Құқық шығармашылық қызметінің теориялық негіздері

КІРІСПЕ

1. ҚҰҚЫҚ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Құқық шығармашылығының түсінігі мен мазмұны
1.2. Нормативтік актілердің заңды күшінің уақыты, кеңістігі және адамдарды қамтуы
1.3. Қазақстан Республикасының құқық шығармашылық қызметі

2 ҚҰҚЫҚ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ЗАҢДЫҚ ТЕХНИКА
2.1 Құқық нормалары және заң шығару процессі
2.2 Қазақстан Республикасының құқық шығармашылық қызметі және олардың түрлері
2.3 Нормативтік құқықтық актілер және олардың түрлері

ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қоғамды басқаруда мемлекет пен құқық сан алуан нормативтік актілерді өмірге әкеліп, ескіргенін жаңартып, кемшіліктері болса толықтырып отырады. Бұл процесте заңға көп күрделі талаптар қойылады. Заң неғұрлым мазмұны жағынан өмір талаптарына сәйкес, халықтың ойы мен негізгі мүдделерін терең қамтыса, нысаны жағынан да әбден жетілсе соғұрлым ол тәуелсіз демократиялық мемлекет құру күресіне тиянақты үлесін молынан қосады, заңның беделі артады. Сол себепті заң жобасын жасауға оны жан-жақты талқылауға көпшілік халықтың, қоғам ұйымдарының белсене қатысуы біздің жалпы халықтық мемлекетімізде заңдылыққа айналды. Өте маңызды заң жобалары халықтың талқылауына түседі. Заң қабылдайтын орган – Парламент көпшіліктің ұсыныстарына жіті көңіл бөледі, оның тұрақты комиссияларында мұқият тексеріліп, Парламентке арналған ұсыныстар алынады. Демократияның қағидалары осылайша заң қабылдау саласында іс жүзіне асады. Заң жобасы туралы пікір айтуда азаматтарға, олардың қоғамдық ұйымдарына шек қойылмайды. Мұндай ұсыныстар тиісті мемлекеттік органдарда жан-жақты қаралады. Заң жобасын ұсынудың ерекше түрі бар, оны депутаттар тобы мен мемлекеттің Үкіметі ғана жасай алады. Олардың ұсынған заң жобалары Парламенттің талқылауына түседі. Заңға тәуелді нормативтік актілер де осылай жан-жақты талқылаудан өтіп барып қабылданады.
1. А.С. Ибраева, Н.С. Ибраев Теория государства и права: учебное пособие.- Алматы, «Жеті жарғы», 2003, - 65-71стр.
2. А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша – орысша және орысша – қазақша қысаша түсіндірме сөздігі.- Алматы, «Жеті жарғы» 1996ж.
3. А. Жакупова «Конституция – основа развития государства» // Заң және заман.-2005ж. №9-17б.
4. Ә. Әділхан «Адам құқы – ең жоғары құндылық» // Заң және заман.- 2005ж.-№25-3-5 б.
5. Б. Қонақбаев «Азаматтарды құқықтық қорғау және олардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» // Заң.-2005ж.-№31.-26-28б.
6. Г. Адрасулова «Юридическое значение, функции и эффективность применения норм права» // Фемида.-2006ж.-№10-11-14б.
7. Ғ. Сапарғалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық теориясы: оқу құралы.- Алматы, «Жеті жарға», 1998ж.,-88-89б.
8. «Қазақстан Республикасының Конституциясы»: Түсініктеме.-Алматы, «Жеті жарғы», 1999ж.,-26-32б.
9. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері» : оқулық.-Алматы, 2003ж.,-112-116б.
10. Қ.А. Мустафаев «Құқықтық тәлім - тәрбие мен жалпы оқытудың іс-шаралары» // Заң.-2005ж.-№5.-31-33б.
11. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және құқық теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың баспа- полиграфия орталығы 1999ж.,-124-127б.
12. «Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» 27.12.1994ж.
13. Н.Ә. Назарбаев «Қазақтан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында»: Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы .- Астана, 2006ж.,-9-11б.
14. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан – 2030» Алматы, 1998ж.
15. Н.Дулатов, С. Амандықова, А. Турлаев Мемлекет және құқық негіздері: Фолиант.- Астана, 2001ж.,-10-14б.
        
        ЖОСПАРЫКІРІСПЕ
1. Құқық шығармашылық қызметінің теориялық негіздері1.1 Құқық шығармашылығының түсінігі мен мазмұны 1.2. Нормативтік актілердің заңды күшінің уақыты, кеңістігі және адамдарды ... 1.3. ... ... ... ... қызметі
2 Құқық шығармашылық және заңдық техника
2.1 Құқық нормалары және заң шығару процессі
2.2 Қазақстан ... ... ... ... және ... ... 2.3 Нормативтік құқықтық актілер және олардың түрлері ҚОРЫТЫНДЫ ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
1. Құқық шығармашылық қызметінің теориялық негіздері1.1 ... ... ... мен ... ... мемлекет пен құқық сан алуан нормативтік актілерді өмірге әкеліп, ескіргенін жаңартып, ... ... ... ... Бұл ... ... көп күрделі талаптар қойылады. Заң неғұрлым мазмұны жағынан өмір талаптарына сәйкес, халықтың ойы мен негізгі мүдделерін ... ... ... ... да ... ... ... ол тәуелсіз демократиялық мемлекет құру күресіне тиянақты үлесін ... ... ... ... ... Сол себепті заң жобасын жасауға оны жан-жақты талқылауға көпшілік халықтың, қоғам ұйымдарының белсене қатысуы біздің жалпы халықтық мемлекетімізде заңдылыққа айналды. Өте ... заң ... ... ... түседі. Заң қабылдайтын орган - ... ... ... жіті ... ... оның тұрақты комиссияларында мұқият тексеріліп, Парламентке арналған ұсыныстар алынады. Демократияның қағидалары осылайша заң ... ... іс ... ... Заң ... ... ... айтуда азаматтарға, олардың қоғамдық ұйымдарына шек қойылмайды. Мұндай ұсыныстар тиісті мемлекеттік органдарда жан-жақты қаралады. Заң жобасын ұсынудың ... түрі бар, оны ... тобы мен ... ... ғана жасай алады. Олардың ұсынған заң жобалары Парламенттің талқылауына түседі. Заңға тәуелді ... ... де ... ... ... өтіп ... қабылданады.
Құқық шығармашылық процесінің сапасын жақсартуға екінші зор үлес қосатын ... сан ... ... ... ... ... сала-салаға бөліп реттеп, отыру. Қоғамның диалектикалық даму барысында мемлекеттік органдардың құқықтық нормаларын ... ... де ... ... ... ... ... заңдар күшін жояды немесе оларды жаңа жағдайға бейімдеп толықтыру талабы қойылады. Осыған байланысты мезгіл-мезгіл сол ... ... ... қарау, реттеу, бір жүйеге келтіру кажет. Нормативтік актілерді реттеудің ... екі жолы бар. Олар - ... және ... деп ... ... - ... келген құқықтық нормаларды мазмұны жағынан өзгертпей, сыртқы белгілері мен пиғыл, пікір бізде казір толығымен ... ... және ... ... үшін ... ... ... мүдде-мақсаттарын іске асыратын болды. Бұл міндеттерін мемлекет пен құқық қалың бұқарасыз дұрыс уақытында ... ... ... ... актілердің сапасын жақсартып, сол арқылы халықты, қоғамды басқаруға молырақ қатыстыруға тырысады. Халықты, қоғамды басқаруға қатыстыру түрлері:
- қоғамның барлық саласындағы ... ... ... ... ... ... ... органдарына халық депутаттар сайлайды, сол арқылы мемлекеттің жұмысымен танысып, оның ... ... ... ... ... ... ... заңның жобасын талқылауға радио, телеэкран, газет-журнал арқылы қатысып отырады;
- мемлекеттік референдумға халық ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестіктер, одақтар, ұйымдар кәсіпкерлер одағы, саяси партиялар арқылы қалың бұқара мемлекет пен ... ... ... ... ... ықпал етіп отырады.
1.2. Нормативтік актілердің заңды күшінің уақыты, ... және ... ... ... ең күрделі негізін құрайтын нормативті-құқықтық актілер. Бұл жүйеге қоғамдағы қатынастарды реттеп, басқарып отыратын нормативтік актілердің басым көпшілігі кіреді. Құқықтың басқа ... ... ... діни т.б. ... жалпы мемлекеттік қатынастарды реттеп, басқара алмайды, тек нормативтік актілерге қосымша күш ретінде жұмыс атқарады.
Нормативтік актілер қоғамның, жеке ... ... іске ... ... ... әлеуметтік, ұлттық, халықаралық қатынастарды реттеп, басқарады.
Дүние жүзінің заң ғылымы құқықтың негіздерін құқықтық нормалардың мазмұнымен тығыз байланыста реттеп, дамытады. Адам ... ... ... ... ... актілер бірте-бірте, эволюциялық жолмен құқықтың ең күрделі, ең шешуші негізіне айналады. Көне дәуірде нормативтік актілер тек мемлекеттік қатынастарды реттеп, басқарып ... ... ... ... қатынастарды әлеуметтік нормалардың басқа түрлері (мораль, әдет-ғұрып, дәстүр, діни т.б.) ... ... ... ... ... ... сол ... қатынастарды бірте-бірте өзі реттеп, басқаруға көшті. Қазіргі кезде әлемдегі барлық мемлекеттерде құқықтық нормалар қатынастарды реттеп, басқарудың басым түріне ... ... ... ... ... іске ... демократияны дамытуда, құқықтық мемлекетті қалыптастыруда нормативтік актілер ең шешуші рөл атқарады.
Нормативтік-құқықтық актілердің мазмұнының сипаттамасы:
1) Бұл актілерді мемлекеттің билік ... бар ... ... ... ... ... болады. Оны орындау міндетті.
2) Бұл процесте мемлекеттің егемендігі іске асып отырады. Оның маңыздылығы ... ... ... ... ... ... актілердің мазмұны құқықтық нормалармен сәйкес, дәлме-дәл болуға тиісті. Өйткені мемлекеттік органдар - деген атпен әртүрлі мағынада ... ... ... ... ... ... бөлу үшін міндетті түрде тиісті нысанында шығарылады. Онда барлық реквизиттері көрсетілуі қажет.
Нормативтік актілердің өмірге келуі, ... ... ... ... ... Оның ... ... қоғамның экономикалық, базисының өзгеруі, соған сәйкес қоғамның саяси, әлеуметтік, мәдени, таптық мүдде-мақсаттарының өзгеруі.
Бұл объективтік өзгерістер өмірге субъективтік өзгерістерді қалыптастырады:
- мемлекеттік ... ... ... мемлекет пен құқықтың функциялары өзгеріп, нормативтік актілерді дамытады;
- құқықтық қатынастар ... ... ... рухани сана-сезім, білім дамиды.
Қоғамдағы осы объективтік және субъективтік өзгерістерді ... ... үшін ... ... ... ... даму ... болады. Бұл процестің сапалы дамуын қамтамасыз ету үшін:
- құқықтық ... ... ... ... ... кәсіпқойлығын, білімін, тәжірибесін көтеру;
- мемлекеттік органдардың қызметінің сапасын жақсарту.
Сонымен, нормативтік-құқықтық актілер - ресми ... ... ... күші бар ... ... ... ... саясатты орындайтын, қоғамның халықтық мүдде-мақсатын іс жүзіне асыратын ең сенімді, шешуші ... Оның ... ... негіздерінен ерекшелік белгі-нышандары:
- нормативтік актілер мемлекеттің өкілетті органдарының бекіткен немесе жалпы халықгық референдумда қабылданған нормалар;
- нормативтік актілердің мемлекеттік күші бар ... ... ... оны ... ... ... ... міндеті;
- нормативтік актілер ресми түрде: заң, қаулы, жарлық, ереже т.б. болып шығады, олардың заңды ... ... ... ... ... қоғамдық, күрделі қатынастарды реттеп, басқарады.
Нормативтік актілердің түрлері:
- заңды күшіне қарай нормативтік актілер екі топқа бөлінеді: заңдар және заңға ... ... ... ... ... ... нормативтік актілердің де заңды күші жоғарылай береді.
- нормативтік ... ... ... ... ... ... өндірістік, шаруашылық, әлеуметтік, мәдени т.б. қоғамның салаларына сәйкес;
- нормативтік актілердің іс-әрекетінің ... ... үш түрі ... ... ... ... ... төтенше іс-әрекеттер;
- субъектілеріне қарай (нормаларды қабылдаған мемлекеттік органдар) нормативтік актілер үш топқа ... ... ... ... ... ... ... органдардың актілері, сот жүйесінің актілері.
Заң - қазіргі заманда мемлекеттің ең жоғарғы нормативтік актісі. Ол қоғамдағы ең ... ... ... ... ... Заң ... барлық нормалардың - деуге болады. Заңның белгі-нышандары:
- заң парламентте немесе жалпы халықтық референдумда қабылданады;
- заң күрделі, ... ... ... қабылданады;
- заң арнаулы процедура арқылы қабылданады (ол төрт-бес кезеңнен өтуге тиісті);
- ... ... ... тексере, өзгерте алмайды;
- заң қоғамдағы нормалардың кіндігі, атасы.
Заңның үстемдігі арқылы қоғамдағы заңдылық, төртіп қамтамасыз етіледі. Заң арқылы қоғамның ... ... ... ... іс ... ... Заң арқылы адамдардың бостандығы мен құқықтары, демократияның басқа да талаптары қалыптасады.
Қазақстан ... ... заң ... ... ... ... Республиканың ең жоғарғы өкілді органы (49-6. 1-т.). Парламент аса маңызды қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... актілер - бұл актілер төрт түрге бөлінеді: жалпы қоғамдық, жергілікті, ведомствалық және мекемелік актілер. Жалпы ... ... - ... ... ... ... күші бар ... (Президенттің жарлықтары, Үкіметтің қаулылары). Жергілікті басқару органының актілері - ... ... ... ... Ведомстволық актілер министрліктердің бұйрықтары, шешімдері, инструкциялары. Мекемелердің өз аппаратының ішкі ... ... ... билігінің актілері - Конституцияның 75-бабына сәйкес, Қазақстан ... сот ... тек сот қана ... ... Сот ... азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауды жүзеге асыруға арналған. Сот билігі Республикамыздың нормативтік актілерінің және ... ... ... ... барлық істер мен дауларға қолданылады. Сот билігі сот ісін жүргізудің азаматтық, қылмыстық және заңмен белгіленген өзге де нысандары ... ... ... ... ... ... өзге ... сондай-ақ олардың заңды өкімдері, талаптары, тапсырмалары мен басқа өтініштері Республиканың бүкіл аумағында барлық мемлекеттік органдардың, ұйымдардың, лауазымды адамдар мен азаматтардың ... үшін ... ... табылады.
Сот төрелігінің қағидалары:
- адамдардың кінәлі екендігі заңды күшіне ... сот ... ... ол ... ... кінәлі емес деп есептеледі;
- бір құқық бұзушылық үшін ешкімді де қайтадан қылмыстық немесе әкімшілік ... ... ... айыпталушы өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес;
- адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез келген күдік айыптаушының ... ... ... ... ... ... заңды күші болмайды.
- қылмыстық заңды ұқсастығына қарай қолдануға жол берілмейді (Конституцияның 77-бабы).
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты - жалпы ... ... ... ... ... ... және ... істер жөніндегі мемлекеттегі сот билігінің жоғарғы органы. Занда көзделген іс жүргізу нысандарында олардың қызметін қадағалауды жүзеге асырады, сот ... ... ... ... ... ... (прецеденттік түсінік береді).
Конституциялық бақылау Қазақстан Республикасында Конституциялық Кеңестің ... Ол ... ... ... бірі болып саналады, Конституцияның үстінен қарауды және оның тікелей ықпалын қамтамасыз етуді, азаматтардың ... ... ... мен бостандықтарын қорғауды, биліктің бөлісу қағидаларын орындауды т.б. ... ... ... ... даму ... ... нормативтік актілер сан жағынан да, сапа жағынан да күрделі дамып, ... ... ... ... ... де, ... да, кемшіліктері де молаяды. Осы сан алуан нормативтік актілерден өздеріне керектерін ... ... ... жеке және ... ... өте қиын ... ... мемлекет қабылдаған нормативтік актілер жіктеліп, топтастырып отырылады, оның әр түрлі әдіс-тәсілдері болады:
1) Ең күрделі түрі: инкорпорация, кодификация, ... ... - ... ... ... сала-салаға бөліп, алфавит бойынша, норманың шыққан уақытына сәйкес жүйеге келтіру. Сол арқылы ... ... ... ... ... ... ресми инкорпорация - мемлекеттік органның жасаған жинағы. Бұл ... ... ... болады;
- бейресми инкорпорация - жеке және заңды тұлғалардың жасаған жинақтары, оған сілтеме жасауға болмайды;
- хронологиялық инкорпорация - ... ... ... ... жүйеге келтіру;
- жүйелік инкорпорация - құқықтың жүйесіне немесе қатынастардың жүйесіне сәйкес ... ... бұл ... ... ... ... Оның ... ең күрделісі - заңдардың жинағы (свод законов). ... ... заң ... ... ... заң шығарушы органның нұсқауымен жасалып, парламентте бекітіледі.
2) Жинақтың жасалу процесінде ескірген нормалар алынып, кемшіліктері болса толықгырылып, жетіспейтін жерлері болса жаңа ... ... ... ... толығымен жаңарып шығады.
3) Жинаққа қоғамдағы ескірмеген, заңды күші бар нормативтік актілердің барлығы кіргізіліп, мемлекеттің ең ... ... ... ... ... - ... жинағын жасау мемлекеттердің көпшілігінде кездеседі. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасы хронологиялық және жүйелік жинақтар жасау үшін барлық нормативтік ... ... ... ... ... ... ... арқылы нормативтік актілер тек сырттай реквизиттеріне сәйкес жинақталады. Олардың ішкі мазмұнына инкорпорация тиіспейді, кемшіліктерін жоя алмайды.
Нормативтік актілердің ішкі құрылысындағы кемшіліктерді, ... ... жою жолы ... ... бір ... ... ... айналдыру қажет. Бұл жолды консолидация деп атайды. Консолидация өзінің ... ... ... ... ... ... бір акті болып саналады. Оның өзінің жаңа ресми реквизиттері болады: актінің аты, шығарған мекеменің аты, уақыты нөмірі, орны. Бұл ... акт ... ... бір түрі деуге болады.
Консолидация процесінде нормативтік актілердің қоғамдағы ... ... ... ... тиіспейді, тек нормалардағы қайталауды, олқылықты, кемшілікті түзетіп жүйеге келтіру. Консолидацияның өзіне тән ... ... ... ... заң ... ... ... консолидация заң шығармашылықгың бір түрі.
2). Консолидацияда біріктірілген нормативтік актілердің заңды күштері жойылады. Оның орнына біріккен нормативтік ... ... күші ... ... ... ... консолидация арқылы жүйелеу процесі мемлекеттердің көпшілігінде өте кең пайдаланады. Біздің Қазақстан мемлекетімізде де осы бағытта ... ... ... - ... ... ... ... жіктеп, ғылыми тұрғыдан салаға, тарауға, тақырыпқа, баптарға бөліп, құқықтық нормалардың қолдануын жеңілдету. Бұл процесте нормативтік актілер өте күрделі жаңа заң ... ... өтіп ... бекітіледі.
Нормативтік актілерді кодификациялау процесінде олардың мазмұны өзгеріп, ескірген нормалар алынып, кайталануы жойылып, олқылықтары толықтырылып, жаңа ... ... ... бір ... ... кодекс болып шығады. Кодекстің ішкі құрылымы өте күрделі: тараулар, бөлімдер, баптар. Бірақ олардың арақатынасы тұрақты, ықшамды, ғылыми байланысты, қолдануға ... ... ... ... іске ... ... уақытында орындауда маңызы өте зор.
Сонымен кодификацияның өзіне тән ерекшеліктері:
1). Нормативтік актілердің жүйелеу процесінде мазмұнының өзгеруі, барлық кемшіліктерінің жойылуы, ... ... ... ... ... ... болып шығуы.
2). Кодекстерді жаңарту, өзгерту тек парламенттің құзыретіндегі - өкілеттігіндегі мәселе.
3). Қоғамдағы құқықтың сапасын жақсартудың ең ... ... ... түрлері: Конституция, Кодекс, ережелер, жарнама, әскери заң, ... ... ... заңы ... заманда мемлекеттердің басым көпшілігінде кодификация кеңінен қолданылады. Біздің ... де ... ... ... ... нормативтік актілерді жүйеге келтірудің екінші әдісі - барлық нормативтік актілерді жинақтау, сақтау, бақылау және оларды пайдалану, қолдану ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың, қоғамдық ұйымдардың, саяси партиялардың, кәсіби одақтың міндеттері. Олар 10-15 жылдар өздерінде сақтап, мемлекеттік архивке тапсыруға тиісті. ... ... ол ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық, мәдени, білім жетістіктерін мәңгі сақтауға міндетті. Біразын 50-100 жыл өткеннен кейін актілеп жоюға ... ... ... ... олар туралы жедел түрде түсінік беру әр ... ... ... ... Бұл істі мемлекет бақылауға алып, қатаң тәртіп орнатып, құқықтық нормаларға жедел турде түсінік беруді қамтамасыз етіп отырады. Ол үшін ... ... ... күші бар нормаларды толық есепке алып, жинақтап отырады.
Мемлекеттік есепке алудың әдіс-тәсілдері:
- ... ... алу: ... ... ... жүйелік бойынша;
- картотекалық есепке алу: норманың, мекеменің аты-жөні, шығарған жері, уақыты, нөмірі;
- автоматикалық-механикалық есепке алу: ЭВМ т.б.;
- компьютерлік ... алу: ең ... ең ... және ... ... ... жүйе.
Құқықтық норма қоғам мүшелерінің мінез-құлқын, іс-әрекетін арнайы ережелермен реттейді. Құқықтық норма - қоғамдық ... ... ... ... ... бір түрі. Ол бүкіл халықтың мүддесін қорғаудың, мемлекеттің билігін, саясатын іс жүзіне асырудың құралы.
Құқық - ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Құқықтық норма - ... бір ... ... қатынастарының жақсы дамуының үлгісі деуге болады. Ол адам істерінің, жұмысының, тәртібінің шеңберін анықтап, олардың бостандығын және қарым-қатынасын реттеп, ... ... ... реттейтін норма екі тұрғыдан қарастырады: бірінші - адамдардың өздерінің, өз істерін, өз тәртібін жобалау - ... ... ... ... - өз ... өздері анықтап, оны өздерінің жүзеге асыруы (сыртқы бостандық).
Қоғамдағы барлық процесс, барлық ... ... ... ... ... басқарылып жатады. Нормативтік актілер әлеуметтік жеке мемлекеттік ықпал ету ... ... ... ... жағымды дамуына, жалпы халықтық тәртіптің нығаюына мүмкіншілік ... ... ... ... ... Норма қоғамға, адамдарға ең қажетті, керекті қарым-қатынастарды реттеп, басқарып отырады. Ол қатынастардың ... ... ... әділеттікті, теңдікті, адамгершілікті және қоғамның экономикалық, саяси, әлеуметтік, рухани, мәдени т.б. даму бағыттарын қамтып, реттеп, басқарады. Бұл басқарудың ... ... ... ... және заңдарда көрсетілген.
2. Норма көп қатынастардың мазмұнын, орындалу бағыттарын, әдіс-тәсілдерін алдын ала анықтап, көрсетіп отырады. Болашақ қатынастың, оны реттеудің, орындалуының ... Міне осы ... ... ғалымдар мемлекеттердің өткен тарихымен танысып жатады.
3. Нормативтік актілердің көпшілігі өзгермей қатынастарды көп ... ... ... ... ... ... нормаға айналады. Бұл екі жақты әлеуметтік тұрақты процесті типизация деп атайды. Мұның маңызы өте зор. ... ... ... ... ... зор үлес қосады.
4. Нормативтік актілер жалпы мемлекеттік норма, оның орындалуы жалпы қоғамдық міндет, оны халық түсінеді, біледі. ... олар ол ... ... ... үлес ... норманың жоғарыда көрсетілген сипаттары, оның мазмұнын, маңызын, қоғамдағы қарым-қатынастарды реттеп, басқаруын толық түсінуге болады.
Құқықтық ... ... ... ... ... ... бекіткен актісі, оның заңды күші бар. Мұндай нормалар қоғамдағы тәртіптің үлесіне айналады. Өйткені ол ... ... ... ... ... орындайды.
2. Нормада субъектілердің құқығы мен міндеттері, орындалу жолдары толық көрсетіледі. Егер де көрсетілмесе субъектілердің өз ... тек ... ... ... ... Норма ерікті түрде орындалмаса, еріксіз орындатылуы.
4. Құқықтық нормалардың жүзеге асырылуын, орындалуын мемлекет қамтамасыз етеді.
5. Құқықтық норма адамдардың, қоғамның тәртібінің ... ... ... қоғамда ешқандай дәрежелі заңдылық, тәртіп, жоспар, мағыналы, сапалы қарым-қатынас болуға тиіс емес. Құқықтық норманың мазмұны толық болуы керек. Сонда ғана оны ... ... ... ... ... ... емес нормалар кездеседі. Бір нормада қатынастың мазмұны көрсетіледі, екіншісінде - оны ... ... ... ... ... ... - қолдану нәтижесін көрсетеді. Үшеуін ... бір ... ... ... ... ... ... құрылысы өте сирек кездеседі. Нормалардың басым көпшілігі толық түрде болады. Егерде ... ... ... ... ... ... тауып алуға болады.
Сонымен, кұқықтық норма - қоғамдағы қатынас субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін реттеп, ... ... ... ... мемлекетпен қамтамасыз етілетін ереже-қағида.
Негізгі заңды нормаларда элементтердің ... ... ... ... бірінші бабында толық көрсетіледі. Мысалы, Қазақстан Республикасының заңында норманың ... ... ... ережелерінің нормаларында элементтер нормативтік актілердің баптарында, бөлімдерінде көрсетіледі. Құқықтық нормалардың элементтері: диспозиция, гипотеза, санкция.
Диспозиция - ... ... мен ... құқығы мен міндеттерін көрсетеді. Диспозиция норманың діңгегі, құқықтық тәртіптің үлгісі-моделі. ... КР, АЗК, 482 б. Екі ... көп ... ... мен шарттардағы тұлғалардың міндеттері мен құқықтары айқын көрсетілуі. Диспозицияның үш түрі ... ... түрі - ... ... ... мен ... ... көрсетілмейді; мысалы жұмыссыздық туралы заңда республикалық, облыстық, аудандық органдардың міндеттері жалпылама көрсетілген;
- айқын түрі - ... ... ... анық көрсетіледі. Мысалы, қылмыстық кодекстің баптарына диспозицияның ... ... ... ... түрі - ... ... ... басқа нормаға сілтеу жасалады. Мысалы, азаматтық кодекстің бірнеше баптарына сілтеме қолданады.
Гипотеза - диспозиция ... ... ... ... акті қалай орындалуы керек, осы жағдайларды көрсетеді. Мысалы, ... үшін ... ... адам ... ... ... ... (КР, ҚК-7 б.). Гипотезаның үш түрі болады:
- егерде норманың ... бір ... ... ... болмауымен байланысты болса, мұндай гипотезаны жалпылама деп атайды;
- егерде норманың жұмысы бірнеше жағдайдың ... ... ... ... ... ... гипотезаны - күрделі гипотеза деп атайды;
- егерде норманың, іс-әрекеті бірнеше ... ... ... ... ... ... гипотезаны альтернативтік гипотеза деп атайды.
Санкция - диспозиция мен гипотеза дұрыс орындалмаса, оның жағымсыз салдары және жауапкершіліктің басталуы мен ... ... үш түрі ... абсолютті айқын санкция: жұмыстан шығару, қызметін төмендету, айып төлеу т.б.;
- салыстырмалы айқын санкция: минимум мен ... ... ... ... ... баптар);
- альтернативтік санкция. Санкцияның көрсетілген түрлерінің қайсысын қолдану тиісті мекеменің еркін құзырында.
Осы үш элементтер толық болса ғана нормативтік акті өз ... өз ... ... ... ... ... ... Егерде нормада бір екі элементтері жоқ болса, сілтеме арқылы оларды тауып алу ... ... жеке ... ... ... толық болмайды. Конституцияның баптарында тек гипотеза мен диспозиция ғана болады. Қылмыстық кодексте тек диспозиция мен санкция ғана ... Іс ... ... элементтері нормативтік актінің әр баптарында болуы мүмкін немесе бірнеше нормативтік актілердің баптарында болуы мүмкін. Оны тауып алуға болады.
Құқықтық ... ... ... ... ... норманың үш элементін (гипотеза, диспозиция, санкция) толық келтіру. Мұндай тәсіл нормативтік ... ... ... Бұл ... ... іске ... ... жеңілдетеді.
2. Сілтеме тәсіл норманың жетіспейтін элементі туралы осы заңның басқа бөліміне, тарауына, бабына сілтеме жасалады.
3. Бланкеттік тәсіл-норманың жетіспейтін элементі туралы ... ... ... ... ... ... ... заңның немесе нормативтік актілердің баптарында элементтердің толық болмауы мүмкін. Оларды міндетті түрде іздестіріп табу ... ... ... ... ... ... әр саласына қарай өндірістік, ауыл-шаруашылық, құрылыс, мәдениет, экономика, әлеуметтік, білім, ғылым т.б. ... ... ... ... ... ... ... қаржы, еңбек, жанұя, азаматтық, қылмыстық, азаматтық-процессуалдық, қылмыстық-процессуалдық т.б. саладағы нормалар.
3. Атқаратын жұмысына қарай нормалар екіге бөлінеді: реттеуші нормалар; қорғаушы ... ... ... нормалар үшке бөлінеді: міндеттеуші нормалар; тыйым салушы нормалар; ерік ... ... ... элементтерінің құрылымына қарай нормативтік актілер үшке бөлінеді: нақты ... ... - ... ... анық ... ... түгел; салыстырмалы нормалар - мазмұны, элементтері түгел емес, мәселені болған істің жағдайына қарай ... ... ... нормалар - істің орындалуының, норманың жүзеге асуының бірнеше бағыты, әдісі болуы.
6. Субъектілеріне ... ... ... ... ... нормалар, арнаулы нормалар.
7. Мамандандырылған құқықтық нормалар - қоғамның ... ... ... ... ... ... Мысалы, азаматтық, қылмыстық, заңгерлер, дәрігерлер, мұғалімдер, инженерлер бағыттағы нормалар.
Міне осы ... ... ... құқық өзінің күнделікті қоғам өмірін реттеп, басқарып отырады. Мазмұны жағынан құқық нормалары зандылық пен ... ... ... ... мен ... зандарды өзгерту, жетілдіру, толықтыру жөніндегі пікірлер мен көзқарастарды жинақтап құқықтың қоғамдағы міндеттерін орындаудағы жұмысын дамытып, жақсартып отырады. Құқықтық ... ... ... азаматтарды тәрбиелеу, бақылау әдістерімен қатар әкімшілік немесе соттық жауапқа тарту арқылы қамтамасыз етіледі.
Құқықтық ... - ... ... ... ... ... ережелердің ең күрделі түрі.
Қазақстан тәуелсіздікке қолы жетіп, егеменді ... құру ... ... даму процесі басталып, аяқталмаған жағдайда нормативтік актілердің дамуын жан-жақты зерттеп жақсы ... ... ... ... ... көрсетілгендей құқық пен мемлекет қоғамның экономикалық, әлеуметтік даму процесін, жеке және ... ... ... реттеп, басқару үшін өмірге келді. Бұл объективтік процесс. Сондықтан құқықтың қоғамда қалыптасуы үш ... ... ... ... ... да осы үш ... ... қоғамда өмірге келіп, қалыптасқан қатынастарды реттеп, басқару үшін құқықтық нормалар қабылданып, қызмет ... ... ... даму ... ... ... ... басқару үшін алдын-ала нормативтік актілерді дайындау;
- қоғамның ... ... ... тұрғыдан зерттеп заңды тәжірибелік қорытындылар жасап, құқықтық нормалардың сапасын жақсарту.
Құқықтық нормалар қоғамның экономикалық-әлеуметтік қажеттіліктері арқылы өмірге келіп құқықты қалыптастырады. Құқық тек ... ... даму ... ... ... Сонымен бірге адамдардың және занды тұлғалардың қарым-қатынастарында реттеп, басқарып отырады.
Осы процесте халықтың, ұйымдардың қоғамның дамуы қажеттілігін, тілектерін ... ... ... - ... ... ... Ал сол ... процесті нормативтік актілер арқылы басқаруды - субъективтік құқық дейді.
Бұл екі процестің арасында тығыз ... ... ... ... ... болады. Бұларсыз объективтік және субъективтік процесс дұрыс, жақсы ... ... ... бұл ... біржақты дамуына жол бермеуге тиісті. Субъективтік құқықтың белгі-нышандары:
- субъектілердің құқықтарының заңды түрде ... ол ... іске ... ... ... ... ... бостандығы, құқықтарының дұрыс дамуы мемлекеттің бақылауында, қорғауында болуы.
Қазақстан мемлекетінің құқығының объективтік және субъективтік қалыптасу жолдары осыңцай. Бұл жолмен әлемдегі барлық ... де ... ... даму ... де, ... да ... деуге болады. Тек аздап ерекшеліктері бар. Мысалы, біздің Қазақстан мемлекетіміздің құқығының даму процесінде діни нормалардың тәжірибесін және ... ... өте аз ... Дамыған елдердің демократияны дамыту тәжірибелерін өте кең пайдаланамыз. Қазақстан Республикасының құқық нысанының түрлері:
- құқықтық ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілер.
Қазақстан мемлекетінің нормативтік актілерінің түрлері, жүйелері Конституцияда толығымен көрсетілген. Мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктер, саяси партиялар, ... ... ... ... ... ... ... актілер шығарады. Олар Конституцияға нұқсан келтірмеуге міндетті. ... ... ... ... ... ... мен ... Кеңес бақылап отырады.
Республика Конституциясында көрсетілген жағдайда Президент заң күші бар және жай жарлықтар ... ... ... ... ... мен Республика заңдарының негізінде және оларды орындау үшін шығарылады. Республика Президентінің жарлығымен:
1. Республика ... ... ... ... ... Президенттің конституциялық өкілеттігі жүзеге асырылады.
2. Конституцияда және өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілік заңдарында белгіленген мемлекеттік биліктің барлық тармағының үйлесімді ... ... ... ету ... ... Парламенттің заңды міндетіне кірмейтін, сондай-ақ Үкімет пен басқа да мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жүйелендіру жүзеге асырылады.
4. Республиканың экономикалық және саяси-әлеуметтік дамуы жөніндегі стратегиялық ... ... ... ... ... ... Парламент Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар ... ... оның ... ... ... және ... ... енгізу мәселелері жөніндегі Парламенттің нормативтік қаулылары түрінде заң ... ... ... өз ... ... бойынша, сондай-ақ дара сипатты қаулылар қабылдайды.
Парламент пен Палаталар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша үндеулер, декларациялар, мәлімдемелер және заңдық сипаты болмайтын өзге де ... ... ... ... заң ... және басқадай актілерді палаталар бірлескен отырыстарында қабылдаған кезде дауыс беру ... ... ... ... ... - ... және ... Президенті актілерінің негізінде және соларды орындау үшін шығарылатын Үкіметінің нормативтік актілері және жеке қаулылары. Үкімет актілері алқалық отырыстарында дауыс беру ... ... оған ... қол ... Премьер-Министр өз құзыреті бойынша жеке өкімдер шығарады. Үкімет қаулыларының және Премьер-Министрдің өкімдерінің Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші ... ... ... ... ... Президенті мен Үкіметтің өзі, ал Премьер-Министрдің өкімдерінің күшін Республика Президенті немесе Премьер-Министр жоя алады.
Жоғарғы сот актілері - Республика сот ... ... ... заңды нысанда еркін білдіруі. Бұл Жоғарғы Соттың Президимуы, Пленумдары мен Төралқасының қаулылары мен өзге де актілері. Сот ... ... ... ... ... ... нормативтік актілерді Республикасының Жоғарғы Сот Пленумының қабылдауға хақысы бар.
Министрлік-ведомстволар өз құзыреті бойынша бұйрық, нұсқау береді. Өздерінің жүйесінде бұл актілердің заң күші ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару органдарының актілері - Кеңестер, Мәслихаттар өз құзыретіндегі мәселелер бойынша шешімдер, ал ... ... - ... ... бөліністің аумағында орындалуға міндетті шешімдер мен өкімдер қабылдайды. Конституцияға сәйкес мәслихаттардың жергілікті бюджет кірісін қысқартуды немесе ... ... ... шешімдерінің жобалары әкімнің оң қорытындысы болған кезде ғана қарауға енгізілуі мүмкін.
Парламентгік Республика. Заң жүзінде жоғарғы өкімет органы парламент, ... ... ... ... ... ... ... құрылады. Үкімет өз жұмысы жөнінен парламентке бағынышты және оның алдында есеп береді. Парламент конституциялық, төтенше тағы басқа заңдарды ... ... ... ... ... басқа органдарының (президенттің, үкіметтің, премьер-министрдің, сот органдарының, жергілікті басқару органдарының т.б.) нормативтік актілер шығару, ... ... ... ... Республикадан көп айырмашылығы жоқ. Қазақстан 1993ж. Конституция бойынша Парламенттік ... 1995 ж. ... ... ... - ... ... ... сан қырлы қарым-қатынастарды реттеп, басқаратын нормативтік актілерді заң жүйесі деп атайды. Бұл ресми заң күші бар құқықтық нормалардың ... үш ... ... ... ... уақыты, нормативтік актілердің кеңістігі, нормативтік актілердің адамдарды ... Әр ... ... ... осы үш ... қайсысы бар екенін білуге болады. Яғни норманың ... ... ... күші ... ... өлкелерге қолдануға болады, қандай мамандағы адамдарды қамтиды? Міне осы сұрақтарға жауапты норманың өзі ... ... ... ... іс-әрекеттің шеңбері, кеңістігі және қандай қызметтегі, мамандағы, жұмыстағы адамдарға тиісті шығарылды, толық көрсетіледі.
Нормативтік актілердің заңды күшінің басталуы мен аяқталуын, оның ... ... ... ма ... ... ... ғана қатысты ма және адамдардың қаншасын қамтуын халық жақсы ... ... Оның ... өте зор. ... осы үш мәселеге жеке-жеке тоқгалық:
Нормативтік актілердің заңды күшінің уақыты - бұл ... төрт ... ... ... жөн: 1) ... ... ... басталу уақыты; 2) аяқталу уақыты; 3) заңның кері күші; 4) жойылған норманың күші кейбір жағдайда сақталуы. Норманың заңды күшінің ... ... ... ... ... ... күннен, норманың өзінде көрсетілген күннен басталады. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... әр бөлімі немесе әр бабы әр уақытта басталуы мүмкін, бұл заңның өзінде көрсетілуі тиіс. Кейбір нормада заңды күшінің басталуы бір ... ... ... ол да ... Норманың заңды күшінің аяқталуы: уақыты бітсе, жаңа заң ... ... күші ... ... ... әкелген оқиға-себептер жойылса. Заңның кері күші - өмірде болған бір оқиғадан кейін қабылданып, ... ... ... сол іске қолданылуы. Әлемдегі мемлекеттердің тәжірибесі бойынша, заңның кері күші болмайды. Заңның кері күші болады, егер сол жаңа ... ... анық ... ... ... ... жауапкершілікті жеңілдету немесе оны анықтау үшін заңның кері күші қолданылады. Жойылған норманың заңды күшінің сақталуы - жаңа ... ... ... реттеп бір жолға қойғанша біраз уақыт болады. Осы кезде ескі заң жойылса да өмірде ... ... Жаңа заң ... басқару органдарға жетпесе ескі заңға сәйкес мәселе қарала береді - тек ... ... ... ... ... ... кеңістігі - мемлекеттің жоғарғы басқару органдарының заңдары, нормлары қоғамның барлық территориясына заңды күші болады, оны орындау ... жеке және ... ... ... ... ... бір өлкеге немесе бірнеше өлкеге сәйкес қабылданады. Мұндай ... күші сол ... ғана ... ... ... қалалық басқару органдарының қабылданған нормаларының заңды күші өз әкімшілік-территориясында ғана болады. Экстерриториялық ... ... ... ... қаралады.
Нормативтік актілердің заңды күшінің адамдарды қамтуы. Мемлекеттің құқықтық нормалары толық өз елінің азаматтарын, осы елде тұратын шет ... ... ... Бәрі ... ... мемлекеттің заңдарын, тәртібін орындауға міндетті. Егерде заңдылықты, заңды бұзса ... ... ... ... ... барлық азаматтарды қамтымауы мүмкін (зейнеткерлер, студенттер, дәрігерлер, ... т.б.). ... ... ... ... тек өз ... ... қамтиды.
Адамдарды қамту нормативтік актілердің өзінде көрсетілуге тиіс: норма кімдерді, қандай территорияны, өлкені, облысты қамтиды, қандай мамандарға қолданады. Басқа елдердің азаматтары да ... ... тең ... Тек олар ... ... және сайлана алмайды, әскер қатарына шақырылмайды. Елшілік органдарында қызмет ... ... ... ... ... жауап береді.
1.3. Қазақстан Республикасының құқық шығармашылық қызметі
Қазақстан Республикасының Конституциясында заң және заңға тәуелді актілерді шығарудың, қабылдаудың, бекітудің толық әдістемесі ... Заң ... ... ... - ... ... және Үкіметтің құзырында.
Қазақстан Республикасының заң шығару процесінің ерекшеліктері бар. Бұл процесс, ... заң ... ... ... және ... бірізділігі арқылы дамып отырады.
Бірінші. Заң шығару бастамасынан басталады. Заң шығару ба-стамашылығы құқығы субъектінің Парламент қарауға міндетті. Заң жобасын және Парламенттің өзге ... ... ... енгізуі заң шығару бастамашылығы болып табылады. Бұл құқық Парламенттің ... және ... ... ... ... (61 бап.)
Екінші. Мәжілістің комитеттері заң жобасын қабылдап қарайды, олар алдын ала заң жобасын әзірлейді. Бұдан ... заң ... ... ... ... ... Бюро заң жобасы жұмысының қорытындысын тұрақты комитетте қарап, оны ... ... ... ... беру ... ... ... Заң жобасы Мәжілістің пленарлық отырысының қарауына беріледі. ... заң ... бір рет, ... екі рет, ... одан да көп пысықталады (заңның бірінші, екінші, үшінші оқуы). Одан кейін Мәжіліс депутаттары қараған және жалпы санының ... ... ... заң ... Сенатқа беріледі, ол онда әрі кеткенде 60 ... ... ... тиісті. Сенатта алдымен комитеттерінде, кейін бюро, пленарлық отырысында заң жобасы қаралады. Сенат депутаттары жалпы санының көпшілік ... ... жоба ... ... және ол он ... ... Президенттің қол қоюына беріледі. Президент заң жобасын Конституциялық Кеңеске Конституцияға сәйкестігін тексеруге бере алады. Президент заңға қол ... ... заң ... ... ... түрлері, оларды жүйеге келтірудің әдістері.
Парламенттің актілері. Нормативтік актілердің жүйелерінде заң ерекше орын алады, оның жоғары күші бар. Заңның ... күші ... ... ... ... тек парламент күрделі Конституцияда айтылған әдістермен алады, заңды тек парламент қабылдайды, жояды немесе ... ... ... ... заңға сәйкес болуға тиісті. Парламент аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейді, күрделі мәселелерді шешеді және заңдар шығаруға хақылы. Оның ... жеке және ... ... құқық субъектілеріне, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына, жеке және заңды тұлғалардың міндеттемелері мен жауапкершілігіне;
- ... ... және өзге де ... ... ... ... мен ... өзін-өзі басқару органдардың ұйымдастыру мен олардың қызметінің, мемлекеттік және әскери қызметтің негіздеріне;
- ... ... ... мен ... да міндетті төлемдерді белгілеуге;
- республикалық бюджетке;
- сот құрылысы мен сотта іс жүргізу мәселелеріне;
- білім ... ... ... және ... ... кәсіпорындар мен олардың мүлік жекешелендіруге;
- айналадағы ортаны қорғауға;
- республиканың әкімшілік-аумақтық құрылысына;
- ... ... мен ... ... етуге қатысты негізгі принциптер мен нормаларды белгілейтін заңдар шығаруға хақылы.
Парламент ... ... ... Сенат пен Мәжіліс өз құзыретіндегі мәселелер бойынша қаулылар қабылдайды. Олар Конституцияға және заңдарға қайшы келмеуі тиіс.
Президентгің ... ҚР ... ... аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады. Президенттің Жарлықтары Конституция мен ... ... ... және ... ... үшін ... Республика Президентінің Жарлығымен:
Республика Президентінің актісін шығаруда талап ететін Президенттің Конституциялық өклеттігі жүзеге асырылады;
Конституцияда және өкімет органдарының ... ... ... ... ... ... мемлекеттік биліктің барлық тармағының үйлесімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету мәселелері шешіледі;
Парламенттің заңды міндетіне кірмейтін, сондай-ақ ... пен ... да ... ... ... ... ... жатпайтын мәселелерді құқықтық жүйелендіру жүзеге асырылады;
Қазақстан Республикасының экономикалық және саяси-әлеуметтік дамуы стратегиялық мәселелер бойынша шешімдер ... ... ... заң қабылдайды (53 бап 4 тармағы, 61 бап 2 тармағы).
Республика Президентінің өкімдері ... ... және ... жарлықтарының негізінде және соларды орындау үшін шығарылады. Оның өкімдерімен әкімшілік-өкімдік, ... және жеке ... ... шешу ... ... Республика Президентінің құзыретіне сәйкес констиуциялық мәртебесі жоқ лауазымды тұлғалар қызметке тағайындалады және босатылады.
Үкімет актілері. Нормативтік жүйеде бұл актілер ... ... ... олар ... және Республика Президенті актілерінің негізінде және соларды орындау үшін шығарылатын Үкіметтің нормативтік актілері және ... ... ... ... оның ... ... беру арқылы қабылданады, оған Премьер-Министр қол қояды.
Премьер-Министр шығарған нормативтік актілер жеке өкімдерге жатады. Үкімет норма шығару саласында құқығын жүзеге ... ... ... комитеттер бұйрық және инструкцияларды шығарады. Олар мемлекеттік комитеттерінің басшылығын жүзеге асырады, тиісті министрліктер мен мемлекеттік комитеттердің басқару салаларындағы ... жайы үшін ... ... ... ... шешім түрінде қабылданады. Конституциялық Кеңестің отырысында қабылданатын барлық шешімдері ... ... ... ... ... ... ... Конституциялық шешімдер, қаулылар, соның ішінде ҚР қолданылатын ... ... ... болып саналатын нормативтік қаулылар қорытындылар мен жолдаулар нысанда болады. Конституциялық Кеңестің актілері, оның мүшелерінің көпшілік дауысымен алқалы түрде ... және ... ... қол ... ... ... ... мәжіліске қатысқан мүшелерінің қолымен бекітіледі. Конституциялық Кеңестің қаулысы оны қабылдаған күннен күшіне енеді және ... ... ... ... ... саналады әрі түпкілікті және шағымдануға жатпайды.
Жоғарғы Соттың актілері - ҚР сот билігінің Жоғарғы ... ... ... ... ... Бұл ... соттың қаулылары мен өзге де актілері. КР Президентінің 1995 жылғы 20 ... , ... заң күші бар, ... 31 бабының 1 тармағына сәйкес, сот практикасының мәселелері бойынша соттарға ... ... ... қаулыларды ҚР Жоғарғы Сот Пленумының қабылдауға хақысы бар.
Мәслихаттар өз ... ... ... ... ал ... ... ... бөліністің аумағында орындалуға міндетті шешімдер мен өкімдер кабылдайды.
2 Құқық шығармашылық және заңдық ...
2.1 ... ... және заң шығару процессі
Құқық адам мен қоғамның жаратылысымен байланысты тұлғаның ... ... ... қатынастарды реттейтін, ресми құжаттарда анықталған, мемлекеттің күшімен қамтамасыз етілетін құқықтық нормалардың ... ... ... мемлекет және құқық теориясынан басталса, аталған пән өз ... ... ... ... ашудан басталады. Бұл жерде "неге?" деген сұрақ заңды туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны айтуға тура келеді: 1) ... ... ... болған. Демек, мемлекет атаулы билік құралдарының жүйесімен ішкі, сыртқы көпқырлы функцияларды біріктіре білген жиынтықты зерттеу қажет болса, онда оның ... ... ... ... ... ... ... сөз.
2) Құқық әлеуметтік және философиялық тұрғыдан алғанда, өте ауқымды түсінік. Ол өз ... тек ... ... ғана ... сонымен қатар құқықтық сананы, құқықтық қатынастарды да біріктіреді.
3) Құқық - қай қоғамның болмасын мүшелерінің ара-қатынастарының ... ... ... ... ... және ... тұрғыдан құқыққа сүйенгендіктен, мемлекет және құқық теориясы пәнінің де өз ... ... ... ... ... осы және өзге де ... байланысты.
Енді құқық нормасына келер болсақ, құқықтық норма ... ... ... нұсқау. Ол жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, ... ... ... ... ... ... бұл - ... байланысты, құқық негізіндегі қатынастар.
Аталған құқық, құқықтық норма және ... ... ... менің дипломдық жұмысымның арқауы болып отыр. Жұмыс үш тараудан тұрады, әр тарау 2 бөлімді қамтиды. "Құқық ... ... атты 1-ші ... ... ... ... жалпы түсінік пен оның белгілері және нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың алар орны жайлы сөз ... ... ... түсінік бергенде, оның жалпы мәнін ашуға тырыстым. Заң ғылымында "құқық" термині бірнеше мағынада қолданылады. ... ... ... ... қоғам мүшелерінің әрекет ету мүмкіндігі деп қарастырса, келесіде "құқық" деп құқық нормаларының жүйеленген жинытығы деседі. Ендігі ... ... оқу ... ... ... ... делінеді. Осыдан өзге ғалымдар құқыққа субъективті де, объективті де тұрғыда анықтама беруге тырысады.
Құқық - ... ... ... ... қызметі - қоғамдық қатынастарды реттеу, тәртіпті сақтау, қорғау. Құқық жалпыға бірдей міндетті мемлекет қамтамасыз ететін нормалардың жиынтығы.
Ал ... ... ... құқықтың бір ғана ереже қағидасы. Мысалы, құқықты үй деп санасақ, онда ... ... осы ... бір ... торшасы.
Құқықтық норма - мемлекет таныған, қамтамасыз еткен, қоғамдық қатынастарға араласып түсушілердің құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... өлшем есебінде реттей алатын жалпыға бірдей міндетті ... ... ... - ... сәйкес келетін мінез, жүріс-тұрыстың айырымдылық белгісін білдіреді. Осыдан құқықтық норма жария айқындылық, ... ... ие ... Оның өзі ... ... істің шешімін табуға мүмкіндік береді.
Әрбір құқықтық норманың үш элементі (бөлігі) болады: диспозиция (мінез-құлық ... ... және ... ... ...
Құқықтық норманың гипотезасы (жорамалы) - құқықтық норманы қолдану ... ... үшін ... ... мән-жайлардың бар екенін көрсететін құқықтық норманың бөлшегі. Гипотезаның ... ... ... ... ... ... ... адаммен, мерзіммен және орынмен байланыстырылады. Былайша айтқанда, гипотеза құқықтық нормаға жан ... ... ... үшін ... ... адам ... тәртіп бұзған болуы керек. Егер осындай іс-әрекет жасаса ғана, заң бұзушы жауапқа тартылады29.
Егер ... бір ғана ... ... сол жағдайда құқықтық норма қолданылатын болса, оны жай гипотеза ... ... егер бала ... ... ... ... азаматы болып саналады. Егер құқықтық норманы қолдану үшін екі, одан да көп мән-жай қажет болса ондай ... ... ... ... ... ... ... бірнеше мән-жайдың біреуіне байланысты болса, оны балама гипотеза дейді.
Құқықтық норманың диспозициясы - құқықтық қатынастарға қатысушылардың мінез-құлқы қандай болуы ... ... ... ... ... ... - құқықтық норманың ұйтқысы, мазмұны, өзегі. ... ... ... тек қана ... ... ... санкциямен байланысқанда ғана диспозиция өзінің реттеушілік қызметін ... ... ... - ... ... Диспозиция үш түрлі болады: а) жай диспозиция, егер мінез-құлықтың мазмұны ашылмаса; б) ... ... - ... ... ... белгілері анықталса; в) сілтемелі диспозиция - егер ... ... ... ... басқа құқықтық нормаға сілтеп нұсқаса30.
Құқықтық норманың санкциясы - құқықтық норманың диспозициясы бұзылған жағдайда қолданылатын жағымсыз шараны ... ... ... ... ... қандай іс-әрекеттерді, мінез-құлықты қолдамайтынын көрсетеді. Санкцияның түрлері: а) абсолютті - ... б) ... в) ... ... да нормативтік құқықтық актілер) - нормативтік акт болып саналады. Оның құрылымы ерекше. Заң ... ... Бір ... бір, бірнеше, ондаған баптар болуы мүмкін. Ал заңның бабы бір немесе бірнеше құқықтық нормалардан тұруы мүмкін. Егер ... ... бір ... ... бап пен ... сәйкес келеді. Бапта екі норма да болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... кең ... Мысалы, қазақстан Республикасының Конституциясының 34-бабы екі құқықтық нормадан тұрады:
* Әркім ... ... ... және ... сақтауға, басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, абыройы мен ар-намысын құрметтеуге міндетті.
* Әркім Республиканың мемлекеттік рәміздерін құрметтеуге міндетті31.
Кейде бір құқықтық норма ... ... ... ... ... ... ... тек бір бөлігі ғана болады, ал басқа ... тағы ... ... ... немесе басқа нормативтік актілерден іздеуге тура келеді. Бұдан құқық ... ... ... ... қажеттілігі туындайды. Мұның өзі сірә нормативтік актінің бір ... ... екі, үш және одан да көп ... ... ... Кейбір актілер, мысалы, құқықтың басқа салаларында қызмет ететін актілер санкцияларды білдіруге маманданған болыпкеледі.
Егерде құқық нормасының құрамындағы құрылымдық элементтердің қайсыбіреуі болмаса, онда ол ... ... ... ... ... ... да нормаларды жасағанда заң шығарушы оның әрбір бөлігін арнайы жазып алуы қажет немесе оған ... ... ... жөн. Ал ол ... жүзеге асырушы өзінің істерін заң жөнімен сауатты құру үшін норма ... ... ... ... тиіс.
Құқық нормасы құқықтың басқалай көріністерінен өзінің құрылымымен, сондай-ақ маңызды белгі-нышандарымен ерекшеленеді. Құқық нормасы, оның ішінде ... ... ... ... ... Жеке-дара ұйғарым нормаға негізделеді және бір рет қана орындаумен тәмамдалады. Жеке-дара ұйғарым ... ... бір ... ғана ... бір ... ... ғана, нақты, дерегі белгілі бір адамға ғана орналады. Басқа жағынан алып қарағанда құқық нормасы құқықтың ... ... ... ... ... норматвитік сипатта болса да, дегенмен өзін құқық ... ... ... өзін ... ... қажет етеді, гипотеза мен санкцияға тікелей шықпайды. ... ... ... айқындылығын көз алдымызға елестетудің өзі қиын.
Қандай бір норма болмасын оның қайсы түрге жататынын айқындап, анықтап алуға қызмет ететіндер ... ... ... ... ... не үшін ... ... анықтау, реттеушілік мүмкіншіліктерінің қандай дәрежеде екендіктерін біліп алу болып табылады. Заң нормаларын жіктеуге оларды реттеуші және ... ... деп бөлу ... ең ... ... ... ... бір шамада мұның өзі де шартты ғана. Олай болатын себебі, әрбір норма адамдардың еркі мен ... ... ... ете отырып, оның мінезін, жүріс-тұрыстарын реттейді. Соның ... ... ... ... ... ... тәрізді. Қорғау нормалары заң алдындағы жауаптылықтың және субъективті ... ... ... да ... ... ... ... қолданудың тәртіптік реттері мен жөн-жосықтарын анықтайды. Мұнда адамдардың мінездерінің, жүріс-тұрыстарының реттелуін жанамалай түрде жүргізілетін іспетті ... ... ... қарастырылған санкцияның сипаты мен оның қай салаға жататындығына байланысты құқық қорғау нормалары, азаматтық құқық қорғау нормалары, ... ... ... ... деп, ... ... қорғау нормалары деп сараланады. Нақ осы аталған сараларының нормалары негізінен алғанда ... ... ... ... ... болып келеді32.
Құқық нормасы құқықтың басқалай көріністерінен өзінің құрылымымен, сондай-ақ маңызды белгі-нышандарымен ерекшеленеді. Құқық нормасы, оның ... ... ... ... ... ... ... ұйғарым нормаға негізделеді және бір рет қана орындаумен тәмамдалады. Жеке-дара ұйғарым дәлме-дәл белгілі бір оқиға ғана ... бір ... ... ... нақты, дерегі белгілі бір адамға ғана орналады. Басқа жағынан алып қарағанда құқық нормасы ... ... ... ... Құқық принциптері норматвитік сипатта болса да, дегенмен өзін құқық нормасы арқылы көрсетеді, өзін анықтап дәлелдеуді қажет етеді, гипотеза мен ... ... ... ... құқықтық реттеудің айқындылығын көз алдымызға елестетудің өзі қиын.
Реттеу нормалары міндеттеу, тыйым салу және ... ... ... ... ... ... осы ... көрсетілген нормалардың қайсысы болса да осы көрсетілгендердің сипатына жасалып құрылуы мүмкін. Ал кейбір ... ... ... ... ... ... біріктіріп тұрады. Мысалы, белгілі бір жағдайларда, қылмыстық іс қозғау, тергеушінің әрі құқығы, әрі міндеті болып ... ... ... кейбір нормаларда алдындағы қатарға жеке адамның міндеті ғана шығады. Ал басқа ... ... ... ... бір ... ... ... жүріс-тұрыстарға тыйым салуға ерекше назар аударылады.
Міндеттеу және тыйым салу нормалары әдеттегі қағида бойынша өктемдік болып келеді. Яғни ережеден ешбір ... ... ... сипатта болады. Белгілеу (құқықты белгілеу) нормалары жиі түрде диспозитивтік санаттағы ... ... ... ... норманың күші бағытталған адамның мінез, жүріс-тұрысы оның серіктесінің ... ... ... ... ... ... Осы тәрізді негіздерге сүйеніп факультативтік нормалар да бөлектеп көрсетіледі. Ол белгілі бір жағдайларда мінез, жүріс-тұрыстың басты нұсқасынан ауытқуға мүмкіндік ... ... бұл ... ... ... яғни ... нұсқаны таңдап алуға мүмкіндік береді. Ұсыныстық нормалар деп аталынатындар бірнеше түрлі мінез, жүріс-тұрыс нұсқаларынан біреуін ғана артықтау ... ... деп ... ... Егер де ... ... қалыптастыруда оның әрекет етуі мен санкциясын мейілінше толық ... ... әрі ... ... ... жол берілмейтіндей етілген болса, онда ол абсолюттік айқын норма делінеді. ... ... ... нормаларда нұсқаулар болмайды және нақты жағдайларға байланысты ... ... ... да теріске шығармайды. Мұндай нормалар өз кезегінде ситуациялық және ... деп ... ... алғашқылары норма адресатының (арналған тағайынының) қалауын өзінің білімінше істеуді немесе істемеуді жағдайға қарап шешуіне мүмкіндік береді. Ал ... - ... ... көрсетілген нұсқаулардан қалауынша таңдауына мүмкіншілік жасайды. Нормалардың негізгі және ... ... және ... ... ... де болады. Ерекше топқа мадақ нормалары жатады. Бұл нормалар адамдардың мінез, жүріс-тұрыстарын мадақтау шараларымен (санкцияларымен) дем беріп, ынталандырады. ... ... ... құқықтан да табуға болады.
Реттеу мен қорғау (сақтау) нормаларының арасынан мамандырылғандарын бөліп арнайы қарастыруға болады. Бұларға: 1) ... яғни ... ... ... Мұнда мемлекеттік құқықтық институттардың белгі-нышандары мен анықтамалары келтіріледі. 2) қағидаттық (принципті білдіретін) ... ... ... ... ... ... ... жоюға бағытталған. Олардың күшін жанама болған қатынастарға таратуға бағытталған және тағы сол сияқты Коллизиялық нормалар - нормалардағы ... ... ... ... ... ... ... Конституциясының 4-бабында былай делінген:
* Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық Конституцияның, соған сәйкес заңдардың өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Республиканың халықаралық ... және өзге де ... ... ... Конституциялық Кеңесінің және Жоғарғы Соты нормативтік қаулыларының нормалары болып табылады.
* Констигуцияның ең жоғары ... күші бар және ... ... ... ол тікелей қолданылады.
* Республика бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан басымдығы болады және халықаралық шарт ... оны ... үшін заң ... ... етілетін жағдайдан басқа реттерде, тікелей қолданылады.
* Барлық заңдар, Республика қатысушысы ... ... ... ... ... ... ... бостандықтарымен міндеттеріне қатысты нормативтік құқықтық акгілерді ресми түрде жариялау, оларды қолданудың міндетті шарты болып ... ... ... ... ... ... ... құқық" сөздері, біріншіден, Конституция нормалары жәй декларациялар емес, ... ... ... ... Республикасының Конституциясына сәйкес келетін нормативтік қүқықтық актілердің ғана қолданылатын актілер болып танылатынын; үшіншіден, ... ... ... тек Республиканың мемлекеттік органдары қабылдайтын нормативтік қүқықтық актілерден ғана емес, сонымен бірге халықаралық шарттарынан және республиканың өзге де міндеттемелерінен тұратынын атап ... үшін ... ... сөзі ... белгілеген немесе рүқсат берген кұқықтық нормалардың жиынтығы (жүйесі) ретінде түсініледі. Қазақстан Республикасының Коңституциясында "қолданылатын ... ... ... және ... ... ... органдар қабылдайтын нормативтік қүқықтық актілердің жиынтығы ретінде келтіріледі. "Қолданылатын кұқық" деп келтірудің мейлінше терең заңдық мәні бар сияқты. Біздің пікірімізге, ... ... ... нормативтік қүқықтық актілер тек қүқық нормаларына ғана емес, сонымен бірге басқа да қүқықтық элементтерден: қүқықтық анықтамалардан, ұғымдардан, принциптерден, ... ... ... және тағы ... түрады. Қүқықтың тек нормалары ғана емес, тұтас нормативтік қүқықтық акт қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... элементінің өз мақсаты, бағыты бар және тиісті рөл атқарады. ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге тұтас алғанда нормативтік қүқықтық актілер де қолданылатын қүқықтың қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ... актілерді қабылдау құқығы бар органдардың бәрі бірдей тізілмеген. Конституцияға сәйкес нормативтік құқықтық актілер ... ... ... - ... ... Парпамент, Үкімет, орталық атқарушы органдар болып табылады. Сонымен бірге 4-баптың 1-тармағында қолданылатын құқыққа Конституцияға сәйкес республиканың Конституциялық Кеңесі мен ... Соты ... ... ... ... ... емес ... қолданылатын қүқық актілері болып табылмайды34.
4.2. Қазақстан Республикасының Конституциясында Ресей Федерациясы Конституциясындағыдай (4-баптың 2-бөлігі) оньің үстемдік принципі тікелей бөлініп керсетілмеген. ... ... ... ... ... ... ... бар. Қазақстанның бүкіл аумағында Конститу-цияның үстемдік принципінің әртүрлі қыры бар. Ең алдымен, ол Республикада конституциялық қүрылысты орнықтырудан, әлеуметтік және құқықтық, ... ... ... ... көрінеді. Конституцияның үстемдігін тану мемлекеттің Конституция идеясына бағынуын білдіреді. Конституцияның үстемдігі барлық мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, лауазымды ... және ... ... және ... ... барлық салаларындағы қызметі оның принциптеріне, нормаларына қарап құрылуы тиістігін білдіреді. Қазақстанда ... ... ... ... нысаны, президенттік басқару нысаны Конституцияның үстемдік принципіне негізделген. Сондықтан аталған мемлекеттік институттарға қарсы шығу Конституцияның ... ... ... ... ... ... заң күші ... заңдары сияқты жәй заңдардың да, өзге де ... ... ... ... ... келмеуі тиістігін, барлық деңгейдегі мемлекеттік үкімет органдарының, лауазьімды адамдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының, азаматтардың, олардың ... ... ... ... ... ... Консти-туцияның жоғары заңдық күші Конституцияға қайшы келетін нормативтік құқықтық актілердің немесе олардың жекелеген құқықтық нормаларының, ережелерінің заңдық күші жоқ деп ... және ... ... ... ... білдіреді.
Конституция нормаларын тура қолдану мемлекеттік органдардың олар реттейтін қоғамдық қатынастарға тікелей қолдануын білдіреді. Конституцияның тура ... оның ... ... рөлінен де көрінеді. Конституцияда қандай заңдар қабылдау қажеттігі атап керсетілген. Осы заңдар не ... ... не ... ... ... ... ... Кеңестің құзыреті мен қызметі конституциялық заңмен реттелетіні айтылған. Парламенттің заң ... ... ... ... салық салу, сот құрылысы, сот ісін жүргізу және басқалары ... ... ... ... көрсетіледі.
Конституцияда жоғары мемпекеттік үкімет органдарының норма шығарушылық өкілеттігі белгіленген. Конституцияда ... ... олар ... ... ... қабылдайды.
Конституцияның нормалары: а) егер реттелуге жататын қоғамдық қатынастарды реттейтін арнайы нормалар жоқ ... ә) егер ... ... ... ұшін ... нормалар қабылдаудың қажеттігі жоқ болса; б) егер бар нормалар Конституцияның ... ... ... ... қол-данылады.
4.З.Дазақстан Республикасы Президентінің, "Қазақстан Рес-публикасының халықаралық шарттарын жасасу, орындау және ... ... жою ... 1995 ... 12 ... заң күші бар ... Республиканың халықаралық шарттарына байланысты мәселелерді реттейді.
Қазақстан Респубпикасының халықаралық шарттары - ол Қазақстан Республикасының шет мемлекет пен ... ... не ... ... ... ... ... және мұндай келісімнің бір құжатта немесе өзара байланысты бірнеше қүжатта ... ... ... ... ... атауына тәуелсіз халықаралық қүқық пен
реттелетін келісім.
Заңды айғақтар (фактілер) - ... ... ... Сол ... ... ... құқықтық қатынастардың пайда болуын, өзгеруін немесе тоқталуын байланыстырады. Кейде бұл ... ... ... болады, ал кейде бірнеше айғақтардың жиынтығы құқықтық қатынастар тудырады, өзгертеді немесе жояды. Мысалы, зейнеттік ... ... ... үшін үш ... ... жас, стаж және ... тағайындау туралы акт. Айғақтардың мұндай жиынтығы айғақтық деп аталады.
Заңды айғақтар ... ... ... ... сипатына қарай олар мына топтарға бөлінеді.
Құқық құратын (еңбек шартын жасауға ... ... мен ... ... мен ... ... болады);
Құқық тоқтататын (үй-жайды сату нәтижесінде үй-жайға меншік иесі өзгереді, сатып алушының меншік құқығы пайда болады, ... ол ... ... өзгеретін (үй айырбастау нәтижесінде құқықтық қатынастардың объектісі өзгереді, соған сәйкес құқықтары мен ... де ... ... ерік ... ... да ... Оған ... әрекет (шарт, заңды бұзу, мұра қалдыру, тағы сол сияқты). Әрекеттер өздері заңды және заңсыз болып екіге бөлінеді. Мысалы, адамдардың ... ... ... ... тұруы, тағы сол сияқты заңда белгіленген заңды айғақтар болып табылады. Заңды айғақтарға оқиғалар да жатуы мүмкін. Олар - жер ... өрт, ... су ... оқиғалары, әрине, мұндай мән-жайлар тек заңда белгіленген болса ғана айғақтарға жатады39.
Жалпы алғанда әрекеттер дегеніміз, адамдардың ... ... ... іс ... ... ... ... күнделікті болмысында қаншалықты мөлшер - өлшеусіз, сансыз жүріс-тұрыс (әрекет) актілерін атқарады. ... бола ... да заң сол ... ... бөлігімен ғана заңдық зардаптардың болғанын байланыстыра отырып қарастырады. Сонда, тек қана осы ... ... ... ғана заң ... ... ... яғни құқықтық әрекеттер болады.
Мұндай әрекеттер заңды яғни құқықтық ұйғарымдарға сай келетіндері, оны бұзбайтындары және ... ... ... Олар ... ... сай келмейді, оларды бұзады.
Заңды әрекеттер өз кезегінде заңдық акт және заңды қылық деп ... ... ... ... ... қол ... мақсатында атқарылған әрекеттер (азаматтық-құқықтық келісім немесе еңбек шартына отыру, некелесу және тағы басқа).
Қазақстанның сот ... кез ... ... құрылым сияқты дәстүрлі құқық негізінде дүниеге кеген еді. Қоғамнығ және оның институттарының дамуына байланысты ... ... ... да ... ... ... Рессейге қосылғаннан кейін оның аумағында қылмыстық іс жүргізудің екі түрі ... ... ... ... құқық бұзушылықтарды және қабылданған шешімдерге шағымдануды шешуде ұлттық салт ... ... ... ... ... сот ... жүргізу, екіншісі, Қазақстанда тұратын орыстардың мүддесіне қатысты істер бойынша сот өндірісін жүргізу.
Сот ... ... ... негіздердің қалыптасуына орай, кеңестік дәуірде Қазақстандағы соттардың дамуын шартты түрде мынадай кезеңдерге болады:
* ... ... ... ... қаулылары негізіндегі сот өндірісі (1917 жылдың қазаны-1923жыл);
* РСФСР сот құрылысы және сот өндірісі (1923-1959 жылдар)
* 1960 жылғы Қазақ СССР қылмыстық іс ... ... ... сот ... және оның ... қарау институттары40.
Заңдық қылық - өздерінің алдына құқықтық мақсат қоймаған, дегенмен объективті себептерден болатын, субъектісінің ерік-ықтияры мен ... ... ... ... ... салдардың негізінде туындайтын заңды іс-әрекеттер. Мысалы, әдеби шығарманы немесе өнер табудағы шығарма, туынды шығармашылық актісі болып табылады. ... ... ... ... ... ғалымның авторлық құқығы пайда болыды.
Заңды актілер де және заңды қылықтар да ... ... ... ... ... ... ... сол әрекеттер жеткілікті болатын болса). Сонымен қатар нәтижелі болуы мүмкін (егер де ... ... ... сол ... өзі ... тек олардың нәтижелері болатын болса). Мысалы, ақшаны қарызға беру фактісінің өзі ... ... ... ... ... ... ету құқығын туындатады. Сот шешімінің заңдық салдары оны дайындау мен жазып шығудағы әрекеттерден туындамайды. ... сол ... ... акт ... ... ... ... авторлық құқық әдеби, живопистік және тағы басқа ой еңбегі шығармаларының жарық көргеннен кейін ғана барып пайда болады, алдыңғы және соңғы ... да ... ... туындап отыр.
Заңдық салдар заңсыз іс-әрекеттердің де салдарынан заңдық салдарын туындатады: тергеу органдарының қылмысты ашуы, оны ... білу ... ... туындатады; жәбірленушінің және басқалардың да өтініш, арызды құқық қорғай органдарына беру құқығы және тағы басқа туындайды.
Заңсыз іс-әрекеттер құқық бұзушылық (қылмыс және ... ... яғни ... және ... түрдегі құқыққа қарсы іс-әрекеттер деп жіктелінеді. Осы екеуінің арасындағы айырмашылыққа келер болсақ: құқық бұзушылық басқа да түрлі құқықтық ... ... заң ... жауапты болу қатынастарында (қылмыстық, әкімшілік және тағы басқа), ал объективті түрдегі құқыққа қарсы іс-әрекеттер заң алдындағы ... ... ... ойын ... ... ... жүріп көршілерінің қора-қопсысына өрт қойып өртеп алғаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... оның әрекеті азаматтық-құқықтық қатынастардың пайда болуына негіз ... - зиян ... ... ... ... ... ету ... туындайды41.
Құқықтық оқиғалар - яғни белгілі бір салдардың ... ... ... ... көпшілігі табиғатта кездесетін, адамның саналы тіршілігіндегі жүріс-тұрыстарымен (әрекеттерімен) байланысты болмайтын құбылыстар: жер сілкінісі, су ... және ... да ... ... ... өтіп кетуі, заң белгілеген жасқа келу, адамның қартайып барып өмірден озуы және тағы сондайлар. Мұндай оқиғаларды абсолюттік оқиғалар деп ... ... ... салыстырмалы да болуы мүмкін, яғни құқықтық қатынастардың қатысушылары ... ... ... ... мен ... туындатқан оқиғалар. Мысалы, адамның қаза табуы немесе оның мүлкін жойып жіберу тек табиғат ... ... ғана ... ... ... ... бірге адамның мінезі жүріс-тұрыс актісінің салдары да болуы мүмкін ғой (өлтіру, өртеу). Егер де заңдық ... ... ... ... ... ... яғни ... ерік-ықтиярлы әрекеттерімен (немесе әрекетсіздігімен) туындаған болса, онда қауіпсіздендіру шарты жағдайының ... ... ... ... салдары емес, тек олардың нәтижесінің ғана (өлуінің, мүліктің жойылуының) салдары болады, яғни дәл нақты оқиғалардың салдары оларды туындатқан ... ... ... болады.
Заңдық фактілердің араларында ерекше орында тұратыны құқықтық жай-күй, ахуал яғни созылмалы жағдай, субъектінің қоғамдағы алатын ... ... анық ... ... және ... тағы. (азаматтылық, некелік, ауру-сырқаулығы, еңбек стажы) - құқықтық ахуал, жай-күй заңды және заңсыз әрекеттердің нәтижесі де ... ... ... ... ... іздеуде болуы). Сондай-ақ оқиғаларда да (туыстық қатынастар) болуы мүмкін.
Құқықтық қатынастардың туындауы, өзгеруі немесе тоқтатылуына жиі реттерде бір ғана заңдық факт ... ... ... ... қажет болатын жағдайлар да кездеседі. Оның үстіне олар әр алуан сыныптамалық топтамаларға жатуы да мүмкін. Осындай жиынтықты заңдық құрам деп ... ... ... ... ... алуға құқылы болу үшін: белгілі зейнеткерлік жасына болуы қажет (оқиға), еңбегінің белгіленген стажы болуы (құқықтық ... ... және ... ... бар ... ... ... (заңдық акт) болулары қажет. Тұлғаны депутаттыққа кандидат ретінде тіркеутүшін заң белгіленген тәртіппен оны депутаттыққа кандидат етіп ... ... ... және тиісті түрде жазылып толтырылған құжат, кандидаттыққа ұсынылуын білдіретін азаматтардың белгілі қолдары қойылған парақтардың болуы, сол тұлғаның жазбаша түрдегі келісімі, ... ... бар ... ... шешімі қажет болады. Жоғары оқу орнының студенті болу үшін орта мектепті тәмәмдағаны туралы аттестаты, денсаулығын куәландырған ... ... ... жеке ... ... ... немесе куәлігі, арызы, оқу орнына түсудегі емтихандарды тапсыру парақшасы және сол оқу орнына қабылданғандығы туралы ... ... ... ... ... ... - ... өмірлік мән - жайлар. Сол айғақтармен құқық нормалары құқықтық қатынастардың пайда болуын, ... ... ... ... ... бұл ... құқықтық нәтижесі болады, ал кейде бірнеше айғақтардың ... ... ... ... өзгертеді немесе жояды. Бұған жоғарыда айтып өткенімізжей, зейнеттік қатынастар пайда болуы үшін үш ... ... жас, стаж және ... ... ... акт деп ... келтіруге болады.
Заңды айғақтар бірнеше негіздермен жіктеледі. Нәтижесінің сипатына қарай олар мына ... ... ... ... шартын жасауға байланысты жалдаушы мен жалдаушының құқықтары мен міндеттері пайда болады);
Құқық тоқтататын ... сату ... ... ... иесі өзгереді, сатып алушының меншік құқығы пайда болады, сатушы ол құқықтан айырылады).
Құқық ... (үй ... ... ... қатынастардың объектісі өзгереді, соған сәйкес құқықтары мен міндеттері де өзгереді).
2.2 Қазақстан Республикасының құқық ... ... және ... ... да ... ғылымның алғашқы ірге тасын сол ғылымға қатысты ... ұғым ... ... заң ... ... ... құқық түсінігі, оның мән-мағынасын қалыптастыратыны бізге жоғарыдағы тараулардан белгілі болды.
Неге менің бұл ... ... ... төңірегінде осыншама ой қозғалды деген сұрақ туындаса, оған мен былай жауап берейін: "Құқықтық ... ... оның ... ... ... туындаған жоқ. Құқықтық норманың туындауына арқау да негіз де болған - "құқық" термині. Егер мемлекет (немесе қоғам) ... сол ... ... ... ... ... онда заңды жауап - құқықтың жазбаша нысаны - құқықтық норманың да ... ... ... ... айтар ойым мынада: жоғарыдағы тарауларда белгілі болғандай құқықтық норма ұғымы құқық ... ... ... көздерімен тығыз байланыста.
Құқықтың құқықтық норма тудыратыны белгілі болды. Енді құқықтық норма мен құқықтың қайнар көздері арасындағы байланысты айқындап көрелік.
Біріншіден, құқықтың қай ... ... ... ... норманың белгісін айқындауға мүмкіндік тудырады.
Екіншіден, жылдар бұрын, тіпті ғасырлар бұрын, өзге саяси режим тұсында қабылданған құқықтық нормалардың өзі бұл ... ... ... ... ... ... бола алады деген сөз.
Міне, осындайлық тығыз байланысты аша келе мен ... ... ... ... ... ... ... сенімдемін.
1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясының 1 бабында біздің Республика өзін демократиялық, ... ... және ... ... ... ... деп ... Осыған орай және елімізде түбегейлі экономикалық және саяси қайта құрылыстар жүргізілуде, мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншік пайда болып, ... ... ... жүргізу мен халықтың әл-ауқатын жақсарту нарықтық қатынастарға негізделетін, мемлекет экономика мен әлеуметтік-мәдени салаларын тікелей басқарудан бас тартып, оларды негізінен құқықтық ... және ... ... қамтамасыз ету мақсатында бақылаумен шектелетін болғандықтан халықтың қолданылып жүрген заңнамаларды білу құштарлықтары арта түсті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. А.С. ... Н.С. ... ... ... и ... ... ... Алматы, , 2003, - 65-71стр.
2. А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша - ... және ... - ... ... ... сөздігі.- Алматы, 1996ж.
3. А. Жакупова // Заң және заман.-2005ж. №9-17б.
4. Ә. Әділхан // Заң және ... ... ... Б. ... // ... Г. Адрасулова // Фемида.-2006ж.-№10-11-14б.
7. Ғ. Сапарғалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық теориясы: оқу құралы.- Алматы, , ... : ... , ... : ... ... Қ.А. Мустафаев // Заң.-2005ж.-№5.-31-33б.
11. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және ... ... ... ҚазМЗУ-дың баспа- полиграфия орталығы 1999ж.,-124-127б.
12. 27.12.1994ж.
13. Н.Ә. Назарбаев : Қазақстан ... ... Н.Ә. ... ... халқына жолдауы .- Астана, 2006ж.,-9-11б.
14. Н.Ә. Назарбаев ... ... ... С. ... А. ... ... және ... негіздері: Фолиант.- Астана, 2001ж.,-10-14б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттық технологияны қолдану ерекшеліктері3 бет
Дидактикалық ойындар-оқыту құралы7 бет
Шығармашылық құқық37 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь