Ақша нарығындағы ұсыныс және сұраныс


Жоспар

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 Ақшаның даму эволюциясы, қызметi, нарықтағы рөлi ... ... ... ... 6
1.1 Ақшаның даму кезеңдерi, қызметтерi және экономикалық мағынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Ақша .өтiмдi актив ретiнде және оның нарықтығ экономикадағы рөлi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.3 Ақша . тауардың жалпы эквиваленті ... ... ... ... ... ... ... ... ...13

2 Ақша нарығындағы ұсыныс және сұраныс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.1 Ақшаға сұраныс және оның негiзгi мотивтерi ... ... ... ... ... ... .16
2.2 Ақша қаржы жаңалығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.3 Өтiмдiлiктi таңдау теориясы және ақша нарығындағы тепе.теңдiк ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

Пайдаланған әдебиеттер тiзiмi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Кiрiспе

Аќша – б±л тарихи даму ‰рдiсi барысында ќалыптасќан экономикалыќ категория болып саналады. Ол ќоѓам дамуыныњ єрбiр кезењiндегi µндiрiс жєне айырбас процестерiнде адамдар арасындаѓы экономикалыќ ќатынастарды кµрсетедi. Ќоѓамныњ экономикалыќ дамуы к‰рделенген сайын, аќшаныњ мањызы арта т‰седi. Аќша – тауарлы µндiрiстiњ µнiмi. Аќша- кез-келген тауар айналысыныњ ќ±рамдас бµлiгi жєне оныњ нєтижесi. Тауар жєне аќша бiр-бiрiнен ажырамайды, себебi аќша айналымынсыз тауар айналымы болмайды, болуы да м‰мкiн емес /1, 23б/.
Аќша тауардан дами отырып тауар болып ќала бердi, бiраќ тауардыњ жалпылама эквивалентi ретiнде. Расында да, аќша адамдарѓа ежелден-аќ таныс. Бiраќ оныњ ќалай пайда болѓандыѓы туралы ќ±пия сыры жєне µмiрiндегi мєнi кµп уаќытќа дейiн беймєлiм болды. Б±л с±раќтарѓа ќоѓам µмiрiн зерттей келiп, кµптеген ѓалымдар аќшаныњ тауар айналымында атќаратын мањызын жан- жаќты ашып, жауап бердi.
Ақша - ол ерекше тауар, қоғамдағы эквивалент қызметiн атқаратын және жалпыға бiрдей болама, яғни, басқа тауарлардың жалпығңа бiрдей баламалың құнының нысаны.
…бiр кәсiпкер өзiнiң жұмысында үнемi ақша бiрлiгiмен қарым-қатынаста болады. Ақша тарихи категория, тауарлың өнiм. Ол натуралдық шаруашылықың тауарлың шаруашылыққа ауысу кезеңiнде пайда болды. Осы ауысу кезеңiне себеп болған адамдардың шығарылған өнiмдерiнiң артық болып, «айырбастау» процессiнiң шығуы. Айырбастау үшiн өнiм «тауарға» айналды. Сөйтiп науралдың -өндiрiстiң орнына тауарлы өндiрiс келдi.
Аќшаныњ ќажеттiлiгi туралы єр уаќытта єр т‰рлi ойлар айтылѓан. Мысалы, рационалистiк концепцияны аќыл-ой талабына ѓана енгiзілген кµзќарас жаќтаушылар аќша адамдар арасындаѓы келiсiм ќ±ралы, ол айырбас кезiнде ќ±ндардыњ ќозѓалысына ќажеттi арнаулы ќ±рал деп т‰сiндiрдi. Б±л ойды жаќтаушы Аристотель µзiнiњ Никомахова этика деген кiтабында Айырбасќа ќатысатындардыњ барлыѓы µзара салыстырмалы болу ‰шiн шарттылыќќа негiзделген єлдебiр µлшем болуы ќажет деп жазѓан /2,24б/. Б±л ой кµне Рим ќоѓамындаѓы зањѓа енгiзiлiп, оныњ ќаѓидасы бойынша император аќшаныњ ќ±нын зањмен бекiткен.
Ал, XVI ѓасырдыњ бас кезiнде 1516 ж. утопиялыќ социализмнiњ негiзiн ќалаушы Томас Моор µзiнiњ Золотая книга о наилучшем устройстве государства и новом острове Утопия деген ењбегiнде барлыѓын аќшамен µлшегенде мемлекеттiк iстердiњ табысты жєне д±рыс шешiлуi м‰мкiн болар ма екен деп жазѓан /2, 24б/.
Сондай-аќ, XIX ѓасырда утопист-социалистер Прудон, Оуэн, Грейт жєне басќалары да аќшаѓа терiс кµзќараста болды. Мысалы, Прудон тауар µндiрiсiн саќтай отырып, аќшаны жоюдыњ жобасын ±сынды жєне оны дєлелдемек болды. Сол сияќты 1832 ж. Р. Оуэннiњ тауарларды аќшасыз ењбек бондарын ќолданып, ж±мыс уаќытыныњ шыѓындары арќылы тауарларды баѓалаумен айырбас ж‰ргiзуге ±мтылѓан єректтерi сєтсiздiкпен аяќталѓан.
Сµйтiп, рационалистiк концепцияны жаќтаушылар тобы – аќша адамдар арасындаѓы келiсiмнен туѓан айырбастыњ техникалыќ ќ±ралы деген кµзќараста болды.
Ал, эволюциялыќ концепцияны µрiстеу, бiрте-бiрте даму кµзќарасын жаќтаушылар б±л ж±мбаќты басќаша шешкен. Б±л концепция ќоѓамдыќ тауар µндiрiсiн зерттей келiп, аќша адамдардыњ еркiнсiз айырбастыњ ±заќ дамуыныњ нєтижесiнде б‰кiл тауарлар єлемiнен бµлiнiп шыќќан ерекше тауар екенiн дєлелдейдi.
Алѓашќы болып аќшаныњ тауарлы жаратылысын дєлелдеп, аќша теориясыныњ дамуына кµп ењбек сiњiрген К.Маркс. Ол айырбастыњ жай, ењ ќарапайым формасынан аќшалы формасына дейiнгi ±заќ даму жолдарын зерттей келiп, аќшаныњ ж±мбаќ сырын жоќќа шыѓарды. Сондай-аќ, К.Маркс аќшаныњ ќажеттiлiгi жµнiнде егер аќша жойылса, бiз ќоѓамдыќ µркендеудiњ не ењ жоѓарѓы дєрежесiнде болармыз, не ењ тµменгi сатысына лаќтырылып тастармыз деп µз ойын ќорытындылаѓан. Ал, коммунизм тек ќиял, сондыќтан аќша болды, аќша бар жєне одан єрi де бола бермек /2, 25б/.
Аќша айналыс ќ±ралы ќызметiн атќаратын болѓандыќтан, айналыс ќажеттiлiгi олардыњ саны µткiзiлуi тиiс тауарлардыњ баѓасы мен массасы негiзiнде, яѓни µткiзiлуi тиiс тауарлар баѓасыныњ сомасымен аныќталады
Ал, ќазiргi кездегi нарыќтыќ экономикада аќшаныњ мањызы µте зор. Мен µзiмнiњ осы курстыќ ж±мысымда – аќшаныњ экономикада ќаншалыќты мањызды рµл алатынына тоќталып µттiм. Жєне де тек мањыздылыѓы на ѓана емес, сонымен ќатар аќшаныњ атќаратын ќызметтерiне, оѓан деген с±раныстыњ туу себептерiне, аќша ±сынысына жєне аќша нарыѓындаѓы тепе-тењдiк жаѓдайларына да тоќталып µттiм.
Пайдаланѓан єдебиеттер тiзiмi

1. Сейiтќасымов ¤.С. Аќша, несие, банктер.– А., Экономика, 2001.– 466 б.
2. Кµшенова Б.А. Аќша, несие, банктер, валюта ќатынастары.– А., Экономика, 2000. – 328 бет.
3. Линвид Т.Г. Макроэкономическая теория и переходная экономика.– М., ИНФРА-М, 1996.– С.560
4. Экономикалыќ теория негiздерi Оқулық.– А., Санат, 1998.–455 бет.
5. Гальперин В.М. Макроэкономика.– С.-Пб., Экономика и финансы, 1997.–С.710
6. Жуков Е.Ф. Общая теория денег и кредита.– М., Банки и биржи ЮНИТИ, 1998.–С.359
7. Мэнкью Н.Г. Макроэкономика.– М., МГУ, 1994.–С736
8. Агапов Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика.– М., Дело и сервис, 1999.–С.416

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




Ақшаның дамуы және нарықтағы маңыздылығы

Жоспар

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Аќшаныњ даму эволюциясы, ќызметi, нарыќтаѓы рµлi ... ... ... ... 6
1. Аќшаныњ даму кезењдерi, ќызметтерi жєне экономикалыќ
маѓынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ...6
2. Аќша -µтiмдi актив ретiнде жєне оныњ нарыќтыѓ экономикадаѓы
рµлi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... 10
3. Ақша - тауардың жалпы эквиваленті
... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

2. Аќша нарыѓындаѓы ±сыныс жєне
с±раныс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
1. Аќшаѓа с±раныс жєне оныњ негiзгi
мотивтерi ... ... ... ... ... ... .1 6
2. Ақша қаржы
жаңалығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ..22
3. ¤тiмдiлiктi тањдау теориясы жєне аќша нарыѓындаѓы тепе-
тењдiк ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... .24

Ќорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27 Пайдаланѓан єдебиеттер
тiзiмi ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
..30

Кiрiспе

Аќша – б±л тарихи даму ‰рдiсi барысында ќалыптасќан экономикалыќ
категория болып саналады. Ол ќоѓам дамуыныњ єрбiр кезењiндегi µндiрiс жєне
айырбас процестерiнде адамдар арасындаѓы экономикалыќ ќатынастарды
кµрсетедi. Ќоѓамныњ экономикалыќ дамуы к‰рделенген сайын, аќшаныњ мањызы
арта т‰седi. Аќша – тауарлы µндiрiстiњ µнiмi. Аќша- кез-келген тауар
айналысыныњ ќ±рамдас бµлiгi жєне оныњ нєтижесi. Тауар жєне аќша бiр-бiрiнен
ажырамайды, себебi аќша айналымынсыз тауар айналымы болмайды, болуы да
м‰мкiн емес 1, 23б.
Аќша тауардан дами отырып тауар болып ќала бердi, бiраќ тауардыњ
жалпылама эквивалентi ретiнде. Расында да, аќша адамдарѓа ежелден-аќ таныс.
Бiраќ оныњ ќалай пайда болѓандыѓы туралы ќ±пия сыры жєне µмiрiндегi мєнi
кµп уаќытќа дейiн беймєлiм болды. Б±л с±раќтарѓа ќоѓам µмiрiн зерттей
келiп, кµптеген ѓалымдар аќшаныњ тауар айналымында атќаратын мањызын жан-
жаќты ашып, жауап бердi.

Ақша - ол ерекше тауар, қоғамдағы эквивалент қызметiн атқаратын және
жалпыға бiрдей болама, яғни, басқа тауарлардың жалпығңа бiрдей баламалың
құнының нысаны.
...бiр кәсiпкер өзiнiң жұмысында үнемi ақша бiрлiгiмен қарым-қатынаста
болады. Ақша тарихи категория, тауарлың өнiм. Ол натуралдық шаруашылықың
тауарлың шаруашылыққа ауысу кезеңiнде пайда болды. Осы ауысу кезеңiне себеп
болған адамдардың шығарылған өнiмдерiнiң артық болып, айырбастау
процессiнiң шығуы. Айырбастау үшiн өнiм тауарға айналды. Сөйтiп науралдың
-өндiрiстiң орнына тауарлы өндiрiс келдi.
Аќшаныњ ќажеттiлiгi туралы єр уаќытта єр т‰рлi ойлар айтылѓан. Мысалы,
рационалистiк концепцияны (аќыл-ой талабына ѓана енгiзілген кµзќарас(
жаќтаушылар аќша адамдар арасындаѓы келiсiм ќ±ралы, ол айырбас кезiнде
ќ±ндардыњ ќозѓалысына ќажеттi арнаулы ќ±рал деп т‰сiндiрдi. Б±л ойды
жаќтаушы Аристотель µзiнiњ (Никомахова этика( деген кiтабында (Айырбасќа
ќатысатындардыњ барлыѓы µзара салыстырмалы болу ‰шiн шарттылыќќа
негiзделген єлдебiр µлшем болуы ќажет( деп жазѓан 2,24б. Б±л ой кµне Рим
ќоѓамындаѓы зањѓа енгiзiлiп, оныњ ќаѓидасы бойынша император аќшаныњ ќ±нын
зањмен бекiткен.
Ал, XVI ѓасырдыњ бас кезiнде (1516 ж.( утопиялыќ социализмнiњ
негiзiн ќалаушы Томас Моор µзiнiњ (Золотая книга о наилучшем устройстве
государства и новом острове Утопия( деген ењбегiнде (барлыѓын аќшамен
µлшегенде мемлекеттiк iстердiњ табысты жєне д±рыс шешiлуi м‰мкiн болар ма
екен( деп жазѓан 2, 24б.
Сондай-аќ, XIX ѓасырда утопист-социалистер Прудон, Оуэн, Грейт жєне
басќалары да аќшаѓа терiс кµзќараста болды. Мысалы, Прудон тауар µндiрiсiн
саќтай отырып, аќшаны жоюдыњ жобасын ±сынды жєне оны дєлелдемек болды. Сол
сияќты 1832 ж. Р. Оуэннiњ тауарларды аќшасыз (ењбек бондарын( ќолданып,
ж±мыс уаќытыныњ шыѓындары арќылы тауарларды баѓалаумен айырбас ж‰ргiзуге
±мтылѓан єректтерi сєтсiздiкпен аяќталѓан.
Сµйтiп, рационалистiк концепцияны жаќтаушылар тобы – аќша адамдар
арасындаѓы келiсiмнен туѓан айырбастыњ техникалыќ ќ±ралы деген кµзќараста
болды.
Ал, эволюциялыќ концепцияны (µрiстеу, бiрте-бiрте даму кµзќарасын(
жаќтаушылар б±л (ж±мбаќты( басќаша шешкен. Б±л концепция ќоѓамдыќ тауар
µндiрiсiн зерттей келiп, аќша адамдардыњ еркiнсiз айырбастыњ ±заќ дамуыныњ
нєтижесiнде б‰кiл тауарлар єлемiнен бµлiнiп шыќќан ерекше тауар екенiн
дєлелдейдi.
Алѓашќы болып аќшаныњ тауарлы жаратылысын дєлелдеп, аќша теориясыныњ
дамуына кµп ењбек сiњiрген К.Маркс. Ол айырбастыњ жай, ењ ќарапайым
формасынан аќшалы формасына дейiнгi ±заќ даму жолдарын зерттей келiп,
аќшаныњ ж±мбаќ сырын жоќќа шыѓарды. Сондай-аќ, К.Маркс аќшаныњ ќажеттiлiгi
жµнiнде (егер аќша жойылса, бiз ќоѓамдыќ µркендеудiњ не ењ жоѓарѓы
дєрежесiнде болармыз, не ењ тµменгi сатысына лаќтырылып тастармыз( деп µз
ойын ќорытындылаѓан. Ал, коммунизм тек ќиял, сондыќтан аќша болды, аќша бар
жєне одан єрi де бола бермек 2, 25б.
Аќша айналыс ќ±ралы ќызметiн атќаратын болѓандыќтан, айналыс
ќажеттiлiгi олардыњ саны µткiзiлуi тиiс тауарлардыњ баѓасы мен массасы
негiзiнде, яѓни µткiзiлуi тиiс тауарлар баѓасыныњ сомасымен аныќталады
Ал, ќазiргi кездегi нарыќтыќ экономикада аќшаныњ мањызы µте зор. Мен
µзiмнiњ осы курстыќ ж±мысымда – аќшаныњ экономикада ќаншалыќты мањызды рµл
алатынына тоќталып µттiм. Жєне де тек мањыздылыѓы на ѓана емес, сонымен
ќатар аќшаныњ атќаратын ќызметтерiне, оѓан деген с±раныстыњ туу
себептерiне, аќша ±сынысына жєне аќша нарыѓындаѓы тепе-тењдiк жаѓдайларына
да тоќталып µттiм.

1. АЌШАНЫЊ ДАМУ ЭВОЛЮЦИЯСЫ, ЌЫЗМЕТТЕРI ЖЄНЕ НАРЫЌТАЃЫ Р¤ЛI

1. Аќшаныњ даму кезењдерi, ќызметтерi жєне экономикалыќ маѓынасы

Аќша – ежелгi заманнан пайда болѓан ерекше тауар болып саналады.
Олар тауар µндiрiсiнiњ дамуындаѓы µнiм болып табылады. Тауар – б±л сату
немесе айырбастау ‰шiн µндiрiлген ењбек µнiмi.
Єрбiр ерекше тауар мiндеттi т‰рде т±тыну ќ±ны ретiнде кµрiнедi.
Оныњ ќ±ны жасырын т‰рде болады жєне тек ќана аќшаѓа тењестiру жолымен
табылады. Тауарлар жєне аќшалар бiр немесе осы тауар формасыныњ наќты
ќарама-ќарсы жаќтары бола отырып, айырбас процесiнде бiр-бiрiн табады
жєне µзара бiр-бiрiне ауысады.
Тауар µндiрiсiнiњ µсуiне байланысты неѓ±рлым жиi айырбасталатын
тауар – барлыќ басќа тауарлардыњ бiр-бiрiмен µзара айырбасталу ќ±ралы
бола алады. Тауар айналысыныњ тарихи-эволюциялыќ даму процесiнде жалпы
ќ±ндыќ-эквивалеттiк немесе ресiмделмеген аќша формасын єр т‰рлi тауарлар
ќабылдады. Єр елдiњ географиялыќ орналасу жаѓдайына байланысты олардыњ
жалпы эквивалент рµлiндегi аќшалары єр т‰рлi болды.
Кейiн келе, жалпы эквивалент ретiнде – металл аќшалар ќолданыла
бастады. Ежелгi Спартада, Жапонияда, Африкада темiр, мырыш, ќорѓасын,
мыс, к‰мiс, алтын т‰рiндегi аќшалар пайдаланды. Рим императоры Дионисий
Сиракуз жєне орта ѓасырдаѓы аѓылшын корольдары мырыш аќшаларды ќ±йдырѓан.
Ќытайда жєне кейбiр ежелгi мемлекеттерде мыс – аќша ретiнде пайдаланды.
XVII ѓасырларда Солт‰стiк Америкада ±саќ тµлемдерге ќорѓасын
дµњгелешiктер ќолданылды 1, 11 б.
Кейiннен металдардыњ арасында басты рµл алтын мен к‰мiске µте
бастады, µйткенi олар жалпы эквивалент ‰шiн керек аса ќажеттi сапаларѓа
ие едi.
Сµйтiп, монеталардыњ пайда болуы – аќшаныњ ќ±рылуындаѓы соњѓы
кезењ болып саналады.
Аќшаныњ т‰пкiлiктi маѓынасын ±ѓыну ‰шiн, алдымен оныњ атќаратын
ќызметтерiн айќындап алу керек. Аќшаныњ єрбiр ќызметi – оныњ тауар
айырбастау процесiнен туындайтын, тауар µндiрушiлердiњ µзара байланысыныњ
формасы ретiндегi єлеуметтiк-экономикалыќ мањызыныњ белгiлi-бiр жаѓын
мiнездейдi. Мысалы, К.Маркс µзiнiњ єйгiлi ењбегi (Капиталда(- аќшаныњ 3
формасын: алтын, ќаѓаз, несие жєне 5 ќызметiн: ќ±н µлшемi, айналыс
ќ±ралы, тµлем ќ±ралы, ќор жинау жєне єлемдiк аќшалар деп атап кµрсеткен.
Ендi, осылардыњ єрќайсысына тоќталып µтейiн.
Аќша – ќ±н µлшемi ретiнде. Ќ±нды µлшеу ќызметi тауар µндiрiсi
жаѓдайында туындайды. Б±л аќшаныњ барлыќ тауарлар ќ±ныныњ µлшемi
ретiндегi ќабiлеттiлiгiн бiлдiредi, баѓаны аныќтауда делдал ќызметiн
атќарады. ¤зiнiњ жеке ќ±ны бар тауар ѓана ќ±н µлшемi бола алады.
Аќша – ќ±н µлшемi ќызметiн идеалды, оймен ойлау арќылы орындайды.
Яѓни, тауардыњ ќ±нын µлшеу аќшаѓа айырбасталѓанына дейiн орындалады.
Сµйтiп, ќ±нныњ тауар формасынан аќша формасына айналуы ‰шiн тауардыњ
баѓасын белгiлеу ќажет болѓаны.
Сонымен, ќ±н µлшеу ќызметi – жалпы эквивалент ретiндегi аќшаныњ
тауарѓа деген ќатынасын кµрсетедi.
Айналыс ќ±ралы. Б±л тауар айналысындаѓы аќшаныњ атќаратын екiншi
ќызметi. Б±л жерде тауарлар бiр-бiрiмен айырбасталѓанда аќша делдалдыќ
ќызмет атќарады. Аќша пайда болѓаннан кейiн тiкелей тауар айырбастау (Т-
Т( тауар айналысы формасына (Т-А-Т( айналды. Б±нда екi акт бар: бiрiншiсi
Т-А - ол тауарды сату немесе тауарды аќшаѓа айырбастау, ал екiншiсi А-Т
– аќшаѓа басќа ќажеттi тауарды сатып алу. Аќшаныњ б±л ќызметi тауар
айналымына сапалыќ µзгерiстер енгiздi. Атап айтќанда:
Бiрiншiден, Т-А – процесi µнiм µндiрушiнiњ µнiмдi µндiруге ж±мсаѓан
ењбегiн ќоѓам таныды деген маѓынаны бiлдiредi.
Екiншiден, бiр нарыќта тауарды сатып алып, басќа бiр нарыќќа сатып,
аќша т‰рiне айналдырып алуѓа м‰мкiндiк туады.
‡шiншiден, тауарды аќшаѓа айналдырып (Т-А(, ќажет тауарды сатып
алѓанѓа дейiн ќалдыруѓа болады.
Аќша айналыс ќ±ралы ќызметiн атќаратын болѓандыќтан, айналыс
ќажеттiлiгi олардыњ саны µткiзiлуi тиiс тауарлардыњ баѓасы мен массасы
негiзiнде, яѓни µткiзiлуi тиiс тауарлар баѓасыныњ сомасымен аныќталады
1,20 б.
Тµлем ќ±ралы. Тауар айналысы дамыѓан сайын тауарды сату
уаќыты оѓан аќша тµлеу уаќытымен сєйкес келе бермейдi. Тµлемдi кешiтiре
отырып, сатылѓан тауарларѓа аќы тµлегенде аќша тµлем ќ±ралы ќызметiн
атќарады.

Аќшаныњ тµлем ќ±ралы ќызметi тек тауар айналысын ќамтумен
шектелiп ќана ќоймай, сонымен бiрге аќша ќаржылыќ жєне несиелiк
ќатынастарѓа да ќызмет етедi. Аќшаныњ тµлем ќ±ралы ќызметiнiњ айналыс
ќ±ралы ќызметiнен айырмашылыѓы, б±л ќызметiнде аќша сату сатып алу
процестерiн аяќтайды жєне ќолма-ќол аќшамен ќатар несие аќшалары да
ж‰редi.

Дамыѓан нарыќ жаѓдайында iрi сауда келiсiмдерiнде аќша кµбiне
тµлем ќ±ралы ретiнде ќолданылады. Несие ќатынастарыныњ дамуы ќолма-ќол
аќшаны ќатыстырмастан ќарыз мiндеттемелерiн (мысалы, вексель( µзара
есепке алу жолымен µтеуге м‰мкiндiк туѓызады.
Сµйтiп, аќшаныњ тµлем ќ±ралы ќызметi несие ќатынастары мен несие
ж‰йесiн дамытты.
Ќорлану жєне ќазына жинау ќ±ралы. Аќшаныњ айналыс жєне тµлем
ќ±ралдары ќызметiн орындауы ‰шiн ќажеттi мµлшерде белгiлi-бiр уаќытта
аќша ќорын жинау керек. Єр т‰рлi жаѓдайларѓа байланысты тауар айналысы (Т-
А-Т( тоќтап (Т-А( ќалуы м‰мкiн. Осыныњ нєтижесiнде аќша айналысы да
тоќтап, белгiлi-бiр тауарларды сатќаннан соњ аќша жиналып ќалады. Єрине
аќша ќорын жинау єр т‰рлi наќты себептерге байланысты.
Тауар айналымыныњ ‰зiлiссiз бiрќалыпта ж‰руi ‰шiн ќажеттi аќша
мµлшерi µзгерiп отырады. Сондыќтан, бiр кезде айналысќа ќосымша ќосып,
кейде, керiсiнше ондаѓы аќшаны шыѓару ќажет болады.
Ќазiргi жаѓдайда, ќазына жинау ќызметi айналыстаѓы аќша массасын
реттегiш рµлiн атќармайды. Ќазына тек ќана мемлекеттiњ саќтандыру ќоры
ретiнде болады. Алтын резервтерi мемлекетке экономикалыќ тєуелдiлiктiњ
болуына кепiлдеме бередi. Ќазiр Ќазаќстан Республикасыныњ ¦лттыќ банктегi
алтын резерв ќоры 7 млрд. 707 млн. тењгенi ќ±райды.
Ќорыта айтќанда, аќшаныњ ќор жинау жєне байлыќ ќ±ру ќ±ралы ќызметi
арќылы ±лттыќ табысты ќалыптастыру, бµлу жєне ќайта бµлу процестерi
ж‰редi.
Д‰ниеж‰зiлiк аќша. Халыќаралыќ ењбек бµлiнiсiнiњ дамуы, шаруашылыќ
байланыстардыњ интернационалдануы тауар жєне аќша айналысыныњ ±лттыќ
шењберден шыѓып, єлемдiк нарыќтыњ пайда болуына єсер еттi. Б±л
экономикалыќ ќатынастар – аќшаныњ д‰ниеж‰зiлiк ќызметiнiњ алѓы шарты.
Сондыќтан аќша халыќаралыќ сауда-саттыќќа ќызмет кµрсетедi.
Кейбiр елдердiњ ±лттыќ аќша белгiлерiнiiњ д‰ниеж‰зiлiк аќша ретiнде
ќолдануыныњ себептерi:
Бiрiншiден, б±л елдердiњ д‰ниеж‰зiлiк сауда мен несие
ќатынастарында жоѓары ‰лестi салмаѓы бар;
Екiншiден, б±л елдердiњ басќа елдерге айтарлыќтай несие беруге
м‰мкiндiгi бар 2, 23 б.
Бiр сµзбен айтќанда, экономикасы дамыѓан жєне єлемдiк нарыќтаѓы
тауарларыныњ ‰лес салмаѓы ќомаќты мемлекеттердiњ ±лттыќ валютасы
д‰ниеж‰зiлiк аќша бiрлiгi ретiнде ж‰редi.
Жоѓарыда айтып µткендей, аќша – б±л тарихи дамыѓан экономикалыќ
категория. Ол ќоѓам дамуыныњ єрбiр сатысында µндiрiс жєне айырбас
процесiнде адамдар арасында ќалыптасатын экономикалыќ ќатынастарды
бiлдiредi. Ќоѓам – экономиканыњ єр т‰рлi ‰лгiсiне µткенде аќшаныњ мањызы
арта т‰седi. Мысалы, орталыќтанѓан жоспралы экономикада керiсiнше аќшаныњ
мєнi шектеулi болды.
Ал, ќазiргi жаѓдайдаѓы нарыќтыќ экономикада аќшаныњ мањызы зор.
Себебi, єр т‰рлi меншiк жаѓдайында (мемлекеттiк, кооперативтiк, жеке(
ж±мыс iстейтiн тауар µндiрушiлер µндiретiн жєне сататын µнiмнiњ кµлемiн,
т‰рiн жєне баѓасын бекiтуге дербестiк алды.
Сондыќтан да, аќша – нарыќтыќ экономикада аќша-несиелiк реттеуде
айналыстаѓы аќша массасыныњ µсуiн тежеу, инфляциялыќ процестердi жењу
жєне µнiмдi ынталандыру баѓытында ќолданылады.

2. Аќша - µтiмдi актив ретiнде жєне оныњ нарыќтыќ
экономикадаѓы рµлi

Аќша – б±л тµлем ќ±ралын атќаратын активтер болып саналады. Ал,
µтiмдiлiк - µзiнiњ номиналды ќ±нын жоѓалтпай тез, єрi ыњѓайлы есеп
айырысу ќ±ралын атќаратын активтердi бейнелейдi. Яѓни, аќша - µте µтiмдi
активтер болып табылады 3,230 б.
¤тiмдi т‰сiнiгi – аќша категориясын аныќтау ‰шiн мањызды. Ќандай
болмасын м‰лiктiњ немесе активтiњ µтiмдiлiгi дегенде, оныњ оњай сатылуы
жєне ќ±нын жоѓалтпай аќша т‰рiне айналу м‰мкiндiгiн айтады 4,370 б.
Демек, активтердiњ ењ µтiмдi т‰рi – аќша болып табылады. Сол сияќты,
жоѓары µтiмдi м‰лiктерге: алтын, баѓалы метелдар мен тастар, м±най, µнер
шыѓармалары жатады. Ал, µтiмi тµмендеу болатындарѓа: ‰йлер, ќ±рал-
жабдыќтар (бизнесмендер оларды (м±здатылѓан( ќ±ралдар деп те атайды(
жатады.
Фирмалар, ‰й шаруашылыѓы немесе мемлекет иелiгiндегi кез-келген
м‰лiктi сатуѓа болатындыќтан, ал келген т‰сiмдердi басќа заттарды сатып
алуѓа ж±мсауѓа болатындыќтан, оны сатып алу м‰мкiндiгiнiњ ќор жинау
ќ±ралы ретiнде ќарастыруѓа болады. Єйткенмен де, аќшаныњ басќа ешќандай
активтер ие бола алмайтын 2 ќасиетi бар:
Бiрiншiсi, аќша – жаратылысынан айналыс ќ±ралы болып
табылатындыќтан, оны басќадай активтерге айырбастаудыњ ќажеттiгi жоќ;
Екiншiсi, актив ретiндегi ајшаныњ б±л ерекшелiгi – олардыњ
номиналды ќ±ны не µсе алмайды, не азая алмайды. Б±л расында да осындай,
себебi аќша ќ±н µлшемi болып табылады жєне барлыќ номиналды баѓаларды
аныќтау ‰шiн ќолданылады 5, 175 б.
Актив µтiмдiлiк ќасиетiне ие болады, егер ол тµлем ќ±ралы ретiнде
ќолданылса немесе оњай тµлем ќ±ралына айналса жєне µзiнiњ номиналды ќ±нын
жоѓалтпаса. Бiраќ, ешќандай да актив аќша дењгейiндегiдей µтiмдiлiкке ие
емес жєне ие бола алмайды.
¤неркісiбi µркендеген мемлекеттерде аќша жиыны ќ±рамын аныќтау ‰шiн
негiзгi аќша агрегаттарыныњ тµмендегi жиынтыѓын пайдаланады:
М1 – айналыстаѓы ќолма-ќол аќша (банкноталар, тиындар, ал кейбiр
мемлекеттерде ќазыналыќ билеттер( жєне банктiк аѓымдаѓы шоттардаѓы
салымдар жатады;
М2 – М1 + мерзiмдi 4 жылѓа дейiнгi коммерциялыќ банктердегi
мерзiмдi жєне жиныќ салымдары жатады;
М3 - М2 + арнаулы несие мекемелерiндегi жинаќ салымдары кiредi;
L – М3 + iрi коммерциялыќ банктердiњ депозиттiк сертификаттары
ќосылады;
Ќорыта айтќанда, єрбiр аќша агрегаты µзiнен алдыњѓылардыњ барлыќ
элементтерiн µзiне бiрiктiрiп ‰лкен аќша жиынын ќ±райды.

Аќшаѓа нарыќтыќ экономикада µте мањызды ‰лесi тиедi. Оныњ негiзгi
тµрт себебi бар:
Бiрiншiден, аќша – экономикалыќ ж‰йеде тауар µндiрушiлер
арасындаѓы ќатынасты байланыстырушы ќ±ралы болып табылады;
Екiншiден, ол сапалы болып келетiн жања рµлге ие болады.
Осылайша, кєсiпорында µндiрiлетiн тауарлардыњ ќ±ны аќшалай кµрiнiс табады
жєне де ќ±н µлшемi мен аќша капиталы ќызметiн атќарады;
Егер де кєсiпорын µнiмi наќты аќшаларѓа сатылып жєне т‰скен аќшаѓа
µндiрiске шикiзат сатып алынатын болса, онда аќша айналыс ќ±ралы мен
капитал ќызметiн атќарады. Ал, егер µнiм несиеге алынып, белгiлi бiр
мерзiм кµлемiнде аќшалай тµленiп отыратын болса, онда ол тµлем ќ±ралы
болып табылады.
‡шiншiден, аќшаныњ кµмегiмен ±лттыќ табысты мемлекеттiк бюджет,
салыќ жєне заемдар арќылы ќ±ру жєне бµлу ‰рдiсi ж‰зеге асырылып отырады;
Тµртiншiден, аќша – интернационалдау жаѓдайындаѓы шаруашылыќ
байланыстардыњ ж±мыс к‰шi мен капитал алмасудыњ жєне тауар ќозѓалыс
‰рдiстерiн ж‰зеге асырып отырады 6,100 б.
80-жылдарда єлемнiњ басты елдерi монетарлыќ концепция кµзќарасында
т±рѓан кездерi, экономиканы мемлекеттiк реттеуде аќша-несие саясаты ењ
басты элемент болып т±рды, ал аќшаныњ рµлi одан єрi арта т‰стi.

1.3 Ақша - тауардың жалпы эквиваленті

Ақша кез келген тауар құнын бiлдiретiн ерекше тауар ролiн атқарады.
Осыдан қелiп ақшаның жаппай өктем күшi пайда болды. Ақшаның қоғамдағы мәнiн
К.Маркс "индивид өзiнiң қоғамдық билiгiн де, қоғаммен байланысын да өзiнiң
калтасына салып жүредi" деген афоризммен сипаттады. Ол мынадан айқын
қөрiнедi:
Бiрiншiден, тек ақшаға айырбастау арқылы ғана тауарлар коғамдық
еңбектiң нәтижесi екенiн анықтауға болады. Мысалы, ақшаның тауарлар
айырбасында делдалдық етуi арқылы қоғамдық еңбеқтiң сапалық деңгейi
айқындалып, сандық есебi жүргiзiледi.
Екiншiден, әр адамның еңбектегi, яғни қоғамдық өнiмдегi үлесiн де ақша
арқылы анықтауға болады. Себебi адамның қоғамдық еңбектегi үлесiн жалақы
ретiнде алғанда ақша төлем құралы қызметiн атқарғаны.
Үшiншiден, айырбас процесiнде ақшаның делдалдық етуiмен тауардың iшкi
қайшылықтары да шешiледi. Тек ақшаның пайда болуына байланысты бүкiл
тауарлар тұтыну кұндары түрiнде айырбас қатынасының бiр жағында тұрады да,
ал екiншi жағында бүкiл тауарларға қарсы құннын тұлғасы ретiнде ақша қарсы
тұрады.
Тауарлар дүниесiнiң тауар және ақша болып екiге бөлiнуi оның тұтыну
құнымен құнының, яғни тауардың iшкi қарама-карсы жақтарының қайшылығын
шешуге жол салады. Өйткенi, егер тауар сатылса, оның тұтыну құнының
бiреудiң қажетiн өтеуге керек болғандығы. Бұл бiр жағынан, ал екiншi
жағынан оның құнының бар екендiгi дәлелденгенi.
Сатылған құн ендi ақша түрiнде тауар өндiрушiнiң қолына түседi. Сөйтiп,
тауар өндiрушiге түскен ақшаның мөлшерiне карай өз өндiрiсiне басқа кез
келген қажеттi тұтыну құнын алуға мүмкiндiк туады.
Қорыта айтқанда, құнның ақшалай формасының пайда болуы, яғни ақша -
тауардың жалпы эквивалентi болуы тауар өндiрiсiнiң ұлғайып, айырбас
қатынастарының алғашқы кездейсоқ жағдайдан нақтылы және үнемi қайталанатын
процеске айналып, кең көлемде өсуiне жол ашты.
Тауар өндiрiсiнiң тарихи даму барысында ақшаның ролiн әр түрлi
тауарлар атқарды. Әрбiр тауарлы өндiрiс тауардың жалпы эквивалентiн
пайдаланды. Қоғамдық еңбектiң бiрiншi iрi белiнуi нәтижесiнде малшы
тайпалары пайда болып, олар айырбас кұралы ретiнде малды қолданды. Оның
нақты түрi жергілiктi жердiң жаратылысына байланысты әр түрлi болды.
Мысалы, далалық жерлерде тауардың жалпы эквивалентi
ролiн жылкы, өгiз немесе кой атқарса, шел және шөлейт
жерлерде - түйе қысы ұзақ тундрада бұғы атқарды. Ақшаның
айырбас кұралы қызметiн мал атқаруы әр халықтардың ауыз
әдебиетiнде сақталғаны соншалық, кейiн металдан соғылған ақшаны да
мал атауларымен атаған. Мысалы, латын сөзi "пекус" "мал", ал
"пекуня" - "ақша"; үндiлердiң ақша өлшемi "рупия" "рупа" - "мал"
деген сөзден шыққан.
Қазiргi кезде көп қолданылып жүрген "капитал" деген сөздiң шығу тарихы
да мал атауымен байланысты көрiнедi, өйткенi ескi герман тiлiнде меншiгiнде
көптеген мал басы болса, оның байлығын "капитал" деп атаған.
Кейiнiрек қолөнер кәсiбi дами бастаған кезде әр түрлi
халықтардың айырбасқа қолданған алғашқы тауары сирек кездесетiн аңдардың
терiсi болған. Ертедегi скандинавтар мөлшерi әр түрлi тауарларды сатып
алғанда оларды түлкi, сусар, бұлғын терiлерiне айырбастаған. Сiбiр
халықтары айырбаста бұлғынның терiсiн қолданса, ал құндыздың терiсi
Солтүстiк Америкада жүрген. Сондай-ақ терi ақшаларын
Моңғолияда және Тибет пен Памир тауларының етегiн мекендеген халықтар кең
пайдаланған. Ертедегi ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс,жұмысбастылық және еңбекке ақы төлеу
Сұраныс және ұсыныс моделі
Сұраныс және ұсыныс заңдары
Сұраныс және ұсыныс икемділігі
Сұраныс және ұсыныс теориясы
Сұраныс пен ұсыныс
Сұраныс пен ұсыныс туралы
Микроэкономикадағы сұраныс және ұсыныс моделі
Сұраныс пен ұсыныс жайлы
Ақшаға сұраныс пен ұсыныс
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь