Әшірбек Сығай – сыншы

Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4

І. Тарау: ӨНЕР ЖӘНЕ ӨМІР САХНАСЫ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7

1.1 Әшірбек Сығай өмірі мен еңбек жолы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7

1.2 Театр саңлақтары мен сыншы сынының сыр.сымбаты. . . . . . . . . .19

ІІ. Тарау: ТЕАТРТАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ТҰЛҒАЛАР КЕЛБЕТІ 28

2.1 Қазақ сахна өнерінің қалыптасу тарихы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

2.2 Тәуелсіздікке дейінгі қазақ сахна өнерінің келбеті және бүгінгі
театр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45


ҚОРЫТЫНДЫ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58
Қазақ болған соң шығар, өзімізден үлкеннің ақылын тыңдағымыз келіп тұрады. Сенен жасы үлкен бе, демек саған қарағанда оның көргені көп. Сол «табиғи заңдылықты» іштей мойындап, байқа дегенінен сақтанып, абай бол дегенінен қорғанасың.
...Сабақ кестесіне жаңа пән мен мұғалім енсе, ақырзаман келгендей абдырау еріншек студенттердің әдеті емес пе? Негізгі сабақтар құрамына «сын» деген қосылыпты. Ол не пәле тағы? Ал дәріс оқушы Күләш Ахмет. Бұл кім? (Ақын апамызбен шатастырғандар да болды, шыны керек)
Осы сұрақтарға жауап алу үшін әлгі «үлкендерге» жүгінбек болдық. Жасырмайын, жауап мынадай: 1) ұлдар: «Ондай ұстаз жоқ! Қайталанбас тұлға», 2) қыздар: «Құрысын, құтылғанымызға шүкір». Қайсысының айтқаны шындыққа саяды? Азаматтардың бейнелеуінше «жомарт» та, нәзік жандылар көңілінде «сараң» болып сақталыпты (баға қою жағынан).
Сонымен, жоғарғы курстардың сақтандыруы бойынша алғашқы дәріске ұзын көйлегімізді киіп, «өмірде жиналмаған шашымызды» түйіп бардық. Апайымыз аудиторияға кірді. Орнымыздан тұрдық. Сабақ басталды...
Сабақ аяқталды. Орнымыздан тұрдық. Апайымыз аудитроиядан шықты. Сұрақтарымызға шын жауап табылды. Біреуді танып-білу үшін ол адам жайлы пікірлер жинастырып қажет емес екенін ұқтық. Елу минут. Сол елу минутта бойымыздағы бар қорқыныш жермен жексен болды. Баға әдірем қалсын, тек сабаққа қатыссам болды деген сезім биледі бойымды. Сын дегеннің не екенін білдік. Сыншы деген кім екенін ұқтық. Сыншының қанша түрі бар екенінен, ол қай уақытта пайда болатынынан хабардар болдық. Мұны не үшін айтып отыр дейсіздер ғой. Дипломдық жұмысыма сын тақырыбын таңдап алуыма Күләш Ахметтің тікелей қатысы болғандықтан. Бұл ешқандай да мақтау, жағыну емес. Менің шын шәкірттік сезімімнен туған сөздер. Дүниеде жек көргеніңді мақтаудан өзге не қорлық бар? Мен өзімді қорлыққа қимаймын, мұным – жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын дегенім.
Сөйтіп, әдебиет сынының бір жанры болып есептелетін театр сынына тап болдым. «Әшірбек Сығай – сыншы».Сүйікті ұстазымнан, сүйікті тақырыбымды алып бақытқа бір бөлендім. Сол бақыттың әсерінен бе екен, сол баяғы қиялилығымнан ба, ойларымды санамда өрнектеп жүре беріппін. Орыстың жазушысы И.С.Тургенев: «Қайран, жастық! Сенің құдіреттілігің – барлығын да жасай аламын деп ойлауыңда болар-ау», - деген екен. Дұрыс айтыпты. Мен асықпаппын. Өйткені, кейіпкерім өмірден өтіп кетті... Осы кезде тағы бір қателікке ұрынғанымды түсіндім. Әшірбек жайлы дерек іздегенше, оның өзімен жолығуға асығуым керек едім-ау... Өзімді Пушкиннің мысалындағы гөләйттаған шегірткедей сезіндім. Уақыттан ұтылдым. Өзіме ренжідім. Бірақ, өзіңді тастап кете алмайды екенсің. Қолымда бар дүниелерден құрастырып, ойларымды салып, Әшірбектің өзінен алып жазылған дипломымды назарларыңызға ұсынбақпын.
1. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005
2. «Дәстүр» ұлттық-этнографияық журналы, 6 наурыз, 2014 жыл. «Ғибратты ғұмыр иесі», Б.Кәкиқызы
3. Сығай Ә. Толғам (Театр туралы толғаныс). – Алматы: Парасат. – 2004. – 392 бет.
4. http://dasturkb.kz/ «Сыннан сыр түйген шебер», А.Қадыралиева.
5. «Заң» газеті, Бір ғана команда бар, ол – қазақ, Қазақстан командасы. Аманхан ӘЛІМҰЛЫ, Айман СЕЙІЛБЕКҚЫЗЫ
6. http://www.kaztrk.kz/ «Сыр-сұхбат», Әшірбек Сығай
7. «Түркістан» газеті, 3 желтоқсан, 2014 жыл. «Әшірбек пен театр сыны – егіз ұғым», Е.Обаев.
8. Сығай Ә. Таңғажайып театр: эсселер / Әшірбек Сығай.– Алматы: «Ана тілі» баспасы ЖШС, 2014.
9. Құндақбаев Б. Мұхтар Әуезов және театр. Алматы: Ғылым, 1997. 248 б. + 2 сур. б. т.
10. «Қазақстан» телеарнасы, 9 қазан, 2013 жыл. «Сіз не дейсіз?» бағдарламасы.
11. Сығай Ә. Сахна саңлақтары. – Алматы: Жалын, 1998. – 512 бет.
12. Сығай Әшірбек. Актер әлемі. – Алматы, «Ан Арыс» баспасы, 2008 ж. Т. 1 – 272 б.
13. Ә.Тәжібаев. Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы – Алматы: «Жазушы», 1971 ж.
14. www.youtube.comсайты, «Сырласу бағдарламасы».
15. http://adebiportal.kz/ «Ел ағалары» бағдарламасы.
16. Сығай Ә. Театр тағлымы. – Алматы, 2003. – 320 бет.
17. Сығай Әшірбек. Сахна әлемі. – Алматы, «Ан Арыс» баспасы, 2009 ж. Т. 2 – 336 б.
18. kivvi.kz сайты, «Кітапхана» бағдарламасы.
19. «ЕВРАЗИЯ-KZ», Ө.Ақжігіт.
20. Facebook.com сайты.
21. Байсеркенов М. Сахна және актер («Станиславский жүйесі» әм оның тезистері мен негізгі заңдылықтары). – Алматы, Ана тілі. 1993. – 336 бет.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ӨТЕГЕНОВА ПЕРИЗАТ
ӘШІРБЕК СЫҒАЙ - ... ... - ... ... ... ... ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қорғауға ... ... ... ... ... кафедрасының
меңгерушісі ,ф.ғ.д.,профессор ___________________ А.Темірболат
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы:
5B020500 - мамандығы
Орындаған 4- курс ... ... ... ... ... бақылаушы: __________________ Е.М.Солтанаева
Филол.ғ.к.,аға оқытушы
Алматы, 2015
МАЗМҰНЫ
Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ӨНЕР ЖӘНЕ ӨМІР ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
+ ... ... ... мен еңбек жолы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... мен ... ... ... . . . . . . . . .19
ІІ. Тарау: ТЕАТРТАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ТҰЛҒАЛАР КЕЛБЕТІ 28
2.1 Қазақ сахна өнерінің ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Тәуелсіздікке дейінгі қазақ сахна өнерінің келбеті және бүгінгі
театр. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... соң шығар, өзімізден үлкеннің ақылын тыңдағымыз келіп тұрады. Сенен жасы үлкен бе, демек саған ... оның ... көп. Сол ... ... байқа дегенінен сақтанып, абай бол дегенінен қорғанасың.
...Сабақ кестесіне жаңа пән мен ... ... ... ... ... ... студенттердің әдеті емес пе? Негізгі сабақтар құрамына деген қосылыпты. Ол не пәле тағы? Ал дәріс оқушы Күләш Ахмет. Бұл кім? ... ... ... да ... шыны ... ... ... алу үшін әлгі жүгінбек болдық. Жасырмайын, жауап мынадай: 1) ұлдар: , 2) қыздар: . Қайсысының айтқаны шындыққа саяды? Азаматтардың ... та, ... ... көңілінде болып сақталыпты (баға қою жағынан).
Сонымен, жоғарғы курстардың сақтандыруы бойынша алғашқы дәріске ұзын көйлегімізді киіп, ... ... ... ... ... ... ... Сабақ басталды...
Сабақ аяқталды. Орнымыздан тұрдық. Апайымыз аудитроиядан шықты. Сұрақтарымызға шын ... ... ... ... үшін ол адам ... пікірлер жинастырып қажет емес екенін ұқтық. Елу минут. Сол елу минутта бойымыздағы бар қорқыныш жермен жексен ... Баға ... ... тек ... ... болды деген сезім биледі бойымды. Сын дегеннің не екенін білдік. Сыншы деген кім екенін ұқтық. Сыншының қанша түрі бар ... ол қай ... ... ... ... болдық. Мұны не үшін айтып отыр дейсіздер ғой. Дипломдық жұмысыма сын тақырыбын таңдап алуыма ... ... ... ... ... Бұл ... да мақтау, жағыну емес. Менің шын шәкірттік сезімімнен туған сөздер. Дүниеде жек көргеніңді мақтаудан өзге не ... бар? Мен ... ... ... ... - жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын дегенім.
Сөйтіп, әдебиет сынының бір жанры болып есептелетін театр сынына тап болдым. . ... ... ... ... алып бақытқа бір бөлендім. Сол бақыттың әсерінен бе екен, сол баяғы қиялилығымнан ба, ойларымды санамда өрнектеп жүре беріппін. ... ... ... , - ... ... Дұрыс айтыпты. Мен асықпаппын. Өйткені, кейіпкерім өмірден өтіп кетті... Осы кезде тағы бір қателікке ұрынғанымды түсіндім. Әшірбек жайлы дерек ... оның ... ... асығуым керек едім-ау... Өзімді Пушкиннің мысалындағы гөләйттаған ... ... ... ... ... ... Бірақ, өзіңді тастап кете алмайды екенсің. Қолымда бар дүниелерден құрастырып, ойларымды салып, Әшірбектің ... алып ... ... ... ... ... Жанр ... тәуелсіздікке дейін пайда болып, өзінің теориясы мен ... ... ... ... бірі - ... сыны ... ... Театр сыны - күнделікті театр қызметін бейнелеп отыратын әдеби шығармашылықтың бір ... Ол ... өнер мен ... арасындағы сан алуан байланысты қарастырып, театрдың көркемдік төжірибесін қорытады және өмірдің театр алдына қоятын міндет-талаптарын белгілеумен қатар оның ... даму ... ашып ... ... сыны ең әуелі театртанумен және оның өсу ... ... ... ... ... ... айырмашылығы - оның қазіргі театр оқиғаларына дер кезінде, жылдам үн қосып отыруында.
Театрдың сонау көне ... келе ... ... аян. Ал ... сынын XVIII ғасырда пайда болды дейміз. XVIII және XIX ғасырлар аралығында театр сыны мен ... ... ... ... байланыстың нығая түскенін, алысқа бармай-ақ, өзіміз үнемі еліктейтін Ресейде, XIX ... ... ... ... ... А.А.Григорьев, А.Н.Баженов, В.М.Дорошевич, Н.Е.Эфрос, Л.Я.Гуревич, т.б. сыни мақалаларымен Театр сынының қалыптасып, өркен жаюына елеулі еңбек ... ... ... [1] Ал ... ... театры ше? Өзіміздің драматургтер, режиссер, әртістеріміз ше? Қазақ сахна саңлақтарын зерттеп, олардың ... мен ... ... ... ... Әшірбек Сығай еңбегі зерттеуді қажет ететін тақырыптардың бірі. Сыншының келелі еңбегін, ... ... сан ... ... ... бір арнаға салып, мысалдар келтіре отырып, сыншының өзіндік қолтаңбасын ... ... ... ... болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсат-міндеті. Дипломның басты мақсаты Әшірбек Сығайдың жазған дүниелерінен мысал келтіре отырып, оның бас театр ... ... ... Осы ... ... ... үшін төмендегідей міндеттер алға қойылды:
* Әшірбек Сығай ... ... ... ... ... мен ... ... театр сынына баға берудегі өзіндік тенденциялары қандай;
* Сыншының қазақ сахна өнеріне деген ... ... және ... жасау;
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Зерттеу нәтижесі бойынша мынадай тұжырымдар ұсынылды:
- Автордың зерттеу ... жеке ала ... ... ... ... ...
- Сынның театр өнеріне қатысты қалай айтылу керек, қалай талдану керек деген сауалдарға ғылыми ... ... ... ... ... ... мен ... режиссерлеріміз сөз болды.
- Драматургтеріміздің еңбектерін атап өттік.
- Бүгінгі театрдың жетістіктері мен мәселелері хақында әңгіме өрбіттік.
- ... ... ... ...
- ... ... тек ... сыншысы ғана емес, әдебиеттің де сыншысы екенін дәлелдедік.
Зерттеу жұмысының ғылыми , теориялық, әдіснамалық негіздері. Әдебиеттанушы және театртанушы ғалымдар Әбділдә Тәжібаевтың, ... ... ... ... және театрының, сахна өнерінің қалыптасуы мен дамуын зерттеуге бағытталған еңбектері, осы мәселелер тұрғысынан зерттеулер жүргізген Әшірбек Сығайдың еңбектеріндегі талдаулар ... ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылды.
Зерттеудің дереккөздері ретінде әдебиет теориясы, театртану ілімі, театр сыны жанры туралы шетелдік және қазақстандық ... ... ... еңбектері, Әшірбек Сығайдың атты кітабы, сыншының өмірі мен шығармашылығына қатысты материалдар, жазушының өзі ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер, мерзімді баспасөз материалдары пайдаланылды.
Зерттеудің нысаны: Әшірбек Сығай - ... ... және ... ... ... ... сахна өнерінің тарихын жазуда , жоғары оқу орнының студенттеріне театр сыны пәнінен жүргізілетін дәрістерде, сондай-ақ Әшірбек Сығайдың ... ... ... курс оқығанда, түрлі семинарлар , факультативтер жүргізгенде пайдалануға болады. Сондай-ақ ... ... ... драматургиясының дамуын зерттеушілерге, жоғары оқу орнының оқытушыларына, магистранттар мен ізденушілерге, студенттерге көмекші құрал ретінде ұсынуға болады.
Зерттеу ... жазу ... ... тарихи - генетикалық (әдеби шығарманың қайнар көзін зерттейтін және шығарманың шындықпен байланысын ... , ... - ... , ... ... , сонымен қатар ғылыми жүйелеу әдісі қолданылды.
Дипломның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, негізгі екі бөлімнен, қорытындыдан тұрады.Соңында ... ... ... мен қосымша берілді.
+ Әшірбек Сығай өмірі мен еңбек жолы
Әдебиет сыны -- әдебиеттану ғылымының бір саласы. Ол өмір ... мен ... ... ... шындық арақатынасын саралап, көркем шығарманы әдеби тұрғыдан бағалайтын, ... ... ... ... ... бағыт сілтеп отыратын әдеби-публицистикалық, ғылыми-эстетикалық шығармашылық түрі. Негізгі зерттеу объектісі -- көркем әдебиет, әдеби процесс. ... сын - ... бір ... ... ... де ... шығарған салалары аз емес. Соның бірі - театр сыны.
Театр сыны - күнделікті театр қызметін бейнелеп отыратын әдеби ... бір ... Ол ... өнер мен ... ... сан алуан байланысты қарастырып, театрдың көркемдік төжірибесін қорытады және өмірдің ... ... ... міндет-талаптарын белгілеумен қатар оның басты даму тенденцияларын ашып көрсетеді. Театр сыны ең ... ... және оның өсу ... ... ... ... ... негізгі айырмашылығы - оның қазіргі театр оқиғаларына дер кезінде, жылдам үн ... ... ... ... көне ... келе ... бәрімізге аян. Ал театр сынын XVIII ғасырда пайда болды дейміз. XVIII және XIX ғасырлар аралығында театр сыны мен ... ... ... ... байланыстың нығая түскенін, алысқа бармай-ақ, өзіміз үнемі еліктейтін Ресейде, XIX ғасырда А.С.Пушкин, И. Надеждин, С.Т. ... ... А.А. ... А.Н. ... В.М. ... Н.Е. ... ... т.б. сыни мақалаларымен театр сынының қалыптасып, өркен ... ... ... ... айтудан танбаймыз. Өзіміз ше? Қазақ театры, оның сыны қайда қалды?
Театр сыны ... ... рет ... шығармаларды талдау түрінде жарық көрген. Мысалы, 1914 жылы И. ... ... ... ... ... ... мақаласы жарияланды. Қазан төңкерісінен кейін Қазақ академиялық драма театрының құрылуы Театр сынының туып ... ... ... ... ... сала ... ... Ж.Шанин, І.Жансүгіров, Ғ.Тоғжанов, О.Беков, Ш.Құсайынов, М.Қаратаев, Е.Ысмайылов, Ә.Тәжібаев, ... т.б. ... ... Баспасөз беттерінде қазақ театрының өткен тарихи жолы, ... ... ... және жаңа ... ... ... маман - театр сыншылары (Қ.Мұхамеджанов, Қ.Қуандықов, Б.Құндақбаев, К.Нұрпейісов, Л.И.Богатенкова, Ә.Сығай, Я.Шынәсілұлы, т.б.) жазған мақалалар жарияланып, Театр сыны едәуір ілгері дами ... [1] ... ... ... ... да ... ... қазақ өнерінің дамуы үшін жанын салған тұлғалар. ... ... сыны үшін орны ерек - ... ... ... сыны мен Әшірбек Сығай егіз ұғым. Оны ешкім жоққа шығара алмайды. Қазақ театр ... ... ... ... ... ... білімімен ел-жұртының ыстық ықыласына бөленген Әшірбек Сығайдың шығармашылық жолына үңілетін болсақ, оның жүріп өткен жолы - бір ... өмір жолы ... ... ... ... қайнаған шығармашылық еңбек жолы, қосарлана атқарған қызметтер мансап тұғыры ғана емес, азаматтық кісілік болмыс биігін танытады. [2]
1965 жылы ... ... ... ... ... ... 1969 жылы сол ... ұстаздық қызметке қалдырылған Әшірбек Төребайұлының алғашқы сыни ... ... ... ... жарық көре бастады. Өзінің сұхбаттарында әрдайым айтып отыратынындай, ол жазу өнерін 10-12 жасынан-ақ бастаған, актерлық ... ... ... ... көрсеткен. Көрнекті қазақ драмашысы Қалтай Мұхамеджановтың орта мектеп қабырғасында қойып, атанғаны жайлы атты кітабында ... ... ... ... ... ... ... дау-дамайы көп, бейнеті белшеден, рахмет-алғысы аз театр сынына ... ... ... бері ... ... ... ... ғылымы үшін берері мол. Зерттеуші қаламынан (1978) (1981) (1991), (1993), (1998), (2003), (2004), (2006), (2008), (2008), (2014), (2015) атты ... ... қоса ... ... ... ... Бұл бір ... үшін көл-көсір дүние. Егер аталмыш кітаптарды саралап табиғатына қарай топтап, ой түйер болсақ ұзақ әңгімеге кетеріміз ... ... ... ой ... болса, дерек керек болса, зерделі ой керек болса Әшірбектің ... ... Өмір - ... ... Әбігерленіп жүріп көп нәрсені аңғармаймыз елеулі оқиғалардан құр ... ... өнер ... айшықты ойларын жіберіп аламыз. Осы тұрғыға келгенде, ол кісінің театрға деген ерен еңбегін айту өте қиын. Сыншының қай кітабын оқысаңыз да, әр ... ... ... ... ... спектакльдерді қаз-қалпында көргендей әсерге бөленесіз. Оқып отырып, еріксіз 1942 жылы ... ... ... ... ... ... Драматургтеріміздің еңбегін көресіз. Актерлардың жетістіктеріне сүйсініп, қателіктеріне күйінесіз. Режиссерлардың мүмкіндіктеріне таңдай қағасыз, немесе қалт жіберген ... ... ... ... бір ... аласыз. Қазақстанның түрлі облыстарына сапар шегесіз, Отанымыз тұрмақ, театр ұжымымен бірге гастрольге де шығып қайтасыз. ... бір ... ... ... ... сомдап тұрғандай сезінесіз. Немесе орныңыздан тұра қалып шапалақ соққыңыз келген күйді ... ... ... бәрі ... ... ба? Әшірбектің театр сыны жанрына деген адалдығы, еңбекқорлығы, ештеңені де көзден тас қылмайтын байқағыштығы, тура сыны емес пе? Осылардың ... біз ... ерік ... ...
Әшірбек Сығайдың өмірі жайлы сөз қозғағанда, оның өнері еріксіз ... ... оның ... - ... Ол үшін ... өзге әдемі әлем болған жоқ! бағдарламасындағы ... ... ... ,- деп жауап береді. Оның қуанышы да, қайғысы да, дерті мен шипасы да сөз өнері ... ... - ... ... өте шығатын, құдіретті өнердің күрделі пернесін дөп басып, келер ... ... ... ... пен ... ... ... ететіні жақсы мәлім. Жоғарыда аталмыш еңбектерде қазақ театры мен драматургиясының ... ... ... ... ... ... міндеттері уақыт талабына сай асқан талғампаздықпен, жанашыр жүрекпен жан-жақты сараланған. Ол актерлық шеберліктің ... ... де, ... ... да, ұлтттық драматургиямыз жайлы да жазды.
Әдебиеттің басқа салаларына қарағанда, ... ... ... көлемі шектеулі және ол тікелей сахнамен байланысты. Небәрі алпыс-жетпіс бет аумағында, екі сағат төңірегінде алған тақырыпты ақырына дейін жеткізіп, ... ... ... ... ... ... соқталы кейіпкерлер сомдап шығу оңай міндет емес. [3, 4] Жиырма пьеса жаздыңыз делік, 20 ... ... қиын ғой. ... ... ... ... Сол ... үшін тарихта қаласың. Ал тарихта қалдырушы - ... Осы ... ... ... ... ... ... драматургтері жетерлік. Әр автордың ерекшелігін аңғара біледі. Өзі атау ... ... - ұлы ... ... ... ... ... тәңірі деген атты құп көріпті. Дұрыс-ақ. Өйткені Омарханұлының да, ... да бұл ... әден ... ... ... Бірі драматургиямыздың негізін салса, енді бірі сол салынған жолды іле шала ... ... ... ... жазу ... мен оның ... үш ... талдап көрсетеді. . [3, 39]
Ал Тахауи Ахтановты - профессионал ... ... ... қана қоймай, былай дәлелдейді: . [3, 43]
Қалтай Мұхамеджанов - ә дегеннен-ақ ... ... ... ... ... ... драматуг дейді де, ол ойының себебін жайып салады: . [3, 59-65] ... ... - ... ... ... . [3, ... ... - жаны жайсаң азамат, Сәкен Жүнісов - жүлдегер драматург (қазақ драматургиясының алғашқы мемлекеттік ... ... ... ... - ... жазушы, айта берсең көп. Бұл есімдерден өзге Садықбек Адамбеков, Бек Тоғысбаев, ... ... ... ... ... ... ... Сейсенбаев, Оразбек Сәрсенбаев сықылды жазушылардың ерекшеліктерін айқындайды. Кемшіліктерін де ... ... . ... өзге ... Бөкейдің проблема қоюға, тартысты материал жасауға, шынайы, шыншыл кейіпкерлер ... ... ... ... ... өз ... қашан да берік екенін айтады. Ал драматургия мәселесіне байланысты қазір қырық жасқа дейінгі драматург жоқ екендігін жиі еске ... Оны ... ... ... ... ... те - артист. Шымылдық сыртында тұрған ... Ол - сот, ... ... ... ... ... өткен қилы күреске үкім айтушы, төреші - драматургтің өзі. [3, 76-133] Сол ... ... ... ... ... сала орындайтын драматургтер бүгінде аз. Өйткені, қазіргі драмашылар қойылым дайындықтарында ... ... ... ... Жаңа шығармалар жоқ. Бар болса да әлсіз. Міне, осылай шындықты ашына айтады.
Сонымен қоса ұлттық театрларымыздың даму бағыты, ... ... ... ... ... мен ... ... жасаудағы ерекшеліктеріне терең үңіліп пікірлер түйіндеген. ,- дейді сыншы. Театр өнерінде болып жатқан процестерді қалт ... ... ... ... барып, ой қорытатын сарабдал сыншының гастрольдік сапармен келген облыстық театрлардың спектакльдеріне қатысты айтқан тұшымды ойлары да тым ... Ол ... қол ... ... бірге, ойсырап ақсап жатқан тұстарын ащы да болса, ашып айтқан. Өнер додасының биік ... ... ... және ... Театр фестивальдерінде оза шауып көзге түскен театрлардың бүгінгі ... ... ... ... мен ... зерттеуші назарынан қағыс қалмай кәсіби деңгейде сараланған. Бұған мысал ретінде, Ұлы драматург ... ... ... жүз жыл ... ... өткен халықаралық театр фестивалі жайлы, оның әлеуметке не берді, оза шапқан режиссер кім, ұзап шыққан ... ... ... ... оқиға боларлықтай тізгін үзген қойылымдарды көре алдық па, тың бетбұрыс, тосын шешім байқай алмасақ, ол неліктен деген секілді толғаныстарын айтсақ ... ... жоқ ... ... іс адам ... ... ... Әшірбек өзі мен оқырманына түрлі сұрақ қояды да, ақырындап жауап бере бастайды. [3, 9-12] ... өз ойын ... ... Ал бұл ... дұрыс қабылдап, оңды нәтиже көрсету - театр ұжымдарының жұмысы.
Қазақтың театр өнері ... ... де ... ... оқып ... ... ... жүрегі өнер деп соққанын көресіз. Театрдың түйткілдерін мінберлерде де батыл айтқан. Облыстағы, аудан - дардағы ... халі ... ... орталықтан шалғай тұра - тындар театрдың не ... біл - мей - - ... ... ... етіп кө - тер - - ді. ... актерлар, білік - ті режиссерлардың тек Алматы мен Астанада шоғырланғанын, жыраққа барса, ... ... ... ... театрлардың сүреңсіз жағдайын ақ жағалылардың алдына жайып салды. Театрларды талантпен қалай ... ... ... ... бас ... Орта мектептің оқу бағдарламасына пәнін енгізу туралы бастама көтерген де Әшірбек еді. Немістер 7-сыныптан бастап ... өнер ... ... ... өнерге жақын балалар мектеп қабырғасында жүріп-ақ осы салаға машықтана бас - тайды. Расында да, аталмыш пәнді қазақ ... неге ... ... кадр дайындау мәселесіндегі көп олқылықтың орнын толтыру үшін күресті.
Әшірбек Төребайұлы өнер адамдарының шығармашылық кескіндемелерін жазуға орасан зор тер төккен ... Оның ... ... ... ... ... шеберлерінің өмірлері мен өнерлері асқан ептілікпен өрілген. деп аталатын екі томдық ... сол ... ... ... іспеттес. Мұнда әр дәуірде өмір сүрген, пенделік тағдырлары әртүрлі сабақталған, дүниетанымы бір - бірімен қабыса бермейтін үлкен тұлғалардың қай-қайсын да ... ... ... ... ... Театр тарландарының келбетін ашуда бұрын - соңды жинақтаған деректерін сан мәрте електен өткізіп, ... ... ... жасауға күш салған. Алпысқа жуық сахна шеберлерінің - дәлірек айтқанда қазақ театр өнерінің көшбасшысы, режиссер ... ... ... ... С.Қожамқұлов, Қ.Жандарбеков, Қ.Бадыров, Н.Жантөрин, Ы.Ноғайбаев, Ф.Шәріпова, Ә.Молдабеков, ... ... тағы ... ... ... алып ... ... тағдырынан сыр шертіп, әрқайсының өзіне тән даралығы мен сахна төрінде жасаған сан - алуан бейнелерін байыппен таразылаған танымдық ... ... ... мен ... ... ... маңызы, әлеуметтік-эстетикалық құндылығы, қазақ театрының даму үрдісі туралы толғақты ойлар белгілі сахна саңлақтарының өмірі мен шығармашылық жолдарымен сабақтастырыла баяндалған. Портреттік ... ... ... ... ... ... Ол - жеке тақырып, бөлек әлем.
деп, ізгілікті жанына жалау еткен ұстаздың өмірлік ұстанымы - ... да адал ... ... ... - ... өнерінің өрісін ұстаздық ұлағатпен ұштастырған профессор Әшірбек Сығай.Тәңір берген талантын қаламгерлікпен ұштастырып, ... ... ... көтерген Әшірбек Төребайұлы өзінің болмыс-табиғатына тура келмейтін тіршілік иелерін айналып өтіп, үлкен болсын, кіші болсын ... ... таза ... тіл ... қош ... ... әркімнің пір тұтатын, өзіне асыл діңгек санайтын адамы болса, Әшекең біз үшін сондай ... Ол тек ... ғана ... жалпы өнер сүйер жандарға, өзінің соңынан ерген ізбасарларына сәулелі нұрын сарқып беріп жүрген аса шұғылалы жан. Ол кісінің ... ... әр ... ... ... дегдар тектілігі, өз маңайына шуақ төгіп жүретін мейірімділігі өзіне, оған әр кездескен пенденің жүрегіне жанды ... ... ... ... күйге жетелейді. Ұстаздық борышын кіршіксіз атқарып қана қоймай, соңынан артық сөз ертпей, ... ... ... ... еңбек еткені, биік адамшылықты діттегені - бәрімізге үлгі боларлық жайт. Әшірбек ... ... көп, ... берекелі. Шәкірттері үшін бұл баға жетпес үлкен қазына! Әркімнің осындай үлгі ... ... ... өз ... ... ... жарқын арманға жетелейтін шамшырақ арнасы болса - ол құт ... ... емей ... [4] Өнер саласында оқитын жоғары оқу орындарына пәні ... ... ... ... жоқ. ... ... ұлттық театр өнерінің бүгінгі жүрек соғысынан хабардар беретін кез-келген еңбекті жұртшылықтың асыға күтетіні рас. Ал сахна ... ... жіті ... ... ... кітапқа айналдырып отырған Әшірбек Төребайұлы соңғы жылдары 5-6 ... ... ... Бұл ... ... болғанымен де, көз майыңды таусатын бейнетті жұмыс екенін жақсы білеміз. Осы тұста Республикамыздағы өнер ордаларының көпшілігі сыншының кітаптарын энциклопедиядай ... келе ... да айта ... ... ... ... кез - ... еңбек белгілі бір теориялық дайындығы бар ғылыми ортаға ғана емес, театр өнерінен мағлұмат алуға құштар көпшілік ... ... Ойы ... ... ... ... ... стильден гөрі, оқығанда көз ала алмайтындай көрікті тілмен көмкеріп, аса ... ... ... ... Содан болар оның кітаптары оқырманын бірден баурап, театр өнерінің сиқырлы әлеміне қызықтырып әкетеді.
Әшірбек Сығай - ең алдымен театрды ... ісі деп ... оны ... ... Сондай-ақ, театр сыны бастан аяқ мінсіз суреттелер жаттанды қағида емес, сын саласында даулы, ... ... ... ... ... ... Сын - процесс. Яғни, сынның өзі де ... ... жүре ... ... жетілетін құбылыс. Осының бәрін жіті ескеріп, есте тұтқан сыншы аға әділ сынның ... ... ... ... ... Сол үшін де ... кемшіліктердің орнын толтырып, сахна өнерінің қол жеткен жетістіктерін ұдайы жазып келеді. Ә.Сығай пьесаларды ... да ат ... ... Оның ... та, ... ... ... Ж.Б.Мольердің , К.Гольдонидің , О.Иоселианидің , Ш.Роквидің , ... , ... , ... пьесалары республика театрларының репертуарынан берік орын алған. Таяуда ғана өзі ... ... ... ... ... ... ... сахналады. Тек Астана халқын емес, оңтүстік астанамыздағы Мұхтар ... ... ... мемлекеттік академиялық драма театрына гастрольдік сапармен келіп, Алматы жұртшылығын да ... ... ... бұл ... ... мен ... ... ерен. Дегенмен, Ежовты қазақша сайратқан Әшірбектің де шеберлігі таңдай қақтырарлық.
Театр әлеміндегі көп құбылысты ... ... ... ... сиясымен үнсіз сырласқан оның сыни шығармалары үздік үлгілер қатарында. Үнемі үйрену, тынымсыз іздену, өздігінен білім алу, өнерге қатысты сан ... ... ... - ... ... ... бағытын айқындай түседі, ол қазақ театрының жалынды ... ... ... бел ... ... ... ... таза жүрекпен келу керек. Ол ластықты көтермейді. Әшекеңнің алғыр ойы, ... ... ... тың ... ... үн қатып отыруы - оның батыл сыншы атануына жол ашты. ... ... ... хас ... ... ... ... негізгі шарты - әділ сын. Алланың хақ жолында шындыққа негізделген, тасқынды өткір ойымен орынды сөйлеген сыншы Әшірбек Сығай деп ашық айта ... ... ... ... тән бір ... спектакльдердің алғашқы премьерасынан кейін-ақ бірден баспасөз, радио мен теледидар арқылы сұхбаттар беріп пікірін ашық білдіретіндігі. Бұл екінің бірінің ... келе ... оңай ... ... ... ... тән сұңғылалық пен өткірлік, аналитикалық ақыл - ой ғана емес, жақсы мен ... ... әділ ... бере ... ... ... Бұл ... сыншыға қажетті бірден - бір қасиет. Әділетсіз сын айтсаң, оның қарымта жауабы болады. ... ... біз ... ... ... өзгенің аузынан естіген емеспіз. Себебі, Әшірбек Сығай байқап әрі дәл ... ... өз ... ... ... ... қия тартпайды, обал жасамайды, біреуден өш алу үшін немесе біреуді жасыту үшін сын ... Жылт ... ... ... дәл ... театрдың тамыр соғысын тура басып ашық та, боямасыз жазу принципшілдікті ... ... ... ... ... ... ... бастап осы принципті ұстанған Ә.Сығайды кезінде біреу ұнатқан шығар, біреу ұнатпаған шығар, бірақ сыншының алған бетінен тайған сәтін көрген ... ... ... ... ... ... талғамына жауап бере алмайтын талай спектакльдердің сахнаға қойылуына үзілді - кесілді қарсы шығып, тоқтатып тастаған кездері де ... ... бәрі ... ... ... өнерге, театр сынына деген адалдығын танытады.
Театр сыны - өте ауыр мамандық. Өйткені, ол әрқашан ... ... ... кім ... Кім-кімнің болса да кемшілігін айтып бетіне бассаң намысына тиерің хақ. Әркімнің өз шындығы бар. Бірақ сын деген кеткен қатенің орнын ... үшін ... ма? Сын ... ... Қалай майлап берсең де, сын деген кісінің көңіліне келеді. Қалай бояп-сырласаң да, әрлеп-әспеттеп берсең де, ... ... аты - сын. ... ... актеры, режиссердың режиссеры, драматургтың драматургы шыдайды. Сынға шыдау, сынды ... ... ... одан ... ... ... ... - ұлттың көрінісі. Театрына қарап, сол елді танисыз. Енді, театртанушы болу үшін өз ... ... ... ... ... ... ... Ұлтыңды шексіз сүймей - театрдың маңына да ... ... ... театрдың құдіреті... Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын дейді қазақ. Әшірбек нағыз патриот. Қазағын әркез ойынан шығармаған ер. ... ... ... [5] Ұлтты сүю деген не?! Оны кім қалай түсінеді? ... ... ба? ... ... теарнасының бағдарламасында оның жасөспірімдерге айтқан ақылына қалай сүйсінбейсіз? [6] ... ... ... ... ... шыға ... сыншы тек театр төңірегімен шектеліп қалмай ел өміріндегі мәдени іс - шараларға да белсене ... ... ... ... Ол ... жуық , атты телехабарлардың, сол сияқты соңғы жылдары ... атты ... ... әрі ... ... Осы тұста Қазақстанның еңбек сіңірген артисі, профессор Есмұхан Обаевтың ... ... ... естелігін ортаға тастасақ, былай делінеді: . [7] Осы тұста, дана қазақ халқының ... ... еске ... Әшірбек Сығай жайлы қанша дерек іздедім, қаншама пікірлер оқыдым, ескеалуларды қарап шықтым. Бірақ ішіндегі ең ыстығы осы ... ... ... ақындар айтыстарында, театр фестивальдерінде сарапшылар алқасының төрағасы, мүшесі ретінде бірқатар міндеттер атқарған. Сонымен қатар әдебиет пен өнер ... ... ... ... ... мазмұнды баяндамалары, олардың шығармашылық есеп беру кештерін жүргізіп, халыққа кеңінен ... сол өнер ... ... ... одан да биік ... ... ... тигізді. киностудиясына қазақ қоғам қайраткерлері жайлы ... ... бір ... Өнер мен ... әдебиет мәселелеріне арналған халықаралық, республикалық ғылыми-теориялық конференцияларда, ... ... ... ... мен пленумдарында Ә.Сығайдың дауысы жиі естіліп, кесек ойларымен тәнті ететін.
Әшірбек Төребайұлы ... ... бір ... ... - оның ... ... еңбегі. Ол Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында шәкірттер тәрбиелеу ... көп ... ... Ал 2011 жылдан бері Қазақ Ұлттық өнер ... ... ... ... болып, жаңа оқу орнының өркендеуіне қызу кіріскен болатын.
Оның ... ... ... бір кездегі студент актерлер, режиссерлер, суретшілер қазір республикамыздың түпкір-түпкірінде ... ... ... ... ... ... да бірнеше дүркін шәкірттер тобын даярлады. Ә.Сығай қашан да, студенттерінің жан-жақты білімді болуын қадағалап, олардың ... ... өз ... ... ... да, ... болса да, тура айтуға тәрбиелуден танған емес. Әсіресе, инемен құдық қазғандай еңбекті ... ... ... мамандық. Бұл бөлімге түскен жастардың дені институт бітіргенше селеудей селдіреп, адасқанын түсініп, шығып кететіндер көп. Өйткені театр синтездік өнер ... оның ... ... ... ... ... ерекшелігін түсініп, сөз айту білімділікті, яғни, өнердің барлық түрінен хабардар болуды талап ... ... ... ақ қағазға суреттей салып жазу тек еңбекпен жүзеге асады. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... ... таңдағысы келген талапкерлерге алтын уақытын сарп етіп, ұзақ әңгімелесетін. Уақыты көптігінен ... осы ... ... түзейтін жастарды іздеуші еді. Солардың арасынан ойлауға-жазуға икемі бар қыз-жігіттерді қателеспей таңдап, құсбегідей баптады. Тіпті бітіріп ... ... де, ... жұмысқа орналастырып, аяқтарын нық басып кеткенше қанаттыға қақтырмай, ... ... ... алып ... Спектакльдердің талқылауларына қатыстырып, сөйлеп үйренулеріне дем беретін. [2]
Ұлағатты ұстаз Әшірбек Төребайұлының шеберханасынан магистрлік жоғары білім алған театртанушылар Меруерт Жақсылықова, Нартай ... ... ... ... ... Тимур Ахметов және т.б. жас ғалымдар ғылым саласында ізденістер үстінде.
Театр сынымен ... ... ... ... жұмыстардың тізгінін де қатар ұстаған дара тұлға. Ол 1974-1994 жылдар аралығында Мәдениет министрлігі театр бөлімінің, өнер басқармасының бастығы, ... ... ... атындағы Театр және көркемсурет институтының ректоры, министрдің бірінші орынбасары, 1979-1993 жылдар аралығында Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мәдениет ... ... ... ... жемісті істер тындырды. 1992-1994 жылдар аралығыда Мемлекеттік наградалар және сыйлықтар жөніндегі комитеттің, 1993 жылы Республика ... ... ұлт ... жөніндегі кеңестің мүшесі болып бекітілді. 2003 жылы Мәдениет, туризм және спорт министрлігінің Алматы қаласындағы өкілі болып қызмет етті. Сол ... ол ... ... ... ... ... ... тындырып, республиканың сан - салалы ... ... ... ... үлес ... [2]
Т.Жүргенов атындағы Театр және көркемсурет институтының ректоры болған тұста (1989-1991) ... өнер ... ... мол күш жігерін сарп етті. Шығармашылық оқу орнының басты кредосы үнемі шығармашылық жұмыстар жасау екенін ... ... ... ... мен ... ... ... қарап салмақтады. Қазақстанның өнер ордалары аса зәру болып отырған мамандықтардың ашылуына тікелей мұрындық болды. Атап айтқанда, 1990 жылы ... ... ... ... екеуі бірлесіп ашты. Расын айту керек бұрын Ресей мен Өзбекстанның өнер институттарында осы мамандық ... ... адам ғана ... Ал, ... таңда , , , мамандандырулары бойынша дайындалған мамандар өнеріміздің зерттелуіне сүбелі үлестерін қосып ... ... ... алыс - ... ... тығыз шығармашылық байланыстар орнатып, оқытушылар мен студенттердің таным көкжиегін ... мән ... ... ... ... ... ... оқу орындарымен келісім шарттар жасасып, өзі басқарып отырған институттан сол елдерден ... ... ... ... арнайы курстар ашты. Бұл Қазақстандағы өнер мамандарын ... ... қара ... өзге ... ... ... атын ... түсті.
Ұстаздар мен студенттердің тұрмыстық хал - жағдайларын да жіті ... Ол ... ... ... ... босағасын сағалап, пәтер жалдап тозып жүрген жиырма төрт оқытушы баспанаға қол жеткізді. Мұндай игі істің жүзеге асуына Ә.Сығайдың өзі ... ... ... ... ... ... үшін, бар өмірлері студенттермен бірге институтта өтетін ұстаздардың мүшкіл халін дер ... ... ... ... ... ... жұмысын соңына жеткізуге жеке басының беделі тікелей көмектесті. Осындай қомақты істі, нағыз жұртқа жаны ашитын адамгершілігі мол, ... ... адам ғана ... ... ... белгілі. Соны әріптестері білді, жақсы адамның жақсылығын айтып, бүгінгі жастарға үлгі тұтып айтып та жүр.
Сыншылық, ұстаздық, қоғамдық ... ... ... көп ... ... ... шешу ... бар қабілеті мен еңбегін жұмсаған ардақты азаматына елінің ықыласы да айырықша болды. Ә.Сығайдың ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан жоғары бағаланып, 1989 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атағы берілді. 2000 жылы ... ... ... ... ... қалаларының , 2004 жылы , 2005 жылы тәуелсіз сыйлығымен марапатталды. Және өзі оқыған мектепке ... ... ... ... Ғани ... ... бір сұхбатында: ,-деп көрсетіп, Кентаулықтардың Әшірбек Сығаймен мақтанатынын ... ... ... ... өмірде айтулы істер тындырса да асып, таспаған, іргесін өркөкіректіктен аулақ ұстаған қарапайым жан болды. Үнемі жүзінен жылылық ... әзіл - ... мен ... ... ... ... - кішінің тілін тауып қолынан ... ... ... ... өнегесімен ғана емес, осындай мінез-құлығымен көпшілікті маңайына үйіріп ... ... ... ... Ал ... ... ... адамның ғұмыры әрқашан ұзақ болады.
1.2 Театр саңлақтары мен сыншы сынының сыр-сымбаты.
Қазақ театр өнерінің тоқсан жылға таяу ... қол ... ... жетерлік. Бірде өрлеп, бірде төмендеп, шығармашылық саласының ащы-тұщы дәмін әрқалай татып келе ... бас қара ... ... ... республика аймақтарын мекендеген үлкенді-кішілі кәсіи драма театрлары әлемдік сахна үрдістеріне өз үлестерін қосып келе жатқандары тарихи шындық. ... ... ... ... ... өзбек театрлары да мемлекетіміздің өнер істерін дамыту саясаты арқасында өз хал-хадерлерінше еңбек етіп келеді. Жалпы, елу шақты ... ... ... ... ... ... ... ел-жұрттың мәдени-рухани талабын қанағаттандыру үшін тынбай бейнеттенуде. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көтерілгендігі бесенеден белгілі қағида. Әлемді театрдың бір бөлшегі не бір пұшпағы болып саналатын кәсіби театр ... ... ... ... ... келтіріліп, оның практикалық-тәжірибелік мәселелеріне байланысты көптеген сауалдардың өз жауабын тосып жатқаны жасырын емес [8, ... ... ... тереңдей тексеріліп, актер-режиссерлеріміздің шығармашылық кескін-келбеттері жөнінде көптеген еңбектер жарық көрді. Реті келгенде айта кету ... ... ... аз. ... ... ... да аз. ... Қуандықовтың екі кітабын бүгінгі театр шәкірттері көздеріне сүртіп оқиды. Театр теорияы жөнінде бір қыдыру еңбектер берген Л.И.Богатенкова бұл күнде Ресей асып ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Осы тұрғыдан келгенде, бас-аяғы жұмыр он жеті кітап басып шығарған Әшірбек Сығайдың қазақ театрына, ... ... ... ... ... төккен тері мақтауға тұрарлық. Мақтануға татырлық.
Әр халықтың әлеуметтік-рухани болмысының қалыптасып, дамуына ерекше ықпал еткен ұлы тұлғалар болады. [9, 8] ... ... ... өнерінде Әшірбектің орны ерекше. Өйткені театртанудың театр сыны деп аталатын саласын кең ... ... ... ... ... еді. Қазақстанда 53 театр болса, ол соның ... ... ... 53 ... ... ... ондағы таланттарды тірнектеп жинап, елеп-екшеп, өнерде жүрген дарынды актерлардың шығармашылық портреттерін ... Сол ... ... атты ... үшін 2000 жылы ҚР ... ... иегері атанды. Театрлардың тарихын, репертуарын, драматургия мен режиссураны зерттеген көлемді еңбектер баршылық. Бірақ Әшірбекке дейін бірде-бір сыншы театр актерларының ... ... ...
Әшірбек Сығай - бас театртанушымыз, бас театр сыншысы. Ол өзінің жарыққа шығарған он жеті кітабында нағашы жұртының әйтпесе ... ... ... емес, осы қазақ өнерінің өрісі, өткені, перспективасы, актерлардың творчествалық талпыныстары, жасаған ерліктері, режиссерлердің табыстары, спектакль қоюдағы ізденіс ... ... ... ... ... ... бір дәуірін кітапқа тізіп, артында өшпес із қалдырды.
Оның сахнагерлер жайлы әдемі де көркем теңеулермен мөлдірете ... ... ... ... деп, өмірде көргені-білгені, түйгені көп болса, жаны таза болса, сахнада бейне жасауда қателіктерге аз ... ... ... ... мұрат тұтады. Сын естімеген актер, жауын көрмеген жаратылыс сияқты. Сыншының ... ... ... ... өте келе ... ... сахнасының көркін аша түсуде. Демек, сан алуан өнер мәселелеріне шын ден ... ... ... ... ... ... айтудан жалықпаған ең беделді де ... ... ... ... ... өнері - киелі өнер. Сахна - тазару, ... мен ... ... Өнер мен ... арасында тылсым байланыс бар. Жалпы емнің негізі - сөз бен ... ... Кез ... таза ... емдік қасиет болады. Жан қуаты мол адамнан шыққан өнердің адам психолгиясына тигізер әсері өзгеше. ...Шын ... ... ... қасиет болмайтынына кім кепіл? Бәрі де мүмкін. Табиғат құпиясы - ... ... ... адам табиғатының құбылысы бөлек. Ал енді актер болмысының ... ұғу, ... ... - халықтың тағдыры, тарихы. Өнер еріккенде айта қоятын сезім ... ... Өнер - ... ... ... ... [10] ... жағынан азып-тозған жұрт - ел бола алмайды. Әшірбек келгендегі театр сыны қалай еді? Жалпы қазақ ... ... еді ... ... ... ... ... театр мәдениетін, кез-келген сахналық қойылымды терең де нәзік, асқан сезімталдылықпен түсінетін адам. Әр шығармаларға баға беріп, ... ... ... ... ... Қазақ театрының тарихын, теориясын, проблемалаларын шын ойланады. Ол мәселелердің шешілгенін жан-тәнімен қалайды. Ұсыныстарын ортаға салады. Тек қана театр емес, ... ... ... ... ... ... ... жалпы өмірінен мағлұмат беру - кез-келген адамның қолынан келе ... Оны ... ... түсіне білу керек, оның істеген жұмысын тікелей көз-көзімен көру керек, білмей, ештеңе көрмей жазу мүмкін емес. Осы тұстағы Әшірбектің еңбекқорлығы ... ... ... әр ... өмір сүрген, пенделік тағдырлары әртүрлі сабақталған, дүниетанымы бір - бірімен қабыса бермейтін үлкен тұлғалардың қай-қайсын да барынша ... ... ... ... ... ... өткен болатынбыз. Театр тарландарының келбетін ашуда бұрын - соңды жинақтаған деректерін сан мәрте електен ... ... ... ... жасауға күш салған. Алпысқа жуық сахна шеберлеріміздің, ұлттық өнеріміздің алып бәйтеректерінің шығармашылық тағдырынан сыр ... ... ... тән ... мен ... ... ... сан - алуан бейнелерін байыппен таразылаған танымдық еңбек. Мұнда режиссер мен актер ... ... ... әлеуметтік-эстетикалық құндылығы, қазақ театрының даму үрдісі туралы ... ... ... сахна саңлақтарының өмірі мен шығармашылық жолдарымен сабақтастырыла баяндалған. Бүгінгі әртістерімізге сыншының көңілі тола бермейді. Нағыз театр саңлақтарына алғашқы актерлар ... ... де, олар ... >, - деп баға ... [3, ... ... - қазақ театр өнерінің ұлы ұстазы, Ұлттық өнеріміздің майталман марқасқасы. Режиссура деп аталатын жоталы мамандықтың мұзжарғышы. Біртуар талант ... да - ... ... ... өмір ... өнер ... ойша ... қашан да біз онымен бірге жүргендейміз, бірге ғұмыр кешкендейміз, етене сырласқандаймыз, ... ... ... ... дарын індегі , санаткер сиқыры осы болса керек. Ұлы режиссердің шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... сынды ғұлама перзенттеріміздің өздері жарыла пікір білдірген, сыр бөліскен. Қажықұамар Қуандықов, Бағыбек Құндақбаев, Асқар Тоқпанов, Есенкелді Жақыпов, Көбетай Нұрпейісов, Евгений ... ... ... ... ізденіс іздерінің санқилы екендігін айтып өту де - парыз. Солардың ішінде талант тадыры жөнінде арнайы кітап жазып, ... ... ... ... ... Рымғали Нұрғалиевтің тынымсыз бейнетін, жүйелі ой өрнектерін айрықша атап өткен абзал.
Жұмат ... ... ... ... ... аға ... ... еді. Ол композиторларға тән ұзын шаш қоятын, Чаплинше мұрт қоятын. Ол - қазақтың профессионал режиссері болды. ... ... ... ол музыкалық театрға ауысты, мұнда оны Құрманбек Жандарбеков пен Қанабек Байсейітов . Ал ... өз ... ... ... Репетицияда ол солистер қайда тұруға, хор қалай тұруға тиіс дегендерді шама шарқынша жүйелеп-ақ көрсетіп беріп жүретін. ... ... ... және ... кісі еді. ... билігі жүріп тұрған кісіге мұнда қызығарлық нәрсе де, төтеп берер сынақ та жетіп жатады. Мұнда өзіңе тікелей ... ... да, ... ... әріптестердің икемдеп қоятын шарап-шөлмектері де, ешбір қағазда жазылып көрсетілмейтін, ресми емес, материалдық түсім-пайдалар және ... ... ... бар. ... бір де бірі ... ... тайдыра алған жоқ. Оның жалғыз ғана осал жері - насыбай болушы ... ... ... ... ... ... - ... байлық. Ұстаз қалдырған таза тағылым, талай ұрпақтың рухани қажетіне жарары дәлелдеуді қажет етпейтін ... ... ... қағида. Иә, ол ұлы ұстаз. [11, 7-14]
Қалибек Қуанышбаев жайлы толғанысын: , - деп бастайды. Сөйтеді де, Қаллекеңмен сырласады. ... ... ... профессионалдық арнайы мектептен өтпей-ақ, театр, сахна деген ат-атауды естіп-білмеген, самарқау жатқан ... дала ... ... бүгінгі өскен-өнген өркениетті елдердің кәсіби театрларының корифейлерімен иық тірестіріп тұра ... ... ... ... ... ... ... шыққан құдіретті өнеріне, күш қуатына қайран қалып, риза болмасқа шара жоқ. Оның ... ... ... ... жолы ... ... ... жаттаулы. Ұлттық кәсіби сахна өнерінің негізін салушы, қазақ ... ... ... ... ... артистік шеберліктің басқы бір саласы көркем сөз оқу өнерін белгілі дәрежеге көтерген үздік орындаушы, ... ... ... ... жан салмаған зерек ұстаз, тәлімгер, бапкер. [12, 10-24]
Серәлі Қожамқұлов (Серағаң) әбден ширығып алған. Әр сөзі тас кеседі. Иә, ... Ері (1976), ... ... ... (1936), КСРО ... ... лауреаты (1952), республика мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970), екі рет Ленин, ... ... ... ... ... әрі біраз деген ресми өкімет жиындарында делегат болып сан рет сайланған абыройлы да атақты артист Серәлінің ... ... ... өнер ... киелі һәм күрделі. Әрбәр рөлдің дөп табылған нақтылы тетігін қалт жібермей, ол қанша ойланса да, бастапқы болмыс бітімінен көп ... ... ... белгілі бір дауыс ырғақтарынан, үн белгілеріне Серәлінің шығармашылығы дәлел бола алады. Актер әрі ... ... іс ... ... ... ... ... Қ.Жандарбеков, Қ.Қуанышбаев, Қ.Бадыров, Ә.Қашаубаев, Е.Өмірзақов, Ж.Шанин және тағы да басқалар ұлттық театр ... ... ... оның ... жая ... ... ... сіңірді. 1926-32 жылдар театр сахнасында М.Әуезовтің , Б.Майлиннің , , , Н.В.Гогольдің атты пьесаларын қойды. [12, ... ... жаны ... жылы жүзінен жайдарлықтың лебі аңқыған, ақжарқын да азамат, шоқты көздері танадай жарқырап тұратын адал жан еді. Қарасаңыз кескін-келбетіне көңіл толғандай, ... ... да мін жоқ, оның сері ... отты ... ... де өр күлкісіне иланбаған, қызыға көз тастамаған кім бар еді? Жанары найзағайдай ұшқын атып, айналасына от шашып, ғаламат ... ... ... ... ... ... орны ... Ол аса үздік драмалық актер еді. Қалибек Қуанышбаев пен ... ... ... шыққан қазақ актерлерінің бірі болатын. Қазақ музыка ... ол ... ... ... ... ... атқара беретін - жетекші актер болды, режиссер болды, керек кезінде балетмейстердің де қызметін атқарды. ... ... ... ... ... директоры да болды. Ол спектакльде және би партияларын да ... ... ... ... ... мың ... биден шыға салып, халықтың ең жоғарға дауыспен айтылатын күрделі әндерінің бірін айтып жүре беретін... Оның күш-қуаты өлшеусіз еді, өзін де, ... ... да еш ... ... ... әрі ... ... [12, 34-40]
Шахан Мусин өнері оттылығымен, өткірлігімен, ойлылығымен мағыналы. Даралылығымен, дәлдігімен, дәйектілігімен мәнді. Жоғары эмоциялық ... ... ... ... ... төгіп жауған бұршақтай сабалаған сиқырлы монологтар бір сәт жан біткенді байлап-матап тастар еді. Көтеріңкі романтикалық сарында әуелеңкіреп, аспандаңқырап өнер ... аға ... ... сәл ... қабылдауыңыз да ықтимал. Бірақ ол уақытша ғана алдамшы әсер. Ал шын ... ... ... ... самғаған ақын ойы Ақан сезімі қалайша жер бауырлай еңіске, ылдиға ойыспа. Ұлы Ғабит Мүсірепов ... тер ... ... сөзді, мың сан тыныс белгілерді түп- тұқиянымен көрерменге түгелдей ... ... нақ бір ... дерсіз. Соның нәтижесінде ғана Ақан әнімен ... ... ... ақын жырына тұсау салған дәуір рухы артистік әдемі орындауда табиғи шешімінтап басып жатты. ... ішкі ... ... жан-дүниесімен біте қайнасып, театр түңлігі астында отырған жүрегі,жүйкесі бар жұмыр басты ... ... ... ... еді. Ол ... қай ... ... сәнділікті,сәулеттілікті қатаң сақтай білген талғампаз суреткер.Оған басты себеп оның ... ... ... тер, қара ... түсіп,аһылап, уһілеп өршелене өнер өрбіткен аяулы аға, ақиық актердің өнердегі орнын өмірдегі болмысынан бөліп қарау жөнсіз. [12, 41-56]
Сәбира Майқанова сынды ... ... қай ... көз салсаңыз да өркешті бейнелер легі, құдіретті кесек кейіпкерлер тобы ... ... дәп бір ... ... ... ... қол бұлғап тұрған ескі таныстарыңдай жылы ұшырар еді. Ұлты, рухы, түрі-түсі, ... ... ... ... кескіні, өздері шыққан түп- тамырларын туған төл топырақтарынан нақ бір қазақтың ұлы қызы, ұлтымыздың өрелі ... ... ... ғана ... ... ... ... бояулары қалыңырақ белең алып жататын сәттерде, есіл Сәкең ұрпағын аялап аһ ұрған аналарды толғап бір кеткенде, ... бір ... ... ... ару ... аңырар еді. Ұлжан, Зейнеп, Толғанай, Мақпал, Салиха, Мөржан, Кесария, ... ... ... ... берсең, ұзын тізім жалғаса бермек, ұласа түспек. Құп, қазақ әйелдерінің психологиясына, тұрмыс-тіршілігіне жасынан ... ... өсті ... Ал, өз ... ... ... эстон, испан, фин, түрік, өзбек, орыс, қырғыз ... ... ... ... сахна сырын оқымаған өнер иесі қалай ғана ... ... ... Гәп - ұлы ... өмір ... ... өнеге табуында. Оның табиғи дарыны ен даланың, сайын сахараның ерке самалын еске түсірер еді. Есілуші еді-ау! Көсілуші еді-ау, ... ... ... ... саф ... да ... ... жолды ұстанған өнерпаз бойынан байтақ даланың төл иесі толассыз аңқып жатар еді! Жан ... ... төл исі ... ... ... еді! Жан ... талант молдығы, мінез кеңдігі тұлабойында айғайлап емес-ау, үнсіз ... еді. ... ... ... де ... ... ... [12, 57-62]
Шәкен Айманов Ақан сері, Қобыланды, Сатин, Петруччио, Отелло бейнелерін ақындық шабытпен, аса зор актерлік машықпен зерлеген суреткер болғандықтан, оның ... ... ... ... ... ... ... серіктес, жұптас болып ойнау актер біткенге арман болғанын оның замандас әріптестері күні бүгінгі дейін елжіресе әңгімелейді. Сахнаға Ақан ... ... ... шыға ... ... ... ... сезім билеуші еді көрермендер залын. Зал мен сахна арасында көзге көрінбес нәзік те сырлы бір өзгеше байланыс белең алар еді. ... етіп ... ... ... екі ... сахна төріне қадалғанда, бейне бір денеңнен жан кетіп қалғандай халге ұшырар едің. > - деп жалт ... ... ... ... шоқ ... ... атып ... Шәкен екпіні, Шәкен үні төбеден төніп келген қыранның шаңқылын еске түсірер елі. Бұл ... ... Ақан - ... айла-айбаты, ашу-ызасы, кегі. Ал достарын сүйер ақын Ақанның махаббатын, Ләйлісін, Ақтотысын, ару, ардақтысын қорғар тұстағы, дидарын көрсеңіз шіркін! Жаны ... ... ... ... қарс ... ақ өлеңі төгілген жас баладай сенгіш, дүние төңірекке жаңа туған момын ботақанның мөп-мөлдір бейкүнә көзімен қараған адал ... ... ... білер едіңіз. Айналасындағыларды өзіне магниттей тартып алар актерлік асқан тартымдылығы, тебіреніске толы монологы, ... ... ... жанды диалогы, жылы көзқарасы, жарқын жүзі, жинақы сөзі өз ... да, ... де ... ғажап сәттерге жетелейтін. [12, 63-78]
Мүлік Сүртібаевты сөз етер болсақ, өнерге деген адалдық, мөлдірлік, әділдік алдымен еске ... Ол - шын ... ... еді. ... өзге ойы ... ... ... ылғи да бірге бөлісетін. Театрға тиер тық еткен артық сөзді әуелі Мүкең ... еді. ... ... ... сүйіп, театр атты ғажап әлемнің қызығына тоймай кеткен бірегей ірі артистеріміздің бірі Мүкең екендігін елеп-ескермеу - ... Ол кісі ... оқу ... ... ... ... мұғалімдік, оқытушылық құрмаған кісі. Тіпті оған ынтығып, жанталасқан да жан емес. Бірақ ол талай өмір өткелдерінен, өмір ... ... ... ... ... етіп өте ... тәжірибелі суреткер еді. Бейнелер келбетін тіршіліктен тапты, кейіпкерлер мінезін өмірдің өзінен іздеді. Ол шын ... ... ... ... ... еді. Драма музасының патриоты еді.Театрға айтылған сын біткенге жаны шырқырай ара түсе ... Және ... ... ... ... дұрыс көрсетілген сынға құлақ та салатын. [12, 79-89]
Хадиша Бөкеева - КСРО ... ... КСРО ... ... ... ... толған орден, медальдар...Ұлттық сахна өнеріміздің дарынды да, майталман шеберлерінің бірі. ... ... ... ... жұртшылық тегіс біледі. Хадиша Бөкеева араласпаған жанр жоқ. Оның тамаша дарыны мейлі комедия, ... ... ... ... мейлі трагедия - қайсы салада болсын айқын ... ... ... да ... хас ... арқасында дүниеге келген табиғатты, болмыс- бітімі жағынан бір-бірінен алшақ жатқан Мехменебану, Қарлыға, Аника мен Сәуле, ... мен ... ... Ивановна бейнелері бүкіл театр көрермендеріне әркез ыстық. Актриса жасаған тамаша ... ... ... ешқашан қызу пікір, жақсы тілектер айтылмай қалған емес. Осы тұрғыдан қарағанда, Хадиша Бөкеева шығармашылығында ... ... биік ... ... ... ... ерекше орны бар тым қымбат үш кейіпкер ойға оралады. Олар - ... ... ... Катарина, Мұхтар Әуезовтің драма - дастанындағы Қарлыға, Тахауи Ахтановтың драмасындағы Сәуле бейнелері. ... ... осы үш ... көрерменнің әркез сезім серпінін шарықтатып, жан-дүниелерін нәрге, нұрға бөлеп, риясыз рахатқа кенелтіп жатады. Неге? Себебі - ... ... ... ... ... мол сарқылмас талант бар. Сол лек-легімен келген сезімдер тасқыны мен таңғы шықтай таза мөлдір эмоцияны көрушісіне ... ... ... ... ... бар. ... дегеніміз айып келгенде, шалқар шабыт, таусылмас қызу көңіл-күй, дарқан ой-өріс, ... ... биік ... сұлу ... келісті кескін келбет. Міне, осы ерекшеліктердің нәтижесінен де жоғарыда аталған кейіпкерлер көпшілік көңіліне табиғи әдемілік сыйлады. [12, 90-105]
Зәмзәгүл Шәріпова ... ... ... ... ... көңілінен әлдеқашан орын тепкен талантты актриса. Оның қай рольде ойнаса да судағы балықтай еркін де ерек көрінетіндігін театр ... да ... ... де ... ... ... Ол ... емес. Зәмзәгүлдің образ үскілеуіндегі талғамына, адам танудағы эстетикасына шек ... ... ... - эстет актриса. Өйткені оның талантының түп-төркінінің табиғатқа жақындығын әңгімеміздің басында ашық айтып ... Өнер ... ... қай ... ... көктем күніне өте-мөте ұқсас келеді. Зәмзәгүлдің тек өзіне ғана қасиеті - ол сахнада қандай бір ... да ... ... ... Өнер адамына тән жерасты аңғалдығы, адалдығы бар. Сәби мінезді. Зәмзәгүл Шәріпова ерекшелігі дегенде, айрықша атап ... деп ... бірі - оның ... ... ... үні, мақпал даусы. Бұлбұл таңдайлы актриса дауысынан неше бір ... ... ... ... ... құстар қанатының суылын тыңдап, қиянды кезіп, шартарапты ойша шарлайсыз. Иә, ... ... ... Зәмзәгүл Шәріпованың өнер бағына тартылған талант жігері бұл күнде барынша толысқан, шабыты шарықтаған шағында. ... ... ... ... ... жұлдызы бар, өзгеше орны, нұры, шапағаты бар суреткер. Талантты актрисамыз ... ... жуық сан ... ... ... қамтып шығу алдағы күннің еншісі. [12, 106-117]
Қазақ театр өнерінің кәсіби тұрғыда қалыптасуына зер салар ... ... ... ... ... ... әр жылдары өзіндік үлестерін қосқан М.Г.Насонов, И.Г.Боров, Ю.Л.Рутковский және өзіміздің Асқар Тоқпанов, Шәкен Айманов сынды ... ... ... ойға ... ... ... Әуезов атындағы Қазақтың академиялық драма театрының соңғы отыз жылғы шығармашылық ізденісі КСРО Халық артисі, КСРО және ... ... ... ... ... профессор Әзірбайжан Мәмбетов есімімен тығыз байланысты.
Режиссер театрдың тынысы, тіреуі, демі, желдеткіші; ол - өнер ... қан ... ... ... ... ол- ... сахна қызметкерлерінің өнбойына үздіксіз қызу дарытып отырар - ... ... ... ... көзге елестеді. Иә, Әзірбайжан Мәмбетов талантты режиссерлеріміздің бірі, һәм бірегейі. Ол қазақ көрермендерін бүгінгі театр өнерінің асыл нәрімен сусындатуда ... ... ... ... суреткер. Оның режиссерлік қолтаңбасының айқындығына, Мәмбетов қойған сахналық шығармалардың салауатты, салмақтылығына әлемдік театр сарапшылары сүйсініп келеді.Осы мерзім аралығында театр ... ... ... ... ... сан рет түсіп, олардан жоғары баға алуы - ... ... ... ... ... Мәмбетов режиссурасының қоюшылық ерекшелігін, қолтаңба бояуын, талант даралығын, суреткерлік көрегендігі мен тереңдігін театр өнерінің майталман білгірлері де ... [12, 118- ... тек ... ... ... өнерінің қара нарларынан басталған осынау тізім әлі аяқталуға жақын емес. Сәбит Оразбаев, Фарида Шәріпова, Асанәлі Әшімов, Маман Байсеркенов, Райымбек Сейтметов, ... ... ... ... Қапан Бадыров, Сейфолла Телғараев, Камал Қармысов, Кәукен Кенжетаев, ... ... Айша ... Жұмабике Серікбаева, Әмина Өмірзақова, Сәлима Саттарова, Мәкіл Құланбаев, Қасымхан Шанин, Нұрмұқан Жантөрин, Мұхтар Өтебаев, Ыдырыс Ноғайбаев, Нүкетай ... ... ... ... ... Торғын Тасыбекова, Роза Әшірбекова, Шапай Зұлқаш, Жақып Омарұлы, Есболған Жайсаңбаев, Хұсейін ӘМІР-ТЕМІР, Есмұхан Обаев, Ерғали ... ... ... ... Кенжеұлы, Нұрқанат Жақыпбай, Әнуар Боранбаев, Әлия Арысбаева, Әубәкір Рахымов, Жанат ... ... ... ... ... ... Шайкина, Болат Әбділманов, Кеңес Нұрланов, Бекжан Тұрыс, Клара Белжанова, Данагүл Темірсұлтанова, Ерлан Біләл, Дәрия Жүсіп тағы да ... [12, 149-271] ... өнер ... ... ... қай ... ... қандай оқу орнын тәмамдағанын, алғашқы рөлі қайсы, соңғы рөлі қайсы екендігін, қай рөлінің актер үшін табысты ... не ... ... ... алып ... - бәрінен хабардар етеді. Мен неге сол заманда ... ... ... ... ... ... ойым осы ... Жазғандарын оқып, сол әртістердің орындауындағы рөлдерді, сомдаған образдарын бір рет көрсем ғой деп армандадым... Сезінсем ғой... Иә, бұл тек арман. Ал, ... - ... ...
2.1 ... ... ... қалыптасу тарихы.
Драмалық өнердің әмбе халықтарға ортақтығы, олардың әр тілде жазылатындығына қарамастан бір-бірімен тығыз байланыстылығы, біріне бірінің аса ... ... ... ... бірі ... да ... тарихи шындық, ол өнер атаулының интернационалдық байланысының ерте заманнан мәлім үлкен бір ... ... мен ... ... қарап отырсақ, біз мұны анық көреміз. Көне грек пен көне Рим, кейін Италия мен ... ... мен ... ... мен ... ... көркем өнердің тамырластықтары, біріне бірінің жасаған ықпалдары тайға таңба басқандай. Бірде трагедияшылар бірімен-бірі мотив салыстырып, ой ... ... ... ... бәйгеге түскендей бірін-бірі көтермелеп, бірін-бірі қолдап жатады. Сонда біз ... ... ... ... ... ... Шеридан, Бомарше және Гогольдерді көріп қызықтаймыз. Осындай драмалық поэзия тарихының ұлы ... ... ... ... де өз ... ... ... ұстаздық жасайтын жүйріктерден біз де оқып келеміз. Қысқасы, қазақ әдебиетінде драматургия жанрының туып, қалыптаса түсуіне жер жүзі ... ... ... ... ... та ... етпейді. Қазақ тілінде ертеде , деген сөздер болған жоқ. Бірақ ұлт поэзиясының бай ... оның ... ойын ... үшін ... ... ... ... көшпелі жұрттың өзінің ұлттық салтына, өмір өзгешелігіне лайық дәстүрлі театры болғанын дәлелдейді. [13, 7-11]
Мұхтар Әуезов қазақтың ұлттық ... ... ... ... сол ағасы, замандасы салған, күрделі жолды іле-шала дамытып әкеткен, жалындап, жанып жеткен жанр дәстүрін одан әрі ... ... ... оның түп ... ... қаққан Ғабит Мүсірепов. Әдетте драматургияның өсу тарихы театр тарихына байланысты тексеріледі. Театр есеймей, драматургия есеймейді дейтіндер де бар. ... ... ... бары да рас. Бірақ ол бірден-бір ақиқат, айнымастай заң емес ... ... ... ... ... әлді ... туып, оның театрдың жедел көтерілуіне себепші болатындығы да бар. ... ... шын ... театр драматургиядан нәр алады. Бұл - ... Оған ... ... ... ... ... Мұхтар сияқты драматургтың барлық жағынан әзір болып ерте келуі, оған дәл ... ... және ... драматург Ғабиттың қосылуы - драматургиямызды туғызып қана қойған жоқ, ... да хан ... ... Қай елде болсын солай. Сонау антиктік театрлардың бастауы Эсхил, Эврипид пен Софокл емес пе? Бертольд Брехт ... ... ... қалай келерін кім білсін? Шекспир мен Мольер дүниеге келмесе XVI ғасырдағы ағылшындар мен француздардың ... ... ... ... тағы да ... еді. ... ... мықты драматургия тумай, театр туы желбірей жөнелуі мүмкін емес екен. [3, ... ... ... ... дамуын сөз ету үшін, бізге әуелі қазақ драматургиясының тарихын білу керек екен. Драматургия - таусылмас әңгіме. Оның бір ... сыры ... ... ... ... жанрлық тұрғыда әдебиеттің бір болғанымен, театр сахнасымен, яғни актерлер, режиссерлер, тіпті, суретші, сазгерлер әулетімен тығыз байланыстылығында. Проза мен ... ... ... ... ... ... оқырмандар қолына іліксе, драматургия туындысы театр арқылы көрерменіне жетеді. Қай қалыпта жетеді? Басқы гәп те осында.
Театр өнер атаулының жүрегі ... Ол ... ... және ... да ... ... бүтін де бірегей, болмысы бөлек әлем, бар жанрдың басын біріктіріп жатқан киелі сала. Сазың да, ... да, үнің де, ... де - бәрі ... ... ... - ... ... сипата бермейтін өзгеше тылсым сыры мол әлем. Театр - тірі организм. Ол да ... ... бір уақ салы суға ... бір мезет сергиді. Қалғитын кезеңдері де болады, бірақ қашан да көңілі ояу, көзі ашық, көкірегі даңғыл. Бар ... ... [3, ... ғажап өнер қазақ даласына қалай келді? Кім алып келді? Кімдер тер төкті? Халық қалай қабылдады?
Театр десе, ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік Академиялық драма театры оралары хақ. 1926-шы жылы дүниеге келген ... ... қара ... - ұлттық мәдениетіміздің мақтанышы. Республикамыздағы кез-келген өнер отауы (қай жанрда болмасын) осынау киелі шаңырақтан еншісін ... жеке ұжым ... ... ... ... өнері, филармония, Қазақконцерт, қай-қайсысын да атамаңыз, осы тұңғыш драма театрының құрамынан бөлініп ... ... ... Егер ... ... ... атты үлкен ұғым, әдебиетіміздің бірден-бір тірек-таянышына айналып үлгерсе, сөз жоқ, онда осы драма театрының да ... ... ... Бұл ... жүріп өткен шығармашылық жолы жайлы жазылған еңбектер саны едәуір. Жалпы, әлемдік театр өнерінің үш мың жылдан ... ... ... ... ... тағдыры небәрі тоқсан-ақ жылдың төңірегін қамтитын проффесионал сахнамыздың өмірбаяны үлкен уақыт шыңынан көз ... ... ... еместігі әмбеге аян. [3, 166]
Әйтсе де, театр тарихы тірнектеп ... ... ... ... ... ... Адамтану, өміртану процестері өнер өлкесінде нық қалыптасып, рухани-мәдени талаптар құндылықтары театр атты ғажайып әлемнің құшағына енері - ... ... ... ... бас ... ... қаз тұрған күндерінен бастап, оның жарқын болашағы жөнінде жанашырлық пікір айтпаған зиялыларымыз кемде-кем. Ғұлама ғалымдарымыз бен кемел жазушыларымыздың, ... ... ... ... ... ... ... сыр толғамағандары жоқ десе де болады. Солардың ен ортасында тұрар: Мұхтар Әуезов, Ғабит ... ... ... Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Қаныш Сәтбаев, Жұмат Шанин, Жүсіпбек Аймауытов, Смағұл Сәдуақасов, Темірбек ... ... ... ... ... сынды т.б азаматтарымыздың салиқалы лебіздері сахна өнеріміздің тарихи ... ... Оның ... ... ... салып, тәжірибелік сипаттағы көркемдік мақсат-мұратын белгіледі. Бертініректе Н.И.Львов, Б.Құндақбаев, Қ.Қуандықов, Л.И.Богатенькова, И.Шостак, К,Нұрпейісов, Ә.Сығай ... ... ... бас ... ... және оның ... ... мен артистері жөнінде арнайы зерттеу кітаптарын жазды; фотоальбомдар түзіп, буклет-брошюралар құрастырды. Театрдың алғашқы іргетасы қаланған ... ... оның ... ... назардан тыс қалмай, күні бүгінге дейін шығармашылық жолы үздіксіз айтылып, толассыз жазылып келеді. Әр ұрпақ өз тарапынан төл ... ... ... ... ой қорытып, бұл күнде қарашаңырақ аталып кеткен атақты өнер ... ... ... ... зор үлес ... ... қазақ сахна өнерінің даму тарихының бәрін де қарпып айту, қамтып айту ... ... ... те, ... ... бүгінсіз ертең жоқтығы естен шықпайтындықтан, мүмкіндігіміздің жеткенінше арғы-бергі белестерімізді саналы түрде сығымдаңқырап, жыл аралықтарын өзімізше бедерлеп, театр өнерін ... төрт ... ... жөн көрдік. Республикамыздағы басқа театрларға қарағанда қарашаңырақ Әуезов театры ... ... көп. ... әкемтеатрмен күллі қазақ даласындағы сахна өнерін қамти қоймасымыз анық. Сондықтан да салыстыра, салғастыра жазуға тырысып бақтық.
Бірінші кезең. 1926-40 ... ... ... ... ... асу-асқар белестері, оның сан-салалы мәдени-көркемдік құбылысқы толы шоқтықты ... ... ... рухани даму дәуірі жатыр. Халық арасынан шыққан тұңғыш рет тақы жерден бой көтерген жас театр түндігі астында бас ... ... ... әр ... ... ағылған табиғи талант иелері жөнінде қанша айтсақ та, қалай айтсақ та аз көрінетін секілді.
Жезтаңдай әнші Әміре, төкпе ақын Иса, режиссер әрі ... ... ... да ... ... күлкінің кені дерлік Елубай мен Сердәлі, палуан бітімді Қапан, әнші-биші Құрманбек - қазақ сахна өнерінің алғашқы қарлығаштары. ... ... ... Қ.Мұңайтпасовтармен бірге діни көзқарас бұғауынан батыл босап шығып, жас ... ... ... ... бере алған: З.Атабаева, Ш.Байзақова, Ж.Шанина, Х.Қожамқұлова, Ш.Әлімбекова, О.Қашаубаева, Ғ.Шәлімбекова сынды тұңғыш актрисаларымыз да төл театрымыздың уығын ... ... ... өнер отауының барар бағытын саралап, оның дамып, қалыптасуына қыруар ... ... Ұлы ... Әуезовтің орны бөлек. Ол ұлттық драматургиямыздың негізін салды. Актерлық өнеріміздің тууына, қалыптасуына, дамуына зор үлес қосты.Әлемдік театр мәдениетіне жанаса түсуіне ... жол ... Өзге ... өз ... озық ... ... ... қазақ театр репертуарының толыға түсуіне мұрындық болды. Талантты орыс режиссерлерін қазақ сахнасына тарта жүріп, сахна мәдениетіміздің көтеріле түсуіне зор ықпл ... ... ... ... ... сынды режиссерлер жас қазақ театры қанатының қатая түсуіне зор ықпал жасады. Театр Қызылордадан Алматыға қоныс аударды. Қиын ... ... ... ... ... ... қиян-кескі дәуірлерді артқа тастады. [3, 167]
Тап осы ... ... ... ... ... ... ... театры да басынан машақатты өмірін өткізген болатын. 1932 жылы Ж.Шашкина, З.Көшкінбаев, С.Жүнісов, Ұ.Әбеуов, Қ.Бәйбеков, Т.Ілиясов, Н.Жабаев, Б.Шалов ... ... ел ... ... ... ... театы өз шаңырағын көтерді. Салтанатты сахна шымылдығын сонау аласапыран, ел еңсесін езген ауыр жылдарда ... ... ... театрының құрамы 24 кісіден тұрды. Олардың арасында ... ... ... мен кеншілер болды. Арнаулы кәсіби білімі жоқ, сахналық өнер мектебінен өтпеген маман режиссерлер мен ... зәру ... ... ... ... да тұрақты үйі де болмаған жас өнерпаздар үшін тыңнан, яғни тақыр жерден театр ... ... ... ... ... ... ... де шамалы. 1934 жылы жұмысшы жастар театрына бір топ талантты жастар келіп қосылды. Және осы жылдан бастап, аталмыш ұжым ... ... ... ... ... деп ... Жас ұжым ... өнердің киелі табалдырығын Н.В.Гогольдің атты комедиясымен аттады. Оның кәсіби театр ретінде алғашқы репертуары да салмақты болды. ... , , ... , ... , ... ... тағы да басқа авторлардың шығармалары көрермен қауымға сәтімен жол тартты. 1936 жылы Қарағандының Қызылжардан бөлініп, жеке облыс болуына байланысты Қарағанды ... ... ... ... ретінде қайта құрылды.
1934 жылдың сәуір айында Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театры ашылды. Алғашында кәсіби актерлар жоқ, ... ... ... ... ... бәрі - театрдың еңсе көтеруіне қиыншылықтар туғызды. Ауыл-ауылды аралап, талан іздеп, өнерге баулу - ... ... ... ... ... ... жастардың сахналық қабілеттігінің нашарлығынан, олардың театрдан шығып қалу салдарынан, олардың орнын толтыру үшін екі ... ... ... 1936 ... ... ... еңбек көрсете бастады бұл театр. 1939 жылы Мұхтар ... мен ... ұжым ... ... алып ... 1938-39 ... ... - театрдың алғашқы кезеңіндегі жұмыстарының ең табысты мауысымы болып есептелінеді. Қазақ драматургиясымен ғана нәрленіп келген театр ... Нева ... ... оқып ... жастар Ф.Шиллердің , К.Гольдонидың , А.Островскийдің сынды шетелдік және орыс классикалық шығармаларын кемеліне келтіре сахналаған еді. Оған көмек қолдарын ... ... ... В.В.Меркурьев, И.В.Мейерхольд еді.
1934 жылдың маусым айында қазақ поэзиясының айтулы классигі - Ілияс Жансүгіровтің атты ... ... ... ... бой ... Ал бұл ... ... 1920-жылы құрылған труппассы қалаған десе де ... ... ... ... ... жергілікті мектеп, семинария ұстаздары мен сауықшыл жастар тобы құраған. Ғ.Төребаев, Д.Есенжолов, Л.Әшкеев секілді мұғалімдермен қатар қазақ өнеірінң бертінгі атышулы ... ... ... ... ... ... Ж.Елебековтердің шығармашылық жолдары осы ұжымнан бастау лған. 1924-25 жылдары труппаға Ж.Шанин басшылық етіп, қойылымдарын жарыққа шығарған. Театр ... ... ... соң, отызыншы жылдардың орта шені Семейліктер үшін табыссыз болған жоқ. М.Әуезовтың , , Ғ.Мүсіреповтың , ... ... ... ... ... ... қойылымдар сәтімен бой көтере бастады. Режиссер О.Беков, артистер Р.Жәкенов, С.Қыдыралин, ... ... ... ... ... - жақсы қырынан көзге түсті.
1937 жылы колхоз-совхоз театры болып ұжымдасқан Жамбыл облыстық ... ... 1938 жылы 9-шы ... күні ... атты ... ... Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық театры бой көтерді. Қазіргі Ғабит Мүсірепов атындағы қазақ ... ... ... мен жасөспірімдер театры бұл уақыттарда өзге ұлттармен топтастырылып өнер көрсетіп жүрген ... [8, ... ... 1940-72 жылдар аралығы да шығармашылық қуаныш пен тауқыметтерге толы. Сұрапыл соғыс ылаңы. Ел-жұрттың патриоттық сезімін оятар көркем ... ... ... ... ... ғимаратында орыс тобымен біріге қызмет істеген шығармашылық байланыс жылдары да ... ... ... ... ... да жас ... толығып, ізденістер мүмкіндігі кеңи түсті. Отызыншы жылдардың бас ... ... ... ... Айманов, Сәбира Майқанова, К.Қармысов, С.Телғараевтардың қатарына аталған ұжым жанындағы студиядан тағы да ... жас ... ... ... ... ... ... құрамы Мәскеудің Луначарский атындағы театр өнері институтының актерлық факультетін тәмәмдаған бір топ ... ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айқын Нұрқатовтың сыншылық ерекшелігі39 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
Ж.Аймаутов - әдебиет сыншысы13 бет
Жүсіпбек Аймауытов - әдебиет сыншысы17 бет
Жүсіпбек аймауытов – әдебиет сыншысы10 бет
М.қаратаев - әдебиет сыншысы13 бет
Мұхаметжан Қожаcбайұлы Қаратаев – әдебиет сыншысы15 бет
С.Сейфуллин – әдебиет сыншысы6 бет
С.Сейфуллин- әдебиет сыншысы. Қазақ әдебиетінің оқулықтарын жасау – сыншылдық ойлардың өрісті арнасы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь