2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі

Кіріспе 7
1. Әдебиетке шолу 8
2. Станциялардың физико . географиялық сипаттамалары 31
2.1 Ақтөбе станциясы 31
2.2 Аяққұм станциясы 32
2.3 Мұғалжар станциясы 32
3. Ақтөбе облысындағы атмосфералық жауын.шашынның химиялық
құрамындағы ауыр металдардың таралуы 34
3.1 Ақтөбе облысындағы 2010.2012 жылдар аралығында атмосфералық
жауын.шашындағы ауыр металдардың уақыттық.кеңістіктік таралуы 34
3.2 Ақтөбе облысындағы 2010.2012 жылдар аралығында атмосфералық
жауын.шашындағы ауыр металдардың жылдық таралуы 36
3.3 2010.1012 жылдардағы Ақтөбе облысы бойынша желдің бағытының жүрісі
43
4. Синоптикалық жағдайы 45
Қорытынды 52
Қолданылған әдебиеттер тізімі 53
Қосымша А 55
Қосымша Б
61
Атмосфера ауа деп аталатын газдар қоспасынан тұрады және ауада сұйық және қатты бөлшектер де бар. Атмосфераның жерге жақын қабатында ауа ылғалды болады, яғни оның құрамында басқа газдармен қоса су буы да болады. Ал су буы сұйық және қатты күйге көше алады. Атмосфералық жауын-шашындар деп жер бетіне атмосферадағы бұлттардан жауатын су тамшылары (жаңбыр) мен мұз кристалдарын (қар, бұршақ) айтады. Метеорологияда жауын мөлшерін миллиметр су қабатымен (мм) өлшейді. Ауданы 1 м2 беткейге жауған 1 мм су қабатының салмағы 1 килограмға тең. Қатты күйдегі жауын-шашындар ерітіліп барып өлшенеді. Жауын-шашынның екінші маңызды сипаттамасы-оның қарқындылығы, яғни бірлік уақыт аралығында жауған жауын мөлшері мм/мин. Жауын-шашын қарқындылығына байланысты саябыр, орташа және қарқынды болып бөлінеді. Қышқылды жаңбыр атмосфералық жауын-шашын түрлері (оған қар да жатады). Жаңбыр құрамында қышқылдың (pH<5,6) болатындығы ауа құрамында өндіріс қалдықтары (мыс., SO2, NO2, HCl, т.б.) мөлшерінің көптігіне байланысты. Осындай жауын шашын түскен топырақ пен су айдындарының қышқылдығы артып, соның нәтижесінде қоршаған ортаның экожүйесіде градацияға ұшырайды. Атап айтқанда, су айдындарындағы балықтар мен су жануарлары жаппай қырылып, топырақ құнарсызданып, жеміс-жидек пен көкөніс және орман ағаштары өспей, солып қалады. Атмосфера құрамына еңген өндіріс қалдықтары күкірт диоксиді және азот оксидтері ондағы ылғалмен әрекеттесіп күкірт және азот қышқылдарын түзеді. Соның әсерінен жерге жауатын жаңбыр мен қар қышқылданады. Әдетте рН 5,6 кем болса жауын - шашын «қышқыл жаңбыр» деп аталады.
1. Берлянд М.Е. Прогноз и регулирование загрязнения атмосферы. – Л.: Гидрометеоиздат, 1991. – 136 с.
2 Израэль Ю.А., Назаров И.М., Прессман А.Я. – Л.: Гидрометеоиздат, 1989. – 240 с.
3. Никаноров А.М., Посохов Е.В. Гидрохимия.-Л.: Гидрометеоиздат, 1985. – 232 с.
4. Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. – Л.: Гидрометеоиздат, 1984. – 556 с.
5. Батчер С., Чарлсон Р. Введение в химию атмосферы. – М.: Мир, 1977. – 269 с.
6. Хорват Л. Кислотный дождь. – М.: Стройиздат, 1990. – 325 с.
7. Жаворонкина Т.К. О химическом составе атмосферных осадков // Метеорология и гидрология: - 1958. – №9. – 22-24 с.
8. Алекин О.А. Основы гидрохимии. – Л.: Гидрометеоиздат, 1970.- 442 с.
9. Бурксер Е.С., Федерова Н.Е. Опыт исследования химического состава атмосферы вод // Гидрохимические материалы: -1949. –54-61 с.
10. Бурксер Е.С., Бурксер В.В. Аэрохимические исследование на Украине // Труды Института геологических наук АН УССР, 1951. – Вып.1. –93-98 с.
11. Грабовский Р.И. Атмосферные ядро конденсации. – Л.: Гидрометеоиздат, 1956.-331 с.
12. Позняков А. Опыт исследования химического состава в зависимости от метеорологических факторов // Журнал опытной агрономии: -1904. – Вып.6. –740-776 с.
13. Шметер С.М. О содержании хлора в воде облаков в связи с их микроструктурой // Труды ЦАО. -1952. – Вып.9. –3-61 с.
14. Жаворонкина Т.К. Анализ химического состава атмосферных осадков с точки зрения климатологии // Труды Морск.гидрофиз.ин-та АН СССР, 1959.- Т. 15. - 19-32 с.
15. Посохов Е.В. Общая гидрохимия.- Л.: Недра, 1975.-207 с.
16. Агаджанян Н.А. Человек и биосфера. – М.: Знание. – 1996.-256 с.
17. А7-Ақтөбе: Энциклопедия-Ақтөбе, 1990.-253 с.
18. Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, 5-том.-64 с.
19. kk.wikipedia.org/wiki/himiya
20. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Химия. Н. Нұрахметов, А. Ниязбаева, Р. Рысқалиева, Н. Далабаева.-Алматы: Мектеп баспасы, 2007.-336 с.
21. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. География және Геодезия.-Алматы: Мектеп баспасы, 2007.-264 с.
22. Қазақ энциклопедиясы, 3-том.-221 с.
23. РД 52.04.186-89 // Методические указания по определению химического состава осадков. – М.: 1991. – 90 с.
24. РД 52.04.186-89. // Руководство по контролю загрязнения атмосферы.- М.:, 1991. – 693 с.
25. Кузьмин П.П. Физические свойства снежного покрова, - Гидрометеоиздат, 1957. - 145 с.
26. Климатологический справочник СССР по Казахской ССР. Физико-геграфическое описание метеорологических станций и постов. – Алмата: 1968.- Вып. 18.- 325 с.
27. М.М. Овчаренко. Тяжелые металы в системе почва-растение-удоврение. // Химия в сельском хозяйстве. - 1995. - 4 с.
        
        Мазмұны
б.
Кіріспе
7
1. Әдебиетке шолу
8
2. Станциялардың физико - географиялық сипаттамалары
31
2.1 Ақтөбе станциясы
31
2.2 Аяққұм станциясы
32
2.3 Мұғалжар станциясы
32
3. Ақтөбе облысындағы атмосфералық ... ... ауыр ... ... ... ... ... жылдар аралығында атмосфералық
жауын-шашындағы ауыр металдардың уақыттық-кеңістіктік таралуы
34
3.2 ... ... ... ... ... атмосфералық
жауын-шашындағы ауыр металдардың жылдық таралуы
36
3.3 2010-1012 жылдардағы Ақтөбе облысы бойынша желдің бағытының жүрісі
43
4. Синоптикалық ... ... ... ... ... ауа деп ... ... қоспасынан тұрады және ауада сұйық және қатты бөлшектер де бар. Атмосфераның жерге жақын қабатында ауа ылғалды болады, яғни оның ... ... ... қоса су буы да ... Ал су буы ... және ... күйге көше алады. Атмосфералық жауын-шашындар деп жер бетіне атмосферадағы бұлттардан жауатын су тамшылары (жаңбыр) мен мұз ... (қар, ... ... ... жауын мөлшерін миллиметр су қабатымен (мм) өлшейді. Ауданы 1 м2 беткейге жауған 1 мм су қабатының салмағы 1 ... тең. ... ... ... ерітіліп барып өлшенеді. Жауын-шашынның екінші маңызды сипаттамасы-оның қарқындылығы, яғни бірлік ... ... ... ... ... ... Жауын-шашын қарқындылығына байланысты саябыр, орташа және қарқынды болып бөлінеді. Қышқылды жаңбыр ... ... ... ... қар да ... ... құрамында қышқылдың (pH6
Кесте 1-ге сәйкес, атмосфералық жауын-шашындардың сутектік көрсеткіші ... ... ... ... құрамы бұлттар түзілетін және жауын-шашындар түсетін атмосфера қабаттарындағы ластанудың сипаттамасы болып табылады. Химиялық ... ... үшін ... сынамаларын алу станциялардағы біртипті құрылғыларды және бәріне ортақ әдісті пайдалана отырып жасалады. Жауын-шашын сынамаларын жинақтаудағы жағдайлар мен ұзақтығына ... ... ... жауын-шашындардың индивидуалды сынамалары, бөлек жаңбырларға немесе бір рет ... ... ... бұл ... рН ... және ... жауынның түсу мезетінде өлшенеді, ал алынған мәліметтер оперативтік мақсаттарда пайдаланылады;
2) жауын-шашындардың бір ... ... ... ... ... ... жауын-шашындардың түсуіне қатысты; оларды жинақтау бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін жалғасуы мүмкін;
3) жиынтық, айлық сынамалар, күнтізбелік ... ... ... ... ... ... ... анализдың келесі әдістері пайдаланылды: сульфаттар үшін - турбидиметриялық, хлоридтер және сілтілік үшін - ... ... ... және ... үшін - ... ... ... және магнийдің иондарының құрамын атомдық-абсорбциондық әдіспен анықтайды, натрий және калий иондарын - ... ... ... ... ... ... ... рН шыны электрод көмегімен анықталады, электрөткізгіштік - ұяшықтағы платинаның электродтары арқылы, мұнда ұяшық 25 °С ... ... ... Жердің барлық атмосферасы төменгі - жер маңындағы ауа құрамына ұқсас құрамды гомосфера, және жоғарғы - ... емес ... ... ... болып бөлінеді.
Гетеросфераның алыстығы соншалық (жүздеген км), онда қысым тіпті төмен, бұл логарифмикалық масштабпен дәлелденген.
Жоғарғы атмосфера ... ... ... ... ... газдардың диссоциациясы мен иондалуы тән. Гетеросфераның биіктігіне байланысты, газ концетрациясы үлкен биіктіктерде жеңіл газдардың (сутек пен гелий) бар ... ... ... ... ... ... ... "Біздің табиғатқа деген жеңісімізбен алдын ала мақтанбайық. Әрбір жеңісіміз үшін ол ... кек ... ... ең алдымен азот пен оттегіден және аргонның аз ғана ... ... ... ... Су ... да ... ... құраушыларының бірі болып табылады, дегенмен олардың құрамдағы мөлшері қатты ауытқиды. Жалпы ... су ... ... ... ... диоксиді басқа көптеген инертті микрокомпонентті газдармен салыстырғанда әлдеқайда аз ... ... ... ... эволюциясы келесідей факторлардың әсерімен жүзеге асты:
1) ғаламшараралық (межпланетный) кеңістік заттегінің аумағының ұлғаю (аккрециясы);
2) жанартау белсенділігі кезінде бөлінген газдар;
3) атмосфера ... ... мен ... ... химиялық өзара әрекеттесулері;
4) күн ультракүлгінінің және ғарыштық сәулелену әсерімен ауа ... ... ... ұсақ ... ... ... тірі ... биогендік процестер;
6) ноосфераның антропогендік әрекеттері.
Атмосфераның гидросфераға әсер етуінің негізгі ... - қар мен ... ... ... ... аз ... смог және ... Құрлықтың жоғарғы беткі және жерасты сулары ең алдымен атмосфералық қоректенуге ие, соның нәтижесінде олардың химиялық құрамы негізінен атмосфераның күйіне байланысты.
Антропогендік ... ... ... ... етуіндегі елеулі өзгерістерді анықтайды, әрі ең төменгі, және жоғарғы бөліктерінде де. Атмосфераның ... ... ... қоса ... ... тепе-теңдігін бұзатын түрлі антропогендік факторлардың көздері де бар.
1980 жылы қаланған ... ... ... ... ... ... Ұлттық бағдарлама аясында Америка Құрама Штаттарының (АҚШ) көптеген федеральді ведомствалары қышқылды жаңбырды туғызатын атмосфералық процесстерді зерттеуге қаржы бөле ... ... ... - ... ... экожүйеге әсерін бағалау және тиісті шаралар ойластыру. Қышқылды жаңбырлардың қоршаған ортаға көпбағдарлы әсер ... және ... ... тазартуының (шаю) нәтижесі болып табылатындығы анықталды [2]. Негізгі қышқылды агенттер - ... ... ... ... азо және ... оксидтерінің тотығуы (қышқылдануы) барысында пайда болатын сұйылтылған күкірт және азот ... ... ... ... ... ластануы процессі мен себептері көп әрі алуаан түрлі. Шығу тегі ... олар ... және ... ... ... ... ... ішінде ең қауіптілеріне: отын мен қоқыстың жануы, атом энергиясын алу, ядролық қаруды сынау барысындағы ядролық реакциялар, металлургия мен ыстық метал ... ... ... ... оның ... мұнай және газ, көмір өндіру жатады.
Автокөлік құралдары, Жылу ... ... ... мен ... газ, жанармай, дизельді отын, мазут, көмірде жұмыс істейтін басқа да ... ... кең ... байланысты өнеркәсіптік орталықтар, ірі қалалар мен мегаполистерде отынның өртену процессі ... ... ... ... ... ең ... ластануы осы жерлерде болады. Бұл жерлердегі автокөліктердің ... ... ... 40-50 %-ға жетеді. Атмосфераның ластануының ең қауіпті әрі ... ... ол - атом ... ... ... мен атмосферадағы ядролық қаруды сынау. Бұл радионуклеидтердің алыс ... тез ... ... қоса ... ... ұзақ ... да ... және биохимиялық өндірістің жоғары қауіптілігінің себебі - аса улы ... ... ... әлеуетті апатты мүмкіндіктерінде, сонымен қатар тұрғындар мен жан-жануарлар арасында эпидемия тудыра алатын вирустар мен микробтарда.
Ластанған жерге жақын ауа ... ... ... және тері ... ... жүйке жүйесінің бұзылуын, аллергиялық және тыныс алу жолдарының ауруларын, жаңа туылған ... ... және ... ... ... және ... адам ... әсері негізінде анықталатын басқа да көптеген ауруларды туғызады.
Жаһандық ... аз ... ... ... тұрғыдан маңызды процес болып - атмосферадағы және жер ... ... ... ... Бұл ... смог жиі ... мегаполистер, ірі қалалар мен өндірістік орталықтардың қатты ластанған жерге жақын атмосфераға қатысты.
Фотохимиялық ... ... ... азот ... хлор ... ... ластануы таңғ уақытта айтарлықтай өседі [3].
Қазіргі кезде жерге жақын атмосферада антропогенддік шығу текті көптеген мыңдаған ... ... бар. ... және ауыл ... ... ... дамуына байланысты жаңа химиялық байланыстар пайда болуда, оның ішінде аса улылары. Басты антропогенді атмосфераны ластаушылар қатарында азот пен көрмірсутек ... және шаң - ... ... күрделі органикалық, хлорооргникалық және нитробайланыстар, техногендік радионуклеидтер, вирустар мен микробтар да бар. Қатты ... ... ... ... кальцит, кварц, гидрошақпақ тас, каолинит, дала шпатынан, және сирек сульфат, хлоридтерден құралған. Қар шаңынан арнайы жасалған әдіс ... ... ... мен ... ауыр ... сульфиді, сонымен қатар метал құйындылар мен таза күйіндегі металдар да табылды.
Ауыр металдар. Ауыр металдарға атомдық массасы 50 атом ... ... ... ... аса ... ... элемент жатады. Қауіпті ластаушылардың саны сыртқы ортадағы токсиндік, тұрақтылығын, жинақталуы мен аталған металдардың таралу масштабын ескергенде айтарлықтай аз. Ауыр ... ... ... ... ... ... процестерге белсенді қатысады. тобы көбіне түсінігімен ... ... ... экзогендік, жоғары концентрациясына термині жарамайды. Ең алдымен өндірісте кең ... және көп ... ... ... ... Олар ... белсенді және токсинді.Ауыр металдардың табиғи ортаға түсуі табиғи (тау жыныстары мен минералдардың үгілуі, эрозиялық ... ... және ... ... ... өндіру, өңдеу, жанармай жағу, көлік, ауылшаруашылығының әсері) болып екіге бөлінеді. Өндіру мен ... ... ... металдармен ластанудың күшті көзіне жатпайды. Бұл өндірістердегі ластанушы заттардың қалдығы жылуэнергетика қалдықтарынана әлдеқайда аз. ... емес ... ... ... ... жануы биосфераға ауыр металадардың түсуінің басты көзі. Жанармай жануынан ... ... ... ерекше маңыды. Мыс: сынап, кадмий, кобальт, мышьяктың мөлшері өдірілетін металдардан 3-8 есе көп. ЖЭО-ның бір қазаношағы көмірмен жұмыс істеп, ... ... 1-1,5 т ... буын ... ... ауыр металдар органикалық және бейорганикалық қосылыс,шаң-тозаң және газ ... ... ... Осы ... ... кадмий,мыс,мырыш аэрозольдері субмикронды диаметрі 0,5-1 мкм б-лшектерден6никель және кобальт аэрозольі ірі дисперсті бөлшектерден ... (1 мкм аса). ... ... Ауыр ... ... ... күйде болады [19,20].
Батыс еуропада 28 аса қауіпті химиялық элементтер, байланыстар және олардың топтарына артықшылық беріледі. Органикалық заттар тобына акрил, ... ... ... ... ... ... кіреді, ал органикалық еместерге - ауыр металдар (As, Cd, Cr, Pb, Mn, Hg, Ni, V), ... ... газ, ... ... азот пен күкірт қышқылдары, радон, озон), асбест. Әсіресе улы әсерді қорғасын мен ... ... ... ... иіс ... көміртек, күкіртті сутек, стирол, тетрахлорэтан, толуолда бар. Күкірт пен азот қышқылдарының әсер ету ... ... ... ... ... ... 28 ауа ластағыштары әлеуетті улы химиялық заттардың халықаралық ... ... ... [19]. ... антропогенді көздері адамның шаруашылық әрекеттерімен шартталған. Оларға жатқызу керек:
1) жылу электрстанцияларының жұмыстары, бұл ... ... газ бен ... ... ... ... көмірлердің жануы кезінде қышқылды жаңбырлар пайда болады;
2) азот қышқылдары мен ... ... ... ... фторкөмірсутектер барзаманауи турбореактивті ұшақтардан газ шығуы,олар атмосфераның озон қабатының бұзылуына әкеп соқтырады;
3) өндірістік әрекеттер;
4) ... ... ... ... ... және ... ... қазандықтардан, электростанциялар мен шахта оқпандарынан, кен орындарынан және ... жағу ... ... ... газдарды шығаруы;
6) шырақ пештерінде отынды жағу, нәтижесінде ең массивті ластағыш - көміртек монооксиді түзіледі;
7) тасымал құралдары мен қазандықтарда ... ... бұл өз ... смог ... азот оксидінің түзілуімен қатар жүреді;
8) вентиляциялық шығындар (шахта оқпаны);
9) жоғарғы энергия қондырғылары бар ғимараттардан шектен тыс озон ... бар ... ... ... ... ... және атом ... бұл жерде жұмыс бөлмелерінде рұқсат етілетін шекті концентрация 0,1 миллиграмм. Үлкен ... озон аса улы газ ... ... ... ... ... айтарлықтай әсер ететіндер: қара және түсті металлургия кәсіпорындары, ... және ... ... целлюлоза-қағаз құрылыс өндірісі, энергетикалық кәсіпорындар, өнеркәсіп, автокөлік, ал кей ... ... ... ... ... ... және оны болатқа өңдеу процесі барысында атмосфераға түрлі газдар шығарылады.
Ауаның күкіртті газбен ластануының бірден бір себебі - ... ... ... ... кезінде (Агломерация - металлургияда металлургиялық қасиеттерін жақсарту ... ұсақ кен ... ... ... ... ... пириттерден күкірттің жануы болады.
Мартен және конвертерлік болат балқытатын цехтар ... ... ... ... ... балқыту кезінде кейбір мөлшерде көміртек пен күкірт жанады.
Түсті металлургия. Глинозем, алюминий, мыс, қорғасын, қалайы, ... ... және ... да ... ... ... ... жүктеу, түсіру және материалдарды тасымалдау орындарында, кептіру агрегаттарында, ашық қоймаларда өндіру кезінде зиянды ... ... ... ... күйдіру, индукция үшін және т.б. )
Қазақстанда ауаға шығарылатын зиянды заттардың жалпы мөлшері ... ... ... кәсіпорындарының үлесіне 80-85 % келіп отыр. Республиканың түсті металлургиясы шығаратын зиянды заттар қатарына күкірт диоксиді, көміртек монооксиді, азот оксиді, ... мен шаң ... ... және ... ... Химиялық өнеркәсіпте қышқылдар (күкірт, тұз, азот, фосфор, т.б.), резина-техникалық өнімдер, фосфор, ... ... мен ... заттар, жасанды каучук, минералды құнарландырғыштар, еріткіштер (толуола, ацетон, фенол, бензол) өндіру және ... ... ... ... ... ... шығарылады.
Осы салалардағы экологиялық мәселелерді шешу моральді және физикалық түрде ескірген ... ... ... ... ... ... ... жылдары орын алған апаттар, тұрақты локальді жарылыстар және адамдар құрбан болған нысандардың ... ... мен ... ортаның басқа да нысандарының ластануы саладағы жағдайдың қиын (аса ... ... ... ... де соңғы жылдары саладағы кәсіпорындардың атмосфераға шығаратын зиянды заттардың күрт төмендегенін айта кеткен жөн. ... бұл ... ... ... ... ... болған жоқ, мұның себебі - өндірістің құлдырауы.
Ерекше экологиялық қауіп төндіретін көмірсутектің ... ... бар ... ... қазу ... ...
Құрылыс материалдарын өндіру. Цемент және өзге де тұтқыр, қабырғалық материалдарды, жылу және дыбыс өткізбейтін материалдарды, құрылыс және техникалық әйнек, асбестті ... ... ... ... ... ... ... шаң және өлшенген заттар (жиынтық шығындардың 57,1 % ), ... ... (21,4 %), ... ... (10,8 %) және азот қышқылы (9 %) бөлінеді. Бұдан басқа шығарылған зиянды заттар қатарында күкірттісутек те бар (0,03 ... және ... ... ... ... ... ... ластануының көзі - мал және құс шаруашылықтары, ет өндірудің өндірістік кешендері, техникалық өнеркәсіптер, энергетикалық және жылу ... ... ... ... Мал және құс ... ... ғимарттармен шектесетін аумақтардың үстінде атмосфера ауасында айтарлықтай ... ... ... және ... да жағымсыз иісті газдар таралады.
Автокөлік құралдары да ... ... көзі ... ... Мұның себебі - автокөліктер саны тоқтаусыз ... (1990 жыл ... 420 ... ... қолдынылса, 2000 жылы. олардың саны шамамен 520 ... ... ... ірі ... зиянды өнімдердің атмосфераға жалпы бөлінуі де артып келеді. Автокөліктер тұрғылықты аудандар мен демалыс орындарында кең таралған, қозғалатын ластағыш ... ... ... ... ... (ІЖҚ) шығатын улы заттарға пайдаланылған және картерлік газдар, карбюратор мен отын ... ... отын ... ... Улы ... ... бөлігі ІЖҚ-ның пайдаланылған газларымен атмосфераға бөлінеді. Картерлік газдар және отын буларымен атмосфераға шамамен көмірсутектің жалпы шығындарының 45 % ... ... ... ... құрамын зерттеу көптеген ғылыми және практикалық мәселелерді, тіпті жаһандық көлемдегі проблемаларды да шешу үшін қажет.
Осы мәселелрдің ішінде маңызды орынға ... ... ие. ... ... ... болуын атмосфераға газ тәріздес ластағыш заттардың, ең алдымен күкірт пен азот ... ... ... ... ... бара ... ... Қышқылды жауын-шашынның жаууы жер бетіндегі су мен топырақ жамылғысына, өсімдіктерге, құрлықтағы және судағы ... ... әсер ... ... ... мен ... ... ұшырауын, ғимараттардың бұзылуын күшейтеді.
терминін 1872 жылы ағылшын инженері Роберт Смит ("Воздух и дождь: начало химической климатологии") кітабына ... ... және азот ... ерітінділері бар қышқылды жаңбырлар табиғатқа айтарлықтай зиян келтіреді.
Кез - ... ... ... жағу ... (көмір, жанғыш тақтатас, мазут) бөлінетін газдар құрамында күкірт пен ... ... бар ... Отын ... ... олар көп ... аз ... мүмкін. Әсіресе күкіртті газға қанық шығындарды жоғарыкүкіртті көмірлер мен мазут береді. Атмосфераға бөлінетін миллиондаған тонна ... ... ... жаңбырды әлсіз қышқыл ерітіндісіне айналдырады.
Азот қышқылы негізінен іштен жанатын қолзалтқыштар мен ... ... ... азот пен ауа оттегісімен байланысуы барысында пайда болады. Өкінішке орай, энергияны алу жолы ... ... ... ... ... ... ... жағдай - жылу электр станцияларының құбырларының ... олар ... 250-300, ... 400 миллионға жетеді, сондықтан атмосфераға бөлінетін зиянды заттектер аса ірі аумақтарға таралады.
Су ... ... оның ... ... Н+ ... ... ... анықталады және C(H+) 1 литр ерітіндісінде осы иондардың концентрациясымен сипатталады (моль/л или г/л). Су ерітіндісінің сілтілігі (щелочность) ОН - ... ... ... ... және C(ОН - ) ... ... Қышқылдық пен сілтілік өзара байланысты: қышқылдықтың көбеюі сілтіліктің азаюына әкеледі және керісінше.
Іс ... ... ... ... ... ... ... ыңғайлы сутекті көрсеткішпен - рН анықталады. рН - сутек иондарының молярлы концентрациясының теріс ондық ... ... ... = - ... (1.1)
Жауын-шашынның аз минералдануы кезінде жер бетіндегі қышқылдық негізінен ... ... екі ... бар ... анықталады, сондықтан рН мөлшері 5,5-ке жақын және тепе-тең деп есептеледі.
рН7 сілтілік ерітінділерінде және одан артқан сайын ерітіндінің сілтілігі де ... ... ... ... рН=0-ден басталып, (аса жоғары қышқылдық) рН = 7 (бейтарап орта) арқылы рН=14 (аса ... ... ...
Таза табиғи, негізінен жауын-шашын суы ластағыштар болмаған жағдайда дегенмен әлсіз қышқыл реакцияға ие (рН = 5,6), ... ол суда ... газы ... ... түзе отырып, оңай ериді.
Қышқылдық көрсеткішін анықтау үшін түрлі ... ... ... ... ... электронды құралдар. Ортаның сипатын анықтаудың қарапайым әдісі - ... ... - рН ... ... түсі ... ... ... Ең кең таралған индикаторлар - фенолфталеин, метилоранж, лакмус, сонымен қатар қызыл орамжапырақтан және ... ... ... ... ... буының конденсациясы барысында түзілетін жаңбыр суы бейтарап реакцияға ие болуы керек яғни рН=7. Бірақ ең таза деген ауада ... ... ... ... және ... суы оны ... отырып біраз қышқылданады (рН 5,6-5,7). Ал күкіртпен азот қышқылдарынан құралған қышқылды өзіне сіңіре отырып жаңбыр едәуір қышқыл болады. рН-тың бір ... ... ... - қышқылдықтың 10 есе артуы, екіге - 100 есе т.б. Әлемдік рекорд Шотландиядағы ... ... ... онда 20 ... күні 1974 жылы рН 2,4-ге тең ... жауды, ол су емес, асханалық сірке суына (уксус) ұқсас. ... ... ... ... ... мен ... балықтар жоғала басталды, тау басындағы қар сұр ... ... ... ... ... ... ... түсіп ақлды. Жақын арада осныдай құбылыстар Америкада, Канада, Батыс Еуропада да байқалды. Германияда ормандардың 30 %, ал кей жерлерде ... 50 % ... ... Мұның бәрі қалалар мен өнеркәсіп орталықтарынан алыс жерлерде орын алды. Осы ... ... ... - ... ... екендігі анықталды.
Түрлі су қоймаларында рН көрсеткіш өзгереді, бірақ бұзылмаған табиғи жүйеде мұндай өзгерістердің ауқымы қатаң түрде шектеулі. Табиғи сулар мен ... ... ... ие, олар қышқылдың белгілі бір бөлігін бейтараптандырып, ортаны сақтап қала алады. Алайда табиғаттың ... ... ... емес ... ... ... жаңбырынан зардап шеккен су қоймаларына жаңа өмір нәрін аз ғана мөлшердегі ... ... бере ... олар планктонға нитраттарды сіңіріп алуға көмектеседі, бұл өз кезегінде су қышқылдығының азаюына ... ... ... ... ... қарағанда арзан, оның үстіне фосфат су химиясына аз әсер етеді.
Жер мен өсімдіктер де ... ... ... ... ... ... ... төмендейді, пайдалы заттардың келіп түсуі азаяды, топырақ ... ... ... қоса ... жаңбырлар ауылшаруышылық өнімдеріне де елеулі зиян тигізуде: өсімдіктердің жамылғы ұлпасы зарарданып, жасушадағы заттар алмасу өзгереді, өсімдіктер өсуі мен ... ... ... ... мен ... қарсы тұруы төмендейді, астық өнімділігі төмендейді.
Солтүстік Каролина штатындағы Америка университетінің ... ... ... орта факторларының әсеріне ең максимальді төзімділігі кезеңінде қышқыл жаңбырлардың әсерін зерттеді. ... ... ... ... ... ... собығында таза сумен суарумен салыстырғанда аз дән қалыптасты. Әрі жаңбыр суында қышқыл неғұрлым артқан сайын, собықтарда соғұрлым аз ... ... ... ... ... ... жауған қышқылды жаңбырлар дәндердің қалыптасуына айтарлықтай әсер етпегендігі анықталды.
Өсудің ерте кезеңдерінде ауылшаруышылығы дақылдарының 18 түріне және сәндік өсімдіктердің 11 ... ... ... әсер ету дәрежесін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді. Зиянды әсер ... ... ... төмен қызанақ, соя, бадана, темекі, баялды (баклажан), күнбағыс мен мақта жапырақтары болып шықты.
Қышқылды жаңбырлар тек қана тірі табиғатты өлтіріп қана ... олар ... ... де ... ... қатты мәрмәр, кальция қышқылының қоспасы (СаО и СО2), күкірт қышқылының ерітіндісімен әрекетке түседі де гипске айналады (СаSО4). Температураның өзгеруі, жаңбыр ... және жел бұл ... ... ... ... Еуропаның түрлі аумақтарында жауатын қышқылды жауын-шашын туралы жаңа мәліметтерді және олардың ғимарттар мен құрылыстарға әсерін ... ... ... университетінің қызметкерлері (Ирландия)ең апатты жағдай Манчестердің орталығында (Ұлыбритания) қалыптасқандығын анықтады, мұнда 20 айдың ішінде қышқылды жауын-шашын 120 г/м2 ... ... ... ... ... ... ерітіп жіберген [6].
Бірінші рет гидрохимияны зерттеп отырғандар үшін жаңбыр суы тепе-тең түрде дисстилденген, ... ... ... ұсынылады, ал оның құрамында еріген заттар туралы сұрақтың өзі түсніксіз болып көрінеді. Ол арада жер бетіне жауып ... ... ... ... ... ... ... қар, бұршақ, шық,қырау және т.б.) қалай дегенде де ... бір ... ... қоспаларға ие болады, себебі біздің ғаламшарды қоршап тұрған атмосфера өзінің химиялық құрамы бойынша өте қүрделі жүйе ... ... ... оны 18 және 19 ... ... рет ауаны оны құраушы газдар негізінде дифференциялдаған кездегі күйінен әлдеқайда ерекшеленеді.
Алғашында бірнеше газдардың қарапайым молекулярлық қоспалары ... ... ... ... мен ... ... өте ... болып шықты. Кәдімгі атмосфералық газдардан басқа (N2, О2,СО2 нөлдік топ газдары), ... аз ... Жер ... бөлінетін түрлі қоспалар (SО2, NНз, НСL және басқа) мен биогендік шығу текті заттардың да (NH3, Н2 S, СН.4, СО2 және ... ... ... бар ... ... Атмосфераның жоғарығы бөлігінде бос және иондалған атомдар мен бос электрондары бар аудандар белгіленді, мұнда ғарыш сәулелерінің ... ... ... ... ... және олардың изотоптары қатысатын рекомбинациялық және иондалған ең күрделі циклдер жүзеге ... ... ... ... ... ... төменгі жағында, газды ортада сұйық пен қатты заттардың дисперсті бөліктері - аэрозольдер ... ... ... гетерогенді жүйе болып табылатындығы да анықталды.
Жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысында метеорологияда жаңа ... ... - ... ... ол ... ... мен газ күйіндегі түрлі қоспалардың физикалық-химиялық сипаттары, оның ішінде болатын химиялық процесстер, атмосфералық жауын-шашынның құрамын зерттеумен байланысты. Бұл сала ... ... ... ... және ауа ... мен ... ылғалдылықтық фазалы түрде өту процесстерінің динамикасын зерттеу үшін әлеуетті бола отырып, жемісті түрде дамуы үшін барлық негіздемелерге ие. Дегенмен мұнда жер беті мен ... ... ... ... ... ... негізгі факторларының бірі ретінде атмосфералық жауын-шашынның тек химиясы ғана қарастырылады, және осы мәселенің генетикалық жақтарын анықтау үшін ... ... ғана ... ... ...
Геохимияда атмосфералық жауын-шашынның химиясын зерттеу біріншіден, жер беті, мұхит пен атмосфера арасындағы тұз айырбастауды сипаттауға, екіншіден, мұхит пен ... ... ... ... ... береді. Атмосфералық жауын-шашынның химиясын зерттеу санитарлы-гигиеналық мақсаттар, жеке өнеркәсіп өңірлерінің ... ... үшін де ... Соңғы жиырма жылда атмосфералық жауын-шашынның құрамы мен атмосфераның химиясына деген қызығушылық ерекше арта түсті, мұның негізгі себебі - ... ... ... ... ... ... ... өнімдердің атмосфераға түсуі.
Атмосфералық жауын-шашынның алғаш химиялық талдамасы неміс химигі Маркграф он сегізші ғасыр ... ... оның ... - ... ... үшін ... ... азотты (нитрат түрінде) жаңбыр суынан анықтау болды. Айтарлықтай кейін ... ... ... одан кейін (1905ж.) - сульфидтің бар екендігі анықталды.
Осы мәселе бойынша толық әдебиет тізімі О.А. Алекиннің [8] ... ... , Е.С. ... ... және оның ... [9,10] әрі Р.И. Грабовскийдің монографиясында [11], шетел әдебиетінде - Э. ... ... X. ... ... ... ... ... чех және неміс ғалымдары жасаған Халықаралық геофизикалық жыл кезеңіндегі қорытынды жұмыстары.
Ресейде жауын-шашынның химиялық зерттеулері тек тоқсаныншы жылдары ... ... ... нәтижелері тәжірибелі агрономия Журналында басып шығарылды. Ерте зерттеулер Плоть ... ... ... ... агрономиялық зертханасында жасалды. Химиялық анализ үшін сынамаларды станцияда тұрақты түрде барлық жауын-шашын жауған күндері 1899-1900 жылдар аралығында жинады. Тәуліктік сынамалардан ... ... ... ... ... ... бақылау мақсатында айына бір екі рет алынып отырды.
Сынама талдаулары аммиак, ... және азот ... ... ... ... азоттың түсуі анықталды. Сонымен қатар шықтан, қыраудан, тұман мен мұздақтан алынған сулардың ... да ... оның ... ... ең көп ... ... ... (орташа 5,08 мг/л). Атмосфералық сулардың осы түрлерінің сынама саны да көп ... оның ... ... жинау әдісі туралы ешқандай да мәліметтер жоқ.
Уақыты жағынан келесі ... ... ... обсерваторияда, осы обсерваторияның директоры атақты геофизик - метеоролог А.В. Клоссовскийдің тапсыруымен А. Позняко - в орындады [12]. ... ... ... ... шетінде, теңіз жағалауында орналасқан және теңіз жағалуы ауданының жауын-шашын құрамын зерттеу аса қызығушылық ... ... аса ... шыны ... ... ... жабдықталған арнайы шыны түтікше-құйғыштардың көмегімен жауын-шашынның сынамаларын өзі жинады. Күніне екі рет ... мен ... ... ... ... тұрды. Хлорлі натрий, аммиак пен азот қышқылының құрамда болуын тексеру үшін ... ... осы ... ... 1903 жылы ... 83 ... мен қар, 42 қырау, шық, мұздақ, тұман сынамалары жиналып, талдама жасалды. Сынамаларды таңдау нақты егжей-тегжейлі метеорологиялық бақылаулармен қатар жүргізілді, олар ... ... ... ... ... жасағанда қолданылды.
Позняков ең алдымен Одессада жауын-шашынның барлық түрлерінде айтарлықтай ... ... ... шық пен тұманда жоғары концентрацияда екендігін атап өтті. Өкінішке орай, хлорға сынамалардың тек жартысына ғана ... ... ... ... мен желтоқсан айларының сынамалары 1903ж.), сондықтан алынған орташа өлшемдерді барлық қала үшін көрсеткіштер деп есептеуге болмайды.
Д. Позняковтың ... күні ... ... ... ... ... ... бойынша да мәліметтер келтірілген. Мұнда тұрақты бір заңдылық байқалмады. Кей күндері жауын-шашынның жауу мөлшеріне қарай анықталатын бөлшектердің ... ... орын ... ... ... олар өзгеріссіз қалды немесе тіпті артты.
Обсерватория мен қалада бір уақытта жиналған сынамалардың талдамалары аса бағалы. Қалада жауатын жауын-шашында ... екі ... көп ... ... ал азот ... ... жиналған жауын-шашындағыдай сол мөлшерде дерлік.
П.С. Коссовичтің бастамасымен 1909-1910 жылдарда ... ... ... ... ... ... химиялық талдамасы бойынша үлкен жұмысты Я. Витынь атқарды. Бұл ретте бірден бірнеше ... ... ... алынды. Лабораторияға жеті түрлі метеорологиялық станциядан жауын-шашын сынамалары жіберілді. Талдаулар С1 және SО3 - ке ... ... ... кең таралды және қазіргі кезде Совет Одағы мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... келесі зерттеулер көрсеткендей, хлор бойынша мағлұматтар аса жоғары болып шықты.
Кеңес Одағында осы бағыттағы зерттеулер отызыншы жылдары соңында профессор В.Н. ... ... ... ... ... ... ... Химиктер тобына атмосфералық сулар секілді қатты сұйылтылған ерітінділердің сынамаларына анализ жасау ... ... ... Бұл ... ... ... аз көлемі (30-50) пайдалануға болатындығы айтылды, себебі бұлттан көп су жинау мүмкін емес, оның үстіне жердегі шарттардың өзінде жауын-шашынды ... ... көп ... жинауды қамтамасыз ету қиын.
Ең алдымен хлоридті тексеру үшін жетклікті түрде нақты микроанализ әдісі іздестірілді, себебі конденсацияның ең белсенді ядролары ... ... тұзы ... ... Ол ... микроанализ әдістері айтарлықтай жақсы дамымаған еді және қойылған тапсырма қиын болды. 1939 жылға қарай профессор Н.Н. Андреевтің жетекшілігімен химия зертханасында аз ... ... ... ... ... потендиометрлік қондырғы жасалды және кейіннен 1939 - 1940 жылдар талдамалар сериясы жүргізілді. Жауын-шашын құрамында нитриттар мен нитраттардың болуы колориметрикалық әдіспен ... Осы ... ... ... ... ... мемлекеттік университетнің атмосфера физикасы кафедрасында Р.И. Грабовскийдің және ... ... ... С.М. ... бір ... ... жылдары) жасаған жұмыстары қарастырылады. Бұл зерттеушілер бұлттар мен жауын-шашынның химиясын зерттеуге айтарлық зор үлес қосты. Осы тәжірибелердің жасалу ... әлі ... ... үлгі бола ... ... ... ... ерекшелігне байланысты оның құрамындағы хлорді зерттеді [13]. Ол ұшақпен бұлттан су сынамаларын алудың әдістемесі мен құралдарын құрастырды, түрлі формадағы ... ... ... ... метеорологиялық бақылаулар жүргізіп, бұлт элементтерін өлшеді, хлорға талдама жасап, алынған нәтижелерге ... ... ... бұлт ... ... байланыстыра отырып, ғылыми түсніктемелер берді. Монографияның келесі кейбір бөлімдерінде біз Шметер зерттеулерінің нақты ... ... Бұл ... тек оның ... ... ... ... де бұлт суын зерттеудегі негізгі әрі әлдеқайда толық материал болып қала беретіндігін атап өтеміз.
Грабовский ядролар ... ... ... ... жауын-шашын мен қарапайым бұлт элементтерінде еріген тұздарды зерттеді. Оның жүргізген зерттеулерінің соңғы нәтижесі - атмосферадағы тұз ... ... ... ... ... ... ... құрамының өзгеруін зерттеуде келесіге назар аудару қажет. Грабовский Ленинград пен Пушкинде жауын-шашын сынамаларын өзі жинады. Бұл мақсатта ол арнайы қондырғыны ... және ... ... ... ... ету үшін ... ... қауіпсіздік шараларын пайдаланды. Ол Ленинградтың шетінде орналасқан мекендерден де (Воейково, Сестрорецк, Саблино), сонымен қатар басқа да ... ... да ... Мурманск, Карадаг) дәл осы әдістеме арқылы сынамалар жинады. Жалпы алғанда барлық орындардан атмосфералық жауын-шашынның 83 сынамасына талдама(анализ) ... ... ... ... ... ... ... бойынша сынамалар саны көп емес, бұлтар сынамаларының саны - 20.
Атмосфералық жауын-шашындарда хлоридтің пайда болуына қатысты қиындықтарға байланысты ... В.В. ... ... ... [7,14] ... ... ... жасаған бірқатар жұмыстары ерекше орын алады. Шулейкин теңіз тұзының құрлықтың терең ... ... ... ... ... ... муссон айналымы (циркуляция) арқылы таратылады деген оймен ... Тұз ... ... таралуын бақылау үшін теңіз жағалуынан түрлі қашықтықта орналасқан елді ... ... ... ...
1948-1950 жылдардан. бастап Швецияда жауын-шашын химиясы жөнінде зерттеулер қарқынды дами бастады, және қазіргі кезде ең толық әрі ... ... ... осы ел бойынша бар. Мұнда 50-шы жылдардың басында химиялық анализ үшін жауын-шашынның айлық сынамаларын жеткізіп тұратын 28 станциядан құралған жүйе ... 1954 ... ... бұл жүйе ... ... станцияларымен толықты: нор - вегиялық, фин, даниялық, соңында ағылшын, сондықтан жалпы алғанда ол жүйе ... 40 ... ... ... ... химиясы жөнінде зерттеулердің даму қырқыны көбінесе оларға деген атақты ғалым К. Россбидің қызығушылық танытуында еді. Ол бұл ... өзі ... ... ... Халықаралық метеорология институтының жоспарына қосты. Осылайша ол зерттеулерге метеорологиялық ... ... ... ... ... ... ... назарын да аударды.бұл өз кезегінде осы бағыттағы жұмыстардың ... ... ... ... ... жол ашты [9]. ... жылы. К. Россби мен X. Эгнердің атмосфера мен жауын-шашындағы химиялық қоспаларды зерттеудегі жаңа ... ... ... ... ... шықты. Мақаланың атауы - - сұрақтың ... ... ... Ең ... ... жаңа ... ... тудырады, мұндағы климатты авторлар атмосфера құрамындағы газтәріздес немесе шағын дисперс күйіндегі химиялық заттар туралы орташа мәліметтер кешені деп ... ... ... ... құрамы ауада осындай қоспалардың бар болуымен анықтала алады және белгілі дәрежеде химиялық климатты сипаттай алады. Бұл ... ... ... ... құрамы туралы мағлұматтың ол уақытта аз болғандығын атап өту керек, сондықтан оларға сүйене ... ... ... ... алу ... емес ... ... талдама нәтижелерін әр ай үшін жеке қарастырды. Олар ... ай ... жыл ... ... ... ... өзгеруі айтарлықтай әртүрлі екендігіне ерекше көңіл аударды. Осыған орай ... ... ... ... ... ... үшін ұзақ ... қажет.
Стокгольмдегі Халықаралық метеорология институтында жауын-шашын химиясы зерттеулерін доктор Э. Эрик - сон басқарды. 1952 ... ... ол кең ... ... ... жөнінде гидрохимиялық мәліметтердің жалпылануы болып табылатын бірқатар жұмыстар басып шығарды. Табиғаттағы теңіз тұзының айналымын және мұхит пен ... ... ... ... зерттей отырып, ол атмосферадағы тұздардың тасмалдануы мен олардың жауын-шашынмен бірге ... ... ... бір ... ... қарастырды. Осыған сәйкес Эриксон жылсайынғы жауын-шашынмен бірге ... ... ... бір ... ... ... ... жер шарының түрлі аймақтарынан атмосфералық жауын-шашын құрамы туралы мәліметтер жинады. Жеткілікті түрде ... бар ... ... үшін Ол жер ... жыл ... ... мөлшерде хлорид пен күкірттің түсетіндігі туралы карта ... ал аз ... ... үшін жеке жеке ... көрсеткіштер немесе жанама белгілер бойынша баға берілген.
X. Юнгенің жетекшілігімен АҚШ-тағы атмосералық жауын-шашын құрамы зерттеу жұмыстары жасалды. Бір жыл ... (1955 ж. ... ... 1956 ж. ... ... дейін) 64 станцилар анализ үшін айлық жауын-шашын сынамаларын ... ... Бұл ... ... ... ... ... институтының әжістемесі қолданылды, бірақ ол одан кейбір бөлімдерде ғана ерекшеленді. Ең байқалатын ерекшелік 8-ші сынама жинау ... ... ... ... ... да ... бірге метеорологиялық алаңда барлық уақыт қалғанына қарамастан, тек жауын-шашын ... ... ғана ... ал аралықтарда жабық ұсталды (шведтерде құйғыш мүлдем жабылмады, сондықтан да оған шаң мен тұз бөлшектері қона ... еді). ... ... атмосфералық аэрозольдар мен атмосфера химиясы туралы жалпалама еңбектері арқылы танымал. Бұл ғылымның жаңа саласында ол ... ... 3 ... ... атап көрсетті: аэрозольдер, газдар іздері және атмосфералық жауын-шашын. Атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамы мәліметтеріне шолуда Юнге ... ... ... ... сүйенеді, яғни ол жауын-шашын құрамының қалыптасуына әсер ететін бұлттар мен атмосферадағы микрофизикалық процестерді қарастыра отырып, ... ... ... ... ... мен ... ... қоспалардың құрамымен салыстырады. Және ол тек қана бірнеше, бірақ өте сапалы ойларды ортаға салды [10].
Қазақстанда атмосфералық жауын-шашынның химиялық ... ... ... қар ... жұйенсінде 1981-1982 жылдары. қысынан басталды. Сосын 1986 жылы бастап қар өлшеу түсірілімдері негізінде қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі ұйымдастырылды. ... қар ... ... ... ... ... ... және зерттеу жөніндегі жалпы мемлекеттік қызмет жүйесі болып табылады және шамамен 50 метеостанцияларда жұмыс істеді. Казақстан территориясында шамамен ... 42 ... ... ... заттардың болуына талдама жасалатын жалпы жауын-шашын сынамаларына ... ... ... бұл ... ... орта ... туралы қосымша ақпарат алуға мүмкіндік береді.
Атмосфералық жауын-шашынның барлық табиғи сулардың ішінде ең минералданғаны, ... ... ... ... ... еріген заттар бойынша басқа сулардан әртүрлілігінен кем ... ... ... көзі - ... ... ... ... әлдеқайда егжей-тегжейлі қарастыру қажет.
Аэрозольдердің табиғаты шығу тегі мен құрамы жағынан да, көлемі мен ... күйі ... да өте ... ... ... - ол ... үгілунің шаңтәріздес минералды бөлшектері, түрлі ылғалдылық дәрежесіндегі ерігіш тұздардың жоғарыдисперсті агрегаттары, газды ... ... ең кіші ... (SО2, НСl т.б.), ... ... ... ... болған түрлі құрамды органикалық заттар, және де ең кіші ағзалар мен олардың қалдықтары. Осы заттардың барлығы ауада өлшенген күйде ... ... ... оның тұрақтылығы бөлшектер дисперстілігі мен турбулентті ауа ағындары қарқындылығына тәуелді. ... ... ... ... ... ... ... алады және зарядқа ие болады. Бейтарап және ... ... ... ... ... бірақ салыстармалы түрде тар ауқымда (бірнеше бірлікке). ... бұлт ... ... ... ... ... аэрозольдердің атмосфера физикасында алатын орны маңызды болғандықтан ... ... көп ... ... ... кезде олардың атмосферадағы режимінің сипаттамасы бойынша айтарлықтай мәліметтер жинақталды. Өкінішке орай материалдардың көп бөлігі тек қана ... ... ... ... ... Атмосферадағы барлық аэрозольдердің ерекшелігі - олардың биіктеген сайын санының азаятындығында. Олардың таралуы көптеген физикалық ... ... Е.С. ... ... ... ... ... вертикальді қозғалысы мен адвекциясынан, жауын-шашын конденсациясы мен жауу процестері, ... ... ... ... және ... ауырлық салдарынан отыруы [15].
Атмосфералық сулардың химиялық құрамына елеулі әсер ... - ... ... ... және ... ... ... көлдер түбінде бөлінетін сор мен сортаң түздары. Жаз-күз мезгілінде көптеген тұзды ... ... ... және ... түбі ... сода мен хлоридті тұздар қабатымен жабылады.
Сонымен қатар топыраққа себілетін құнарландырғыштың ... жел ... ... Тұздан басқа, атмосфералық жауын-шашынның мине - ралдануы үшін жоғары дисперсті шаң ... ... ... ... де ... ағза қалдықтарының ыдыраудың бактериялық процесі іске асатын топырақ азот пен күкірттің қарапайым байланыстары мен қатар өзектің ыдырауының әлдеқайда күрделі аралық ... ... мен ... ... да ... Есептеулер олардың саны айтарлықтай үлкен болуы мүмкін екендігін көрсетеді;
2) ... мұз ... ... ... ... ... қатуы кезінде түзілетін кішкене мұз кристалдары таза судан тұрады, ал еріген тұздаржоғары концентрациялы кристалдар арасындағы ұяшықтарға сығылады. ... ... ... ... бара жатқан мұз кристалдарының қысымы салдарынан мұздың бетіне шығады, құрғақ тұз пайда болады. Бұл ... ... ... теңіз, тұзды көлдер мен тіпті өзен бетінде де байқалады;
3) тұздардың су бетінен шығарылуы.
Бұл құбылыс мұхит беті үшін ... ... ... және бір ... ... ... аэрозольдердің басты себепкері ретінде саналды. Дегенмен қазірге дейін құрлықтан атмосфераға ... ... мен сол ... ... ... әлі ... ... болып отыр.
Жағалауларда тұздың шығарылуын оңайлықпен заттардағы тұз қалдықтарынан көзбен де көруге болады (терезе әйнектері, жапырақтар, бағаналар т.б.) ... ... ... жел ... ... ... тұзды дәмден де тұз бөлшектерінен де байқалады.
Тұздардың шығарылу ... ең ... ... ең кіші су ... су ... ... ... әкетуі деп елестете аламыз;
4) адам әрекеттері ... ... ... ... Бұл ... бірінші орынға отынды жағу кезінде бөлінетін газдар мен ... ... ... Бір таскөмірдің өзін жаққан кезде (жылсайынғы әлемдік өндіру шамамен 2 млрд. Т және күкірттің болуы орташа 1 %) атмосфераға ... 20 млн. г 5 ... 60 млн. т SО4 ... Мұнайды жаққанда (оны өндіру 1,3 млрд. т және ... ... ... ... 0,5 %) шамамен 20 млн. т SО4 шығарылады. Химиялық кәсіпорындар мен ... ... де ... алып ... газдар бөледі. Бұл әсіресе өндірісітік аудандар үшін өзекті мәселе, алайда мұндай газдардың едәуір бөлігі конвекциялық тоқтар арқылы ... және ... ... жайылады [16].
Қазақстандағы жауын-шашын мөлшерінің өзгеруін температураның өзгеруіне қарағанда әлдеқайда біртекті емес сипатқа ие. ... ... ... ... ... жылына 250-300 миллиметр жауын-шашын түседі. Далалы зонаның ішінде жылсайынғы жауын-шашын мөлшері 300-400 миллиметр орманды-алқапты аудандар мен қазақ қатпарлы даласының ... ... ... ... ... ... жазықтықтан оңтүстікке қарай жауын-шашын мөлшері азаяды. Орталық Қазақстанның көп бөлігі үшін орта шамамен жылына 125-250 ... ... тән. ... ... ... жыл сайынғы жауын-шашын мөлшері 100 миллиметрден 1000 миллиметрге дейін (+/-)өзгереді.
Қазақстанның биіктаулы шығыс және оңтүстік-шығыс аудандары ... ... ... ... ... формасына және бөктер қойылымына қарай Қазақстанның биіктаулы шығыс және оңтүстік-шығыс ... ... ... 400-1000 ... ... ... ... ауа массларының тасымалына ашық Алтайдың батыс бөктерінде мың бес жүз миллиметрге дейін, ал Алтайдың шығыс бөктері керісінше, жауын-шашынға кедей аумақ. ... көлі ... тау ... ... ... ... 150 ... аз емес түседі [18].
Қазақсатан территориясының солтүстікте ашық болуы маусымаралық ... ... ... ... континентальды ауа массаларының өтіп кетуіне әкеледі. Жауын-шашынның ең көп артуы (елу жылда 60 миллиметр артық) солтүстік облыстарда ... ... ... Актөбе). Атмосфералық жауын-шашынның көпжылдық мәліметтері берілген (Кесте 2).
Кесте 2
Атмосфералық жауын-шашынның көпжылдық мәліметтері
Станция
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Жыл
Ақтөбе
15
13
17
20
27
33
35
26
23
28
22
20
279
Мұғалжар
22
16
22
20
21
24
22
16
19
28
23
23
256
Аяққұм
11
10
17
17
10
12
13
8
9
18
13
14
152
Кесте 2-ге сәйкес, атмосфералық жауын-шашынның көпжылдық мәліметтері көрсетілген.
Көпжылдық ... ... ... біз, ... ... ... Мұғалжар, Аяққұм станцияларында жауын-шашынның қалай таралғанын көруімізге болады. Ақтөбе мен ... ... ... ... көп (256-279 мм), Аяққұмда аз (152 мм), себебі бұл станция шөлді, ашық жерде орналасқан. Мұғалжар мен Ақтөбеде ... ... көп болу ... станциялар таулы аймақта орналаскан, ал таулы жерде жауын көп болатының білеміз.
Ақтөбе облысы теңдессіз ... ... ... жатыр. Оның территориясында көмірсутекті шикізатының, (мұнай, газжәне газ конденсаты) Қазақстан территориясындағы ... ... 10 % және ... ресурстарының 30 %, сондай-ақ, республикадағы жалпы қордан отандық хромның ... ... ... -- 55 %, ... -- 40 %, фосфор -- 34 %, мырыш -- 4,7 %,мыс -- 3,6 % , ... -- 2 %, ... 1,4 % ... ... әлемде хром рудасы қорының -- 400 млн тн. шамасымен бірінші орынды, Қазақстанда мыс ... -- 100 млн ... таза ... ... және ... мұнай қоры -- 900 млн.тоннасымен үшінші орынды, газ қоры бойынша Республика бойынша төртінші орынды иеленеді. Облыс Қазақстандағы ірі ... ... ... бірі ... ... ... ... бағытталған ірі кәсіпорындары -- , Ақтөбе ферроқорытпа зауыты және Дөң тау-кен байыту комбинаты, , ... таяу және алыс ... ... ... ... ... ... химия, мұнай өнеркәсібі және аспаптық жабдықтаудың қуатты базасы саналады. Қазақстанның барлық хром рудасы, хром тұздары өндірісі, рентгенаппаратура және республика ... ... ... 45 % шығаруды топтастырды. Өнеркәсіп өндірісінде түрлі меншіктегі 686 ... ... ... оның бес жүз қырық бесі Ақтөбе қаласында орналасқан. 2002 жылы ... ... ... 139,3 млрд теңгені құрады [17].
2. Cтанцияның физико-географиялық сипаттамасы
2.1 Ақтөбе ... ... ... көлемді қыраттар: Орал бөктері үстірті (батысқа қарай) мен Мұғалжар таулары (шығысқа қарай) арасында орналасқан. Аймақ Жалпы сырт қыраты мен Орал ... ... ... құрғақ-далалы аумаққа жатады. Жер бедері - сирек кездесетін, жеке, биік емес белестері(төбешік) бар кең жазықтық. Абсолютті биіктік 290 ... ... ... 15-25 ... ... ... Метеорологиялық зерттеулер 13 қаңтар куні 1898 жылы басталды. Жұмыс кезеңдері: 1898 жыл, 1904-1911 ... 1914 ... 1923 жыл - ... кезге дейін. Әрекеттегі топтастыру (классификация) бойынша станция II разрядқа жатады. ... ... Ілек пен ... ... тоғысқан жерінде жазықтықта орналасқан. Ілек өзені оңтүстік-шығысқа қарай шамамен ... 5 ... ағып ... ені 20-40 ... ... ... 4-6 метр. Ілек өзені аңғарының көлденең көрінісі (пішіні) трапецияға ұқсас, шамалы жайпақ бөктері бар және 5 ... тең. ... ... (профилі) әлсіз иректі, анық көрінеді. Аңғар оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай бағытталған. Метеостанцияның аңғардан шығудан ... 400 ... ... ... ... солтүстік-батысқа қарай 6 километрде ағып жатыр, өзеннің ені 40-60 метр, ... ... 3-4 ... ... ... 6 ... қашықтықта Ақтөбе су қоймасы орналасқан, ауданы шамамен 35,7 шаршы километр, орташа тереңдігі 6-7 метр. Батысқа ... 10 ... ... су ... ... ... 3,6 км2 , ... тереңдігі 1-2 метр. Метеостанциядан солтүстік-батысқа қарай Сазды өзені ағып жатыр, жазда суы тартылып қалады. Ағаш ... жоқ. ... - ... ... ... ... Топырағы - қара талшынды, құмайтты және сазды қоспасы бар, кей жерлері әлсіз тұзды-сортаң топырақты, сонымен қатар ... ... ... ... 0-45 сантиметр - құмды, ұсақ түйірлі (құм 70 %, саз 20 %, қара топырақ 10 %), 45-200 ... - ... ... ... ... Екі жүз ... және төменде - құмның үлесінің артуы байқалады. Жер асты суларының орнласқан тереңдігі 6-8 метр. ... 1898 жылы ... жері ... ... жоқ. Уақыт 5 тамыз 1937 жылы станция ... ... ... ... ... 4 ... көшірілді. Орны ашық. Ілек өзені - солтүстік-шығысқа қарай 3,5 километр. Солтүстік-шығысқа қарай 60 метрде тұрғын үй ... бар. ... ... - ашық ... 2 шілде 1950 жылы метеоалаң бұрынғы жерінен солтүстік-батысқа ... 300 ... ... және 2 ... ... 55 метрде орнатылды. Метеоалаң қала орталығынан ауданы 1,5 километр қашықтықта ... ... ... ... ... ... ... Станциядан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 1000 метрде, шығысқа қарай 110 метрде орман алқабы жайылған,солтүстік-батысқа қарай 200 ... ... ... мен бұталар отырғызылған үй жанындағы жер телімдері бар қала ... ... ... ... ... 26х26 ... ... орналасуы стандартты түрде, Нұсқаулықтың талаптарын сай келеді.
Метеоалаңның үсті - осы ... үшін тән ... шөп ... ... жартылай қорғалған. Метеоалаңнан ең жақын почтаға дейінгі ... 1,7 ... ... кездегі қала тұрғындарының саны 253,1 мың адам, жалпы ауданы 145,8 шаршы километр.
2.2 Аяқкұм станциясы
Аяқкұм станциясы Арал теңізінен ... ... ... ... 60-70 ... ... ... Солтүстік-Аралмаңы ауданында орналасқан. Жер бедері - әлсіз төбешікті, Үлкен Борсықтар құмы, батыс бағытта 10-12 километр қашықтықта үйілген құмға ... ... ... ... 160 ... ... биіктік 30-40 метр. Станция орналасқан ауданда су нысандары жоқ. Ағаш өсімдіктері жоқ. ... - ... ... ... ... жылжымалы үйілген құмдар (бархан) өсімдіктен айырылған. Топырағы - сұр-қоңыр ... және ... ... ... ... тілімі: 0-15 сантиметр - құм, желмен тасымалданады, алып жатұан аумағы 15-100 сантиметр - саз, 40 ... ... ... ... 100 ... және одан ... ... фракцияның үдесі артады. Жер асты суларының орналасқан тереңдігі 3-4 метр.
Метеостанциядағы метеорологиялық ... ... ... ... ... 20.08.1949 жылдан басталды. Жұмыс кезеңдері: 20.08.1949 жылдан қазіргі кезге дейін. Әрекеттегі топтастыру (классификация) бойынша станция II ... ... ... алаң тегіс ашық жерде орналасқан, алаңнан солтүстікке қарай 50 метрде биіктігі 5 метр метеостанция үйі бар. Солтүстік-батыс ... 280-300 ... ... ... ... де бар. ... құм ... қалады. Метеоалаң өлшемі 26х26 метр, құралдардың орналасуы стандартты ... ... ... сай келеді. Метеоалаңның үсті - осы аумақ үшін тән табиғи шөп жабындысы. Метеоалаң ашық.
2.3 Мұғалжар станциясы
Мұғалжар станциясы тау ... ... ... ... зонасында орналасқан. Мұғалжар Теміржол станциясы жанында метеорологиялық бақылаулар 1926 жылдың қыркүйек ... ... ... ... (классификация) бойынша станция екі разрядқа жатады. Станцияға қатысты батысқа ... 3 ... ... ... ... ... табылатын Мұғалжар таулары орналасқан. Таулар солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған екі тау жотасынан құралған. ... ... 600 ... ... 100-150 ... ... жота ... солтүстікке қарай тарылады және тегістеледі. Шығыс жота солтүстікке қатты байқалады. Олардың арасындағы аймақ ені - 15-20 ... ... ... ... ... ие. ... орналасқан жерінде солтүстікке, солтүстік-шығыс және солтүстік-батысқа қарай 150 метрде дара ағаштар басым. Өсімдіктер түрі - ... ... ... ... ... ... түрі - ашық ... Мелиорация жүргізілмейді.Топырақ тілімі: шамамен апғанда 0-50 сантиметр - ашық талшынды қабат; тереңірек, 1 метрге дейін - ... ... ... 5-6 метр терңдікте жатыр. Метеорологиялық алаңды ашу кезінде ауылдың солтүстік бөлігінде тегіс жартылай ... ... ... Алаңнан солтүстікке, солтүстік-шығыс және солтүстік-батысқа қарай 150 метрде, және оңтүстікке 50 метр, оңтүстік-шығыс пен оңтүстік-батысқа қарай 15 ... ... 4-5 ... бір ... ауыл ... ... ... Солтүстік-шығыстан батысқа қарай бағытта солтүстікке қарай отыз метрде биіктігі 5 метр, тұрақты қар ... ... ... ... және солтүстік-батысқа қарай 250-270 метрде биіктігі 1ден екі метрге дейінгі,төселген теміржол өтеді. 21 тамыз 1943 жылы алаң ... ... 75 ... ... ... ... айтарлықтай жойылған. Бірінші маусым 1949 жылы алаңды бұрынғы жерінен оңтүстікке қарай 400 ... ... ... сызығы және қардан қорғаныс алаңнан соотүстк бағытта өтеді. Ашық тегіс жер. Шөп ... ... ... он сантиметр станциядан батысқа және шығысқа қарай 50 метрде ... ... ... жер ... бар ауыл ... ... Почта бөлімшесіне дейінгі арақашықтық 900 метр. Метеоалаң ... 26х26 ... ... орналасуы стандартты түрде, нұсқаулықтың талаптарына сай келеді. Метеоалаңның үсті - осы ... үшін тән ... шөп ... [26].
3. Ақтөбе облысындағы атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамындағы ауыр металдардың таралуы
3.1 Ақтөбе облысындағы 2010-2012 жылдар аралығында атмосфералық жауын-шашындағы ауыр металдардың уақыттық-кеңістіктік ... ауа ... ... ... ең ... ... орта болып табылады және Жердің эволюциясы барысында және адамзаттың тұрғын үй құрылыстарынан, өндірістік және басқа да ... тыс ... ... ... ... ... ... қабатының аэрозольдер мен газдардың қоспасынан тұрады.
Химиялық ластанудің ішінде ең ауқымды әрі маңыздысы - химиялық табиғаты бойынша қоршаған ... тәне емес ... ... ... ... ол атмосферадағы аэрозольдер мен газ тәріздес түрлі қоспалардың физикалық-химиялық қасиеттерін, химиялық процестер мен атмосфералық жауын-шашынның химиялық ... ... ...
Атмосфералық ауаның ластануының сапасы мен мөлшерін атмосфералық жауын-шашынның және қар жамылғысының химиялық талдамасы жақсы ... ... ... ... көрсеткіштерінің бірі ретінде атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамы туралы мәліметтер қарастырылады. Республикалық Мемлекеттік мекеме Метеорологиялық ... ... ... мен ... ... ... арқылы ластағыш заттардың жауу, таралу және тасымалдану аудандары анықталды. Әлемдік метеорологиялық ұйымның бағдарламасы бойынша: микроэлементтер - ... мыс, ... ... ... анықтаудің негізгі талаптары болып шаруашылық және ауыз суы мен коммуналды-тұрғылықты қолданыстағы су қоймаларын ... ... ... ... ... ... (ШМК) табылады. Атмосфералық жауын-шашынды ластағыш заттардың ШМК берілген (Кесте ... ... ... ... заттардың ШМК
Атауы
ШМК, мг/л
ШМК, мкг/л
Қауіптілік санаты
мыс
1000
3
Кадмий
1
2
Мышьяк
50
2
қорғасын
30
2
Кесте 3-ке сәйкес, атмосфералық жауын-шашынды ластағыш заттардың ШМК көрсетілген.
Қауіптілік санаты ...
* аса ... өте ... ... шамалы қауіпті.
Кестеде көрсетілген ШМК дегеніміз - барлық өмір сүру ұзақытылығында тікелей немесе жанама жағымсыз әсер ... ... ... ... төмендетпейтін, оның денсаулығын және санитарлық-гигиеналық өмір шарттарын бұзбайтын қоспалардың концентрациясы.
Атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамын ... - ... ... ... ... ... да ... роль атқарады. Атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамы конденсация ядроларында бұлт тамшыларының ең шағын ғана ұрықтарының қалыптасуынан басталады.
Казгидрометтің ... ... ... ... туралы бірқатар зерттеулер жүйесі 42 метеостанцияны қамтиды. Атмосфералық жауын-шашынның талдамасы үшін Қазақстан Республикасының Қоршаған Орта Мониторингі Экологиялық Орталығында бар ... мен ... ... аумағының басым бөлігінде соңғы жылдары жауған жауын-шашын мөлшері нормаға жақын болды, тек Батыс-Қазақстанның, Ақтөбе, ... ... ... ... ... ... кейбір аудандарында ғана нормадан 1,5-2 есе көп жауды.
Ақтөбе, ... ... ... бойынша 2010-2012 жылдар аралығындағы жауын-шашын жүрісі көрсетілген (Сурет 1).
Сурет 1. 2010-2012 жылдар аралығындағы жауын-шашын жүрісі
Сурет 1-ге ... ... ең көп ... 2011 жылы 240 ... ... ... ... ал ең аз мөлшері 2012 жылы алпыс ... ... ... ... ... ... 2010-2012 жылдары Ақтөбе метеостанциясында 140-245 миллиметр көлемінде, Мұғалжар метеостанциясында 130-180 миллиметр ... ал ... ... 60-160 ... ... ...
3.2 ... облысындағы 2010-2012 жылдар аралығында атмосфералық жауын-шашындағы ауыр металдардың жылдық ... ... өте ... ... қатарына жатады. Оларға барлық ортада бақылау жасалыну қажет. Ауыр металдар қатарына жататын элементтер саны кең ... ... 8 г/см ... ... ауыр ... деп ... ... ауыр металдар қатарына Pb, Cu, Cd, As жатады. Олар өндіріс орындарында кеңінен қолданылады. Сондықтан ауыр металдардың құрамы табиғи суда өте көп. Ауыр ... ... көзі ... ... ... ... қара және түсті металлургиядан, машина жасау заводтарынан, гальваникалық цехтардан шыққан лақтырымдар болып ... ... - ... уы. ... ... ... себепкері болуы мүмкін. Қорғасынмен ластану әсіресе металлургиялық заводтарда, руда қазып шығаратын кәсіпорындардың аймағында қалыптасады. ... ... ... ... көтерілуі көмірдің жағылуымен, көліктен шыққан жанармайға байланысты. Қорғасынның негізгі шығу көзі болып руда шығаратын фабрикалар, металлургиялық ... ... ... ... және т.б ... ... ... суретте Ақтөбе ауданындығы қорғасынның жылдық концентрациясы (Сурет 2) көрсетілген.
Ақтөбе, Мұғалжар, Аяққұм станциялары бойынша 2010-2012 жылдар аралығындағы қоғасынның (Pb) жүрісі ... ... ... 2. ... ... қоғасынның жылдық концентрациясы
Сурет 2-ге сәйкес, Ақтөбе ауданындағы 2010-2012 жылдардағы ... (Pb) ... ... 2012 жылы ... ... 2010, 2011 ... ... біршама жоғары болып келген. Максимум мәні екі мың он екінші жылы Аяққұм станциясында тіркелген (1,7 мкг/л). Ал минимум мәні ... ... екі мың ... жылы ... (0,3 мкг/л).
Ақтөбе ауданындағы мыстың жылдық концентрациясы берілген (Сурет ... 3. ... ... ... ... ... 3-ке ... Ақтөбе ауданындағы мыстың жылдық концентрациясы көрсетілген. Мыс аса ... ... бірі ... ... ... ... белсенділігі оның белсенді орталығының қышқылдандыру және қалыптастыру ферменттерінің құрамына енуімен байланысты. Мыстың ауаға ... ... ... ол химиялық, металлургиялық кәсіпорындар, шахталар болып табылады.
Ақтөбе ауданындағы мышьяктың жылдық концентрациясы берілген (Сурет 4).
Сурет 4. Ақтөбе ауданындағы мышьяктың жылдық ... 4-ке ... ... ... ... ... ... берілген. Мышьяк табиғатта көбінесе металдарлың, күкірттің құрамында кездеседі, кейде ғана өзін жалғыз ... ... ... ... ... бояу ... тері ... пестицид шығарушы,сонымен қатар ауыл шаруашылық жерлерінде пестицид қолданылатын жерлерден. Кейбір мышьяктар өсімдіктер мен жануарлырдың шіріген қалдықтарынан шығады.Табиғи су қорларында мышьяк ... және ... ... ... су ... pH-тың мағынасымен анықталады.
Ақтөбе ауданындағы кадмийдың жылдық концентрациясы берілген (Сурет 5).
Сурет 5. Ақтөбе ауданындағы кадмийдің жылдық концентрациясы
Сурет 5-ке сәйкес, Ақтөбе ... ... ... концентрациясы көрсетілген. Кадмий күміс түсті, жұмсақ металл.Табиғи суға ... ... ... және ... мыс ... арқылы түседі. Кадмий металлургиялық, химиялық өнеркәсіптерден және қорғасын заводынан ... ... ... ... ... ... байланысы руда байыту фабрикаларынан, кейбір химиялық өнеркәсіптерден және шахтадан шығады. Кадмийдің маңызы адам және ... ... ... роль ... ... ... ... улы, әсіресе басқа улы заттармен байланысқанда. Атмосфералық жауын-шашындағы микроэлементтердің көзі - ... ... ... мен тау ... ... ұшырылуы, теңіз суы, өндірістік ластанулар. Сонымен қатар ғарыштық ... ... ... ... ... жылдық концентрациясы жауын-шашын мөлшеріне тәуелді емес.
Кейбір айларда жауын-шашынның өте аз ... ... ... барлық концентрацияның құрамы анықталмады.
Ауыр металдардың ең көп концентрациясы әрқашан жауын-шашын мөлшеріне тәуелді емес, себебі жоғары концентарциялар ең көп ... ... ... Бұл ... да факторламен байланысты болуы мүмкін, мысалы: жел бағыты мен ... ... ... ... мен ауыр ... ... түсу ... көрсетілген (Сурет 6).
Сурет 6. Ақтөбе метеостанциясындағы жауын-шашындағы ауыр металдардың жылдық түсу мөлшері
Сурет 6-ға сәйкес, Ақтөбе метеостанциясындағы жауын-шашындағы ауыр ... ... түсу ... ... ... ... қорғасынның жылдық жүрісі бірқалыпты болды десек те болады, тек қараша ... ... ... ... ( 3,5 ... Ал ... жүрісі максимумы тамыз айында, ал минимумы желтоқсан айында байқалған. Жауын шашын мөлшері орташа, ... ... ... ... ... мен ауыр ... жылдық түсу мөлшері көрсетілген (Сурет 7).
Сурет 7. Мұғалжар метеостанциясындағы ... ... ауыр ... ... түсу ... 7-ге ... ... метеостанциясындағы жауын шашындағы ауыр металдардың жылдық түсу мөлшері көрсетілген. Қорғасынның жүрісі өзгермеген, ал мыстың максимумы қыркүйек, желтоқсан айларына, минимумы қаңтар, ... ... ... келеді.
Аяққұм метеостанциясындағы жауын-шашын мен ауыр металдардың жылдық түсу ... ... ... ... 8. ... ... жауын шашындағы ауыр метадардың жылдық түсу мөлшері
Сурет 8-ге сәйкес, Аяққұм метеостанциясындағы жауын шашындағы ауыр метадардың жылдық түсу ... ... ... ... ... ... шөлді жерінде орналасқандақтан бұл жерле жауын шашын мөлшері көп ... ... ... ... ... айларына, ал минимумы қаңтар, шілде айларына сәйкес ... ... ... ауыр ... ... түсу ... ... (Сурет 9).
Сурет 9. Ақтөбе метеостанциясындағы кадмий жылдық жүрісі
Сурет 9-ға сәйкес, Ақтөбе метеостанциясындағы кадмийдің жылдық жүрісі көрсетілген. Кадмий ШМК-дан ақпан-маусым ... ... ал ... ... төмен болған. Ақпан айында 4,2 мкг/л, ал минимумы желтоқсанда ... ... ... ... ауыр металының жылдық түсу мөлшері көрсетілген (Сурет 10).
Сурет 10. Аяққұм метеостанциясындағы кадмийдің ... түсу ... ... 10-ға ... ... метеостанциясының 2010-2012 жылдардағы кадмийдің жылдық жүрісі көрілген. Оның ... ... ... Максимумы ақпан айында, минимумы мамыр айында байқалған. Жауын шашын мөлшері максимумы наурыз, минимумы желтоқсан айында байқалған. ... ... ... ауыр металының жылдық түсу мөлшері көрсетілген (Сурет 11) .
Сурет 11. Мұғалжар метеостанциясындағы кадмийдің ... түсу ... 11-ге ... Мұғалжар метеостанциясының 2010-2012 жылдардағы кадмийдің жылдық жүрісі көрілген. Максимумы қыркүйек айында, минимумы желтоқсан айында байқалған. Жауын шашын мөлшері максимумы ... ... 270 ... ал ... қыркүйек айында қырық миллиметр жауған.
Кадмий мөлшері шекті мүмкіндік концентрациясынан жоғары.
2010 жылдың наурыз бен тамыз айларындағы жауын-шашын мен ... ... ... ... 12). ... 12. ... 2010 жылғы, тамыз 2010 жылғы жауын-шашын мен кадмий жүрісі
Сурет 12-ге сәйкес, жауын-шашын мөлшері мен кадмий мәні көрсетілген. Наурыз айында жауын-шашын ... 35,2 ... ... ... мәні 7,28 ... ал ... ... жауын-шашын 15,8 мм, кадмий мәні 7,39 мкг/л болған.
3.3 2010-1012 жылдардағы ... ... ... ... ... -- ... жер ... қатысты көбінесе горизонталь бағытта қозғалуы. Жел бағытын анықтайтын құралды флюгер деп ... [21]. ... ... ... қысымның біркелкі таралмауынан пайда болады әрі жоғары қысымнан төменгі қысымға қарай бағытталады. Ауа қысымы уақыт пен кеңістікте тұрақты болмайтындықтан ... ... мен ... ... ... ... ... бағытын көкжиектің қай тұсынан соғуына байланысты анықтайды және оны градуспен немесе румбымен (16 ... ... ал ... - м/с, км/сағ, узелмен немесе балмен (Бофорт шкаласы бойынша) өрнектейді. Биіктікке көтерілген сайын үйкеліс күшінің азаюына байланысты жел ... ... ... ... ол градиенттердің өзгеруіне де тәуелді болады. Жел жылдамдығы м/с-пен белгіленеді, оны елшейтін құралды анемометр деп атайды. Жел ... 12 ... ... ... ... де ... Жел бағытын оның соғып тұрған жағының бағытымен анықтайды. Осыған ... ... ... ... ... ... ажыратады: солтүстік (С), солтүстік-шығыс (СШ), шығыс (Ш), оңтүстік-шығыс (ОШ), оңтүстік (О), оңтүстік-батыс (ОБ), батыс (Б), солтүстік-батыс (СБ). Кез келген аудандағы ... бір ... ... жел бағыттары мен қайталануын жел өрнегі деп аталатын сызба күйінде көрсетуге болады.
Ауыр ... ... ... тек ... ... ... ғана емес, сонымен қатар басқа да атмосфералық жағдайларға байланысты болуы ... ... жел, оның ... мен ... Жел, атмосферадағы, яғни ауада қалқып тұрған лас ауанының тасымалдануына себебін тигізуі мүмкін. Ол, желдің бағытына ... ... ... ... ... ... желдің бағытының атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының таралуына қалай әсер ... ... ... ... ... ... ... азаюына байланысты жел қуаты өзгереді, сонымен қатар ол градиенттердің өзгеруіне де тәуелді болады. Жел жылдамдығы м/с-пен белгіленеді, оны елшейтін құралды ... деп ... Жел ... 12 балдық арнайы Бофорт шкаласымен де аныктайды. Біз, жоғарыда талдап өткенімізден, Ақтөбе облысындағы үш станция - ... ... ... ... ... атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамындағы ауыр металдардың, нақтарық айтсақ, қорғасын, мырыш, кадмий, мыстың таралуын қарастырдық. Енді осы металдардың ішінде ... ... ... асқан метал, ол - кадмий. ... ... 2010 ... ... ... ... Осыған желдің қалай әсер еткенін көрейік ( Сурет 13,14).
Сурет 13. Мұғалжар станциясы, наурыз айындағы ... ... 13-ке ... 2010 жылдың наурыз айындағы Мұғалжар станциясы бойынша желдің бағыты көрсетілген. Мұнда көргеніміз, желдің бағыты көбінесе шығыс, шығыс-оңтүстік бағыттан бағытталған, ал ... ... ... аз болғанын көруімізге болады.
Сурет 14. Мұғалжар станциясы, тамыз айындағы желдің бағыты
Сурет 14-ке сәйкес, 2010 ... ... ... ... ... ... ... бағыты көрсетілген. Мұнда көргеніміз, желдің басым болған бағыты шығыс-солтүстік, шығыс. Ал, батыс бағыттан ... ... ... ... жоқ.
4. ... жағдай
Aтмосфералық жауындардың ластануының жоғарғы деңгейінің кезеңдері қалыптасатын синоптикалық жағдайларды 2010-2012 жылдар аралығындағы материалдар бойынша қарастырдық.
Oсы жылдардың ішінен атмосфералық ... ... ... ... көп ... байқалған айлар бөлініп алынды.
Сонымен қатар есептеулер нәтижесінде кадмий элементінің ... ... ... салыстырмалы көп болғандықтан кадмий элементін есептей отырып карталар таңдалып алынды.
Есептеулер нәтижесінде 2010 жылдың наурыз, ... ... ... және ... карталырын қарастырдым.
2010 жылдың наурыз айының жинақы-кинематикалық картасы көрсетілген (Сурет 15).
Сурет 15. 1-4 ... 2010 ... ... ... 15-ке ... ... ... солтүстік аймақтарда антициклондық процесс, ал оңтүстік аймақтарда циклондық процестер болып жатқанын көруімізге болады. ... ... ... ... жерінде пайда болған Мұрғап циклоны әсер еткен. 1 наурыз күні Иран аймағында ... ... ... ... Орта Азия ... ... АТ500 картасы бойынша Қазақстанның басым бөлігінде биік жота ... ал ... ... ... ... ... болады (Қосымша А).
2010 жылдың наурыз айының жинақы-кинематикалық картасы көрсетілген (Сурет 16).
Сурет 16. 5-11 наурыз 2010 жылдың жинақы-кинематикалық ... 16-ға ... ... ену ... ... ... ... аймағында циклондық процесс байқалған. Қара теңізден солтүстік-шығыс бағытта Батыс Сібір аумағына қарай жылжыған. Ал АТ500 картасы бойынша батыс Қазақстанда ... ... ... ... көреміз (Қосымша А).
2010 жылдың наурыз айының жинақы-кинематикалық картасы көрсетілген (Сурет 17).
Сурет 17. 12-18 наурыз 2010 жылдың жинақы-кинематикалық картасы
Сурет 17 ... ... ... теңізінде циклон пайда болып, он сегізінші наурызға дейін солтүстік-шығыс бағытта жылжи отырып, Ресейдің оңтүстік-шығыс аймағына ... ... ... ... РЕТ пен ... ... алып ... Антициклон Қазақстанның оңтүстігі арқылы солтүстік-шығыс бағытта жылжыған. АТ500 картасында оңтүстік-батыс ағындары сақталған (Қосымша А).
2010 жылдың ... ... ... ... көрсетілген (Сурет 18).
Сурет 18. 19-22 наурыз 2010 ... ... ... 18-ге сәйкес, РЕТ-нан антициклон батыс Қазақстанға қарай еніп, кейін ... ... ... ... ... АТ500 ... бойынша ағындардың Қазақстанның басым бөлігінде солтүстік-батыс бағытқа ауысқан (Қосымша ... ... ... ... жинақы-кинематикалық картасы көрсетілген (Сурет 19).
Сурет 19. 23-26 наурыз 2010 жылдың жинақы-кинематикалық картасы
Сурет 19-ға сәйкес, ... ... ... ... ... ... көруге болады. Қазақстан территориясы арқылы антициклонның өтуін көруімізге болады. Ал ... ... АТ500 ... ... ... ... созылып жатыр (Қосымша А).
2010 жылдың наурыз айының жинақы-кинематикалық ... ... ... 20).
Сурет 20. 27-31 наурыз 2010 жылдың жинақы-кинематикалық картасы
Сурет 20-ға сәйкес, Қазақстан аумағында антициклондық процесс басым болғанын, ал қалған ... ... ... ... ... ... ... АТ500 картасында Қазақстанда жота, ал басқа аймақтарда әлсіз жыра байқалған (Қосымша А).
2010 жылдың тамыз айының жинақы-кинематикалық картасы көрсетілген ... ... 21. 26 ... тамыз 2010 жылдың жинақы-кинематикалық картасы
Сурет 21-ге сәйкес, көретініміз Ресей мен Қазақстанның оңтүстік ... ... ... ... ... аймағы алып жатыр (азжылжымалы). Еуропа мен шығыс аймақтарда циклондық аумақ қалыптасқан. АТ500 картасында осыған ... биік жота РЕТ мен ... ... ... ... ... ... сол аймақта бедерленген. Тұйықталған антициклон Каспийдің солтүстігінде орналасқан. Бұл жотаның алдыңғы бөліміндегі биік жота солтүстік-шығыс, шығыс, оңтүстік Қазақстанға ... ... ... ... Б).
2010 жылдың тамыз айының жинақы-кинематикалық картасы көрсетілген (Сурет 22).
Сурет 22. 02-08 тамыз 2010 ... ... ... 22-ге сәйкес, алдыңғы мерзімдегідей жағдай сақталған, жотаның биіктігі төмендеген. АТ500 ... биік ... ... ... ... Қазақстан және Орта Азияға әсер етуде (Қосымша Б).
2010 жылдың тамыз айының жинақы-кинематикалық картасы (Сурет 23) көрсетілген.
Сурет 23. 09-13 ... 2010 ... ... ... 23-ке ... алдыңғы картамен салыстырғанда, антициклон біршама оңтүстікке қарай, яғни Қазақстанның солтүстік территориясына жылжыған. Иран аумағында жақсы дамыған ... ... ... АТ500 ... ... ... ... циклонды көре аламыз. Антициклон солтүстікке жылжып, жота, жыралар біршама әлсіреген (Қосымша Б).
2010 жылдың тамыз айының жинақы-кинематикалық картасы ... ... ... 24. 14-19 тамыз 2010 жылдың жинақы-кинематикалық картасы
Сурет 24-ке сәйкес, ... ... ... ... ... ... оның ... аумағы Ресейдің оңтүстік-шығысында орналасқан. АТ500 картасында Қазақстанда жыра орналасқан (Қосымша Б).
2010 жылдың тамыз айының жинақы-кинематикалық картасы көрсетілген ... ... 25. 20-25 ... 2010 ... ... ... 25-ке сәйкес Қазақстан территориясынан Еуропа аумағында қалыптасып, батыс Қазақстан арқылы Орта ... ... ... антициклонның жүрісін көруге болады. РЕТ, шығыс аймақтарда антициклондақ аумақ қалыптасқан. АТ500 картасында биік жыра, Қазақстан территориясында байқалған, ол батыс ... ... ... Б).
2010 жылдың наурыз айының жинақы-кинематикалық картасы көрсетілген (Сурет 26).
Сурет 26. 26-30 тамыз 2010 жылдың жинақы-кинематикалық картасы
Сурет 26-ға сәйкес, Еуропа мен ... ... ... ... ... ... АТ500 ... Қазақстан территориясында әлсіз жота байқалады (Қосымша Б).
Қорытынды
Бұл жұмыста 2010-2012 жылдары ... ... ... ... ... ... ...
Ақтөбе ауданында 2010-2012 жылдары атмосфералық жауын-шашынның сынамаларының микроэлементтердің ең көп ... ... ... ... тәуелді емес, себебі жоғары концентарциялар ең көп жауын-шашын жауғанда байқалды. Бұл басқа да факторламен байланысты ... ... ... жел ... мен ... ... метеорологиялық станцияда ластағыш заттардың концентрациясының көбеюінің басты себебі алыс тасымалдаулар деген қорытынды жасауға болады. Аяққұм метеорологиялық станцияда жасалған ... ... ... ... жоғары концентрациясы физикалық-географикалық орналасумен байланысты болуы мүмкін, себебі Аяққұм метеорологиялық станцияда Арал теңізінен солтүстік-батысқа қарай алпыс жетпіс километрдеде, ... ... маңы ... ... орналасуы, сонымен қатар жауын-шашынның аз мөлшерде түсуі.
Ауыр металдардың ауадағы концентрациясы тек жауынның түсуі ... ғана ... ... ... басқа да атмосфералық жағдайларға байланысты болуы мүмкін. Мысалы, жел, оның бағыты мен жылдамдығы. Жел, ... яғни ... ... ... лас ... ... себебін тигізуі мүмкін. Ол, желдің бағытына байланысты тасымалданып, ауаны ластайды.
Ендігі қарастыратынымыз, желдің бағытының атмосфералық жауын-шашынның химиялық ... ... ... әсер ... ... Біз, ... талдап өткенімізден, Ақтөбе облысындағы үш станция - Ақтөбе, Мұғалжар, ... ... ... ... жауын-шашынның химиялық құрамындағы ауыр металдардың, нақтарық айтсақ, қорғасын, мырыш, кадмий, мыстың таралуын қарастырдық. Енді осы металдардың ішінде шекті мүмкіндік ... ... ... ол - ... ... ... 2010 ... наурыз, тамыз айларында.
Aтмосфералық жауындардың ластануының жоғарғы деңгейінің кезеңдері қалыптасатын синоптикалық жағдайларды 2010-2012 жылдар ... ... ... ...
Oсы жылдардың ішінен атмосфералық жауындарда ластанған заттардың әлдеқайда көп концентрациясы ... ... ... алынды.
Сонымен қатар есептеулер нәтижесінде кадмий элементінің концентрациясы басқа элементтермен салыстырмалы көп ... ... ... ... отырып карталар таңдалып алынды.
Есептеулер нәтижесінде 2010 жылдың наурыз, тамыз айларының биіктік және жинақы-кинематикалық карталырын қарастырдым.
Пайдаланылған әдебиет ... ... М.Е. ... и регулирование загрязнения атмосферы. - Л.: Гидрометеоиздат, 1991. - 136 ... ... Ю.А., ... И.М., ... А.Я. - Л.: ... 1989. - 240 ... ... А.М., Посохов Е.В. Гидрохимия.-Л.: Гидрометеоиздат, 1985. - 232 с.
4. Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. - Л.: ... 1984. - 556 ... ... С., ... Р. Введение в химию атмосферы. - М.: Мир, 1977. - 269 ... ... Л. ... ... - М.: ... 1990. - 325 с.
7. Жаворонкина Т.К. О химическом ... ... ... // Метеорология и гидрология: - 1958. - №9. - 22-24 с.
8. Алекин О.А. Основы гидрохимии. - Л.: ... 1970.- 442 ... ... Е.С., ... Н.Е. Опыт ... ... состава атмосферы вод // Гидрохимические материалы: -1949. - 54-61 с.
10. Бурксер Е.С., Бурксер В.В. ... ... на ... // ... ... ... наук АН УССР, 1951. - Вып.1. - 93-98 с.
11. Грабовский Р.И. Атмосферные ядро ... - Л.: ... ... с.
12. Позняков А. Опыт исследования химического состава в зависимости от метеорологических факторов // Журнал опытной агрономии: -1904. - ... - 740-776 ... ... С.М. О ... ... в воде ... в связи с их микроструктурой // Труды ЦАО. -1952. - ... - 3-61 ... ... Т.К. ... химического состава атмосферных осадков с точки зрения климатологии // Труды Морск.гидрофиз.ин-та АН СССР, 1959.- Т. 15. - 19-32 ... ... Е.В. ... ... Л.: ... ... с.
16. Агаджанян Н.А. Человек и биосфера. - М.: ... - ... ... А7-Ақтөбе: Энциклопедия-Ақтөбе, 1990.-253 с.
18. Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, 5-том.-64 с.
19. kk.wikipedia.org/wiki/himiya
20. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Химия. Н. ... А. ... Р. ... Н. ... ... баспасы, 2007.-336 с.
21. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. География және Геодезия.-Алматы: Мектеп баспасы, 2007.-264 с.
22. Қазақ ... ... с.
23. РД ... // ... указания по определению химического состава осадков. - М.: 1991. - 90 с.
24. РД ... // ... по ... ... ... М.:, 1991. - 693 ... Кузьмин П.П. Физические свойства снежного покрова, - Гидрометеоиздат, 1957. - 145 с.
26. Климатологический справочник СССР по Казахской ССР. ... ... ... ... и ... - Алмата: 1968.- Вып. 18.- 325 с.
27. М.М. Овчаренко. Тяжелые металы в ... ... // ... в ... ... - 1995. - 4 с.

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Солтүстік Қазақстан облысының агроклиматтық ресурсы25 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
1991-2002 жж аралығындағы Қазақстандағы саяси партиялар50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь