - құлқын психологиялық суреттеусіз - ақ беруге болады. ... ... ... психологизмге барып жүрген жазушыларымыз Әбіш Кекілбаев, Сәтімжан Санбаев шығармаларында оқиғалар аңызға құрылса, Дүкенбай Досжанов, Дулат Исабеков, Берік Шаханұлы туындыларында нақты ... ... ... алынады.
Қазақ әдебиеті тарихында жазушыларымыз өздерінің творчествосында > мәселесін ешуақытта естен шығармады. Олар адам бойындағы қоғамдық сананың қалыптасуын, заман өзгерістерінің адам ... ... ... ... ... ... таныту арқылы шешті.
Зерттеу нысанына алынып отырған суреткердің адамгершілік-парасаттылық сияқты мәселелерді көтерген ... ... ... ... - ... ішкі ... ... сырын айқын аңғарту. Осыдан бастау алып, жалғасын тауып жататын жаңалықтың бірі - жазушы ... ... ... ... тән ... ... сазды сыршылдық, әдемі әуездік. Жазушы шығармашылығындағы кейіпкер психологиясының ашылуы олардың сөйлеген сөздері арқылы, іс-әрекеттері, ішкі монолог, психологиялық диалогтар, ... ... бет ... дене ... ... ... өзіндік таным, түс көру, жылау, сыр ашу және т.б. ... ... асып ... ... ... пен ... ... мен бүгінгі өмір шығарма идеясына қызмет етіп, кейіпкер психологиясын ашады. Оқиғалардың уақыт тұрғысынан аралас келуі, ... ... өз ... ... тарихи - философиялық мәні бар. Мәселен: > повесіндегі Серәлінің ағасы Бектінің бауыры Бабырдың баласының жат жерде қалдырып, оны елге ... ... ... ... ... суреттелген:
> [2.33б] Автордың
баяндауы мен кейіпкерлер диалогының ұштасуынан туған осы бір үзіндіден иірімді психологизмді аңғарамыз. Жазушы Серәлі мен ... ... ... ... өкінішін, олардың үлкен суреткерлікпен берген. Қанша қиналып тұрса да, өзегін өрт шарпып жатса да Серәлі бас ... ... ... Автор оның іштей қиналысын, тебіренісін, жан күйзелісін осы бір кішкене диалогқа сыйдырады. Бұл диалогы арқылы оқырманның жүрегіне аяныш ... ...
Б. ... ... повестері психологизмге құрылған. Оны біз кейіпкерлер бойынан, олардың іс - әрекетінен, өмірге деген көзқарасынан байқаймыз. ... ... ... ... ... жолмен келе жатқан жазушымыз бұл мәселеде үлкен шеберлік танытқан. Мысалы > повесін алайық. Қораға ұры ... ... Айша мен оның ... іс - ... ... шығарманы нағыз психологизмге құрылған дерсің. Ендеше тағы да мысалға ... ... Бұл ... ... ... себебіміз повестегі кейіпкерлердің жан күйзелісін толықтай ұғындыру, түсіндіру еді. Өйткені жазушы осы бір үзінді арқылы берілген диалогқа Айшаның ... ... ... ... ... жан ... ышқынған кейпін, Қыдырбектің ес - түссіз бейнесін, ... ... ... бір - ... ... байланыстыра үлкен психологиялық жағдайда көрсеткен. Бұл жағдай оқырманын ойландырмай ... ... ... ... жоғары.
Жазушының психологизмді берудегі тағы бір ерекшелігі, табиғат көрінісі адамдардың көңіл - ... ... ... ... ... ... жұтылып, сұлбасы бірте - бірте тұңғиыққа сіңе, көзден ... ... ... ... - қыртыс тау іші, жоталы жондары әлемтапырақтанып, ... ... ... ... ... ... сапырылысып кеткендей алас - күлес бір ... шеру ... ... Бұл әрі - сәрі шақ та әп - ... өте ... да, енді апсиған адырлары өлген айдаһардай сұп - суық, сұп - ... ... ... ... түн ... тұмшалай бастаған. Тау іші салқындап жүре берді.
Таудағы осынау кештің көңілсіз суретін бала жігіт Бекбосын көптен бері зіл ... мұң ... өз ... ... ауыр ... Кеші байырқаласа сызы теуіп шыға келетін салқын тау ауасынан ба, әлде іштегі ... ... ба бойы ... ... осы бір ... көңілсіз суретін жазушы адам күйімен сәйкестендіре отырып тамаша суреттеген. Бұл тұста жазушы шебер суреткер екендігін тағы да ... ... ... пен ... ... және ... қатыгездік және кісілік секілді бір - біріне шендестіріле қозғалатын проблемаларда жоқ ... ... ... ... ... бір ... зар болған Рыстың халі, тағдырдың тәлкегіне түсіп, бемәлім біреуден бала жүктеген Айша, кейін сол ... ... ... атуы ... бәрі шиеленісіп жатқан дүние. Өмір дегеннің өзі осындай қым - ... ... еркі мен ... ... әр ... ... бұйыртқан тағдыры бар екенін көрсетеді.
Берік Шаханұлының қаламына тән тағы бір ... ... - ... оралу сарыны. Оның мәні - кейіпкердің өзі туып өскен ортамен, туған жермен, ата-баба ... ... ... ... ... оралу уақыттың қайта оралмас қозғалысын сезіну үшін де, ... ... ... білу үшін де, ... ... өзің түсіну үшін де қажет. Мәселен, > повесінде Жылымбектің іс - әрекетіне, оның жауыздығынан жапа ... ... ... ... ... туған жерді сағынып, ата - бабасы жатқан топырақты аңсап елге қайта оралады. Немесе ... ауыл ... ... ... ... ... ертіп Түркістан жаққа кетіп қалып, кейін туған жерге қайта оралуы көңілге қуаныш ұялатады.
> Айшаның бірнеше жылдан кейін ауылына немерелерімен ... - ... ... ... ... ... ... туған жерден безінбеу керектігін осы тұста жазушы дәлелдей түседі. Кейіпкерлерінің туған жерлерімен қайта қауышуы - ... ... ... ... ... ... ... мен тағдырын тек таза тұрмыстық көзқараспен бағамдау мүмкін емес. Оның қай кейіпкерін болсын, бір жақты түсіндіру қиынға соғады, өйткені оның ... ... да ... ... бойынан кәдімгі адамға тән барлық жақсылы-жаманды қасиеттерді табуға ... ... ... ... де осында: ол өз шығармаларында жалаң дидактика ұсынбайды немесе кейіпкер іс-әрекетін талдамайды, бұның бәрін оқырман талқысына салады. Оның шығармаларына ... ... өзек - адам ... ... ... ... мен ... жақсылық пен жамандық. Бір оқығанда, ауыл адамдарының күнделікті тіршілігіне құрылған оқиғалар сияқты болғанымен, ... ... ... сыртында адам тағдыры, адамның рухани өмірдегі алшақтықтан шаршауы, қоршаған ортаны түсінбестіктен туған дағдарыс басты орын алады.
Жазушы ... оқи ... ... ... ... отырып, біз қалтқысыз көңілді, бар құпиясын жасырмайтын, ішіне бүгіп қалатыны жоқ ақкөңіл жандармен жүздесіп, ... ... ... ішкі ... ... ... жасандылық, таппаймыз. Кейіпкерлер өз бойына шақ сөз сөйлейді, өз шамаларына шақ ой ойлайды.
Шығармалардағы ішкі монологтар жазушы сөзімен араласып, астасып кетеді. ... ... ... ... ... ішкі ... ... отырады. Мәселен, повесіндегі Ақжігіттің қызын сұрап келген Жылымбектің қорлығын, ... ... ... ... ойы, > повесіндегі Айшаның баласына шындықты айтуға бекінген тоқтамы, > повесіндегі партком Қанаттың колхоздың хал - ... ұзақ ... > ... Рыстың вокзал жұмысшысының жетесіздігі, арсыздығы туралы ойлары... - адамның әрекеттерінің ішкі сырын, себебін, адам харекетінің ... ... ... кілт іспетті тәсілдер.
Осындай көркем шығармадағы психологизмге барып жүрген жазушыларымыз көп. Сол себептенде ... ... ... ... сол жазушы туындыларымен салыстырған жөн секілді.
Олай болса, қазақ әдебиетіндегі шоқтығы биік жазушыларымыздың бірі Д. Исабеков. Оның деген повесінде ... ... тұсы бар. ... ... ... ... ... әйелдер жағы шаруашылық басшысының орынбасары Ардақты соққыға ... ... ... ... оның ... көктігінен, уайымының жоқтығынан деп пайымдайтын. Оның жанының қаншалықты жаралы екенін өзінен басқалар ... ... ... кезде ол өзінің жайын жасырмай жайып салады. Ардақтың ашуына ырық берген оның ... ... ... күңкіл болатын.
[8.287б] Осы бір үзіндіні оқығанда адам жаны не ... ... не ... сірі екен ... ойға ... Жазушы осы үзіндіде бірнеше адамның жан күйзелісін көрсетеді. Негізгі әңгіме Ардақ төңірегінде өрілгендіктен бұл ... ... ... ... ... еткен оның аянышты да, қайсар мінезін көреміз. Онан кейін Перизаттың іс - ... ... ... ... жан ... мен тебіренісін байқасақ, Мәнсия мен Шәмсияның таң қалған, аяушылық танытқан, өкінішті бейнесі танылады. Ал Хадишаның істеген ісіне өкінініш ... ... қиын ... ... ... ... шынайы суреттеп, оқырмандарына әсерлі, оқырман көңіліне сенімді етіп жеткізе білді. Бұлайша әсерлі етіп бейнелеу біріншіден Дулаттың шеберлігін көрсетсе, ... ... ... ... Ә. ... > повесіндегі психолгизмнің берілуіне тоқталсақ.
> [7.55б]
Немесе Қаржаудан келген кейінгі Аққаймақтың бейнесін алайық. Ол ... ... ... ... Жазушының > повесінен алынған бұл үзіндіде қаламгер кейіпкерлердің мінезін күнделікті қарбалас тіршілігіндегі ... ... ... ... ... ... ... күйі әлінің таусылып, буындары босап, сықырлауықтың әрең ашылғандығын; сонымен бірге Қаржаудың өлімін естіген кездегі ішін ... ... әсем ... ... ... бір - бірімен үйлесімділік тапқан.
Жазушы бұл повесінде жасанды мінез, ... сөз, ... ... жасаған кейіпкерлер жоқ. Ә. Кекілбаев шығарма желісіне тиек еткен оқиғаның ішіне үңіліп, ұңғыл - шұңғылын терең ... ... ... қай - ... да ... ... жалғастырушылар ретінде өкініш пен күйінішті, қатыгездік пен аяушылықты, жақсылық пен жамандықтың бітіспес ... ... Әбіш ... ... Исабеков, Берік Шаханұлының жазу мәнері әртүрлі, алайда ... ... ... - ... қоғамдық - философиялық деңгейге көтере отырып шешуде, сонымен бірге қатыгез соғыстың ... ... ... ... бір - ... үндестік бар.
Психологизмнің арнайы ... ... ... бірі - көркем әдебиеттегі сюжетке кейіпкердің түс көру эпизодын енгізу болып табылады. Түс көру ... ... ... ішкі рухани әлемі мен сана сфераларын қазбалай бейнелеудің ең күрделі ... ... ... ... ... түс - ... күндізгі өмірінің табиғи тәмамдалуы, жан мен тәннің келесі күнгі жаңаруына дайындығы десек те ... көру ... ... ... жазушы суреткерлік шеберлігіне қарай ой мен образды ойнату үшін, айтар ойын айшықтап, ажарландыру үшін пайдаланады. Бейнелеудің осы бір ... Б. ... да ... ... ... ... ... Өйткені жазушы түс көру тәсілін өз туындыларында ұтымды қолданған. Түс көру ... ... ... ... ... жан - ... байып, адамның жан қалтарысының тереңіне бойлау құралы ретінде көрініс тапқан. Жағымды, жағымсыз эмоцияық ... ... ... сипатына үңілу арқылы суреткер кейіпкер тұлғасын сомдаудың ... ... ... ... > ... ... көрген түсіне назар аударайық.
деп қуанғысы келеді, бірақ қуана алмайды. Өзі көріп тұрғанына өзі сенбейтін сияқты ма, ... ... десе тура ... ... ... қартадай ап - анық, қолымен ұстауға болатындай жап - жақын, соншалықты ... ... Мына ... қара - тура ... Сырғаш тұр. Бағанадан бері бұл қалай байқамаған.Шаруаның қамымен қарбаласқан ауылдың адамдары анау. > - деп өзін - өзі ... аң - таң ... ... ... ... сағыныш кернеп барады. Әлдененің әбден зары өтіп, күйігі жанға батқандай. Оған жасар еш дауасы жоқ, ... ... ... ... ... ... қиналуда. Жылайын десе жылай алмайды, айқайлайын десе айқайлай алмайды. Қарадай қарап тұрып ... толы ... ... құлазыған бір мұңлы дүние тылысымына батып бара жатыр. Ешкім қарайлап қол ұшын берер түрі жоқ. Сөйтсе мұның шыбын жаны ... ... ... Тап ... бола ... мына ... ауыл да, ... да жылыстай көшіп, алыстап, көз алдында жоғалып, өшіп ... Бұл ... ... ... десе ... ... мұршасы жоқ. > деген үрейлі ой билеп жан - жағына жан ұшыра алақтай қарайды. Сол сәтте ... сап ете ... ... дәл ... тағы да ... тұр.
> - ... бұл. Ол мұның деген сұрағына жауап қайырмайды.
> - дейді. Қолында үнемі мұның ... ... ... ... ... ... > - деп ... қасындағы қыз жоқ. Тағы жалғыз өзі. Дүние шым - ... ... ... ... бе, басы ... еш ... ... Сезетіні тек жанын жегідей жеп бара жатқан жалғыздық, манағы сол шиқандай ... сары ... ... Сол ... тау ... болып боздайды; жел өз анасы болып аңырайды; табанының астындағы қара жер ... ... ... өзен ... өзі ... ағыл - ... ... ағып барады.
> - деп тұншығып, қыстығып оянған. Көзі шыланып жастығы ... ... ... ... аунап түсіп, терең тыныстай дем алды.>> [2.152-153б.] Жазушы бұл берген түсіне болжау жасап, кейіпкерінің тағдырын,оның ... ... ... ... сол түс ... көзі ... ... ой салғандай, туған жерді, ондағы ел - жұртты ұмытпау керектігін ескерткендей. ... ... бұл ... ... ... - күйі, оның қуанышы да, сағынышы да, ... де ... ... ... ... әртүрлі көңіл - күй сәттерінде болатын психологиялық процестерді қарапайым болса да нанымды, ... ... ... > ... ... ... мына ... зер салып көрейік.
>, - дейді бұл өрекпіп. Баласы сап - салмақты. Қақаң - ... ісі жоқ, бала ... ... шолжаңдап көрмеген, тойған қозыдай монтиып отыратын, сол баяғы жуас, сүп - ... ... ... да ... көрмеген жандай зарығып, алып - ұшып бара жатқан пейіл байқатпайды. Жай ғана жымиып күледі.
* ... ... не, ... ... ғой, апа, - ... жайбарақат қана.
* Құлыным - ау, қарның ашып қалған жоқ па? Жалғыз өзің қалай күнелтіп жүрсің?
Баласы мұның сөзіне мәз ... езу ... ... ... ... уайым - қайғы жоқ.
* Қасыңда кім бар, жалғызсырамайсың ба?
* Апа, ... ... көп, ... - ақ қой, ... ... ... жолдас? Қайдағы жолдас оларың?
* Бірге оқитын, бірге жүрген балалар ше...
> деп ойлады Рыс. Сонан соң баласына қарайды:
* Жаным - ау, мені ... ... ... не? ... кетіп қалдың?
Жер көкті шарқ ұрып сені таба алмадым ғой.
* Апа, бізді базардан ... ... ... ... көп ... ... ... тамақтандырды да поезға отырғызды. Мен сізді қашан келер екен деп жолға қарай бердім. Көп күттім. Келмедіңіз ғой. - ... ... екі ұрты ... ... ... ... жаны ... шығып кете жаздады.
* Жарық сәулем, сенің қайда ... ... ... ... болсаң да
бармас па ем. Білмей лажым таусылған жоқ па мен бейбақтың.
Баласы үндемейді, ... ... ... жоқ әлі.
* Шырағым - ау, состиып тұрғаның не? Жатырқап қалғансың ба? Бері
таянсаңшы. Мен мына аяқ - ... ... ... ... бе? Апам неге өзі жақындамайды деп ойлайсың - ау. ... деп ... ба. - Рыс өз ... ... ... > деп жұлқына ұмтылғанда оянып кетті>> [2.199-200б] Бұл түстен байқағанымыз қаламгер түстегі ... ... ... ... қана қоймайды, кейіпкердің көңіл - күйін, сөйлеген сөзін, таңырқаған, толқыған, қуанған сәттерін де бар сөл - ... ... ... ... түстердің бірі повесіндегі Серәлінің қиналған кезде көрген түсі. Ол ауылдың асыл азаматы ... ... ... ... ... ... назар аударайық: , - деп қолындағы қойдың құйрығынан қалыңдау жапырақтап кесіп ... өз ... ... ... Сонан соң дәл әлгіндей етіп турап тағы да асатты. Бұл майдың дәмін алып тамсанып, жұтып бола бергенде үшінші рет жаңағылардан гөрі ... етіп ... тағы бір ... ... Ауыз ... ... - толғап құйрық майдан үш рет жұтқан соң табан астынан ... шөлі де, ... да ... тоғайып орнынан тұра берген, сол сәтте оянып кетті... Бірақ әлденеге елеңдеп, қуанып оянды.>>[2.54б] Бұл ... ... осы бір түс ... ... де, Бекболыс отағасының да көңілді кейпін ашып көрсеткен. Аталмыш түс баяндау арқылы беріліп, ертеңіне сеніммен қараған Серәлінің шынайы қуанышын тудырады. ... ... осы ... яғни түс ... ... кейіпкер психологизмі көптеп кездеседі. Оған дәлел жоғарыда біз талдаған түс эпизодтары.
Жазушы түс көруді талдаудың табиғи мүмкіндігін, көркемдік ... ... ... ... ... ... ішкі әлеміне еркін енудің таптырмас құралы ретінде қолданады. Түсті автор мақсатына орай ... ... ... ойнатып, құлпыртып жіберемін десе де икеміне көнетін көркемдік ... ... ... ... ... Ол әрине, қаламгердің шеберлігіне, ішкі еркіндігіне, қабілет - қарымына байланысты. Түстің өзіне ғана тән психологиялық ... мен ... ... ... - ... кең ... эстетикалық деңгейі мен талғамы өзге ешқандай бейнелеу құралының табиғатына келе бермейді. Түстің көбіне арманнан, күндізгі қиялдан туындайтынын жақсы ... ... ... түс - арманның аражігін білдірмей, бір текті көркемдік тұтастықта кестелейді. ... ... ... қай ... алсаңызда адамның ішкі жан дүниесіне үңілу, адам санасындағы сан алуан ... ... ... ... ... зерттеу бар. Кейіпкердің ой елегінен өтіп жатқан жаңа өмір көріністері жазушының ... ... ... ... ... ...
Б.Шаханұлы повестерін талдау бізге жазушы творчествосындағы психологизм мәселесі туралы ой түюімізге мүмкіндік береді. Егер сол ойларымызды жинақтап айтар ... ... ... заман талабына сай үн қосып отырған. Халық өмірінде орын алып жатқан мәселелерді көтерген. Жазушы ... не ... ... ... ең ... өз кейіпкерлерінің ішкі дүниесін зерттеп келеді. Өмірдегі әділетсіздікті де, жаңа өзгерістерді де ... ішкі ... сан қилы ... ... ... ... ... - қасіреті, мұңы, жылт еткен үміті, қуанышы арқылы бейнелейді.
Екіншіден, Берік Шаханұлы шығармаларында психологиялық талдау тәсілдерінің молдығында. Шығармада ... ... ... ... ... ... ... да, іс - әрекеттері арқылы да, ішкі ... ... ... арқылы да жүзеге асып жатады. Ал осы тәсілдердің қайсысын қолданса да Б.Шаханұлы артық - кемі жоқ ... ... ... шықпайды.
Жазушының өз стильі бар. Баяндау мәнеріндегі табиғилық, кейіпкерлерін сүйіспеншілікпен мінездеуі, адамның жүрек дірілін, жан ... тап ... ... ... ... ... шығармасын талдай отырып көркем сөз өнерінде психологизм ... ... ... ... да ... психологиялық тұрғыдан талдап зерттемей, кейіпкердің сезімдік құбылыстарын сырттай ... ... беру қара ... ғана тән ... Ал, ... ... өзге ... түрлерден басты айырмашылғы - адам баласына тән жан құбылстарын, ішкі және ... ... ... ... ... > түсіріп, толғай және толғана білуде болса керек.
Олай болса, психологизм дегеніміз - кейіпкерлердің өзара ойы мен іс - ... ... сана ... ... ... ... дүние.
Жинақтай келгенде айтарымыз: әдебиеттің негізгі обьектісі - адам болмысының сан қырлы құпиясын ашуда ... ... ... ... ... тән ... қалыптастырған. Шығармашылық жолы көркемөнерге қасаң талаптар қойылған тұста дамып, өркендегенмен, өз заманынан оқ бойы озық тұрудың әдісін тапқан суреткер кейіпкер жан ... ... ... адамзаттың өркениет қалыптастырған ізгі дәстүрлерін ұстанған. Әрі оны өзіндік өрнегімен байытқан, жоғарыда талдап көрсеткеніміздей, адам жаратылысындағы ішкі-сыртқы ... ... ... ... ... ... ... өз кейіпкерлерінің жан әлемін жарқырата көрсетіп, оқырман жүрегіне бойлай ... асыл ... ... ... ... ... жан ... сырын шерту - көркем әдебиеттің әріден келе жатқан басты мұраты. Бұл мақсат ешқашан да өз ... ... ... ... күн өтіп, заман өзгерген сайын оның мәні арта түседі. Себебі қай кезде де ... ... - ... оның ішкі ... Шын мәніндегі әдебиетте адамгершілік ізденістері болуы міндетті. Зерттеу жұмысымыздың ... ... ... қай ... да ... ... ізін салуымен қазақ әдебиетінде өзіндік орын қалдырып отыр.
Қандай туындысын ... да ... ... тіл, бояуы қанық сурет арқылы бүгінгі заманымыздың немесе өткен уақыт уақиғаларының көркемдік шындығы өз қалпында көз ... ... ... ... өзекті мәселелерін арқау ете отырып, шығармаларында кейіпкерлерін сомдап өрнектей біледі, сөйлете біледі. Тіршіліктен туындайтын кейбір қайшылықтар сол қалпында жеткізілген. ... ... ... ... ... мінезді замандастарымызды кездестіреміз. Жазушы шығармаларында ашаршылық әлегі де, соғыс шындығы да, кейінгі кеңестік дәуірде орын алған кейбір ... бар. ... ... ... ... ... ... адамдар психологиясы бар десек қателеспейміз. Сол өмір шындығын, адам мінезін бейнелеуде, көркемдік тәсілдерді қолдануда, көркемдік шешім ... ... ... ... ... ... ... Б.Шаханұлының айрықша зерттегені - адам тағдыры, ауыр ... ауыл ... ... ... ... ... теліп, кесіп-пішіп тастасақ та, әдебиет негізінен бір-ақ тақырыпқа ... Ол - адам ... ... ... ... ... ... мейлі малшыны алсын ең негізгі нысанасы - ... оның ... - 80 ... ... ... ... ... әдебиетінде, оның ішінде әсіресе повесть жанрында адамгершілік, адамның рухани жан дүниесі, адам мен қоғам, адам мен орта ... ... ... тырысқан осынау тақырыпты заман, уақыт талабына сай биік көркемдік деңгейде бейнелеп ... ... ... шығармалар көбірек жазылды.
Бір ерекшелігі осынау тақырыптан тыс қалған, бұл ... ... ... ... ... - ... Ауыл ... тарихи тақырыпқа көбірек ден қойған Т.Әлімқұлов, Ә.Кекілбаев, С.Мұратбеков, М.Мағауин, Т.Нұрмағанбетов, Д.Исабеков, Ж.Түменбаев, ... ... де ... заман, бүгінгі қоғам, бүгінгі адам мәселесін көтеретін тақырыптарға жиі - жиі ат ... ... ... ... ... сөз етіп ... ... да өзінің шығармасының сюжеттік желісін осынау мәселелер арнасынан тапқанын аңғарамыз.
Сонымен ... ... ... ... монолог, суреттеу, баяндау секілді поэтикалық құралдар шебер қолданған. Бұл бейнелеу құралдары повестің көркемдігін айрықша ... ... ... қолдану арқылы шығарманың, кейіпкердің бітім - болмысын ... аша ... және ... дәл ... Ал ... ... ... шығармасында әр алуан арнада көрінеді. Бірде диалог арқылы кейіпкер мінезін іштен ашып, алдымызға жайып салса, бірде диалог арқылы ... ... ... ... ... ... ... психологизм мәселесі де ерекше мәнге ие. Суреткер кейіпкерлердің психологиялық хал - ... ... ішкі ... әсем де ... ... шеберлікпен көрсете білген.
Б. Шаханов шығармаларының жанрлық табиғатына, композициялық құрылысына етене байланысты анық көрінетін бірнеше өзіндік ерекшеліктері де көзге ... Бұл ... ... ... повесть жанрын жетік меңгергендігін, оның ең таңдаулы деген көркем ... де ... ... осы ... ... екендігі тегін емес. Жазушы шығармаларында шұбалаңқылық жоқ, қандай тақырыптағы шығармасын алмаңыз, алдымен ... ... ... ... ден ... ... Оның ... бас - аяғының өте жинақы, ... ... ... ... ... Б.Шаханұлының бүкіл шығармашылық мұрасы осыны дәледейді.
Қорыта келгенде, Б.Шаханұлы повестеріне тән төмендегідей ерекшеліктерді байқаймыз:
* Адамгершілік ізденістерге толы повестері қазақ ... ... ... ... ... Өйткені, қай повесі болмасын адамзат баласы басындағы небір ... ... ( ... ... ... ... ... т.б.) тамыр төркінін ашуға ден қояды. Азаматтық, ... ар ... ... ... ... ... ... көтерілетін асыл қасиеттер.
* Б.Шаханұлы - қазіргі қазақ прозаиктерінің ішінде қоғам шындығын
суреткерлік тереңдікпен жіті сезініп ... ... ... ... ол қоғамадағы жеке адам тағдырын басты шығармашылық бағдарына айналдырды. ... ... ... ... деген сынды адам тағдыры арқылы көрсетті.
* Соғыс, майдан, ашаршылық шындықтары көркемдік шындыққа шебер ... ... ... ... ... ... ... прозасында психологизмнің орнығып дамуына Б.Шаханұлы
повестері айтарлықтай үлес қосты.
* Жазушы кейіпкерлері күнделікті өмірде жиі кездесетін, өмірдің өз
ортасынан алынған ... ... ... қарапайым адамдар образын сомдау арқылы олардың бойындағы ерекше бір ... ... ... Сол ... ... адамгершілік танымын көрсетіп отырады.
* Жазушы қай повестерінде болмасын оқиға тізбегінің барлығын бірдей ... ... ... ... ... ... ... кейде кейіпкерлердің еске алулары, монологтары, диалогтары арқылы да оқиға желісін жалғастырып өрбітіп ... ... ... ... ... ... көркемдік ерекшеліктерін, повесть жанрына қосқан елеулі табыстарын, әдебиетте бұрыннан қалыптасқан көркемдік компоненттерді суреткерлік шеберлікпен игеру барысындағы тың стильдік ізденістерін ... келе ... ... ... өзіндік орны, салмағы, дәрежесі бар шебер прозашы екенін айқындаймыз. Біз зерттеу нысанасы еткен Б.Шаханұлы ... ... ақыл - ой мен ... ... ... ... ... келісті, өзгеше әлем. Өйткені, қалам тартқан қай тақырыбын да сана сүзгісінен өткізіп, өрелі ой айтудың құралына айналдыратын жазушының арман ... да ... ... біз ... ... қыры ... бірде жалпы шолу, бірде нақтылы талдаулар арқылы зерттеу мақсатына сәйкес ой-тұжырымдар түйіндедік. Ал, әрбір мәселені тереңдей қарастырып, өзге ... одан әрі ... ... айтылар ойларға негіз боларлық жайлар да жеткілікті. Ол алдағы іргелі зерттеулердің еншісі деп ... ... ... ... сөздігі. - Алматы: Ана тілі,1998. - 384б.
* Б. Шаханұлы. Қоңыр жон. - Алматы: Жазушы, 2006 - ... Ж. ... ... бойға жайылған. - Алматы: Жазушы, 1988 - ... З. ... ... ... мен талдаулар. - Алматы: Жазушы, 1977 - ... ... және ... Әдеби сын. - Алматы: Жазушы, 1978 - ... Қ. ... ... әдебиетіндегі тарихи шығарма: таным және көркемдік. - ... ... ... үйі, 2008 - 420 б.
* Ә. Кекілбаев. Бір шөкім бұлт.// Повесть және әңгімелер. - ... ... 1965 - ... Д. ... ... жинағы ІІ том. - Алматы: Жазушы, 1993 - 477б.
* С. ... . ... ... Әдеби сын мақалалар, портреттер. - Алматы: 1985 - 249б.
* Б. Майтанов. Қаһарманның рухани әлемі. - ... ... 1987 - 232 ... Ғ. Мүсірепов. Кездеспей кеткен бір бейне. // Повесть және ... - ... ... 1987 - 249б.
* Ж. ... Ауыл ... үй. - ... ... ... 2009 - 315б.
* Б.Майтанов. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. - Алматы: ... 1982 - ... Б. ... Ақ ... ... мен ... - ... Жалын, 1979 - 147б.
* Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр. - ... Ана ... 2007 - ... ... әдебиетінің тарихы, 8 - т. Қазақпарат, Алматы - 2004 ж - 520 ... ... ... ... - Алматы: Қазақстан даму институты, 1999 - ... Қ. ... ... ... және 60 - 80 ... ... ... Монография.// - Алматы: Ғылым, 2001 - 270б.
* Қазақ тілі мен әдебиеті журналы. ... ... ... 2006 , 14 - ... Қазақ әдебиеті газеті. Ақын - жазушыны ... ... ... ... 2010, 10 - ...
* Ж. ... ... қазақ әдебиеті. - Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2002 - 290б.
* М.Хасенов. Қазақ ... - ... ... 1989 - ... Қ.Алпысбаев. Көркем шығарманы талдау жолдары. - Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1995 - ... Б. ... ХХ ... ... ... ... - Алматы: Мектеп. 1976 - 258б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Банк маркетингісі туралы ақпарат10 бет
Сот жұмысының ұйымдастырылуы25 бет
Қазақстан Республикасындағы өнеркәсіптегі маркетингті енгізу тәжірибесі12 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
R , L ─ тізбекті тұрақты кернеуге қосқандағы өтпелі процесті зерттеу 9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь