Қазақстан мен Түркия арасындағы білім және ғылым саласындағы ынтымақтастық

Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіз мемлекет болып жарияланғаннан бергі уақыт ішінде оның әлемдік қауымдастыққа енуі іс жүзінде аяқталып, халықаралық геосаяси қатынастардағы орны мен рөлі айқындалды. Бүгінде Қазақстан Еуразия кеңістігіндегі өзінің тарихи дәнекерлік қызметін қайта жалғастырып, халықаралық аренада беделді де дәйекті бейбітшілік саясатын жүргізуде. Оған Қазақстанның халықаралық қауымдастық шеңберінде тең құқықты қарым-қатынастар орнатуымен бірге, баянды бейбітшілік саясатын қалыптастыру, мемлекетаралық шиеленістерді бәсеңдету, қазіргі Орталық Азия елдері арасындағы, әсіресе Ауғанстан мәселесіне байланысты қалыптасқан жағдайды оңдастыру, шетелдермен экономикалық және мәдени байланыстарды кеңейту жөніндегі ұсыныстары мен нақты қадамдары айқын дәлел.
Сонымен қатар отарлық және кеңестік кезеңдерде бұрмалауға ұшыраған халықтың тарихи санасын қалпына келтіру, өз мемлекеттігін сәйкестендіру аясында өтіп жатқан рухани және мәдени өрлеу барысында Қазақстан Республикасы көршілес елдермен, тарихи тамыры бір туысқан халықтармен ежелгі қарым-қатынастары мен байланыстарын жаңғыртуға да ерекше назар аударып келеді. Алыс және жақын көрші мемлекеттермен жасалатын ресми халықаралық қарым-қатынастармен қатар елдерді жақындастыратын мәдени байланыстардың да маңызы зор. Осы орайда Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени және рухани байланыстардың кеңінен дамуы кездейсоқ құбылыс емес.
1. Назарбаев Н.Ә. Нұрлы жол – болашаққа бастар жол (мемлекет басшысының Қазақстан халқына жолдауы) // Егемен қазақстан 2014, 12 қараша, -1-2 бб.
2.Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. –Алматы: Өнер, -1996. -290 б.
3.Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. –Алматы: Атамұра, 1999. -297 б.
4.Токаев К.К. Под стягом независимости. Очерки о внешней политике Казахстане. –Алматы: Білім, 1999. -736 с.
5.Токаев К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации. –Алматы: АО САК, 2000. -584 с.
6.Саудабаев К. Казахстан-Турция: возрожденные отношения // Казахстан-Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. –Анкара: Билиг, 1996. -446 с. С. 15-17
7.Казахстан-Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. –Анкара: билиг, 1996. -446 с.
8.Тажутов А. Как казахи оказались в Турции. –Алматы: Сөздік-Словарь, 1998. -32 с.
9. Барманкулов М. Масс-медия: Турция-Казахстан // БМ, 1999. 11 мая.
10.Муртазалиева С. Тюрки всех стан объединяйтесь // Экспресс К.,
11.Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. Алматы: Сөздік-Словарь, 2001. -369 б.
12.Нұрпейсов К. Алаш һәм Алаш-Орда. –Алматы: Ататек, 1995. -256 б.
13. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. –Алматы: Санат, 1995. – 368 б.
14.Мендикулова Г. Исторические судьбы казахской диаспоры: происхождение и развитие. –Алматы: Ғылым, 1997. – 264 с.
15.Есмагамбетов К.Л. Казахская диаспора: проблема этнического выживания. –Алматы: Атамұра, 1997. -24 с.
16.Алдажуманов К.С. Алдажуманов Е.К. Депортация народов преступление тоталитарного режима. –Алматы: 21 век, 1997. -16 с.
17.Алдажуманов К.С. Алдажуманов Е.К. Депортация кавказских турков в Казахстан // Казахстан за 10 лет: проблемы экономики, образования и науки. – Туркестан: МКТУ им.А.Ясави, 2001. -350 б. – С.140-143.
18.Алдажуманов К.С. Анес Г. Курдаев Т. и др. Депортированные в Казахстан народы: история и судьбы. –Алматы: Арыс-Қазақстан, 1998. -428 с.
19.Байгаринова Г.А. История взаймоотношений Казахстан и Турции в 60-90 гг. ХХ столетия. дисс на сосик. уч. ст. кан. ист. наук –Алматы, 2002. -130 с.
20.Имашова Н.Д. Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени және ғылыми қарым-қатынастар (1991-2000). Тар. ғыл. кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. -Алматы, 2002. -136 б.
21.История Казахстана с древнейших времен до наших дней. Т.1. – Алматы: Атамұра, 1996. -538 с.
22.Тәбәрікұлы С. Алаш арыстары: Мәнан Тұрғынбаев. –Алматы: Қайнар, 1999. – 48 б.
23.Валиди З. Воспоминания. Москва, 1998. -467 с.
24.Шоқай М. (Горина М.) Естеліктер. –Алматы: Санат, 1997. -265 б.
25.Кемаль Мустафа. Путь новой Турции. 1919-1924. – Москва: гос. изд-во соц-экон. Литературы, 1932. – 416 с.
26.Депортированные в Казахстан народы: время и судбы. –Алматы: Арыс-Қазақстан, 1998. -428 с.
27.Годфрей Лиас. Көш. –Стамбул, 1992.
28.Будак Ф. Қазақстан: өткені, бүгіні мен ертеңі. –Анкара, 2000. -358 б.
29.Назарбаев Н.А. Хроника деятельности Президента. 01.07.1997-01.01.2000. – Астана: Елорда, 2000. – 592 с.
30.Казахстан-Турция: 5 лет дружбы и сотрудничества. – Анкара: Билиг, 1996. – 446 с.
31.Егемен Қазақстан. 2001, 8 қараша; Егемен Қазақстан. 2002, 21 сәуір
32.Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының ағымдағы архиві. –Алматы.
33.За заслуги перед тюркским миром // Казахстанская правда. 2001, 25 мая. № 125. – С. 1.
34.Түркі тілді мемлекеттер басшылары кеңесі // Егемен Қазақстан. 2001, 26 сәуір. №83. -1 б.
35.Туыс елдер тәжірибе алмасуды көздейді // Жас Алаш. 2001, 3 сәуір. №40. -1 б.
36.Түркі әлемі кинематографистерінің кездесуі // Түркі әлемі. 2001, қаңтар-ақпан. №1. - 1 б.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіз мемлекет болып жарияланғаннан бергі уақыт ішінде оның ... ... енуі іс ... ... ... геосаяси қатынастардағы орны мен рөлі айқындалды. Бүгінде Қазақстан Еуразия кеңістігіндегі өзінің тарихи ... ... ... ... ... ... беделді де дәйекті бейбітшілік саясатын жүргізуде. Оған Қазақстанның халықаралық қауымдастық шеңберінде тең құқықты қарым-қатынастар орнатуымен бірге, ... ... ... қалыптастыру, мемлекетаралық шиеленістерді бәсеңдету, қазіргі Орталық Азия елдері арасындағы, әсіресе Ауғанстан мәселесіне байланысты қалыптасқан жағдайды ... ... ... және ... ... кеңейту жөніндегі ұсыныстары мен нақты қадамдары айқын дәлел.
Сонымен қатар отарлық және кеңестік кезеңдерде бұрмалауға ұшыраған халықтың тарихи санасын қалпына келтіру, өз ... ... ... өтіп ... ... және мәдени өрлеу барысында Қазақстан Республикасы көршілес елдермен, тарихи тамыры бір туысқан халықтармен ежелгі қарым-қатынастары мен ... ... да ... ... ... ... Алыс және жақын көрші мемлекеттермен жасалатын ресми халықаралық қарым-қатынастармен қатар елдерді жақындастыратын мәдени байланыстардың да маңызы зор. Осы ... ... мен ... арасындағы мәдени және рухани байланыстардың кеңінен дамуы кездейсоқ құбылыс емес.
Ежелден шығу тегі бір ... ... ... он ... ... уақыт ішінде өзара ынтымақтастығының нығаюы КСРО құрамынан бөлініп шыққан тәуелсіз жас мемлекеттердің әлемдік қауымдастықтағы өз орнын дәйектеуге ... ... ... ... ... одан соң ... ... құрамындағы кезеңде белгілі себептермен үзіліп қалған дәстүрлі мәдени және рухани ... ... ... ... тұрақты сипат алуы бүгінгі тәуелсіз мемлекеттің дамуы үшін аса зәру мәселе. ... ... шет ... ... 1991 жылы ... Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін бірінші болып мойындаған, дипломатиялық қарым-қатынас орнату ... ... ең ... ... Сондықтан 1990 жылдардың бас кезінде жекелеген мәдени, ғылыми байланыстардан бастау алған осы қарым-қатынастар тәуелсіздік ... кең өріс ... ... ... ие ... ... ... халыққа жолдауында: [1] - деп атап көрсетті.
Бүгінде Қазақстан мен Түркия арасындағы байланыстардың қатарында жалпы мәдениет пен өнер, білім мен ... ... ... мен ... ... ... екшеліп, жалпы екі ел арасындағы ресми мемлекетаралық қатынастардың құрамдас бөлігі ретінде әрқайсысы өз саласында жеке бір ... ... айту ... ... ... ... ... немесе тоқырап қалған дәстүрлі туысқандық байланыстарды қалпына ... ... ... ... ... көлемінде орнатылған осы қатынастар бүгінгі ғылыми-техникалық мүмкіндіктер, нарықтық қатынастар ықпалымен әр салада нақты нәтижелермен толыға түсуде. Оған ... мен ... ... экономикалық байланыстардың нәтижелерін мысал ретінде келтіруге болады. Ол көпшілікке мәлім. Бұл жеке зерттеуді талап ететін сала.
Тәуелсіздік алғаннан бергі уақыт ішінде ... ... ... ... ... байланыстарының нәтижелері мен бағыттары, келешегі мен оған кедергі боларлық проблемалар ғылыми тұрғыда байыпты зерттеуді, сараптауды қажет етеді. ... ... ... ... ... ... ... шетелдермен мәдени байланыстарының барысын зерттеу кезек күттірмейтін мәселелер қатарынан орын алып отыр. Ал ... мен ... ... ... ғылым және мәдениет салалары бойынша ынтымақтастығының маңызы өте зор.
Тақырыптың ... ... ... қатысты деректерге келетін болсақ ең алдымен Қазақстан мен Түркия арасындағы ... ... ... ... ... ... келісімшарттар мен құжаттар, екі мемлекет Елшіліктерінің ағымдағы есеп материалдары мен ақпарат қорларындағы деректер алынды. ... ... ... ғылыми-зерттеу институттарының, оқу орындарының, мәдениет мекемелері мен ұжымдардың өзара келісімдері мен солар бойынша атқарылған жұмыс нәтижелері туралы материалдар да ... ... ... екі ел арасындағы мәдени байланыстардан ақпарат беретін Қазақстан мен ... ... ... материалдары да пайдаланылды. Қазақстан мен Түркияның мәдениет, ақпарат және ... ... ... мен ... ... ... да жұмысқа арқау болды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... мен ... ... мәдени байланыстарын ресми қатынастар шеңберінде баяндайтын еңбектерді атауға ... ... ... ... тарихи тамырластығы туралы, Қазақстан мен Түркия арасындағы қарым-қатынастар жөнінде мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, жеке ... ... бар. Бұл ... ең ... ... Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың халықаралық қатынастарға, еліміздің тарихи даму жолы мен келешек стратегиясына ... ... ... болады.
Бұл еңбектерде Қазақстанның Түркия мемлекетімен ресми байланыстары, олардың ішінде дипломатиялық және экономикалық қарым-қатынастармен ... екі ... ... ... ынтымақтастығы, туысқан халықтардың ортақ тарихының бүгінгі күнмен сабақтастығы да ... ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың [2] және [3] атты еңбектерінің қазақ-түрік ынтымақтастығын нығайтуға, екі ел арасындағы ... ... одан әрі ... қосқан үлесі зор екенін атап айтқан жөн.
Сонымен қатар Қазақстан мен Түркия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар шеңберінде екі ел ынтымақтастығының мәдениет саласында ... ... оның ... ... ... қатарында Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы болған, сыртқы істер министрі болған Қ.К.Тоқаевтың [4], [5] еңбектері де ... үшін өте ... ... беретіні баршамызға белгілі. Ол кітаптарда Қазақстан мен Түркия арасындағы ресми ... ... ... ... Азия ... ... мәселелер, екі ел арасындағы ресми және мәдени байланыстар да сөз болады.
Қазақстан Республикасының Түркиядағы елшілігінің қызметі, екі ел арасындағы ... және ... ... ... ... кезінде Қазақстанның Түркиядағы Елшісі қызметін атқарған Қ.Саудабаевтың [6] ... да ... мен ... мәдени қатынастарының жалпы арнасы, оларды дамытудың маңызы мен бағыттары нақты ... ... ... мен ... ... дипломатиялық қарым-қатынастарының орнауына бес жыл толуына байланысты 1996 жылы Анкарада орыс тілінде басылып шыққан атты ... екі ел ... ... пен ... ... әр қырынан баяндалады. Онда Президент Н.Ә. Назарбаевтың қазақ-түрік қатынастары туралы айтқан ... Қ.К. ... пен ... ... ... екі ел ... ... салалардағы қарым-қатынасты сипаттайтын негізгі құжаттардың мәтіндері берілген [7].
Сонымен бірге қазақ-түрік мәдени ... ... ... ... ... ... да атап ... жөн. Бұлардың соңғылары негізінен мәдениет пен ғылым қайраткерлері және жазушы журналистер. ... ... [8], ... [9], ... [10] және ... ... баспасөз беттерінде жарияланған мақалаларында Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени байланыстардың жеке түрлері ... ... ... Бұл ... ... қазақ-түрік мәдени байланыстарының нақты қай салада дамуынан, олардың қай ... ... ... ... салада әлі де болса кемшіл жатқандығын топшылап, сараптауға мүмкіндік беретіндігінде.
Қазақ халқы мен ... ... ... ... ... ... және Орта Азия республикалары халықтарының Ресей империясының отарлық саясатына ... ... ... ... ... орын ... Кеңестік дәуірде бұл мәселені зерттеуге тиым салынғанымен, Түркияда осы проблемаға арналған зерттеулер, әр түрлі жарияланымдар басылып келді. Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы ... ... ... да осы ... ... іргелі зерттеулер жарық көрді. М.Қозыбаев [11], К.Нұрпейсов [12], М.Қойгелдиев [13] еңбектерінде Алаш қозғалысы мен Түркістан автономиясының тарихы, дала өркениетінің түрік ... ... ... ... ол да ... ... ... байланыстарының өзекті желісіне айналды. Бұл зерттеулерден қазақ-түрік ресми және мәдени байланыстарының кеңестік кезеңде неліктен тоқырап, қалғандығына жауап табуға ... ... ... Түркістан автономиясының тағдыры, Мұстафа Шоқай сияқты ұлт-азаттық қозғалысының аса көрнекті қайраткерлерінің өмір жолы ... ... ... ... ... де ... байланыста қарастырылды. Ал ол кезде бұл мәселелер көпшілік оқырмен үшін жабық болатын.
Түркиядағы ... ... ... да ... ... ... аясында қарастырылып келеді. Соңғы жылдары бұл мәселе арнайы зерттеу нысанына айналып, Түркиядағы қазақ қауымы екі ел ... ... ... ... атқаруда. Жалпы шетелдегі қазақ диаспорасының тарихын зерттеу шеңберінде тарихшы ғалым Г.М. Меңдіқұлованың атты монографиясын ерекше атап өткен жөн. Онда ... ... ... ... қатарында Түркиядағы қазақ диаспорасының тарихы мен бүгінгі жағдайы да автордың тікелей ... ... ... ... жазылған. Автор Түркиядағы қазақтардың мәдениетіне, білім алу, әлеуметтік жағдайларына да назар ... ... ... ... ... ... ... туралы К.Л. Есмағамбетов [15] пен А.Тажутовтың кітапшаларында да құнды мәлімет бар. ... ... ... ... ... ... К.Л. ... еңбектерінде біз зерттеп отырған мәселе бойынша жаңа деректер бар. Оның құндылығы шетелдік зерттеушілердің Қазақстан туралы жазған еңбектерін отандық тарихнамада ... рет ... ... ... деп ... ... (отандық) тарихнаманың соңғы жылдары назар аударып келе жатқан проблемаларының бірі Қазақстандағы түрік диаспорасының тарихы мен өзіндік орны мәселесі. Кавказ түріктерінің ... мен Орта Азия ... жер ... ... ... ... көп ұлтты республика халықтары арасындағы тең құқықтық орыны Қ.С. Алдажұманов, Т.Курдаев және басқа авторлардың зерттеулеріне арқау ... [16], [17], [18]. ... ... ... түрік диаспорасын да, Түркиядағы қазақ қауымы сияқты екі ел достығын, мәдени қарым-қатынастарын дамытуға септігін тигізіп келе жатқан фактор ретінде ... мен ... ... нақты зерттеу Г.Ә. Байғаринованың [19] атты кандидаттық диссертациясында қарастырылды. Орыс тілінде жазылған бұл диссертацияда негізінен екі ... ... ... сауда-экономикалық байланыстарының дамуы, инвестиция саласындағы өзара қызметі қарастырылған.
1991-2000 жылдар аралығындағы Қазақстан мен ... ... ... және ... ... ... Н.Д. Имашованың [20] кандитаттық диссертациясы тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... мен ... ... қарым-қатынастардың даму тенденциялары, мәдениет, білім және ғылым саласындағы ынтымақтастықтарға жан-жақтылы ғылыми тұрғыдан талдау жасаған.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диплом ... ... ... ... мен ... арасындағы білім, ғылым және мәдениет саласындағы қарым-қатынастардың маңызын ашып ... ... ... Осы ... іске асыру үшін алдымызға мынадай міндеттерді қойдық.
- Қазақ-түрік байланыстарының тарихи сабақтастығына жан-жақтылы талдау жасау;
- ... ... беру ... ынтымақтастықтың негізгі түрлеріне және Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университетінің ... ... ... ... тоқталу;
- Қазақстан мен Түркия арасындағы ғылыми қарым-қатынастардың әлеуеті мен қызметін ашып ...
- ... мен ... ... ... аясындағы ынтымақтастығы қызметі айқындау;
- Екі ел арасындағы театр және музыка (саз) өнері саласындағы қарым-қатынастардың дамуына талдау жасау;
- ... мен ... ... ... ... және киномотография саласындағы байланыстардың дамуына тоқталу.
Зерттеу жұмысының хронологиялық және территориялық шеңбері. Диплом ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алған күнінен бастап бүгінгі күнге дейінгі аралықты қамтиды. Нақтырақ айтқанда 1991 жылдан 2014 жылдар аралығын қамтиды. Террриториялық ... ... ... ... мен Түркия аумағы қамтылды.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазақстан Түркия ... ... ... және ... ... ... жан-жақтылы ашып көрсету болып табылады.
Зерттеу жұмысының пәні. Диплом жұмысында халықаралық қатынастар жүйесінде Қазақстан Республикасы мен Түркия арасындағы ... ... ашып ... ... ... екі ел ... мәдениет, білім, ғылым саласындағы қарым-қатынастарға баса назар аударылды. ... ... ... және методологиялық негізі. Диплом жұмысының методологиялық негізін ұлттық тәуелсіздік идеологиясына сүйенген тарихилық принциптері және жалпы адамзаттық құндылықтар тұрғысынан ... ... ... ... ... ... барысында екі елдің арасындағы мәдени, білім және ғылым саласындағы байланыстарының нәтижелерін сыни тұрғыдан талдау әдістері алынды. ... ... ... ... ... мен ... арасындағы ресми келісімшарттармен қатар қоғамдық ұйымдар, мәдениет мекемелері, ғылыми орталықтар мен оқу ... ... ... ... іске ... ... пәрменділігі мен дәйектілігін жинақтау, салыстыру, кемшіл түстарын айқындау, жүйелендіру және ғылыми талдау принциптері мен ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы. Диплом жұмысын жазу барысында соңғы жылдары жарық көрген, жаңаша ... ... ... ... мен ... ... арқылы Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдениет, білім мен ғылым, рухани саладағы ынтымақтастық ... ... оның ... ... ... ... ... өзіндік қортынды жасалуының өзі ғылыми жаңалық болып табылады. Атап айтқанда, Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени, білім, ғылым саласындағы қарым-қатынастары, оның ... ... ... ... ... түрде баяндалады.
Диплом жүмысының құрылымы. Дипом жұмысы кіріспеден, екі ... әр ... үші ... ... және ... әдебиеттер тізімінен, қосымшалардан тұрады.
І ҚАЗАҚСТАН МЕН ТҮРКИЯ ... ... ЖӘНЕ ... ... ... байланыстарының тарихи сабақтастығы
Қазақ-түрік байланыстары туралы Қазақстанның Ресей империясының қүрамында отарлық аймақ ... ... көп ... жоқ. ... заманда өмір сүрген тайпалар, Азияның шығыс, оңтүстік-шығыс бөлігін мекендеген ғұн тайпалары және олардың лек-легімен ... ... ... ... кезінде орыс шығыстанушылары да, басқа елдің тарихшылары да зерттеп жазған болатын. Қазіргі Қазақстан территориясын мекендеген көне түркі тайпалары мен олар ... ... ... ... ... де ... ... орын алды. Жалпы бүгінгі қазақ және түрік ... шығу ... ... ... екі ... ... ынтымақтық жолында халықаралық аренада қатар қызмет еттірудің бір кепілі екендігі дау тудырмайды.
Көне заманның өзінде де осы екі ... ... және ... ... ... ... зерттеушілер айқын дәлелдеп берген. Соған қарамастан Ресей империясының отарлық жағдайында сол кездегі билік жүйесі Түркияның орыс ... ... ... ... мұсылман халықтарымен байланысына жол бермеді. Себебі халықаралық аренадағы тартыс, Қара теңіз бұғазы үшін ... ... ... ... ... мен ... жағдай Ресей билігінің бұған жол бермеуіне себеп болды.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің ... ... екі ел ... ... ... ... екендігі, ежелгі қазақ-түрік бауырластығы туралы баспасөз бетінде, ақпарат құралдарында жиі айтыла бастады. Кеңес дәуірінде түркітану (түркология) ғылымы мен Қазақстан және Орта ... ... ... халықтарының тілі мен тарихын зерттеуші ғалымдардың еңбектері көлемінде ғана айтылып келген бұл ... ... ... байланысты Кеңес мемлекеті мен КОКП (КПСС) саясатының нәтижесінде көпшілік бұқараға насихатталған жоқ.
Мұның басты себебі түп тарихы мен мәдениеті ортақ ... ... ... ... жол ... ... еді. ... бұл халықтар өзара жақындасып, ортақ ұлттық идеология негізінде қарым-қатынас орнататын болса, Кеңес мемлекетінің ... оның ... ... қауіп төндіретіні белгілі еді.
Қазақ-түрік қарым-қатынасына байанысты шынайы тарихи кезеңдер мен ондағы оқиғаларға үңілер болсақ, шынында да, жоғарыда айтылғандай, ... пен ... ... ... шығу тегі ... екі ... ... ынтымағына негіз болды. Көне дәуірдегі , түрік қағандықтары, онан ... ... ... ... ... мен құрылымдар тарихытүркі тілдес халықтар үшін бүгінде ортақ мұра. Көне түркі тайпаларының Қазақстан территориясындағы тарихы, олардың қазақ халқының қалыптасуындағы орны мен рөлі ... ... ... ... және ... ... кеңінен баяндалған [21]. Көне түріктердің көне ескерткіштері, әсіресе Орхон-Енисей аймағындағы ... мен ... ... ... әлем ... ... ... болатын. Швед ғалымы Томсеннің Күлтегін ескерткіші және басқаларындағы жазбаларды зерттеп, оны ... ... ... онан ... ... да ... ғалымдардың назарынан тыс қалған жоқ. Ал Қазақстанның тәуелсіздік жылдарында бұл ескерткіштерге өзіне лайықты мән ... ... ... ... ... ... ... Л.Гумилев атындағы Еуразия университетіне қойылуында зор символикалық мән бар. Себебі ол көне түріктерден бастау алатын біздің халқымыздың ... ... ... ... ... ежелгі замандардан бастау алатындығын дәлелдейді.
Жоғарыда қазақ-түрік байланыстарының отарлық кезеңде мешеу қалғандығын, оған жол ... ... ... ... ... Алайда қандай да бір озбыр ортарлық саясат қазақ халқының өзінің төл тарихынан, түп ... ... жоқ. ... ... ... ортақ мұсылман діні, түркі тектес халықтардың қасиетті де киелі орталығы Қожа Ахмет Яссауи кесенесі сияқты тарихи мұра әрқашан да ... ... ... ... екі халықты тайдырған жоқ. Патша заманының өзінде кейбір қазақ зиялылары діни және ... ... алу үшін ... ... ... Мысалы ХХ ғ. бас кезінде Бұқарадағы діни медресені бітірген бірнеше қазақ жастары оқуын ... ... ... ... Сондай-ақ атақты оқыған қазақ жастарының ішінде де Түркияда осындай оқу ... бар. ... ... ... ... ... кейбір адамдарды атап кетуге болады: олардың бірі қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданының 6-ауылының тұрғыны Мұқантай ... ... ... ... діни ... оқыған. Кейіннен күштеп ұжымдастыру кезінде 1930 ж. ақпанда ол ... ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының ішінен 1915 ж. бітіріп, 1915-1917 жж. Түркиядағы Каир мұсылман рухани академиясы мен Стамбул университетінің ... ... ... ... ... Семейлік Мәнан Тұрғанбаевты айтуға болады. М.Тұрғанбаев Алаш қозғалысына белсене қатысушы, көрнекті ... ... ... ... ... ... еңбек еткен ағартушы. Ол 1937 ж. саяси қуғын-сүргін құрбаны болды [22].
1917 ж. кейінгі қазақ-түрік рухани байланыстары туралы айтатын болсақ, оның ... ... ... байқауға болады. Мысалы аса көрнекті қазақ ақындары ... ... ... Жұмабаевтың, Міржақып Дулатовтың және сол кездегі басқа да әдебиет қайраткерлерінің ... мен ... ... шығу тегі бір ... ... ойлары шығармаларынан көрініп тұрады. М.Жұмабаевтың - деуі Түркістанның, жалпы қазақ елінің Еуропа мен Азия құрылықтарының есігі екені, ер түріктердің осы ... ... ... жаңа ... ... ... сияқты ұлы мемлекет құрғанын білдіреді.
Ал 1917 ж. дейін қазақ діни қауымы өкілдерінің Меккеге сапарында Стамбул арқылы өтуі, Түркия елі қазақ ... үшін ... ... бірі ... ... Тіптен 1914 ж. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Ресей империясының билік ... ... ... ... әрі оңтүстік-батыстағы қарсыласы Түркияның ықпалы күшейіп кетуінен қауіптенгені, қазақ даласында бұл тұрғыда қырағылық сақтағысы ... ... Оның 1916 ж. ... ... ... ... мен Орта Азиядағы жазалау операциялары халық санасындаөшпес із қалдырғаны, оның кейіннен Түркістан (Қоқан) автономиясының құрылуында да маңызды фактор болғаны аян.
Қазақ-түрік ... ... ХХ ғ. бас ... ... ... ... ... халықтарыныңқозғалысы да белгілі бір дәрежеде әсер етті деуге болады. Бірінші Ресей төңкерісінің ... елде ... ... (сөз ... ... ... ... әртүрлі қоғамдық қозғалыстарға қатысу еркі және басқада шаралар) ... орыс ... 1905 ж ... ... ... өріс алған мұсылман халықтарының қозғалысына қазақ қауымының өкілдері де қатысты.Ресей Мемлекеттік ... ... ... ... де бұл ... ... бір ... халыққа ықпал етті. Ал мұның идеялық астарында сол кездері ... ... және ... ... ... ... Мұның өзі Ресей билеуші топтарының бұл қозғалысқа үреймен қарауына, осман ... ... ... ... ... жасауына себеп болды. Қалай болғанда да, панисламизм, пантюркизм идеялары отарлық кезеңде де, Кеңес дәуірінде де реакциялық, жат идеялар ... ... ... ... ... ... ж. Жас түріктер төңкерісінен кейін зайырлық қоғам негізінде осман түріктер мемлекетін біріктіру, ... ... ... ... бас ... ... ... ұсынды. Мұның да негізінде түркі тілдес халықтар мекендеген Орталық Азия тұрғындарын ортақ бір идея ... ... ... ... ... Әрине, бұл саяси мәселеде ол кездері де, Кеңес дәуірінде де оған жол берілмейтіні аян еді. Бұл ... ... ... халықтары бірлестігінің бар екенінен, Ресей империясы сияқты ... ... ... ... ... ... және мұсылман халықтарының өмір сүруі факторынан туындаған идея болатын.
Тарихи салыстырмалық тұрғыдан қарайтын болсақ, Түркиядағы Жас түріктер қозғалысының, олардың ... ... құру ... ... ... ... ... бағыттары қазақ зиялыларының да көзқарастарымен ұқсас екенін байқауға болады. Бұл Орта Азия жәдиттерінің де ... ... ... ... Алаш қозғалысының, оның сол кездегі түркі тілдес хлықтар арасындағы азаттық қозғалысы ішінде өзінің бағдарламасындағы ... ... ... ұмтылыс жағынан ерекше және әлдеқайда артық тұрғанын зерттеушілер дәлелдеп берді.
ХХ ғасырдың бас кезінде қалыптасқан саяси ахуал, ... ... ... ... оның өз ... ... ... ішінде тұтас Түркістан идеясын дүниеге әкелді. Бұл идея әсіресе 1917 ж. ... ... ... кең таралды. Ресей құрамындағы түркі тілдес халықтар ішіндегі азаттық қозғалыстың көрнекті басшылары Мұстафа Шоқай, Ахмет Заки ... ... және ... бұл ... ... ... ... көпшілік оқырманға аян. М.Шоқайдың 1999 ж. қазақ тілінде екі томдық шығармаларының, 1996 ж. орыс тілінде З.Уалиди естеліктерінің жариялануы бұл ... ... ... ... ... ... ... таратылуы, биліктің біріңғай кеңестік жүйесінің орнауы қазақ халқының да тағдырын басқа арнаға түсірді. ... ... ... ... сол ... азаттық қозғалысының алдында күрес мәселесін тоқтатқан жоқ. Кеңестік жүйе жағдайында бұрынғы ресей отаршылдығының жалғасуы, 1918 ж. ... ... ... ... ... ... соңында басмашылар (кеңестік анықтама бойынша) қозғалысын дүниеге әкелді.
Ферғанадағы бұл қозғалысқа азаттық күресінің қазақ өкілдері қатысқаны белгілі. З.Уалиди естеліктерінде қазақ ... ... ... көшкен Алаш қозғалысы атынан байланысшы болғаны айтылады [23]. Осы күрестің басшылары қатарында Энвер пашаның болуы Орта Азия халықтарының тағдырына Түркияның да ... ... ... деп ... ... сол ... ... жағдай Орталық Азияда әртүрлі мемлекеттердің мүддесі барекендігіне дәлел. Ұлыбритания, Франция, Түркия сияқты елдер бұрынғы кеңес ... ... ... орыс ... әрі ... ... ... жайылмауына қарсы тұрды. Ал Түркістан Автономиялық республикасы, әсіресе, оның басшылары Т.Рысқұлов, Ф.Ходжаев және басқаларының орыс отаршылдығына, ... ... ... қарсы тұрғысы келген әрекеттерінен ештеңе шықпағаны белгілі. Түрік республикаларының ... ... ... компартиясын құру сияқты идеяларға бірден түп-тамырымен балта шабылды. Кеңестік билік түркі тілдес ... ... ... ... ... үрке ... Пантюркистер айдарымен бұл ұсынысты айтушылар кейіннен саяси қуғын-сүргін құрбаны болып кетті. Сөйтіп тұтас Түркістан идеясына осылай шектеу қойылды. Ал ... ... ... ... шетелге эмиграцияға кетуге мәжбүр болды. Түркияға барып паналаған М.Шоқай кейіннен Францияда тұрып, кеңестік түрік ... ... ... ... ... ... Сол кездері ол Қазақстан мен Түркия арасындағы дәнекер рөлін де атқарды деуге болады ... ... ... ... ... ... болған жоқ. Алайда бүгінгі Түркия Республикасының негізін салушы Мұстафа Кемел ... 1921 жү ... ... және ішкі ... түрік мемлекетінің панисламизмге де, пантюркизмге де қызмет етпейтінін, тәуелсіз ... ... ... ... ... ... болатын [25]. Мұстафа Кемел Ататүріктің осы бағытын мемлекеттің онан ... ... да ... ... ... дәуірдегі қарым-қатынастар негізінен мәдени-ғылым байланыстар бағытында өрбіді. Оның ... де ... жеке дара ... ұстанған жоқ. КСРО мемлекетіндегі бүкілодақтық түркологтар қоғамы, КСРО Ғылым Академиясының тіл білімі және ... ... ... ... ғана ... ... ... болып тұрғаны мәлім. Қазақстаннан Түркиямен арадағы осындай байланысқа, негізінен, тіл білімі мамандары ғана қатысуға мүмкіндік алды.
Қазақстандық тіл ... ... ... ... Ә.Қайдаровтың, Ғ.Айдаровтың, Ә.Құрышжановтың, Ғ.Садуақасовтың, С.Аманжоловтың және басқаларының көне түрік тіліне, қазақ тілі мен бүгінгі түркі тілдес халықтардың ... ... ... ... ... қазақ-түрік мәдени қатынастарына зор ықпал етті.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ... ... ... ... өте ... ... белгілі. Сондықтан бұл мәселеде Түркияға туристік сапармен барудың өзі жоққа тән еді. Ресми түрде Мәскеу мен ... ... ... ... оқу орындарындағы (ММУ-дегі Азия және Африка елдеріинститутының, Ленинград ... ... ... ... тілі ... ... оқитын бірен-саран студенттері ғана Түркияда арнайы тәжірибеден өтетін. Басқадай байланыс каналдары жоқ болатын.
Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени ... ... ... ... 1981 ж. ... ... Қазақ КСР-ы күндерін айтуға болады.
Онда КСРО атынан өтетін халықаралық көрме мен ... сол жылы ... ... қол ... ... ... ... Республика атынан барған мәдениет пен өнер қайраткерлері, ғалымдар мен оқу орындарының өкілдері бір ай бойы ... ... ... ... ... мен ... арасындағы тарихи сабақтастық, байланыстар туралы айтар болсақ, екі жақты да жақындастыратын маңызды фактор - ... ... ... мен ... ... қауымын атаған жөн. Кезінде әртүрлі қысым мен зобалаң жылдарында шетел асып кеткен қазақ халқының өкілдері Қытайдан ... ... Үнді ... онан ... барғаны белгілі.
Түркиядағы қазақ диаспорасының қалыптасуы 1952-1954 жылдардан басталады. Мысалы 1952 ж. бастап 1958 жылға дейін Түркия мемлекетінің келісімі ... ... ... 1892 адам (564 ... ... ... қоныс аударды [14, с. 179 ]. Түркияға қоныс аударған қазақ мигранттарына ол ... ... ... лагерь құрылып, Анадолыда біржарым жыл - екі жыл тұрғаннан соң азаматтық құқы ... ... ... ... ... жер ... ... баспана мәселесі шешілді. Алғашқы кезде жаңа қоныстанғандар үшін жағдай жасап, олардың белгілі бір ... ... өтуі үшін бес ... ... балалары міндетті әскери қызметтен босатылды.
Біртіндеп жаңа ортаға ... ... ... ... ... ... ... түсуге мүмкіндік алды. Бүгінде Түркиядағы қазақ диаспорасы басқа елдердегідей өзінің ... ... ... екі ел ... ... байланыс дәнекері рөлін атқаруда.
Түркиядағы қазақтар Анадолы аймағынан біртіндеп Стамбұлға, ондағы басқа қалаларға да орналасып, батыстық өркениет негізінде ... ... ... қатарынан шыққан біраз қазақтар Еуропада (Парижде, Копенгагенде, Ослода, Мюнхенде, Лондонда, Стокгольмде т.б. қалаларда) тұрып, оқу-білім кәсіпкерлік саласында еңбек ... Олар ... елін де ... отаны санайды.
Түркия елі қазақ ұлтының азаттық қозғалысына қатысқан, Кеңес дәуірінде есімдері аталмай қалған қайраткерлерінің де ... ... жоқ. Алаш ... Алаш ... ... ... көрнекті өкілдері деген айдармен М.Жұмабаев, М.Дулатов, А.Байтұрсынов және басқаларының есімдерін құрмет тұтты. 1986 ж. Түркиядағы қазақтардың мәдени-ағарту қауымдастығы (вакиф ұйымы) ... Оның ... ... ... ... ... Ол ... қазақтар қауымының төрағасы Дәлелханның ісін жалғастырушы болып саналады. Бұл ұйым өзінің хабаршысын шығарып тұрады.
Сондай-ақ Түркиядағы ... ... ... ... ... Кеңес заманында Еуропа елдерінде қазақ тарихы, оның ұлт-азаттық қозғалысы, қоғамдық-саяси өмірі туралы ... ... ... ... ... қазақ редакциясы 1970 жылдары негізінен Түркиядан шыққан қазақ өкілдерімен толықты. Оған Хасан Оралтай сияқты қайраткерлердің қызметін ... ... 1992 ж. ... ұйымдастырылған дүниежүзі қазақтарының тұңғыш құрылтайына әр елден, оның ішінде Түркияда тұратын қазақтарда қатысты.
Ал Қазақстанның өзін алатын ... ... да ... ... ... бар екені жоғарыда айтылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында, атап айтсақ, 1937 ж. ... ... Қиыр ... ... корейлер, Кавказдың күнгей бетінен КСРО-ның шекараға жақын аудандарынан парсылар, ирандықтар, күрдтер, түріктер, ассириялықтар жер ... ... ... ... ... ... өкілдері өздерінің ұлтын Қазақстанға келген кезде әзірбайжан деп жазуға мәжбүр болды. Ал 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысы жылдары Грузия ... жері жау ... ... да, онда ... қимылдары жүрмесе де, Түркиямен шекаралас Акалцик, Ахалкалак, Аспиндз, Адыген және ... ... ... ... шұғыл түрде КСРО шығысына жер аударылды.
Бұл жазалау шарасы Түркияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның одақтасы болғаны үшін ... ... ... да Кавказ жотасының арғы жағында Кеңес Одағы тұтас бір майдан әскерін ұстауға мәжбүр болғандығынан деп ... ... да ... ... барлық түрік азаматтары басқалармен бірдей неміс фашистеріне қарсы майданға шақырылды, ерлікпен соғысты. Олардың шекара ауданына ешқандай қатер төндірген қылмыстары жоқ еді. ... ... ... шебі ... ... ойысып, КСРО шекарасына жетсе де, 1944 ж. 31 шілдеде Кавказ ... ... ... КСРО Мемлекеттік қорғаныс комитеті шешім қабылдаған. Бұл құпия қаулыда Қазақстанға 40 мың адамды орналастыруға нұсқау берілді. Сөйтіп, 1944 ж. 14 ... ... ... ... кезде қайтадан қол қойылған бұйрық бойынша 115 мыңнан астам адам күштеп көшіріліп, оның 27833 адамы ... ... ... ... ... жер ... ... облыстар бойынша орналасуы [26, 302 б.]
Алматы облысы
2544 отбасы
11004 адам
Жамбыл облысы
822 отбасы
3415 адам
Қызылорда облысы
373 отбасы
1826 адам
Талдықорған облысы
337 отбасы
1441 адам
Оңтүстік Қазақстан облысы
2233 ... ... ... адам
Қазақстанға жер аударылып келген түріктер осындағы басқада халықтармен бірдей қиын кезеңді бастан кешірді. Соғыс ауыртпалығына қарамастан қазақ халқы мен жергілікті ... ... ... ... ... берді. Бүгінде сол қиын қыстау кезеңде жер аударып келген түрік ... ... ... ... ... ... ризашылығын білдіреді.
Қазақстанда тұратын түрік ұлтының өкілдері республика экономикасы мен мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың ... ... ... ауыл ... ... ... әр кезде жоғары баға алғаны мәлім. Егер жоғарыда келтірілген мәліметтерге сүйенсек, түрік ағайындардың көпшілігі кезінде колхоздар мен ... ... Олар ... Кавказ өңірінен жер өңдеу мен әртүрлі дақылдар өсірудің бай тәжірибесін ала келді.
Жалпы жер ауып келген түріктер мен олардың ұрпақтары ... ... ... ... ... етуде. Сонымен қатар олардың халыққа қызмет ету саласында (сауда, қоғамдық транспорт т.б.) атқарған қызметтері белгілі. Қазіргі нарық жағдайында ... бұл ... жаңа ... ... тез ... әр ... өз орнын тауыпеңбек етуге мүмкіндік берді. Түрік ағайындар арасында білім мен ғылым саласында да табысты еңбек ... ... ... ... араласып жүрген адамдар бар. Мысалы, жас бала кезінде жер ауып ... ... ... қазақ отбасында тәрбие алып, белгілі тіл маманы дәрежесіне жетті. Оның ... ... ... ... ... жүрген қызметі бүгінде барша жұртшылыққа танылған. Тіл ... ... ... ... саласындағы көрнекті дәрігер-ғалым, Алматы мемлекеттік медицина академиясының ұстаздарының бірі Тофик Курдаев сияқты интеллегенция өкілдерінің есімдерін халық жақсы біледі. Қалай ... да жер ... ... ... да ... сияқты түрік бауырлар да Қазақстанның тең құқықты азаматы ... ... оз ... ... ... ... ... проблемаларын талқылап, жұмысына бағыт беретін ұлттық-мәдени орталық құрылған. 1992 ж. құрылған бұл орталық бүгінде Қазақстандағы 150 ... ... ... ... ... ... ... оқу-білім саласының мәселелерімен айналысады. Алматы, Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарындағы мектептерде ... ... ... ... ... ... ... ашылған. Оқулықтар осы мақсатқа Түркиядан әкелінеді. Ал Алматы облыстық мұғалімдер білімін ... ... ... ... ... ... үшін ... курс жұмыс істейді. Онда Түркиядан келген оқытушылар дәріс береді.
Қазақстандағы түріктердің ұлттық-мәдени орталығы әр облыста ... Бұл ... ... ... ... тең ... мүшесі. Еліміздегі басқа халықтар сияқты осындағы түрік ағайындар да мемлекеттік мәселелерді шешуге қатынасады. Олар Қазақстандағы ұлтаралық татулық, ... ... мен ... ... ... тұрақтылық ісіне өз үлесін қосуда.
Қазақ түрік мәдени байланыстарының, тарихи қатынастары мен ... ... ... ... ... Қазақ халқы өткен замандарда да, күні кешегі кеңестік дәуірде де өздеріне ... ... ... бар ... ұмытқан жоқ. Жер алшақтығы, саяси оқиғалар, Ресей отарлығы, әр түрлі соғыстар қазақ-түрік ... ... үзе ... жоқ. ... осы ... ... ... қазақ-түрік қарым-қатынастары тоқырап қалған жоқ.
Өз тарапынан Түркия елі де Орта Азия түріктері, оның ... ... да, ... ... түбі бір ағайын халықтың журнағы екенін ұмытқан жоқ. 1992 ж. түрік тіліне аударылып шыққан ағылшын зерттеушісі Годфрей Лиас өзінің атты ... ... ... ... күресіне жоғары баға берумен қатар, оның келешегінің де еш күмәнсіз екеніне назар аударған болатын ... ... ... ... ... ... Кемал Ататүрік [28] - деп жазған болатын. Қазақстанның тәуелсіздігі жарияланғаннан бергі жиырма ... ... ... ... екі ел ... ... осы ... орындалғанының айғағы деп қарауға болады.
Қорыта келгенде, қазақ-түрік тарихи сабақтастығы өзінің дәстүрі бар, ежелден шыққан тегі мен тіліне, дініне негізделген фактор. Оның ... ... ... мен осы қарым-қатынастардың сан-алуан оқиғаларға байланысты күшейген де, тоқыраған да кездерін байқауға болады. Бұл әсіресе ХІХ-ХХ ғғ. айқын байқалды. 1917 ж. ... ... ... ... Орта ... ... қозғалысының жеңілуі бұл қатынастарға тыйым салуға алып келді. Өз тарапынан Түркия үкіметі де 1930 ... онан соң ... ... ... ... ... ... қозғалысына қатынасушыларды қудалауға ұшыратқаны тарихтан белгілі. 1944 ж. З.Уәлиди, Нихал Атсыз және басқалары тұтқынға алынып, түрмелерде қорлық көрді. Кейіннен ... ... Сол ... Мұстафа Шоқай да 1920 жылдары Еуропаға кетуге мәжбүр болды. Мұны ... ... ... ... өмір ... соң 1950 ... бастап Түркия қазақ еліне деген достық, ықыласын қайта жандандырды. Екі ел арасындағы бүгінгі туысқандық ... осы ... ... жалғасы болып табылады.
1.2.Халықтық білім беру саласындағы ынтымақтастықтың негізгі түрлері. Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті
Тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... мен ғылым саласының берік негізі қаланғаны мәлім. Қазақ халқы арасынан ХІХ ғасырдың өзінде ... мен ... ... зо үлес ... ... ... ... білім алған Ш.Уәлиханов, М.С. Бабажанов, Ы.Алтынсарин, М.Қарабаев және ... ... ... ... ... мақтант тұтады. Олар түркі халықтарының мәдениетін батыстық мәдениетпен ұштастыра білген ғалымдар, ағартушылар болатын. А ХІХ ... соңы - ХХ ... бас ... ... ... ... оның ... тек ақсүйектер мен дәулетті отбасынан ғана емес, қарапайым ... ... ... шыққан жүздеген адамдар білім алып, елдің ғылымы мен мәдениетін дамытуға, оны насихаттауға күш салды. Осының нәтижесінде ... алу, жаңа ... ... ... ... ... баянды ету жолында үгіт-насихат жүргізу көзі ашық зиялы қауымның басты міндетіне айналды. Оған ХХ ғасырдың бас кезінде Ә.Бөкейханов, ... ... ... және ... ... ... саяси күресі куә.
Бұлардың үлгісімен білім алған жаңа буын өкілдері М.Тынышбаев, Х.Домсұхамедов, Х.Ғаббасов, У.Танашев, Ы.Жайнақов, С.Сейфулин, ... ... ... А.Тұрлыбаев және басқа да жүздеген қазақ интеллегенциясының өкілдері өз ... ... ... ... ... ... мен ... мәдениетінің көкжиегін кеңейтіп, тұғырын жаңа биікке көтерді. Сонымен бірге, олар дәстүрлі шығыс білімі мен мәдениетінің де ... ... Оған ... , ... діни мердесе және басқа да осындай оқу орындарында білім алған , кейін ол білімін батыстық ... ... ... оқу ... ... өз ... шығармашылық мұрасымен тарихтан орын алған Ғ.Қараш, М.Жұмабаев, Б.Майлин сияқты ақын-жазушылардың өмірі куә.
Әрине, отаршыл Ресей ... ... ... ... ... ... ... білімге деген ұмтылысы тежеулі болатын. Әйтсе де, белгілі ағартушы, ақын, журналист-публицист Мәнан Тұрғанбаев сияқты ... ... ХХ ... бас кезінде Стамбұлдағы діни семинарияда білім алуы ежелгі қазақ-түрік мәдени ... ... ... ... мемлекет жағдайында Қазақстан мен Түркия арасындағы мәдени байланыстар ... ... ... ... ... жоқ ... да, ... жүрген қазақтардың, сондай-ақ шетелде тұратын қазақ халқы өкілдерінің арасынан кейбір Түркияда білім алып, мәдениет пен өнер саласында еңбек еткені, сөйтіп екі ... ... ... ... ... ... Оған ... Шоқай сияқты тарихи тұлғаның да ықпалы болғандығы сөзсіз. Бұған бүгінде есімдері белгілі Х.Оралтай, Ә.Жолымбетов сияқты мәдениет пен саясат өкілдерінің ... ... ... келтіруге болады.
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан бергі кезеңде қазақ-түрік қарым-қатынастарының негізгі тармағы білім беру және ғылым саласындағы істерге ... ... ... келе ... ... - ... Қожа Ахмет Ясауи. Осы қағиданы ескерген екі мемлекет өз саясатында ең алдымен білім саласындағы қарым-қатынастарды жолға ... ... ... ... Ә.Н. ... [29] - деп атап ... болатын.
Қазіргі таңда білім беру саласы мәдениеттің ажырамас бөлігі ретінде еліміздің ... ... мен ... ... ... әмбебап құралына айналып отыр. Өйткені, осы ғасырда қоғамның мәдени-әлеуметтікдамуы мен ... ... ... ... ... ... табылатын және жоғары білім беру сапасымен өлшенетін интеллектуалды потенциал деңгейінің өзектілігі тәуелсіз Қазақстан Республикасы үшін де өз ... ... ... ... ... беру ... ... дамуы мен әлеуметтік-экономикалық жағдайдың үнемі өзгеріп отыруы еліміздегі білім беру жүйесін жетілдіруге, оның халықаралық қарым-қатынастарын нығайтып, кеңейтуге, тәжірибе және ... ... ... ... ... ... білім беру және жоғары білікті мамандарды дайындау саласында халықаралық ынтымақтастығын белсенді ... ... ... серіктес елдердің бірі - Түркия Республикасы. Соңғы жылдары бауырлас екі ел арасында ... беру ... ... ... ауқымы кеңейе түсіп, екі жақты қарым-қатынастың маңызды, әрі приоритетті бағыттарының біріне айналып отыр.
Бүгінгі Түркия Республикасы мамандарымыздың кәсіби деңгейін арттыру және ... ... жас ... ... ... ... көмек көрсетуде. Бұл салада, әсіресе, екі елдің жоғары оқу орындарына өзара студенттерді оқуға ... ... мен ... ... ... ... жіберу, ғылыми-әдістемелік кеңестер беру, халықаралық конференциялар мен симпозиумдарды өткізу секілді т.б. ... ... ... ... ... мен Түркия Республикасының білім беру саласындағы өзара ынтымақтастығы 1992 жылы 19 ... ... ... ҚР ... ... мен ТР ... білім беру Министрлігі тарапынан қабылданып, қол қойылған ынтымақтастықжөніндегі хаттамаға негізделді. Осы хаттамада ... беру ... ... ... ... ... мына мәселелер белгіленді: екі жақтың білім беру жүйесі мен бағдарламаларын үйреніп, ... ... ... ... ... және ... ... сондай-ақ әдебиет және оқу құралдарымен алмасу; стипендиялар тағайындау; білім саласында халықаралық ... мен ... ... ... ... ... ... орталығын, қазақ-түрік қоғамы мен университетін ашу. Міне, ынтымақтастық ниетін білдіретін бұл құжатта осылар секілді екі жақты мәдени ... ... ... ... іске ... ... ... шаралар мен жобалар айқын белгіленген болатын [20, 84 б.].
Осы келісімнің нақты ... ... ... ... Түркия оқу орындарында оқыту мәселесі қолға алынып, Қазақстанда түрік тілінде оқытатын лицейлер ашу ісі күн ... ... Оған ... ... ... ... екі ел Президенттері Н.Ә. Назарбаев пен Т.Озалдың 1992 жылы ... ... ... лицейін ашу туралы шешімі болатын.
1992 жылы 1 мамырда Алматы қаласында [30] қол ... ... ... қазақ-түрік лицейлерін ашу және өзара студенттермен алмасу ... ... ... дами ... ... лицейлері орта білім беретін оқу орындары (мектептері) ретінде қалыптасты. Оларда тіл ... ... орта ... ... бойынша барлық пәндер оқытылады. Оларды бітірушілер кейін Түркия мемлекетіндегі жоғары оқу орындарында, сондай-ақ Қазақстанның өз ішіндегі оқу орындарында білім алуға ... ... ... ... ... ... оқу орындарында екі жақты мамандар даярлау ісі де қолға алынды. Бұл ауқымды екі жақты бағдарлама негізінде іске асыратын ... ... ... 1992 ... бері ... ... КСРО-дан бөлінген түркі тілдес мемлекеттер мен автономиялық республикалардан студенттерді ... ... ... ... іске ... Осы жоба ... 1992 жылдан бастап 2000 жылға дейін Түркияға 2450 студент, оның ... 180-і орта ... ... және 2270-і ... оқу ... ... ... Қазақстанның мәдени өмірі мен білім тарихында 1992 жыл айырықша есте қалғаны аян. ... ... ... ... рет ... ... жастары алыс шетелдерге, оның ішінде алғаш рет Түркия мемлекетіне жоғары ... ... ... ... Оқуға жіберу үшін арнайы құрылған комиссия сұрыптау жасап, тек ... ... ... ... ... ғана мұндай құрметке ие болғаны мәлім. Алғашқы топ 1992 жылы күзде Түркияның әртүрлі қалаларындағы жоғары оқу ... ... ... ... үшін зәру мамандықтарды игеру мақсатында жіберілді. Олар халықаралық құқық, халықаралық экономика және бизнес, банк ісі сияқты сол ... (1990 ... бас ... біздің ел үшін сирек мамандықтарды игеретін болды. Олардың көпшілігі сол жолдама бойынша оқуларын бітіріп, бүгінде , қазақ-түрік әр түрлі ... ... ... мен ... да ... ... ... еңбек етуде.
Сонымен қатар, бұл істің өзіндік ерекшелігі мен қиындықтары да, кемшіліктері де болғанын айту қажет. Алғашқы дүрмекпен шетелде ... ... ... ... ... және ... бар орта буын қызметкерлер үшін бұл оқуға жіберу науқаны өзара сайысқа айналғанын да жасыруға болмайды. Себебі, алғашқы жылдары шетелде ... ... ... ... тіпті басым көпшілігі осындай адамдардың балалары болатын.Сондықтан жеңіл өмір сүру әдісіне үйренген, ауқатты аяда өмір сүруге жаттыққан жастар үшін алыста ... оқу, ... ... шығу ... ... ... Осының нәтижесінде бір жылға шыдамай, немесе келесі жылы оқуын жалғастыруға бармай қалған студенттер қатары көбейгені айқын. Олар өз ... мұны ... ауа райы ... ... онда ... беру деңгейі төмен екендігімен түсіндіргісі келгенін де жасыруға болмайды.
Бұл келеңсіздік 1993 ... ... ... жаппай жоғары оқу орнына түсуге жолдама алушылар арасында бәсекелестікті ... ... ... ... ... ... адамдардың, ауылдық жерлерде тұратындардың білім деңгейі жетік балалары мұндай оқу мүмкіндігіне қолдары жетті. Сөйтіп, Түркия мемлекетінің оқу жүйесінде халықаралық деңгейде ... ... алу ісі ... нормаға түсті деуге болады. Мысалы, 2000 жылғы көрсеткіштері бойынша жоғары оқу орындарында білім алған 1300 студент жастарымыз елімізге ... ... 727 ... ... ... Ал, ... оқу ... қазақстандық студенттер үшін 150 орын, оның ішінде 85-і жоғары білім алуға және 65-і магистратура және аспирантурада оқуға бөлінген-ді. Қазақстандық студенттердің ... ... ... және ... ... ... алдынғы қатарлы университеттерде білім алуда [20, 86 б.].
Қазақстан өз тарапынан Түркияда оқып жатқан студенттерді мемлекет назарынан тыс ... ... ... ... студенттердің оқу барысын бақылау және туындаған мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... ... өкілі жұмыс істейді. Сондай-ақ, Түркиядағы Қазақстан Елшілігінде ғылым және білім беру ... ... ... шешу және ... ... айналысатын кеңесші қызмет атқарады.
Жоғары білімді мамандар даярлау саласында Түркия мемлекеті бұрынғы КСРО құрамынан бөлініп, тәуелсіздік алған түрік тілдес халықтар мемлекетіне әр ... ... ... ... ... қайта құру және нарықтық қатынастар мен демократияға өту кезеңінде ел басшылығының ... ... ... ... аса ... рөл ... Әсіресе, бұдан бұрын дербес сыртқы саяси ведомстволары болмаған Қазақстан ... үшін осы ... аса ... ... ... ... Республикасы Сыртқы Істер министрлігі қарамағындағы білім беру ... ... ... ... ... елдерінің жас дипломаттарын дайындау курстарын өткізуде. Осы бағдарлама бойынша Қазақстаннан Түркияда 1992 жылы - 1, 1993 ж. - 5, 1994 ж. - 3, 1995 ж. - 8, 1996 ж. - 6, 1997 ж. - 3, 1998 ж. - 3 жас ... ... ... өтті [20, 86 ... жылы 1 ... Алматы қаласында Түркия және Қазақстан Республикаларының Үкіметтері мамандарды тағылымдамадан өткізу жөніндегі хаттамаға қол қойды. Осы хаттамаға сәйкес, ТР ... ҚР ... ... ... банк ісі, ... сауда, халықаралық банк ісі және т.б. салалар ... ... ... ... 100 орын ... бөлді. Аталмыш хаттамада көрсетілгендей, [30, с. 165-167]. ҚР ... Н.Ә. ... атап ... [29, с. ... жылдан бастап білім беру саласындағы екі жақты қарым-қатынасты нығайту, тәжірибемен алмасу және жоғары оқу орындары мен ғылыми ... ... ... ... және ... ... ... жәрдемдесу, сондай-ақ халықаралық симпозиумдар, конгрестер мен конференциялар ұйымдастыру барысында екі ... ... ... ... ... ... отырып, заңдық тұрғыдан қолдау көрсету мақсатында ҚР Білім және Ғылым министрлігі мен ТР ... ... ... арасында жиналыс өткізіліп тұрады. Қазақстан мен Түркия арасындағы білім беру саласы бойынша барлық іс-шаралар осы комиссияның шешімі негізінде ... ... [20, 87 ... жылы мамыр айында Қазақстан өкілдері білім беру жүйесін дамытуға арналған халықаралық ... ... ал сол ... ... ... Орта Азия мен Қазақстанның жоғары оқу орындары арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған түркі елдері университеттерінің ректорлары қатысқан конференция болып өтті. Осы ... ... беру ... ... және ... ... күшейту, ортақ жобалар мен зерттеулерді ұйымдастыру және тәжірибе, білім және ... ... ... ... Қабылданған шешімдерді жүзеге асыру мақсатында 1996 жылы маусым айында 50 қазақстандық оқытушы Стамбұл қаласында 2 апталық тағылымдамадан өтіп, ... ... беру ... танысты [20, 87 б.].
1997 жылы шілде-тамыз айларында 19 қазақстандық түрік тілі пәнінің оқытушылары түрік ... және ... беру ... ... ... арнайы курстардан өтті [20, 87 б.].
Білім саласындағы қазақ-түрік қатынастары шеңберінде Қазақстан үшін нарықтық экономика мамандарын, кәсіпкерлерді даярлау аса маңызды болғаны ... ... ... жіберу жөніндегі хаттамаға сай, 16 қазақстандық жасөспірім 1992 жылдың қазан айы мен 1993 ... ... айы ... ... ... ... Стамбұл қаласында тағылымдамада болып қайтты.
Қазақстан Республикасы да өз тарапынан ... үшін ... ... ... ... ... ... беруде. Бұл жерде бұрынғы КСРО мемлекетінде жоғары білімді мамандар ... ... ... ... ... сол ... ... жоғары оқу орындарында берік қалыптасқандығын мойындаған жөн. ... ... ... және ... саладағы жоғары оқу орындары халықаралық деңгейде мойындалғандығы, олардың кәсіби деңгейі жоғары екендігі күмән тудырмайды. Сондықтан, Түркия елінен ... ... ... ... білім алатыны айқын.
1992 жылдан бастап Қазақстанға келе бастаған түрік жастары ... ... оқу ... ... ... елдеріне оралып, 2001 жылы шамамен 1100-ге жуық түрік студенттері Қазақстанның алдыңғы қатарлы жоғары оқу орындарында, атап айтсақ, К.А. ... ... ... ... университетінде,Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінде, Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінде, Абылайхан атындағы Халықаралық қатынастар және әлем тілдер университетінде және ... ... ... білім алуда; ал, 400-ге жуық татар түрік студенттері оқуын аяқтап, елдеріне қайтты [20, 88 б.].
Қазақстан мен Түркия арасындағы білім ... ... ... ... жеке, арнайы жоғары оқу орындарын ашу мәселесі өте ... еді. ... ... ... ... ... ретінде құрылған жоғары оқу орыны түркі халықтары үшін ... ... ... ... ... ... тигізіп, түркі тілдес халықтардың мәдениеті мен рухани дүниесінжаңғыртуды көздейтін болса, сәті ... оны ... ... ... оған ... статус берудің берудің сәті келді. Ең алдымен бұл осы университеттің тұңғыш ректоры, көрнекті қазақ ғалымы ... ... ... ... ... еді. Себебі, 1990 жылдардың бас кезінде өтпелі дәуірдің экономикалық қиындықтары университеттің қаз тұрып, ... ... ... ... ... ... жағдайда оған ең алдымен мықты экономикалық тірек ... еді. ... ... ... ... ... ... ең алдымен университет басшылығының ұсынысын толық қолдап, Түркістан қаласында ашылған университетті екі жақтан басқару ісін, ең алдымен оның экономикалық ... ... іске ... жылы күзде Түркия Республикасының Президенті Т.Озалдың Қазақстанға кезекті сапарында халықаралық қазақ-түрік университетін ашу туралы ... ... ... ... сәті ... және Түркия Республикасы үкіметтерінің 1992 жылғы 31 қазанда жасалған келісім бойынша бұл оқу орыны жаңаша статусқа ие болды. Қ.А. ... ... ... ... ... құру ... ынтымақтастық келісім-шарты негізінде құрылған, түркі әлемінің алдыңғы қатарлы жоғары оқу орнына айналу мақсатын ұстанып отырған және ... ... ... жемісі бола білген бұл оқу орныны сонан бері қыруар жұмыстарды атқарып келе жатқанын атап өткен жөн. ... ... 9-шы ... ... ... ... [20, 90 б.].
Жалпы Түркістан мемлекеттік университеті туралы ... ... ол өз ... ... ... ... ел ретінде даму жолына түскен жас Қазақстанның ... ... - ... ... күн ... сай ... беріп, әртүрлі мамандықтарға даярлау және патриоттық сезім негізінде дұрыс тәрбиелеу мақсатында ҚР ... 1991 ... 6 ... ... ... ... ... Сөйтіп, 1992 жылы 1 мамырда ғылым, мәдениет, спорт және білім беру ... ... ... ... ... Түркия мен Қазақстан арасында жасалған келісім, ҚР Білім министрлігі мен ТР Ұлттық Білім министрлігі арасындағы 1992 ... 19 ... ... ... және ... мен ... ... Үкіметтері арасында 1992 жылы 31 қазанда қабылданып, қол қойылған ... ... 1993 жылы ... ... ... ... Қ.А. ... атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті құрылды.
Жарты жылдан астам уақыт ішінде

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
«Радиотехника және антенна негіздері» пәні бойынша емтихан сұрақтары14 бет
Туркия және Орталық Азия елдері арасындағы қарым-қатнастың экономикалық аспектілері50 бет
Қазақ-түрік қатынастарының қалыптасуы мен дамуы16 бет
Қазақстан мен Түркия арасындағы экономикалық байланыстар16 бет
Қазақстанның түркітілдес елдерімен мәдени-рухани байланыстары3 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
«Қосымша білім беру жүйесінде ересектер арасындағы педагогикалық қарым-қатынасты жетілдіру» (өзгетілді ересектерге қазақ тілін оқытып-үйрету материалдары негізінде)37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь