Сырдария

Орталық Азиядағы өзен. Ол кейде көне грек тіліндегі ὁ Ιαξάρτης деген аты бойынша Яксарт деп аталады. Өзеннің грекше аты көне парсы тіліндегі Yakhsha Arta («Үлкен маржан») деген сөз тіркесінен бастау алады, бұл өзеннің суының түсінен пайда болған. Ортағасырлық мұсылман жазбаларында өзен жұмақтағы төрт өзеннің бірінің атымен «Сейхун» (سيحون) деп аталған. Амудария өзені болса «Жейхун» деп аталған, бұл жұмақтағы төрт өзеннің тағы бірінің аты. Қазақстанда жергілікті тұрғындар оны күнделікті тілде «Дария» деп атайды.
Парсы тілінен келген Сырдария атауы ежелден бері қолданылып келеді. Батыс елдеріндегілер болса 20-шы ғасырға дейін бұл өзенді Яксарт атауымен атап келді. Ескендір Зұлқарнайынның жаулап алған жерлерінің солтүстік шекарасы Сырдария өзені арқылы өтті. Грек тарихшыларының айтуы бойынша, Ескендір б.з.д 329 жылы Александрия Эсхата («Ең алыстағы Александрия») деген қаланың негізін қалаған. Ол қала қазір Худжанд деп аталады.
        
        Сырдария  --  Орталық Азиядағы өзен. Ол кейде көне грек тіліндегі ὁ Ιαξάρτης деген аты бойынша Яксарт деп аталады. Өзеннің ... аты көне ... ... Yakhsha Arta () ... сөз тіркесінен бастау алады, бұл өзеннің суының түсінен пайда болған. Ортағасырлық мұсылман жазбаларында өзен жұмақтағы төрт өзеннің бірінің атымен  ... деп ... ... өзені болса  деп аталған, бұл жұмақтағы төрт өзеннің тағы ... аты. ... ... ... оны ... ...  деп атайды.
Парсы тілінен келген Сырдария атауы ... бері ... ... ... ... ... 20-шы ... дейін бұл өзенді Яксарт атауымен атап келді. ... ... ... ... ... ... ... Сырдария өзені арқылы өтті. Грек тарихшыларының айтуы бойынша, Ескендір б.з.д 329 жылы Александрия Эсхата () ... ... ... ... Ол қала ... Худжанд деп аталады.
Өзен Қырғызстан мен шығыс Өзбекстандағы Тянь-Шань тауларындағы екі өзеннің: Нарын және Қарадария өзендерінің қосылуынан ... ... да, 2,212 км ... ... Арал ... ... ... Сырдария өзенінің алабы 800 000 шаршы километрді құрайды, бірақ су іс жүзенде соның тек 200 000-ынан ғана ... Оның ... ... құюы -- 28 км³ ғана, бұл Амударияның теңізге ... ... ... тең. ... ... суы ... Азиядағы ең құнарлы мақта өсіретін аймақтарды суғаруға және оның бойындағы Қоқан, Худжант, Түркістан және Қызылорда ... ... ... етуге қолданылады.
Өзендер мен көлдер құрғақ климатты Оңтүстік аймақтың тіршілік көзі болып есептеледі. Қай кезде де адамдар суға ... ... су тек ... не тамақ ғана емес, таусылмас қуаттың көзі ретінде өсімдіктер мен егіс даласын ... ... ... ... жүріп өткен бай керуендер де су бойымен қозқалды.
Сырдария өзені
Сырдария өзені - Орта Азиядағы аса ірі су жолының күре ... ... ... деп ... ... оны ... ... деп атаған. Сырдария өзінің бастауын Теріскей Алатауы жоталарындағы көлдер мен мұздықтардан алып, Арал теңізіне құяды, ... 2863 км, оның 430 км ... ... ... ... ... ... Шардара сахарасын басып өтіп, Оңтүстіктен солтүстік-батысқа қарай ағады. Сырдарияға Арыс, Бөген, Келес, Қырықкелес, т.б. Қаратау ... ... ... ... ... ... жағасында қалың жыңғыл тоғайы өседі. Қамыс арасында қырғауыл, қабан, шағал, жабайы мысық, ондатра, қаз бен үйректер, қасқалдақтар өмір сүреді. ... ... ... ... ... ... - ... жылан балық, сазан, көксерке, табан балық бар. Сырдария Оңтүстік Қазақстан облысындағы аңшылық пен балық шаруашылығын өрістетіп, ... ... ... орын ... ағынын реттеп, жерді суару мен суландыруда Шардара су қоймасы мен гидроузелінің орны ... Өзен ... ... жатқан шөл далаларға магистаральды каналдар тартылып, судан таршылық ... егіс ... ... пен мақтадан, жүгері мен түрлі бақша дақылдарынан мол өнім беруде. Суландырылған далада миллиондаған отар мал ел ... ... ... ауыл ... ... ... дәл ... өзен жоқ деуге болады, оның үстіне Сырдария ондаған миллион квт-сағат электр энергиясын беруге де ... ... ... ... облысында, көп жылдар бойы бақылау мәліметтеріне және алдын ала болжам есептерге сәйкес, жартылай немесе толығымен 15510 адам санымен 63 ... су алуы ... Су алу ... ... ... ... және ... көпірлері, авто және темір жолдарының телімдері түседі.
Ең қауіпті су алу ... ... ... Осакаров, Абай, Нұра, Шет және Қарқаралы аудандарында болуы мүмкін, өйткені көктемде қар ери бастаған кезде өзендердің суы 15 см ... 3 м ... ... және ... ... ... 0,5 бастап 3 км дейін жайылады.
Қарағанды облысында су тасқыны әр түрлі өтеді. Бәрі ауа райына ... ... су ... ... жай өтуі мүмкін, ал кейде апатқа әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайлар аз ... 2004 жылы ... ... Шет және ... ... ... ... судың тасуы, Самарқанд су қоймасы бөгетінің жарылуы және т.б., ... ... ... ... ... алу ... су алу ... салдарын әжептәуір жеңілдетеді.
Адамдарда су алу апатымен күресудің тәжірибесі жиналып қалды. Бірақ, өкінішке орай, ... су ... ... ... ... оқиғаға ұшырау жағдайлары жиі болады, өйткені олар абай болудың қарапайым ережелерін ұстанбайды, бар тәжірибесін қолданбайды.
2007 ж. ... су ... ... жоқ, бірақ көктем маусымында адамдардың қайтыс болу ... ... 2007 ж. 8 ... ... ... ... Асыл бөлімшесінде, автожолының еріген қардың суы қарқынды өтетін құбырға 10 ... бала ... ... кеткен. Іздеу-сүңгуір жұмыстары жүргізілді. Ұл баланың денесі 4 күн өткеннен кейін ғана ... ж. 12 ... ... ... ... селолық округі) Қаракеңгір өзенінен мұздың үстінен өткен кезде 1968 жылы туған жергілікті тұрғын суға батып кеткен. Іздеу-сүңгуір жұмыстары 10 күн ... 2007 ж. 22 ... ... атқару органдарымен және оның туған-туысқандарымен келісу бойынша ... ... ... ж. 13 ... Нұра ... ... 5 жолаушысы бар автокөлік суға толып тұрған терең жарға түсіп кеткен. Барлық ... ... ... ... ... ... ... темір жолдарды, автожолдарды, басқада инженерлік үймереттерді су алуын және ... ... ... ... ... ... ... органдары, кәсіпорындардың, ұйымдардың мекемелердің басшылары және тұрғындар су тасқынына қарсы бірқатар іс-шараларды өткізуге міндетті:
- Облыстың аудандарда, ... және ... ТЖ ... штабтар және комиссиялар құру керек;- Су тасқыны маусымындағы төтенше ... жою ... ... Тұрғындарды көшіру үшін уақытша резервтегі тұрғын үйді көрсетіп, су алуы мүмкін аймақтан тұрғындарды, малды және ... ... ... ... ... Қар көп ... жерлерді тазалау, су өтетін арналарды және каналдарды тазарту, мехнаизмдерді және су өткізетін құрылғыларды жөндеу;- Су алуы мүмкін аймақтардан және ... ... ... кедергісіз өтуін ұйымдастыру;- Су алуы мүмкін аумақтарды алдын ала себу керек;- Су ... ... ... ... ету ... қатынассыз қалатын елдімекендерде, шопандардың тұрғын жерлерінде азық-түлік, отынның қажетті қорын құру.
Су тасқынының ауыр салдарын жеңілдетуге ... егер ... ... ... ... ... қарқынды қар ери бастаған кезде, қолайсыз ауа райында, сел жүре ... ... ... өзен ... ... ... Апатты су тасыған кезде тез төмен жерлерден кету керек, тым ... ... ... ... ... жету ... Су ... бөгетінің және өзендердің жанында орналасқан саяжайға барудан бас ... ... ... ... ... ... және кең жырадан, каналдардан, орлардан және басқада конструкциялардан өтуге болмайды;- Құрлықтан алшақ болмау үшін өзендердегі түбектерге баруға ... ... ... ... үшін ... ... ... арықтардың, басқада суаттағы мұздың үстімен өтуге болмайды;- Балалардың өзендердің, қазаншұңқырлардың, ... ... ... ... ... ... Балықшылар осы кезеңде су толық түскенге дейін балық аулаудан бас тарту керек.
Егер Сіз өзеннің алай-дүлей көтерілген толқынында қаза ... ... ... су ... ... ... ... айырылғыңыз келмесе, қазір қажетті шараларды қолданыңыз.
Егер сіз су тасқыны мен су басу қаупі туралы дабыл алсаңыз не істеу керек
Егер ... ... су ... мен су ... жиі зардап шегетін болса, онда су басу аймағының шекараларын, сондай-ақ биік жерлерді, өзіңіз тұратын жерге жақын ... ... су ... ... ... сол жерлерге баратын төте қысқа жолды біліп және есте ұстаңыз, Қайықтың, су салдарының және жүзу құралдарының дайындауға қолда бар ... ... ... есте ... ... болған жағдайда бірінші кезекте өзіңізбен бірге алатын ... ... пен ... ... ... жасаңыз. Құндылықтарды, қажетті жылы киімдерді, артық тамақтарды, ... ... ... ... ... ... рюкзак қапшыққа салып қойыңыз. Қайық пен басқа да жүзу құралдарын дайындаңыз. Оларды су айдап әкетпес үшін, міндетті түрде ... ... ... мен су басу ... ... дабыл алған кезде:- суды, газды және электр тоғын өшіріңіз;- жанып тұрған пешті сөндіріңіз;- егер ... ... ... ... ... ... ... құнды заттар мен мүліктерді, тұщы су қорын және ұзақ мерзімге сақтауға келетін консервіленген ... ... ... ... ... қауіпсіз орынға апарыңыз;- өз үйіңізді апат соққысына дайындаңыз;- бірінші қабаттағы барлық есік пен ... ... ... ... және ... ... терезелер сынбас үшін оларды тақтаймен немесе үйеңкі фанерасымен шегелеп тастаңыз;- өзіңізбен бірге су ... ... жеке ... ... бағалы заттар, медициналық қобдиша, мезгілге сай киім мен аяқ киім, ... ... мен ... ... ... сонымен қатар үш күндік тамақ (киімдер мен тамақты чемоданға немесе сөмкеге салған жөн) алыңыз; - қауіпсіз ауданға көшу үшін ... ... ... ... ... ... су ... үрейленбей, сабырлылық танытыңыз;- тез арада жақын жердегі қауіпсіз, биік жерге шығуға тырысыңыз, ... ... ... ... бар жүзу ... көмегімен көшуге тырысыңыз; - егер бұл мүмкін емес болған жағдайда жоғарғы қабатқа немесе үйдің шатырына шығыңыз;- су ... ... ... ал су тез ... ... - үй ... қырына шығу керек;- балалар, ауру, әлсіз, жаураған адамдарды өзіңізге немесе шатырдың ... ... ... пеш ... ... ... ... мен сенімсіздік тударатын құрылыстарға шығуға болмайды. Олар су тасқынымен қозғалып, құлауы мүмкін;- құтқарушылардың назарын аудару үшін үнемі апат ... ... ... ... ... жоғары жерде ақ немесе түсті мата іліңіз, ал түнгі уақытта жарық дабылын беріңіз;- ... ... ... ... ... және биік ... ... өз бетіңізбен көшіруді тек зардап шегушіге тез арада медициналық көмек көрсету қажет ... ... ... құтқарушылардың келуіне сенімсіздік туғанда немесе жай - күй нашарлағанда жүзеге асыруға болады;- өз бетінше көшіруде жеке қайықтар мен ... ... мен ... да ... бар ... ... ... кейін:- үй қирауы қауіпсіздігінің жоқтығына көз жеткізу үшін, үйді мұқият қарап шығу;- ішкі бөлмелерді ... үшін ... ... ... ... сақ болу ... үшін ... жарық түсіргіштер қолдануға болады); - үзілген немесе жалғанбаған ... ... ... есте ұстаңыз, мамандардың электр торабын тексергенге дейін электр құралдарын қосуға тыйым салынады;- қираған немесе нұқсан келген су ... газ және ... ... ... тез ... ... қызметтер мен ұйымдарға хабар беріңіз; - суда қалып қойған азық түлікті ... ... ... ... қолдануға тыйым салынады;- су басқан жерлердегі құдықтарды ... ... ... ... 27 ақпан. Baq.kz - Биылғы жылы Сырдариядағы сеңнің қозғалысы Қызылорда қаласына ... ... жоқ. ... ... ... ... дариядағы су мөлшері жылдағыдан аз болғандығынан деп отыр.
Арал-Сырдария бассейндік инспекциясы басшысының орынбасары Жұмахан Нұрсейітовтің айтуынша, бүгінгі күні сең қаладан 200 ... ... ... ... жерінде өз арнасымен көшіп барады. Ауа райы жыли беретін болса, наурыз айында теңізге құюы тиіс дейді ол.
Бүгінгі күні ... ... су ... 7,2 млрд. текше метр су тұр. Одан төмен қарай секундына 519 текше метр су ағып жатыр. Ал біздің бас су ... - ... ... ... 3 ... 968 млн. ... метрді құрайды. Оған жоғарыдан секундына 1236 текше метр су келіп құйылып жатқанын ескерсек, таяу ... ... ... ... суын ... бітеді. Бас су қоймасынан төмен қарай секундына 500 текше метр су жіберіліп жатыр. Оның 400 текше метрін ... су ... ... ... қалғаны дария бойымен төмен ағып жатыр. Көксарайдағы қазіргі су көлемі 1,862 млрд. текше метрге жеткен. Сондай-ақ дарияға Арыс ... 47 ... метр су ... су ... секундына 168 текше метр су өтіп жатыр. Мамандардың есебінше, биылғы көктемгі егістікке су жеткілікті болуы тиіс.
Гидротехникалық құрылыс -- 1) су ... ... ... ... су ... қарсы күресуге арналған құрылыс. Гидротехникалық құрылыс жалпы (су бөгегіш су ... су ... су ... және су ... ... қашыртқы) және арнаулы болып ажыратылады.
Су бөгегіш құрылыстар құрылыстың су ағынының алдыңғы және артқы жақтарының арасында қысым не су ... ... ... ... ... Шу ... ... (су бөгенінің сыйымдылығы 620 млн. м[3]), Арыс өзеніндегі бөген (су бөгенінің сыйымдылығы 370 млн. м[3]), Іле өзеніндегі Қапшағай (су ... ... 28 ... м[3]) және т.б. ... ... Республикада 32 ірі, 200 орта және ұсақ бөгендер салынған (барлығының жалпы сыйымдылығы 110 млрд. м[3]).Су жүретін ... ... ... туннельдер, науалар, құбырлар жатады. Республикада Ертіс -- Қарағанды, Қызылорда тұсындағы Сырдарияның сол жақ жағалауы, Арыс -- Түркістан, ... Шу, ... ... ... және т.б. ірі ... бар. ... астам магистральдық (ірі) каналдың су шығыны 10 -- 200 м[3]/с аралығында, ал ... 20 ... 500 ... ... ... ... гидротехникалық құрылыс су ағысын өзгертіп отыруға арналған. Бұл өзен арнасы мен жағасын шайылудан, сеңнің зиянды әсерлерінен сақтайды. Мұндай құрылыстар Жайық, Іле, ... ... бар. Су ... ... ... су ... (өзен, көл) алынған суды құбырларға бағыттай отырып, тұтынушыларға жеткізеді. Республикадағы ірі су іркуіш құрылыстар Шелек, Талғар, Көксу, Тентек, ... Шу, Ақсу және т.б. ... ... ... ... су іркуіш құрылыстың су шығыны 500 -- 5000 м³/с аралығылда. Су қашыртқы құрылыстар бөгендегі, каналдағы, қысым ... ... суды ... ... ... Елімізде олар негізінен су бөгеу және су ірку құрылыстарының ... ... ... гидротехникалық құрылысқа су электр станциясы (СЭС) мен қысым бассейнінің ... су ... ... ... мелиорациялық және балық шаруашылығы құрылыстары және т.б. жатады. ... ... ... және ... ... ... СЭС-і каскады (қысымы 560 м), Іле өзеніндегі Қапшағай СЭС-і және т.б. ... ... ... ... Су ... ... жүзеге асыру үшін гидротехникалық құрылыстар бір кешенге біріктіріледі. Оны гидротехникалық құрылыс тораптары немесе су тораптары деп ... ... ... ... ... жер ... жер ... гидротехникалық құрылыс деп, су шаруашылығы саласына сәйкес гидротехникалық ... ... ... ... ... ... гидротехникалық құрылыс су энергетикалық, мелиорациялық, су көліктік, балық шаруашылық, сумен ... ету, ... және ... мақсаттағы құрылыстар болып бөлінеді. Гидротехникалық құрылыс жалпы гидротехникалық құрылыс және арнаулы гидротехникалық құрылыс болып та ажыратылады. Жалпы гидротехникалық ... су ... және су ... ... су реттегіштер, су қабылдағыштар жатады. Су бөгегіш құрылыстардың ең маңызды, әрі көп тараған түрі -- бөгет. Ол өзен ... мен өзен ... ... су ... ... ... өзен жағасын сең мен су тасқынынан, сол сияқты теңіз-көлдердің жағалауындағы елді мекендерді судың ... мен ... ... байланысты болатын зардаптардан қорғайды. Су жүретін құрылыстарға каналдар, гидротехникалық туннельдер, құбырлар жатады. Бұлардың кейбіреуі (мысалы, канал) қатынас ... қиып ... және ... қауіпсіздігін камтамасыз ету үшін тарнау, дюкер, көпір, салдық өткел секілді құрылыс салуды қажет етеді. Реттегіш гидротехникалық ... су ... ... ... ... Бұл өзен ... мен жағасын шайылудан, сеңнің зиянды әсерлерінен сақтайды. Өзендегі суды реттеу кезінде ағын бағыттауыш ... ... ... ... қалқандар, бөгеттер т.б.), өзен кемерін бекітетін құрылыстар, сең бағыттауыштар мен ұстағыш ... ... ... Су ... ... өзен-көл суын су құбырларына бағыттайды, оны тұтынушыларға жеткізіп отырады. Су қашыртқы құрылыстар ... мен ... ... т.б. ... суды ... ... ... отырады. Олар суқоймаларын толық не жартылай босатуға мүмкіндік беретін су арналы, су жағалық, су бетіндегі, су ... ... ... салынады. Сыртқа шығарылатын судың мөлшерін реттеу үшін суқашыртқы құрылыстар гидротехникалық ... ... Аз ... су ағызып шығару ашық және сифонды су шығарғыштар арқылы іске асырылады. Арнаулы гидротехникалық құрылыстарға СЭС-ның, ... ... т.б. ... ... Оған су ... құрылыстар (шлюздер, су көтергіштер, маяктар және т.б.), айлақтық құрылыстар, (толқын бәсеңдеткіштер, доктар т.б.), мелиорациялық құрылыстар (бас және таратқыш каналдар, ... ... ... ... шлюздер және т.б.), балық шаруашылық құрылыстары (балық көтергіштер, балық әуіттері және т.б.) ... ... ... және арнаулы құрылыстар бір кешенге біріктіріледі. Мысалы, СЭС-ның имараты мен ... ... ... ... Қазақстанда Бұқтырма, Қапшағай, Шардара бөгендері, Ертіс -- ... ... ... Арыс -- Түркістан каналдары, Қызылорда бөгеті ... ... ... ... ... ... ... -- гидротехникалық құрылыстың күрделілігінің көрсеткіші; гидротехникалық құрылыста апат ... ... оның ... ... тигізетін зияны немесе дұрыс жұмыс істемеуінен болатын шығындарды есепке алу. Мелиорациялық жүйедегі елу мың гектарға дейінгі мұндай құрылыстардың ... және ... ... ... класқа, ал 51-400 мың гектарға дейінгісі -- үшінші класқа жатады. Егер негізгі құрылыс (су қабылдағыш, бөгет, канал) ... ... ... су ... ... сумен толығынан камтамасыз етілмейді.[[1]]
Табиғи апаттардың ішіндегі ең қауіптісі, ең залалдысы - су тасқыны мен жер сілкінісі. Жер шарының кез ... ... ... тұратын бұл зілзалалардың қазақтың да қабырғасын сан қайыстырғаны тарихтан ... ... ... табиғат апаттарына қарсы тұру, оның алдын алу тұрғысында адамзат баласы ғасырлар бойы бас ... ... ... ... ... ... беру ... болмай тұр. Зілзала, су тасқыны көбіне көп біздің еркімізден тыс әсерден орын алып ... Ал ... ... ... қара ... Қызылағаштағы апатқа адамдардың себепкер болуы онсыз да зілдей өкініш пен қайғының жүгін ауырлата түсті. Қыршын кеткен бауырларымыз жайлы суыт хабар ... ... ... жас ... ... су шайып кеткен ауыл тұрғындарының қайғысына ортақтасып, көмек қолын созуға ниеттілер қатарының күннен-күнге молая түсуі көңіл ... сәл ... да ... ... ... ... енді осы қасіреттен дұрыс сабақ ала алсақ ... еді. ... ... ... өмірге келген қытайдың жазушы әйелі Дин Лин (шын ... - Цзян ... деп ... ... ... ... ... былай суреттеген екен:. Міне, 1931 жылы жазылған бұл очеркінде Дин Лин қарапайым ... ... ... ... ... ... күңірене жеткізген. Су тасқыны жер жүзінің кез келген бұрышында орын алуы мүмкін. Оның тіпті бір тамшы су табылмайтын Сахара шөлінде де ... рет ... ... ... ... ... жазулы. Бұл зілзаладан ең көп тауқымет тартқан ел ... ... ... ... ... ... ... Хуанхэ мен Янцзы өзендері қалың қытайды асырап қана қоймай, ара-тұра қатал мінезімен ажал құштырып та ... Осы екі ... су ... ... өмірін қиды. Мәселен, 1332 жылы Хуанхэ өзені арнасына сыймай тасып, ... ... ... ... тарихындағы ең бір алапат су тасқыны миллиондаған жанды жұтып қойды. Оның кесірінен елді оба ауруы жайлап, қаза ... саны 7 ... асып ... 1887 жылы да қарт Хуанхэ ескі әдетіне басып, тасыды. Ол ... 11 қала мен 300 ... су алып ... ... 900 мың адамның өмірі қиылды. Кейінірек осы саланы зерттеуші мамандар бұл мәліметтің шындыққа ... ... кісі ... 2 ... мен 6 ... аралығында болуы ықтимал екенін алға тартты. Қытайдағы аса бір қасіретті тасқын 1938 ... ... ... ... ... ... ... үшін Қытай басшылығы Хуанхэдегі бөгеттердің бірін бұзуға мәжбүр болды. Соның салдарынан өзен ... ... ... елді басып ала алмады. Бірақ су тасқынынан 500 мыңға жуық тұрғын ажал құшты. Тибеттен бастау ... ... ... де қаралы тізімнен ойып орын алады. 6 300 шақырымды қамитын ... ... ... ... 1911 жылы ... ... 200 мың адамның өмірін жалмады. Жауынды маусымда қанды қызыл түске боялып шыға келетін асау өзендерді бұғалықтау үшін ел ... ... су ... ... мәжбүр болды. Бірақ тентек су оған да бағынбады. 1981 жылы шілдеде үш күн қатарынан жауған жаңбыр Янцзыны ... ... ... ... ағыс жолында түк қалдырмай, жүздеген мың адамды ажал құрсауына алды. Тіпті 28 мыңнан астам адамның мәйіттері табылмады да. ... ... ... ... елі 2009 жылы ... ... ... үшінші бөгеттің құрылысын аяқтады.Қытайдағы су тасқынынан келетін негізгі қауіп Хуанхэ мен Янцыға ... ... ... ... ... ... ... Әйгілі өзен 1927 жылы қатты тасыды. Елдің он бірдей штатын қамтыған су тасқыны 246 адамды құрбан етсе, ел экономикасын 400 ... ... ... ... ... дерек көздері сол кездегі зілзалада тіпті жарты миллионға жуық тұрғынның көз жұмғанын келтіреді. Экономикасы қарқынды ... АҚШ ... ... ... ... ауыздық-ауға қаржыны аямай төгіп, көптеген бөгеттер салды. Соның арқасында бұл өзен біразға дейін тыншыандай ... ... 1993 жылы ол ... ... ... кесірінен қайта тасыды. 500 адам суға батып өлсе, Сент-Чарльздан 7 мыңға жуық адам басқа жаққа ... ... ... ... орын ... мына бір оқиға тіптен таңғаларлық. 1976 жылдың 31 шілдесінде ұзындығы 125 шақырымды құрайтын, тереңдігі бар болғаны 45 ... ... ... дейтін тоған суы тосын мінез танытты. Арнасына сыймай, 9 метрге дейін көтерілген оның күшті ағысы айналасын түгел жайпады. Тасқыннан 139 адам ... ... 600-ге ... ... ... ... ұдайы жапа шегіп келе жатқан елдердің бірі - Үндістан. Өткен ғасырдағы ең ірі тасқындардың бірі 1970 жылы осы елде тіркелді. Бес ... ... ... ... ... ... жаңбыр құйып, өзен бетінде ақ көбік ойнады. ... сел 20 мың ... ... ... ... қала мен ... ауыл тасқынның астында қалды. Деректерге сенсек, бұл зілзаланың кесірінен 1,5 миллион адам ... ... ... ... ... ... тегістей жойылып кеткендіктен, кейінірек ел ішін түрлі аурулар жайлап, адам шығыны ұлғая түскен. Аштықтан көз ... ... да мол ... екен. 1978 жылы да Үндістанның солтүстігіндегі өзендер арнасынан асып, 1,3 миллион адам суға кетті. Әлемдік сәулет өнерінің жауһары - Тәж-Махалдың өзі ... ... қала ... ... апаттар жиі орын алып тұратынына қарамастан, Ганганың ... 145 ... ... адам ... отыр. Жалпы, бұл елде жылына бірнеше мәрте су тасқыны тіркеліп, миллиондаған адамдар үйсіз-жайсыз қалып жатады.Зардапты су тасқындарының біраз ... жер ... мен су ... ... ... да ... ... жатады. Ғалымдардың зерттеулері бойынша, мұхит жағалауындағы жер сілкінісінің әсерінен жағаға қарай аса биік емес, бірақ жылдамдығы реактивті ұшақтікіне тең (сағатына 800 - 1500 ... ... ... ... ... Бұларға деген атау берілген. Тарихшылар жазба ... ... ... ... 2500 ... ішінде 355 цунами тіркелгенін айтады және оның 308-і бір ғана Тынық мұхитына тиесілі көрінеді. Қазір жылына орта есеппен екі-үш ... өтіп ... Олар ... ... ... және Гавай аралдарына, сондай-ақ Жапонияға қауіп төндіріп келеді. Оның әсіресе жапондарға қатысы мол. 1896 жылы ... ... ... ... қасірет әкелді. Елдің солтүстік-шығысында ұзындығы 300 шақырымдық толқындар пайда болып, ... ... 3-тен 25 ... дейін жеткен. Зілзаланың зардабы да орасан зор еді. Осы табиғат апаты 27 мың адамның ажалына ... ... 10 ... ... үй жердің бетінен жойылып кетті. Ал жанартау атқылауы салдарынан болған аса бір қайғылы оқиға 1883 ... ... Ява ... ... ... ... найзағай гүріліне ұқсас дауысының күштілігі сондай, оны 160 ... ... ... да ... ... ... су ... жалдай-жалдай толқындар пайда болып, цунами жағалау бойындағы тұрғын үйлердің күл-талқанын шығарды. Қаза болғандардың саны тым көп еді. Сол ... ... ... 36 мыңнан астам адам қаза тапқан.Адам баласы әліге дейін су апаттарына қарсы неше түрлі тиімді амалдар ойлап табуға тырысуда. ... ... ... ... ... ... ... сейсмикалық стансалар жұмыс істейді. Сондай-ақ теңіз зерттеушілер ... ... ... де ... тапқан. Бұл салада, әсіресе, тапқыр жапондар мен америкалықтар табысты еңбектенуде. АҚШ-та деп аталатын гидроакустикалық жүйе қолданылады. Ол ... ... ... және қай тұста екенін дәл анықтайды. Су тасқынының алдын алу үшін ... ... ... ... ... ... ... су көлемін азайту үшін тауларды құлатып, үгітіп жатқан оқиғалар да кездеседі. Ғалымдардың бір тобы су ... ... ... да ... ... ... Бұл бір қарағанда, қиял-ғажайып ертегіге ұқсайды. Дегенмен жер тапшылығынан құтылуды көздейтін ... оған бел шеше ... ... ... ғасырдың ортасында неміс сәулетшісі Гермен Зергель жер бетіндегі су қоймаларының көлемін қолдан азайту қажеттігін алға тартты. Ол Жерорта теңізін ... үшін ... және ... ... бөгет салуды ұсынды. Зергельдің пікірінше, сонда теңіздің қалған бөлігі күннің қызуымен-ақ буға айналып кетеді де, Францияның аумағынан сәл үлкен ... ... ... ... ... оның бұл ... ... сынға ұшырады. Міне, адам мен табиғат апаттары арасындағы күрес тоқтаусыз жалғасуда. Бірақ соған қарамастан, апаттар мен одан зардап шеккендер саны азая ... ... ол ... ... қателігінен орын алса, тіптен өкінішті...
ХXI ғасырда адамзат үшін басты проблема су және су ресурстары болып ... ... ... ... Шындығында, бұл көпшілік мойындаған мәселе. Соңғы 50 жылда планетамыздағы халық саны 4 есе өсті, ... ... саны 10 ... ... және одан әрі өсе ... ... Жер ... су қорлары азаймаса көбеймейтіндігі анық. Себебі, өркениеттің өсуімен бірге біздің суға деген сұранысымыз да еселеп арта түседі. ... 1 ... ... алу үшін 250 ... су, болат өндіруге 150 тонна су, синтетикалық талшық алу үшін ... ... су, ал ірі жылу ... ... ... 1,5 ... км (бір өзен деуге болады) су жұмсалады. Ауыл шаруашылығында одан да көп су көлемі қолданылады. Ары ... да ... ... ... айта беруге болады.
Бұл түйткілдің одан әрмен ушығуы сөзсіз. Міне, ЮНЕСКО ұйымының ресми құжаттары да осылай : , , . ... ... , ... т.с.с. мәтіндер кездеседі
Шындығында су мәселесінің өте қауіпті жайт екендігі даусыз. Әлемде су үшін халықаралық ... ... ... ... ... соғатыны рас.
Ал, Қазақстанда жағдай қалай дейтін болсақ, өкінішке ... ... су ... ... орын ... және ... индустриалды дамуы барысында су тапшылығы негізгі кедергілердің бірі болатындығы сөзсіз. Еліміздің су ресурстарын 1 шаршы шақырым ауданға шаққандағы көрсеткіш ТМД ... ... ... Құм басып жатқан Түркіменстанның өзінде Қарақұм каналы салынғаннан кейін бұл көрсеткіш бойынша мүлдем ... ... ... ... ... су ... шараларын бүгіннен бастап нығайту керек.
Экологиялық жағдай да адамзаттың маңызды проблемаларының бірі. Ал ... ... ... су ... тікелей байланысты болып келеді. Әлемде ластанған сулардың 70 пайызы су нысандарына (өзендерге, көлдерге, су бөгендеріне, ... ... ... ... өздігінен тазалану қабілетіне ие, бірақ белгілі бір ластану шегіне дейін ғана. Көп жағдайда ластану мөлшері бұл ... ... есе асып ... ... ... ... бар. ... темпераратурасы өскен сайын суда оттегінің ерігіштігі төмендейді. Оттегі суда ... ... ... қажетті болуымен қатар, әртүрлі суды ластайтын заттарды тотықтырады және ыдыратады. Бүгінгі кезеңде су көздерін ... ... ... ... - ... және ... қолданыстан шыққан сулар.
Су қауіпсіздігінің екінші жағы бар. ... су ... ... мен су қоймаларының қандай қауіп-қатерді бойына жасырып отыратыны белгісіз. Мысалы, өткен жылғы Амур өзеніндегі су тасуын алайық. Шілденің ... ... ... тамыз айы бойы күнде дерлік жауды. Соның нәтижесінде өзен жайылмасы (өзенге жақын ... ойық ... 4-5 м ... суға ... су өзен ... 30-50 ... ... Қаншама елді мекендерді, жолдарды, егістік алқапты су алып кетті, адам ... ... ... Немесе осыдан екі-үш жыл бұрын су тасуынан апаттық жағдай орын алған Жайық ... ... ... ... зиян ... ... болады. Ал, 2010 жылғы Қызылағаш ауылын судың шайып кетуі елдің көпке дейін есінде ... ... ... ... төтенше құбылыстар планетамызда жиілеп кетті. Су тасқындары және көктемгі қар мен жаңбыр суынан судың тасуы бұрынғыға ... ... ... ... біріншіден бұл жағдай климаттың өзгеруімен түсіндіріледі, екіншіден, Жер бетінде халық саны өсіп ... ... ... су ... ... ... (су нысандарының бірнеше жылда қайталанып отыратын деңгейлерінің экстремальді мәндерін ескермейміз), үшіншіден... біз өзіміз кінәліміз. Яғни, әр жыл сайын Жер бетінде ... жаңа су ... ... ... олар ... өмір ... үшін аса қажет. Бірақ көптеген гидротехникалық ғимараттар қажетті сапада салынбайды немесе көбісінің әбден тозығы жеткен, ал оларды уақтылы ... ... ... ... ... су ... байланысты түйткілдері тізбектей беруге болады, сондықтан олардың қандай дәрежелі қауіптілігін алдын-ала білу үшін өзендер, көлдердің және су ... ... ... ... тиіспіз. Тарихтан да қорытынды жасай алуымыз керек. Мысалы, орта ғасырда Ұлы моғолдар Үндістанда жаңа ... ... ... Қаланы 14 жыл тұрғызған, сол уақыттың көрнекті қаласына айналдырмақ болған. Бірақ онда адамдар 1 жыл ғана тұрды. ... ... су ... ... алмаған, қаланы сумен қамтамсыз ету мәселесін шеше алмаған, қаланың маңында су көздері болмаған. Тағы бір мысал, ... ... ... ... ... ... бір бөгет бірінші су тасқынынан соң шайылып кеткен. Қазірдің өзінде 20 пайыздай бөгеттегі апаттар гидрологиялық есептеулердің дұрыс ... ... ... ... су ... су қорларын және су проблемаларын Гидрология ғылымы зерттейді. Гидролог-практиктер өзендер мен көлдерде үздіксіз тұрақты бақылаулар жүргізеді. ... су ... ... - ... ... ... ... процестерді оқиды. Ал жобалаушылар суды қолдану мақсаттарына қарай әртүрлі ... ... ... ... ... есептеулерді қолданады. Кез келген көпір, жол астынан (үстінен) өткізілетін құбырлар, электр желілерінің бағаналары, қорғаныс дамбалар - барлығы гидрологиялық ... ... ... ... ... жылғы Жолдауындағы басым міндеттердің ішінде елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету және ... егіс ... ... ... шешу ... ... ... жөн.
Қазіргі кезде бұл бағытта көптеген жұмыстар жасалуда. Өзендер мен көлдерде бақылау жүргізу пункттері үздіксіз өсіп келеді. ... зор ... ... ... Су бағытында жұмыс істейтін ғалымдар ізденістерін жандандыруда, мысалы, былтыр бірқатар ғылыми мекемелердің ғалымдары мен ... ... жоқ ... ... ... Қазақстанның су проблемаларына және ол проблемаларды шешу жолдарына арналған 30 томдық ... ... ...
Келешекте осы басталған жұмыстарды жалғастырып, еліміздің су қауіпсіздігі мәселелерін шеше алатын білікті жас гидролог-мамандарды дайындау кезек күттірмейтін шаруа болып ... ... ... ... ...
метеорология және гидрология

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау жолдары23 бет
Сырдария облысы қазақтарының этникалық тарихы және этноэкономикалық ерекшеліктері40 бет
Сырдария облысы қазақтарының этнографиясы (Түркістан хабаршысы газетіндегі мәліметтер бойынша)54 бет
Сырдария суының химиялық құрамы116 бет
Сырдария суының химиялық құрамын қалыптастырушы табиғи факторлар32 бет
Сырдария қазақтарының Жанқожа Нүрмұхамедов басқарған көтерілісі28 бет
Сырдария өзені атырауының физикалық-географиялық жағдайын талдау арқылы iрi сауармалы егiншiлiк аймағының геоэкологиялық мәселелері мен табиғи ресурстарын тиімді пайдалану жолдары57 бет
Сырдария өзені төменгі ағысы ландшафттарының құрылымдық өзгерістері54 бет
Сырдария өзенінің гидроэкологиялық жағдайы31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь