Ұлттық өнімнің бәсекеге қабілеттілігі

КІРІСПЕ 6

1 Ұлттық өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің теориялық негіздері 11
1.1 Жаһандық жағдайдағы ұлттық бәсекеге қабілеттілік 11
туралы ұғым және оның үлгілері
1.2 Ұлттық өнімнің бәсеке қабілетіне әсер тигізуші негізгі 16
факторлар және олардың халықаралық деңгейде қарастыру
тұжырымдары
1.3 Сыртқы саудаға өнімді шығарудағы бәсеке қабілеттіліктің 24
орны
2 Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруды 30
өшеудің әдіснамасы
2.1Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін анықтаудың 30
критерийлері: жетістіктері мен кемшіліктері
2.2 ҚР өнімдерін әлемдік нарыққа шығуының ағымды жағдайын 42
талдау
2.3 Қазақстанның ұлттық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін анықтау 55
көрсеткіштері мен инновациялық факторлардың әсері
3 Қазақстана экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттырудың
негізгі бағыттары70
3.1 Қаржы секторының бәсекеге қабілеттілігі: теориялық және 70
практикалық мәселелер
3.2 Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігінің 76
инновациялық.технологиялық құрауыштары
3.3 Әлемдік тәжірибедегі бәсекеге қабілеттілікті арттыру және оны 95
жүзеге асыру механизмдерінің аймақтық саясатын қалыптастыру

ҚОРЫТЫНДЫ 108

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТ 113
Ғылыми зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан жаһандық экономиканың даңғыл жолының шетінен емес, өзінің әлеуетіне барабар болатын ортасынан ойып алғандай абыройлы орын іздеуді көздеп отыр. Республиканың экономикалық дамуының сандық өлшемдерінің динамикасы, сөз жоқ, көңілге сенім ұялатарлық. Дегенмен экономика ғылымның зерттеуіне алынуды жедел қажет етіп отырған бірқатар проблемалар да жоқ емес. Осындай проблемалардың бірі экономиканың бесекеге кдбілеттілігі болып табылады.
"Қазақстанның бәсекеге толык, қабілетті әлемдегі 50 мемлекеттің қатарына ену стратегиясы" елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың 2006 жылдың наурызындағы Қазақстан халқына жолдауында мүмкіндігінше толық түйінделіп көрсетілген болатын. Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыру - алдағы онжылдықтың маңызды міндеттерінің бірі. Салыстырмалы түрде алғанда өмір сүру деңгейінің төмендігі,бақылауға алынбайтын экономиканың болуы, сыртқы қарыз, коррупцияның жоғары деңгейден көрінуі және т.б. осы сияқты республикадағы экономикалық мәселелердің басым көбі, боямасыз айтатын болсақ, бәсекеге қабілеттіліктің төмендігінен туындап отырғаны рас.
Әлемдік экономикалық, әдебиетте бәсекеге қабілеттілік тақырыбы соңғы жиырма бес жылдың ішінде өзектілердің біріне айналып отыр. Бүл мөселе (нақты нарықтардағы бәсекеге қабілеттілік ретінде смес) кең көлемде алғанда АҚШ-та XX ғасырдың 80-жылдардың басында жапон экономикасы табыстылығының себептеріне, Америка экономикасын "бейиндустриалдау" қаупінің алдын алу жолдарына жауап іздеудің нәтижесінде пайда болып, Үлттық бәсекеге қабілеттілік бойынша Кеңестің сараптамалық басылымдарында көтеріліп отырды.
Көп жылдық пікірталастар мен басылымдардың санының көптігіне қарамастан, ұлттық көлемдегі бәсекеге қабілеттілікті түсіндіріп бере алатын сенімді теория әлі де жасалды деп айту қиын. Бәсекеге кабілетті компания деген ұғым дағдылы ері әбден түсінікті құбылыс болып кеткенмен, "бәсекеге қабілеттілік" ұғымының мемлекетке қатысты жалпыға бірдей түсінікті дефинициясы анықталған жоқ. Мәселен, бір көзқарас бойынша ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі валюта бағамы, пайыздық төлем, бюджет жетімсіздігі сияқты макроэкономикалық шамаларға байланысты анықталады. Бірақ әлемде едөуір бюджет жетімсіздігіне карамастан өмір сүру деңгейі өсіп отырған, сонымен бірге бұл көрсеткіші өте төмен елдермен салыстыруға да келмейтін дамыған елдер көн. Сондай-ақ жаңа қалыптасып келе жатқан нарықгарға жататын бірқатар елдерде бюджеттің едөуір жеткіліктілігіне қарамастан, өмір сүру деңгейі әлдеқайда төмен және баяу қарқынмендамыи отыр. Басқа бір көзқарас бойынша бәсекеге кабілетгілік арзан әрі жүмыс күшінің болуымен байланыстырылады.
1 Weber M. Ekonomy and Sokiety. Vol. I. Berkelety: University of California Press, 1978.-p.38
2 Stigler G. J. Competition, in: Sills, D. (ed.) The International Encyclopedia of he Social Sciences. N. Y., Macmillan, 1968.
3 Робинсон Дж.Экономическая теория несовершенной конкуреиции. - М., Прогресс, 1986.
4Чемберлин Э.Теория монополистической конкуренции: Реориентация теории стоимости. -М., Экономика, 1996
5 РобинсонДж.Экономическая теория несовершенной конкуренции. - М., Прогресс, 1986. - С.36-137.
6 Хайек Ф.А. Индивидуадизм и экономический порядок. - М., Изограф, 2000. — С.102.
7 Хайек белгілі парадоксқа сілтейді: о баста толык, білімнің болуы ақиқатқа жанаспайтынымен қатар мұндай білім, болған күннің өзінде, катысушыларды белсенді әрекеттерге жетелегеннің орнына оларға қимылдатпай тастайтын әсер ету қабілетіне ие.
8 Хаиек Ф.А.Индивидуализм и экономический порядок. - М., Изограф, 2000. - С. 102-114
9 Еuropean Соmpetitivness Report. - European Соmmunities, 2004.
10 S Соmpetitivness in the World Ekonomy-Boston: Harvard Business School Press , 1985 /Editor by the Bruce R. Scott and George C.Lodge. - Р. 14-16.
11 Конкурентоспособносгь России в глобапьной экономике». - Ұжымдық монография. - М.,«Международные отношения», 2003.
12 «Конурентоспособность российской промышленности». - М., Экспертный совет и Торговопромышленнаяпалата РФ, 1996.
13 «Конкуренцияи антимонопольное регулирование». - М., «Логос», 1999.
14 Конкурентноеправо Российской Федерации. - М.. «Логос», 1999; Г.В. Куликов«Японский менеджменти теория международной конкурентоспособности». - М., «Экономика», 2000; Н.И Ячеистова«Международная конкуренция: законодательство, регулирование и сотрудничество».Нью-Йорк - Женева, Б¥Ү, 2001; .4.П. Паршев «Почему Россия не Америка». - М, «Форум»,2000; «Конкурентоспособность России в 90-е годы. Межстрановой экономический анализ». Отвред. М.И. Гельвановский. - М/, ИМЭМО, 2000.
15 Портер М. Международная конкуренция. - М., «Международные отношения», 1993.
16 Мигранян А.А.«Теоретические аспекты формирования конкурентоспособных кластеров». Һttp:\www.krsu.edu.kg\vestnik\3\a15.html.
17 Larry Downes. Unleashing the Killer App: Digital Strategies for Market Dominance.
18 Shopiro,Varian.Information Rules.

19 Колодка Г.ВГлобализация и перспективы развития постсовдалистических стран / Поляк тілінен аударма, - Минск, Европейский гуманитарный университет, 2002. - С.23.
20 Теңдессіздік деп айтудың мәнісі "өткен ғасырдың аяғы адамзат тарихындағы ең ауқымды өзгерістердің уақытына айналғандығында жатыр. КСРО кұлаған соң екі полюсті әлемнің негіздері де құрыды. Ауқымды территорияда жұргізілген социалистік тәжірибе үлкен сәтсіздікке ұшырады. Бұл сонымен бірге бұрынғы Одақ республикалары үшін егемендік пен мемлекеттік тәуелсіздікті білдірді". (мысалы, караңыз, Вulat D.Khusainov,Elnar B.Khusainov.Resourse and lnvestent Factor for the Growth of Kazakhstan’s Economy||Magazine Caspian-London.,Anglo Caspian Publishing Ltd.-2004).
21 Назарбаев Н.А.Новое время - новая экономика //Казахстан и современный мир,- Алматы.
22. 2000 жылы тұрақты доллар бойынша жүргізілген ҚазақстанныңІЖО үлестік көрсеткішін есептеуі де осы көрсеткіштерді беріп отыр.
23 Бұл ұйымдардың бағасы әртүрлі уақытта жасалды: ДБ - 2006 ж. 1-шілдеде, ХВҚ -2006 ж. қыркүйегіне, ал ОТБ -2006 ж. 14 қарашасына.
24 ҚР Статистика агенттігінің деректері және world Тгаde Rероrt 2006. - Geneva, Worlt Trade Organization, 2006. - Р.7.
25 Бұл маселелер мына монографияда жан-жақгы каралған: Б.Д. Хусаинов. Международиая миграция капитала и развитие нациоиальных экономик.—Алматы, Экономика, 2005.—241-259 66.
26 Казақстанға шетелдік капиталды тарту туралы жан-жақгы: Б.Д.Хусаинов. Международная миграция капитала и развитие национальных экономик. — Алматы, Экономика, 2005. — 260-277 бб; А. Кошанов, Б.Хусаинов.Национальные экономики и мирохозяйственные связи // Международный журнал "Общество и экономика", 2006. - N 9. -51-99 бб.
27 Б.Д.Хусаинов.Международная миграция капитала и развитие национальных экономик. — Алматы, Экономика, 2005. - С. 187.
28 Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаттары Л. Клейн, В. Леонтьев, Дж. Стиглиц, сонымен бірге дуниежузіне танымал экономистер Дж. Гелбрейти М.Д. Интрилигейтор Ресейдің экономикалық реформаларының сәтсіздігі тұрақтандыру, ырықсыздаңдыру, жекешелендіру -ТЫЖ тәсілін, ал Қытайдағы реформалардың тиімділігі инстиутутционалдау, бәсекелесіік, басқару — ИББ жолын қолданумен байланысты екеніне сенімді. Казақстан Ресейдің соңынан бірінші тәсілді қолдануға мажбүр болғанын ескере кетеміз.
29 Виlat D.KhusainovSystem Transformation in Kazakhstan and CEE countries //Caspian Resarch Magazine –London,Anglo-Caspian Publishing , #1, 2001. Р. 36-40; Г. Колодко. Великая польская трансформация: уроки дая развивающихся рынков // Международный журнал «Мир перемен», 2005. - № 4. -33-45 бб.
30 Bulat.D. Khusanov. System Transformation in Kazahstan and CEE countries // Caspian Research Magazine. – London, Anglo – Caspian Publishing, #1, 2001. – P.36-40.
31 Word Есопотіс Outlook 2001.World Economic Otlook 2001.-IMF,Washington,D.С., 2001 мәліметтері бойынша саналды.
32 Appendix A: Composition of the Growth Competitiveness Index Growth competitiveness index Report 2005.
33 Сompetitiveness Robert Z.Lawrence.The Concise Encyclopedia of Economist Library of Economist and Liberty.
34Benchmarking competitiveness.Chad Evans Vice President,National Innovation Initiative.
35 KAZAKHATAN FALLS FIVE PLACES TO 56 TH RANK IN THE WORLD ECONOMIC FORUMS 2006 GLOBAL COMRETITIVENESS RANKINGS. World Economik forum PRESS RELEASE. Geneva, switzerland 27 September 2006. www.weforum.org.
36 KAZAKHATAN FALLS FIVE PLACES TO 56 TH RANK IN THE WORLD ECONOMIC FORUMS 2006 GLOBAL COMRETITIVENESS RANKINGS. World Economik forum PRESS RELEASE. Geneva, switzerland 27 September 2006. www.weforum.org.
37 Human development report 2006. http: hdr. БҰҰ даму бағдарламасы. org
38 2.4 және 2.5 кестелері арасындағы ІЖӨ көлемі бойынша мәліметтердің айырмашылығы бағалаудың әртүрлі жылдарымен (2004 және 2005) сәйкес түсіндіріледі.
39 Дүниежүзілік банк берілген көрсеткішті екі әдістеме бойынша есептейді - ПППжәне ATLAS.
40 GNI pet capita 2005, Atlas method and PPP.The World Bank Group.
41 2006 World Development lndicators.The World Bank Group.
42Тable 2:Global Competitiveness Index:Basic requirements.Executive Summary.Global Competitiveness Report 2006.www.weforum.org
43 Human development report 2006. http: hdr. БҰҰ даму бағдарламасы. Org
44 Проблемы теории и практики управления, 2006. - №4. - С. 26.
45 Экономист,2005. - №10. - С. 61.
46Проект развития инноваций и конкурентоспособности. Совместный проект МиЖИЕтерства индустрии и торговли РК, МиЖИЕтерства образования и науки РК, Международного банка реконструкции и развития.
47 Проблемы теории и практики управления, 2006. - №1. - С. 83.
48 European Innovation Scoreboard – 2001.//www.trendchart.org
49 European Innovation Scoreboard – 2001.//www.trendchart.org
50 European Innovation Scoreboard – 2001.//www.trendchart.org
51 Н.Ларина. Региональная политика: мировой опыт и проблемы России // Регион: экономика и социология, 1998. №3 - С.Ш-147.
52 М.Бандман, Е.Кибалов. Опыт реализации программы комплексного освоения долины р. Теннеси // Территориально-производственные комплексы. - Новосибирск, 1992. С.77-102.
53 Ю.Степанов. Свободные экономические зоны. - М., 1990. - 64 с.
54 Цит по: А.Савватеев. ТҮА: новый этап жизненного цикла // Регион: экономика и социология, 1996.- №2.- С.76-87.
55 И.Тимонина. Япония: опыт регионального развития. — М., 1992.
56 Е.Лебедева. Взаимодействие государства и бизнеса в научно-технической сфере // Мировая экономика и международные отношения. 2005. - № 7. - С.48-53,
57 И. Дежина, Б. Салтыков. Становление Росииской национальной инновационной системы и развитие мелкого бизнеса // Проблемы прогнозирования, 2005. - №2. – С. 118-128.
58 Т.Притворова, А.Кабдыбай. Структуры сетевого типа в Казахстане // Экономист, 2006. - № 1. - С.68-74.
59 УБаймуратов. Социальная экономика. - Алматы, 2005.
60Е. Кузнецов. Механизмы запуска инновационного роста в России // Вопросы экономики 2003№3, с.4-25.
61Л. Бурлаков. Модернизация системы регионального и местного самоуправления в Казахсгане - Алматы, 20906. 192 с.
        
        МАЗМҰНЫ 
КІРІСПЕ 6
1 ... ... ... ... ... ... ... Жаһандық жағдайдағы ұлттық бәсекеге қабілеттілік ... ұғым және оның ...
1.2 ... ... бәсеке қабілетіне әсер тигізуші негізгі ... және ... ... ... қарастыру
тұжырымдары
1.3 ... ... ... шығарудағы бәсеке қабілеттіліктің ...
2 ... ... ... ... арттыруды ... ... ... ... ... қабілеттілігін анықтаудың ... ... мен ...
2.2 ҚР ... ... ... ... ... жағдайын ...
2.3 ... ... ... ... ... анықтау ... мен ... ... ...
3 ... ... ... қабілеттілігін арттырудың
негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... және ... ...
3.2 ... ... бәсекеге қабілеттілігінің ... ...
3.3 ... ... ... ... арттыру және оны ... ... ... аймақтық саясатын қалыптастыру ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы.
1995 ж. 30 тамыз.
Қазақстан Республикасының бәсекелестікке қарсы Агенттігі заңнамалары
Қазақстан Республикасының 2007-2024 жылдарға арналған тұрақты дамуға көшу ... ... ... жылнамалығы. Статистикалық жинақ.
Әр жыл сайынғы жылнама
АНЫКТАМАЛАР
Анализ
Сараптама жұргізіп қорытынды шығару
Аукцион
Сауда жасау түрі
Бәсекеге қабілеттілік
Нарық жағдайына беәмделу шарты
Климаттық ... ... ... тұтыну өлшемі
Коррекциялық талдау
Берілген жағдайға жан жақты талқылама беру
Инновациялық факторлар
Жаңашыл ... ... мен ... ... ... ... ... бісекелестік түрі
Монополисттік бәсекелестік
Нарықтағы бір ғана бәсекелестікке төтеп беретін шаруашылық түрі
Инновациялық қызмет
Жаңашыл аруашылықты игеру формасы
Экономикалық ... ... ... ... ...
World Economic Forum
ЖІӨ
Жалпы Ішкі Өнім
БЭФ
Бүкіл Элемдік Форум
ЭК
Еуропалық Экономикалық Коимиссия
ҒЗЖ
Ғылыми Зерттеу Жұмыстары
ҒЗИ
Ғылыми ... ... ... ... ... ... алу қабілеттілігі паритеті
ХВҚ
Халықаралық валюта қоры
ОТБ
Орталық тыңшылық басқарма
ДБ ... ... ... ... ... инвестициялар
ОШЕ
Орталық және Шығыс Еуропа
БЭФ
Бүкіләлемдік Экономикалық Форум
БҚӨИ
Бәсекеге ... өсу ... ... ... ... ндексі
Би
Бастапқы инноватор
ТИ
Технологиялар индексі
ТМД
Тәуелсіз мемлекеттер достастығы
ТШИ
Тікелей шетелдік ... ... ... ... Қазақстан жаһандық экономиканың даңғыл жолының шетінен емес, өзінің әлеуетіне барабар болатын ортасынан ойып алғандай абыройлы орын ... ... ... ... ... дамуының сандық өлшемдерінің динамикасы, сөз жоқ, көңілге сенім ұялатарлық. Дегенмен экономика ғылымның зерттеуіне алынуды жедел қажет етіп отырған бірқатар проблемалар да жоқ ... ... ... бірі экономиканың бесекеге кдбілеттілігі болып табылады.
"Қазақстанның бәсекеге толык, қабілетті ... 50 ... ... ену ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың 2006 жылдың наурызындағы Қазақстан халқына жолдауында мүмкіндігінше толық түйінделіп көрсетілген болатын. Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыру - ... ... ... ... ... ... ... алғанда өмір сүру деңгейінің төмендігі,бақылауға алынбайтын экономиканың болуы, сыртқы қарыз, коррупцияның жоғары деңгейден көрінуі және т.б. осы сияқты республикадағы экономикалық ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттіліктің төмендігінен туындап отырғаны рас.
Әлемдік экономикалық, әдебиетте бәсекеге қабілеттілік тақырыбы соңғы жиырма бес жылдың ішінде өзектілердің біріне ... ... Бүл ... (нақты нарықтардағы бәсекеге қабілеттілік ретінде смес) кең көлемде алғанда АҚШ-та XX ғасырдың 80-жылдардың басында жапон экономикасы табыстылығының себептеріне, ... ... ... ... ... алу ... жауап іздеудің нәтижесінде пайда болып, Үлттық бәсекеге ... ... ... ... ... көтеріліп отырды.
Көп жылдық пікірталастар мен басылымдардың санының көптігіне қарамастан, ұлттық көлемдегі бәсекеге қабілеттілікті түсіндіріп бере алатын сенімді теория әлі де ... деп айту ... ... ... ... ... ұғым ... ері әбден түсінікті құбылыс болып кеткенмен, "бәсекеге қабілеттілік" ұғымының ... ... ... ... ... ... анықталған жоқ. Мәселен, бір көзқарас бойынша ұлттық экономиканың ... ... ... ... ... төлем, бюджет жетімсіздігі сияқты макроэкономикалық шамаларға байланысты анықталады. Бірақ әлемде ... ... ... ... өмір сүру деңгейі өсіп отырған, сонымен бірге бұл көрсеткіші өте төмен елдермен салыстыруға да келмейтін дамыған елдер көн. Сондай-ақ жаңа ... келе ... ... ... ... ... ... едөуір жеткіліктілігіне қарамастан, өмір сүру деңгейі әлдеқайда төмен және баяу қарқынмендамыи отыр. Басқа бір көзқарас бойынша бәсекеге ... ... әрі ... ... болуымен байланыстырылады. Бұл жағдайды да жоққа шығаратын мысалдар келтіруге болады. Мысалы, Еуропаның дамыған елдерінің көбінде ... ... және т.б.) ... ... мен жұмыс күшінің жетімсіздігіне қарамастан, өркендеуге қол жеткізілген. Үшінші көзқарасты жақтаушылар бәсекеге қабілеттілікті бай табиғат ресурстармен байланыстырады.Алайда ешқандай ... ... ... ... өмір сүру ... жағынан әлемдік көшбасшылыққа қол жеткізген елдердің бар екені де белгілі. Мұның жақсы мысалына Сингапур жатады. Елдің бәсекеге ... ... ... басқару тәжірибесімен, сауда саясатымен, соның ішінде басым ... ... ... және т.б. ... да ... бар. Әрине, мұндай түсініктерді қанағаттандырарлық деп тану мүмкін емес.Біздің ойымызша ұлттық бәсекеге кабілеттілікті тұжырымдамасы ресурстар,капитал меп ғылыми-техникалық ... ... ... қол ... ... ... атты ұғымға негізделеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.Жаһандық, бәсекеге қабілеттгілікке қатысты ғылыми зерттеулер ішінде ... ... ... ... ... ... зсртгемслері (World Еconomic Forum WEF) ерекше орын алады. WEF-тің салыстырмалы бағыттағы зерттеулері әлемдік экономикалық жүйенің жаһандануының қарыштап дамыған XX ғасырдың ... ... ... ие болды. Сондай-ақ Менеджмент және даму халықаралықинститутының (IMD,World Competitiveness Yearbook, ... да 1989 ... ... ... ... ... ... әлемдік бәсекеге қабілеттілігі туралы жылдық басылым - кітаптары да ғылыми ... ... ... ... ... ... 1996 ... бастап жыл сайын еуропалық бәсекеге қабілеттілік (European ... Report) ... ... отырады. Бұл баяндамада елдің бөсекеге қабілеттілігі -мүмкін болатын ең төменгі шамадағы жұмыссыздықпен біргеалғандағы халықтың өмір сүру стандарттары өсуінің ... ... ... ... қоса ... ақпараттық-коммуникациялық технологиялар мен инновациялардың жиынтықтаалғандағы өндіріс факторларының өнімділігін және экономикалық дамуды ... ... ... талдауға ерекше назар аударылады.
Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілік ... ... ... ... ішінде зерттеулерінің негізгі нәтижелерінде көрініс тауып отыр: ҚР ҰИА ... ... ... ... ҚР ҰҒА ... э.ғ.д., профессор А.Қ. Қошанов (ғылыми жетекшілер), э.ғ.к., доцент Б.Д. ... ... ... ... В.Ю. ... ... профессор Ф.М. Дінішев, э.ғ.к., доцент С.А. Аханов, э.ғ.к. Ф.К Әлжанова. Бұл ғалымдар еліміздің ... ... ... дамыта алатын, болашағы бар салаларды кластерлеу алғышарттарын зерттеп, ... өз ... ... ... тарауда ұлттык, экономикалардың салыстырмалы артықшылықтарын халықаралық еңбек бөлінісінде пайдалану теориясына негізделгеп ұлттык бәсекеге қабілеттіліктің негізгі ... ... ... үш ... ... ... карастырылады. Басты назар елдердің бәсекелік басымдылығының детерминант ... ... және ... ... санына карай" (бәсекелік ромб (немесе алмас)" деп аталып жүрген М. Портердің үлгілеріне аударылды. ... ... мен ... ... ... ... ... және ақпараттану жағдайында портерлік үлгілердің өміршең еместігі туралы қорытынды жасалып отыр. Ешбір шын мәнінде ... ... ... ... үлгілердің қатаң түрде шектелген шеңберіне негізделмейді, әрбір стратегия ең алдымен барлық ішкі және ... ... ... ... ... даму ... ... салиқалы әрі жан жақты талдауға негізделуі шарт. Аталмыш тарау сонымен бірге қазіргі ... ... ... ... рөліне де арналады. Оның ішінде әлемдік жалпы өнімдегі, әлемдік саудадағы,тікелей шетел инвестицияларының ... ... ... ... ... ... динамикасының сандық бағасы беріледі. Мұнда әлемдік деңгейде макроэкономикалық шамаларының төмендігіне ... ... ... дамуы үшін орасан әлеует иесі екені алға тартылады: бұл -- ... аса бай ... ... ... экономикасы дамуының Орталық және Шығыс Еуропа, сонымен катар Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы сияқты жаңа дамып отырған ... ... ... ... ... ... Екінші тарау әртүрлі халықаралық ұйымдар ұстанатын үлттық экономиканың бәсекеге кабілеттілігін бағалау критерийлерін кешенді ... ... Бұл ... ... ... келе ... ... сияқты нарықтарда жүріп жатқан ақиқи экономикалық процестерге барабарлығы ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін бағалау критерийлерінің артықшылықтары мен кемшіліктері анықталып, осының негізінде бұлардың бәсекеге қабілеттілігін бағалау ... ... ... ұсыныстары әзірленді. Мәселен, ұлттық экономикалардың дамуын кешенді көрсететін және сараптау бағаларға тән болатын субъективтіліктен ада көрсеткіштер жиынтығы ұсынылып отыр.
Үшінші тарауда ... ... ... ... ... арттырудың негізгі бағыттары зерттеледі. Отандық қаржы жүйесі ... ... ... және ... аспектілері жан-жақты карастырылып, экономиканың бұл бөлігінің эвалюциясы көрсетіледі, онын, дамуының басымдылықтары анықталады. ... ... ... технологиялық және иновациялық салаларыныңн тереңдетілген талдаулары ұсынылады.Ұлттық бәсекеге қабілеттіліктің осындай екі ... ... ... ... дамып отырған экономикалық орта егжейтегжейлі қарастырылады. Әлемдік тәжірибені талдау негізінде ... сала ... ... ... ... кәсіпорындардың инновациялық қызметтерін жүзеге асырудың ме-ханизмдері ұсынылады. Республикадағы экономиканың ғылымды молынан қажет ететін бөлігін калыптастыру мәселелеріне ... ... ... Бұл ... ... байланыста ұлттық бәсекеге қабілетгілікті арттыруға септігін тигізетін тиімді аймақтық ... ... ... де ... оны ... ... механизмдері ұсынылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.Жұмыстың негізгі мақсаты - ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мен дамыту жолдарын жетілдірудің теориялық, әдістемелік негіздерін жасау және оларды енгізуге тәжірибелік ұсыныстар беру. Аталмыш ұйымдар мен зерттеу институттары ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін көтеру мәселесі мемлекеттік экономикалық саясаттың басым міндеттеріне алынды.
Осы мақсаттарға негізделіп, ... ... ... ... ... ... пен нарықтың инновациялық процестерге бірге қатысуы саясаттың мәні, ... және ... ... ... ... ... маңыздылығы мен сипаттамаларын және теориялық-әдіснамалық негіздерін жүйелеу;
* бәсекелестік экономиканы дамытудағы шетелдік тәжірибесін талдап қорыту;
* инновациялық белсенділікке мемлекеттік қолдау көрсетудің ... ... ... ... жаңа ... ... ... болуына байланысты бұрынғы инновациялық институттардың да қатар жұмыс істеуін ... жаңа ... ... мен ... қамтамасыз ету шараларын қарастыру;
* инновациялық қызметке мемлекеттік қолдау көрсетуді негіздеу;
* кәсіпорын тораптарын қолдау шартын белгілеу.
* Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... етуге бағытталудың даму жолдары мен мәселелерін көрсету;
Зерттеу пәні - жаһандану ... ... ... ... арттырудың негізгі бағыттарының айқындалуы.
Зерттеу объектісі ретінде Қазақстан Республикасының ұлттық бәсекеге қабілеттілігінің инновациялық -технологиялық құрауыштары алынды.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... және отандық ғалым-экономистердің кластерлік өндіріс кешендерін қалыптастыру, бәсекеге қабілетті өнім өндіру арқылы аймақтардың ... ... ... ... ... еңбектер қолданылды.
Зерттеуде танымның диалектикалық тәсілі, жүйелі талдау, ... ... және ... ... пайдаланылды. Қазақстан Республикасы заңдары, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтары мен жолдаулары, Қазақстан Республикасының 2003-2015 жылға араналған ... даму ... ... басым секторларында пилоттық кластерлерді жасау мен дамыту жөнiндегi жоспарларды бекiту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 25 ... N 633 ... ҚР ... мен талдау жөніндегі Агенттігінің мәліметтері зерттеудің ақпараттық базасы болып ... ... ... ... ... ұсынылымдары:
- қаржы секторының бәсекеге қабілеттілігі: теориялық және практикалық мәселелерін одан әрі ... ... ... ... қабілеттілігінің инновациялық-технологиялық құрауыштарын айқындап, оларды қолдану;
- әлемдік тәжірибедегі бәсекеге қабілеттілікті арттыру және оны жүзеге асыру механизмдерінің аймақтық ... ... және ... ... ... ... магистерлік диссертацияның ғылыми жаналығын көрсететін және қорғау пәні болып келетін мынадай нәтижелер ... ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі еліміздің бәсекеге қабілеттілік деңгейі анықталды;
* Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін анықтаудың жетістіктері мен кемшіліктері анықталды;
* әлемдік тәжірибедегі бәсекеге қабілеттілікті ... ... ... ... ... және ... жолдары, бағыттары көрсетілді.
Жұмыстың практикалық маңыздылығы.Магистерлік диссертацияны зерттеу ... ... ... ... экономикалық қызметтерінде және практикалық қорытындылар мен ұсыныстар оқу процесінде қолдану мүмкіндігімен ... ... ... ... ... зерттеудің негізгі мәліметтері ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары мен ғылыми еңбектер жинағында ... ... ... мен ... жұмысы: кіріспе, үш тараудан тұратын негізгі бөлім, қорытынды және ... ... ... 17 ... 11 суреттен тұрады.
1 Ұлттық өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің теориялық негіздері
1.1 Жаһандық ... ... ... ... ... ұғым және оның үлгілері
Бәсекелестіктің жалпы ұғымы туралы бастап айтатын болсақ. Бәсекелестік дегеніміз не? Оған жарыстың қандай түрін жатқызады? ... ... ... ... бәсекелестік - . [1,45б.] Бәсекелестіктің туындауының бастапқы алғы шартына ... да бір күш ... ... қол ... алатын бірнеше агенттердің бір мезгілде қалауына ілінген шектеулі көлемдегі ресурстардың болуы жатады. Жоғарыда айтылған ресурстың шектеулілігі, оның тартымдылығы және ... ... ... оған қол ... сияқты элементтердің болуы бсекелестіктің тууы үшін міндетті болып саналады. Егер ресурс шектеулі немесе тартымды болмаса бәсекелестік проблемасы туындамады.Себебі ол ... ... ... жеңу,күш салу әрекеттерін талап етеді.Егер ресурсқа тек қана бір агент таласса, онда жарыс алаңы ... ақ ... ... ... бірнеше жарысушылар үшін қол жетімсіз болса,мұнда да бәсекелестік туралы айтудың қажеті жоқ.Сонымен,бәсекелестік екі немесе көп ... ... ... ... да бір күш ... арқылы қолжетімді болатын бір ғана шектеулі ресурсқа бағытталған әрекеттері.
Бәсекеге қабілеттілік тұжырымдамасы ... ... ... ұлттық экономикалардың салыстырмалы артықшылықтарын арзан жұмыс күші,бай табиғат ресурстары және т.б мұндай ерекшелігі жоқ елдерге өнім экспорты және ... ... ... ... ... артықшылыққа ие болып отырған елдерден өнім импорты үшін пайдалану теориясына негізделген.
Бәскелестік индустриалды қоғамның динамикалы дамуының негізін құрайды, бастапқы кезде ашық ... жеке ... ... ... ... ... оның жүзеге асуының бағалық механизмінде артықшылық ішкі және шетелдік нарықтарға беріледі. Бұған қоса бәсекелестік ұғымының өзі үш ғасыр бойы дамып, ... ... ... ... ескеру керек.
Жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнім ІЖӨ ... мен ... ... ... ... ... ... экономикалық кеңістіктегі еларалық және фирмааралық бәсекелестік үшін біршама сапалы жағдайлар тудыруға түрткі болады.Өндірістік даму ... ... ... ... ... ... тұтынушыға жеткізуге дейінгі барлық кезендердегі ғылыми техникалық жетістіктер мен инновацияларға негізделген салыстырмалы ұлттық басымдылықтарды басымдықпен пайдаланудан бастап динамикалы түрде ... ... ... артықшылықтарды пайдалануға дейінгі бәсекелестіктің жалпы бағыттын өзгертіп отыратын жаңа жағдайлар туындайды.
Салыстырмалы артықшылықтар әр елге табиғатынан тән болады,олар тұрақты,мәңгі емес,қайталанбайды.Бәсекелік артықшылықтар ... ... және адам ... ... ... жағынан шексіз. Сондықтан салыстырмалы және бәсекелік артықшылықтарды ажырату керек. Бір ... ... ... және ... артықшылықтардың интеграциясы оның жаһандық экономикалық кеңістіктегі бәсекеге қабілеттілігін арттыру.[1,67б.]
Бәсекеге қабілеттіліктің үш экономикалық үлгісі. Бәсекелестікті талдау ... ... ... ... бұл ... бәсекелестіктің экономикалық теорияларың барлығына сараптау жасауды басшылыққа алмайтының,мұнда басты назар үш трек тәсілге аударылатын ... ... ... ... ... ұғымын сипаттайтын идеалды алғышарттар жиынтығы алға қойылды. Бұл алғышарттарды мейнстрим өкілдерінің бірі Дж.Стиглербылай сипаттайды:
1.Берілген өнімді шығаратын фирмалар саны ... ... ... ... ... әсер ете ... едәуір көп;
2.Өндірілетін тауарлар біртекті, сондай ақ тұтынушылар қандай да бір белгілі фирманың тауарына ... ... ... бір ... ... ... ... дербес агенттерді құрайды;
4.Фирма өкілдер маңызды нарық факторлары жөнінде ... ... ... ... ... экономистер тарапынан көп қайтара жан-жақты сынға алынган болатын. Жетілмеген бәсекелестік (Дж. Робенсон) және монополистік бәсекелестік (Э. ... ... ... ... ... сыни дәйектемелер ұсынылған болатын. Акиқаттағы шаруашылық өмірде жетілген бәсекелестік үлгісінің постулаттарының болмайтыны пайымдалады. Жетілген (таза) бәсекелестіктің ... ... ... бір ғана ... болуын талап ететін абсолюттік монополия орналаскан осьтің ... ... ... ... Осы екі ... ... синтезі нарықтың бөлшектенушілік алғышарты арқылы жүзеге асырылады. Тауарлар жиынтығы біртекті емес, керісінше ол гетерогенді және әрбір өндіруші баска ... ... ... өз ... ... ... ... Бұған қоса бәсекелестіктің өзі бұл бөлшектенушілікті тудырады, өйткені әрбір фирма өзіндік бөлек нарықтық бет-бейнесін ... ... ... ... алушылардың қалаулары да бірдей емес. Бұл - сұраныстың мұндай иілгіштігін, жетілгеп бәсекелестік теориясында көрсетілгендей, абсолюттік мүлде ... ... ... ... ... ... ... алушылар берілген өнімнен бірден бас тартпайды. Бұл олардың тек баға деңгейіне ғана ... ... ... де көп ... Өнімнің сапасын арттыру, қосымша қызмет көрсету, жарнама арқылы ... ... алға ... және т.б. ... ... бәсекелестік формалары да үлкен маңызға ие. Бұл туралы Дж. Робинсон: .Нарықтың әртүрлі бөліктеріндегі ... ... ... бір түрі ... ... өндірушінің түрліше баға қоюы арқылы көрініс табатын бағалық дискриминация сияқты ұғым да бар. Жетілген бәсекелестік ... ... оның ... ... Ф. Хайектің мынадай тұжырымы белгілі: "Жетілген бәсекелестік теориясында сөз ... ... деп ... ... ... ... ... сол бәсекелестік процесі қол жеткізіп, соның барысында жасалуға ... ... ... ... ... қалыптыжағдайлар ретінде қарастырады>>. Сонымен, бұл теория ақиқаттағы шаруашылық ... қол ... ... емес жағдайлардағы ұзақ мерзімді бірқалыптылықтың идеалды жағдайын суреттейді. Бұған балама ретінде Ф. Хайек бастапқы ... ... ... ... әлі ... ... ие нарық қатысушыларынан тұратын бәсекелестіктің динамикалық үлгісін ұсынады. Бәсекелестік жетіспейтін білімдерді жинақтау ісі жүзеге асатын жаңа мүмкіндіктер ашу процесіне ... ... ... тек ... бір дәрежеде ғана нарықтық процеске практикалық қатысудың алдында жүреді, бұл агенттер үшін сонымен бірге акпараттық ағынды ... ... де ... [2,112б.]
Бұған қоса әртүрлі фирмалар ұсынатын өнімдер мен қызметтербіркелкі емес, бұл жетілген бәсекелестік теориясындағыға қарағанда бәсекелестікті біршама күрделі көп ... ... ... ... ... ... орын алатын монополиялардың екі түрі арасындағы айырмашылықтарды ерекшелеп көрсетеді. ... түрі ... ... ... де, басқа қатысушылар тарапынан тиімділік жағынан айырмашылық жойылғанша қолда бар артықшылықтарды қамтамасыз етіп отырады. Бұл жағдайда пайда болатын бәсекелестік нарық ... ... ... болмайды, ол рационалды әрі тиімді қатысушылары занды (уақытша болса да) артықшылықтарға ие болатын жеке кәсіпкерлік күш салудың нәтижесі ретінде ... ... ол ... ... басымдылыққа ресурстарға рұқсатқа (мысалы, "биліктен лицензия" алу) негізделген монополияның екінші түрінің салдарынан туындаған кез келген бәсекелестікке қарағанда ... ... ... ... ... жартысында бәсекелестік жаңа белгілерге толығады. Біріншіден, бастапқы ашық нарықтардағы жеке тауар өндірушілердің еркін бәсекелестігі әртүрлі ... ... ... ... ... протекционизмнің көмегімен) нарықтардағы монополистік және олигополистік құрылымдардың бәсекелестігімен үйлеседі. ... ... ... ... ... бағалық әдістерге қарай жылысу байқалады, дегенмен де ақиқаттағы экономикаларда әрдайым бұлардың үйлесіп отыруы ... ... ... ... ... ... өнімді тұтынудың жеке тұтынушылық жәнеинвестициялық сұраныстарды қанағаттандыруға қарай өзгеруі бәсекелестік қарқынының дамуымен ... ... ... ... ... туындауына алып келді. Бәсекеге түсуші субъектілерге түбегейлі өзгеріп отыратын сұраныс, нарықтың біршама күрделі конфигурациясы жағдайыңда өндіріс өнімділігі және ... пен ... ... пайдалануда қалыпты немесе одан жақсы нәтижелерге қол жеткізіп отыру кажет. Тұтынушы үшін бәсекелестік уақыт өткен сайын агрессивті ... алып келе ... -- ең ... ... ғана өмір сүре алады. Көп жағдайда бәсекелестік күрес жойқын сипатка боялады. Осының салдарынан бәсекелестер серіктестік қатынасқа түсетін ... ... ... ... жоғары деңгейі қалыптасады. Икемді альянстардың кұрылуы, бәсекелес-серіктестердің жаңа ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... ... екі ... да бәсекеге кабілеттілігін арттыра түспек. Бұлармен катар мемлекет "адал" бәсекелестікті қорғау ... ... ... ... ... ... жаңа тәсілдсрін іздестіреді.
Индустрияалдық қоғамдағы жиынтық сұраныстың өсуі мен материалдық өндірістің тиімділігінің қарқынды артуы, бір жағынан, ... ... ... ... қойса, екінші жағынан, жұмыс күшінің едәуір бөлігінің кызмет көрсету аясына құйылуына қолайлы алғышарттар жасады. Өндірістік коғам шеңберінде XXI ... ... ... ... ... постөндірістік кезеңге өтудің жағдайлары пісіп-жетіліп келеді.
Постөндірістік қоғам XX ғасырдың 70-жылдарының ортасынан бастап калыптасып жатыр, ол ғылымды қажет ... ... мен ... ... өндіруге құрылады. Базасында ақпараттық технологиялар дамитын білім мен ақпарат бәрінен жоғары бағаланады. Қазіргі кезде әлемдік шаруашылықтың жаһандануы мен жаңа ... мен ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілік проблемасы айрықша қызығушылық тудырып отыр. Проблеманың мәні айтарлықтай дамып ... ... ... технологиялармен (мысалы, Интернет-технологиялармен) байланысты Интернет-кеңістік сияқты қарқынды кеңейіп келе жатқан ақпарат кеңістіктерінің ... ... ... ... ... ... ... басымдықтарын пайдалануында жатыр. Шынында да қазіргі экономикада бәсекелестік басымдықтар ақпараттық төңкеріспен тығыз байланысты. Бұл XX және XXI ... ... ... ... капиталдандыру шамалары бойынша мұнай-газ, автокөлік және металлургия өнеркәсібіндегі дәстүрлі фирмаларды басып озып, көшбасшылық орынға ие болуынан туындап отыр. ... ... ... әлемдік нарықтардағы жаһандық бәсекеге кабілеттілігімен ұлттық нарықтағы бәсекеге кабілеттілігін, ... ақ ... және ... ... микродеңгейлердегі (фирмалар деңгейіндегі) бәсекеге кабілеттілігін ажыратқан жөн.
Әлемдік экономикалық әдебиетте бәсекеге ... ... ... жиырма бес жылдың ішінде өзектілердің біріне айналып отыр.
Бұл мәселе (нақты нарықтардағы бәсекеге кабілеггілік ретінде емес) кең ... ... ... XX ғасырдың 80-жылдардың басында жапоп экономикасы табыстылығының себептеріне, америка экономикасын "бейиндустриалдау" каупінің алдын алу жолдарына ... ... ... ... болып, ұлттық бәсекеге қабілеттілік бойынша Кеңестің сараптамалық басылымдарында көтеріліп отырды.[3,120б.]
Жаһандық бәсекеге қабілеттілікке катысты ғылыми зерттеулер ... ... ... ... тұратын Бүкіләлемдік экономикалық форумның әзірлемелері (World Есоnоmіс Ғorum - WEF) ... орын ... ... ... ... зерттеулері әлемдік экономикалық жүйенің жаһандануының қарыштап өскен XX ... ... ... ... ие болды. [4]
Жаһандық деңгейдегі елдердің макро және микробәсекеге қабілеттілігін салғастыру проблемасын нақты талдауға және қолданбалы ... ... ... осы тақырып бойынша кең көлемде мәліметтер қорын калыптастыруға. БЭФ сарапшыларының сіңірген ... зор. ... және ... ... косымша БЭФ сарапшыларының басты назарына фирманың сапасы мен кәсіпкердің орта сапасы да ілікті.
Сондай-ақ Менеджмент және даму халыкаралық институтының (IМD),World ... ... ... ... да 1989 ... бастап әзірленіп, жарияланып отыратын елдердің әлемдік бәсекеге кабілеттілігі туралы жылдық басылым - кітаптары да ... ... ... ... болып отыр. Жинақталған аналитикалық ақпараттары бай әрі кұнды больш табылатын (20 негізгі көрсеткіштер ... ... ... ... кабілеттілігінің төрт басты факторы негізінде өңделген 314 критерий) аса ерекше басылым ғылыми ортада ... ... ... ... ... бағаланады.
Аталмыш ұйымдар мен зерттеу институттары жүргізген зерттеулердің нәтижесінде елдер, салалар, бәсекелес компаниялардың бәсекеге қабілеттілігін көтеру мәселесі мемлекеттік экономикалық ... ... ... ... Басқаша айтқанда ол дәстүрлі өнеркөсіптік саясаттың орнын басты деуге болады.
Өнеркәсіптік саясаттың мәні ресурстарды тікелей немесе жанама құралдар арқылы таңдаулы бөліктер мен ... ... ... ... ішкі және сыртқы бәсекеге кабілеттілігін қолдаута негізделеді. Бәсекеге қабілеттілік саясаты өнеркәсіптік саясат қорындағы көптеген құралды пайдаланады. Алайда ол ... ... ... дәл верификацияланатын мақсатқа ие. Жай ғана салалық өнеркәсіптік саясатқа ... ол ... мен ... ... кең жиынтығын құрайды. Жаһандану, жаңа экономиканың қалыптасуы, ірі әрі кешеңді инновациялардың қарқынды өсуі, соның нәтижесіңде салааралық ... ... ... ... бәсекелік басымдықтардың қалыптасуы мен дамуы ұлттық өркендеу мен өмір сапасының көтерілуінің тұрақты ... үшін ... ... ... қабілеттілік" ұғымының әртүрлі анықтамалары бар. Мәселен, америка авторларыныңпікірінше ұлттык, бәсекеге қабілеттілік тұжырымдамасы "ұлттық экономиканың басқа елдерде өндірілетін тауарлар және ... ... ... ... жағдайындағы тауар және қызмет түрлерін өндіруі мен тұтынуына кабілеттілігі, бұған қоса мүның нәтижесінде халықаралық экологиялық стандартты ... ... ... өмір сүру ... ... тиіс". Ресейдің бірқатар ғалымдарының пікірінше білім ... ... ... -- өмір ... ... ... ... байланыстар болмаған жағдайда өздігінен алғанда аса маңызды болып табылатын сыртқы ... оң ... да, оң ... балансы да,алтын валюта қорының өсуі де бәсекеге қабілеттіліктің абсолютті жеткілікті критерийлері бола алмайды.
1.2 ... ... ... ... әсер ... негізгі факторлар және олардың халықаралық деңгейде қарастыру тұжырымдары
Бәсекеге кабілеттілік проблемасына қатысты шетел авторларының іргерлі еңбектерінің санатында ... ... ... ... 1993 жылы "Халықаралық бәсекелестік (Международная конкуренция)>>[5] атымен орыс тіліңде жарық көрген "Елдердің бәсекелік басымдығы" атты зерттеуін ... ... ... ... автор жаһандықкөлемдегі елдердің бәсекелік басымдығының эволюциясын, халықаралық қарсыластықтағы елдердің бәсекелік басымдықтарының детерминаннттары мен динамикасынан тұратын еддердің ... ... жаңа ... ... ... жасайды.
М.Портер елдің бәсекелік басымдығын жеке фирмалардың халықаралық бәсекеге ... ... ... ... яғни ... саланың фирмаларының бірлестігі тұрғысынан қарастыру керек дейді, мұнда сондай-ақ осы ... ішкі ... ... ... білу ... ... маңызды болып табылады. Ол сонымен бірге басымдық топтарының санына қарай анықталып, бәсекелік ромб" (немесе ... деп ... ... ... ... ... детерминант жүйесін жасап шығарды. Оған:
* түрткіжайттық жағдайлар: адам және табиғат ресурстары, ғылыми-ақпараттық әлеует, капитал, инфрақұрылым, ... ... өмір сүру ... түрткіжайты;
* ішкі сұраныс жағдайлары: сұраныс сапасы, әлемдік нарықтағы сұраныстың даму ... ... ... ... дамуы; салааралык, және кіызмет көрсетуші салалар (салалар кластері); шикізат пен жартылай өнімдердің түсу ... ... түсу ... ... ... мен ... ... салалары;
* фирмалар стратегиясы мен құрылымы, салаішілік бәсекелестік: стратегия мақсаттары, үйымдастыру тәсілдері, фирмалар менеджменті, салаішілік бәсекелестік.
Осыған қоса елдегі жакдайға ... ... әсер ... екі ... ... бар. Бұл кездейсоқ оқиғалар (яғни фирма басшылығы ... ала ... ... және мемлекеттік саясат.
М. Портердің басты тезисі болашағы зор бәсекелік басымдықтар сырттан емес, ішкі нарықтарда жасалады ... ... ... ... М. ... он елдің ішіндегі 100 саланың бәсекелік мүмкіндіктерін талдап шықты. Барынша бәсекеге қабілетті трансұлттық корпорациялар жүйесіз түрде ел елде бытырап ... ... бір ел, ... кейде бір елдің бір өңірі ішінде шоғарлану үрдісінің күшті екені анықталды. Бұл әлемдік нарықта бәсекеге кабілеіттілікке ие болған бір немесе ... ... ... оң ... ... ... мен ... сияқты жақын қоршауына титізетіндігімен түсіндіріледі. Ал қоршаудың жетістіктері өз кезегінде берілген компанияның бәсекеге қабілеттілігінің ... ... ... ... ...
Нәтижесінде бір-бірінің бесекеге кабілеттіліктерінін өзара өсуіне септігін тигізетін фирмалардың, тығыз байланыстағы салалардың қоғамдастығы кластерлер калыптасады. Мемлекеттін ... ... үшін ... ішкі ... даму нүктесі рөлін атқарады. Біріншінің соңынан әдетте баскалары құрылады, сонан соң елдің халықаралық ... ... ... ... арта түседі. Ол жекелеген кластерлердің күшті тұғырына негізделеді, ал ондайлар болмағаңда ең дамыған деген экономиканың өзі көмескі нәтижелер ғана бере ... ... ... ... ... бағыттары бойынша таратылады: басқа салалардан келген жаңа өндірушілер ғылыми-зерттеу жұмыстарына (ҒЗЖ) демеу болу, жаңа ... ... үшін ... қаражаттарды қамтамасыз ету арқылы дамуды жеделдетеді; еркін ақпарат алмасу және көптеген бөсекелестермен байланысы бар жеткізуші немесе түтынушы ... ... ... ... ... болады;
* көбінесе мүлдем күтпеген кластер ішіндегі өзара ... ... жаңа ... ашылуына әкеліп, тіптен жаңа мүмкіндіктерді тудырады;
* адам ресурстары мен идеялары жаңа комбинациялар құрайды. Жалпы алғанда әркайсысы қызметінің негізгі белгілерін камтитын ... 3 ... кең ... ... ... ... қайсыбір ғылыми мекемелерге (ҒЗИ, университеттер және т.б.) байланған туыс бөліктер ішіндегі ... ... ... ... формалары;
* бұл тігінен алғандағы өндірістік тізбектер - өндіріс процесінің аралық, кезендері кластердің ядросын құрайтын (мысалы, тізбегі) біршама тар ... ... бұл ... бас ... ... ... желілер де кіреді;
* бұл агрегацияның жоғары деңгейінде анықталатын өндіріс салалары (мысалы, ) немесе бұдан да жоғары агрегация деңгейіндегі ... ... ... ... кластер").
Кластерлер туралы айтқанда бірін-бірі толықтыратын 2 стратегияны ажырату керек:
* берілген кластерлердегі білімдерді пайдалануды арттыруға бағытталған стратегиялар;
* кластер ... ... жаңа ... құруға бағытталған стратегиялар.
Уақыт өте келе тиімді жүмыс істейтін кластерлер ірі капитал салымдарына ие ... ... ... ... ... яғни ... өз ... жай ғана жиынтығы дегеннен жоғары тұратын кұрылымға айналады. Кластердің орталығы ... ... ірі ... ... ... да, ... арасында бәсекелестік қатынас сақталады. Бұнысы арқылы кластер картель мен қаржылық топтан ерекшеленеді. Қарсыластардың, олардың сатып алушылары мен ... бір ... ... ... ... ... ... бойынша мамандануды дамытады. Сонымен бірге кластер басқа да ұсақ фирмаларға, кіші кәсіпорындарға жұмыс береді. Бұдан ... ... ... ... ... ... түрі - тудыруға алып келеді. Тігінен интеграциялану ... ... ... ... ... және технологиялық өнертабыстардың бейберекет шоғырлана салуын емес, жаңа білімдер мен технологиялардың белгілі бір жүйемен таралуын калыптастырады. ... ... ... ал ... бәсекелік басымдыққа ұтымды енгізілуі үшін кластердің барлық ... ... ... ... ... ... ... шаралардың бірі болып табылады.
Сонымен, ынтымақтастық уақыт өткен сайын қажет бола түсуде, бірақ ... ... ... да жоқ ... ол өз бетінше әрекет ету (нарықта өзіндік қолтаңбасын қалдыра білу, жаңа тауарлар мен технологияларды өз бетінше игеру) қабілетінен ... ... ... да бірқатар елдерде соңғы онжылдықта әлемдік нарықта өз күші мен бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... ... негізінде құрылган "кластерлік стратегиялардың" тиімділігі ерекше мән алып ... ... ... бар ... ... ... озара қатынасқа түспеген компаниялардың жаңа желілерін құруга бар күшін жұмылдырады. Бұнда мемлекет кластерлердің қалыптасуына септігін тигізіп қана қоймай, сондай-ақ өзі де ... ... ... ... ... ... елдерде кеңінен қолданылады.
Мәселен, Германияда 1995 жылдан бастап Віо Regіо биотехнологиялық кластерлерін құру бағдарламасы жұмыс істейді. Ұлыбританияда үкімет Эдинбург, ... және ... ... ... ... ... ... ретінде анықтап қойды. Норвегияда үкімет кластерлері ішіндегі фирмалардың бірлескен қызметіне қолдау көрсетіп отырады. Финляндияда барлық ... жүйе ... ... ... ... десе де ... Білім таратудағы әртүрлі кластерлердегі фирмалардың тығыз өзара әрекеттестігі олардың сауда карсыластары алдындағы бәсекелік басымдығын қамтамасыз етеді. Финляндия зерттеу әрі ... ... ... да алда ... Жаңа технологияларды ендірудің арқасында ғаламшардың орман қорының 0,5 ... ғана ие ... ... Финляндия әлемдік көлемде өндірілетін борлы қағаздың 25 ... ... ... ... күні Финляндия - жеңіп шыққан елі, ал өндіріс пен жаңа ... ... ... ... ... ... ең ... ретінде мойындалды. Финдік жетістіктің формуласы үш классикалық косындыдан тұрады: білім берудің жоғары ... ... ... ... ... ... ... және дамыған инновациялық инфракұрылым. Сондықтан ТЭФ тізімінде Финляндияның соңғы 4 жылда көшбасшылық орында тұрғаны да бекер емес.[6,260-277б.]
Сонымен, еуропалық көптеген ... ... ... қарамастан өздеріне тиісті қандай да бір кластерлік стратегияны тандап алып отыр. Біршама айқын формада осындай стратегияны жүзеге асырып отырған ... ... ... ... ... ... Квебек (Канада), Финляндия жатады, сонымен бірге басқаша ... ... ... ... ... бері қолданылып келе жатқан елдерге Оңтүстік Африка, Франция мен Италия жатады.
Қазіргі кезде сарапшылар өзара үйлестірілуінен ... ... ... ... ... ... сипаттамасын көрсетіп отыр:
* географиялық.: тым жергілікті (мысалы, Нидерландыдағы ... ... ... шынайы жаһандыққа (аэроғарыштық кластер) дейінгі экономикалық белсенділіктің кеңістіктік кластерлерін кұру;
* көлденең: бірнеше салалар/бөліктер бір ірі кластерге кіреді ... ... ... ... ... ... кластерлерде өндіріс процесінің аралық кезеңдері бола алады. Мұнда ... ... ... ... ... және инновацияларды толық орындаушысы болып табылатындығы маңызды;
* латералды: жаңа комбинациялардың (мысалы мультимедиалы кластер) туындауына әкеліп, кеңкөлемдігі әсерінен үнемдеуді қамтамасыз ... ... ... бір ... ... технологиялық: бір технологияны пайдаланатын салалардың жиынтығы (мысалы, битехнологиялық кластер сияқты);
* фокустық: ... ҒЗИ ... оқу ... ... бір ... жұмылдырылған фирмалардыңкластері;
* сапалық: мұнда фирмалар шынымен де ынтымақтастықта ма деген ... ... олар бұны ... ... ... ... ... маңызды. Желі әрдайым автоматты түрде инновациялардың дамуына демеу болып отырады деуден аулақ болу керек. Желі ... ... ... ... ... ... де ... Жабдықтаушылармен арадағы байланыстар инновациялық процесстерді дамытуы мүмкін, алайда бұл байланыстардың шығынды ... ... арта ... олардың қаржылық мүдделерін шектеу мақсатындапайдаланылуы дакездесіпжатады. Мұндай жағдайда желілер тұрақты да, қозғаушы да бола алмайды.
Сонымен, бастапқы ... ... ... ... ... кластерлік тәсіл уақыт өте келе мынадай кең ауқымды ... ... ... де қолданылды:
* мемлекет, аймақ, саланың бәсекеге қабілеттілігін талдауда;
* жалпымемлекеттік кәсіпорындық саясаттың негізі ретінде;
* аймақтық даму бағдарламаларын әзірлеуде;
* инновациялық әрекетті ... ... ... ... және кіші бизнестердің өзара әрекеттестігінің негізі ретінде.
М.Портердің өткен ... ... ... ... атты ... ... даму ... анықтап берді. (Рorters five forces), (ValueChain) және ... атты ... ... ... ... ... ... негізіне алынды. Сонымен бірге аталған үлгілерде көрініс тапқан М. Портердің идеялары ... ... мен ... күштілігімен қатар сынға да жиі ілігеді.
М. Портердің идеялары ... ... ... ... сынға алына бастады. Сыншылар М. Портердің еңбектері жарияланған кезеңнен бері де ... ... ... ... ... атап ... Жаһандық ақпараттану мен коммерция үшін алаңға айналған Интернет рөлінің артуы іскери әрекеттің барлық салаларына елеулі әсерін тигізді.
Шыныменде, М. ... ... ... XXғасырдың 80-жылдарғы экономикада көрініс берген күшті бәсекелестікпен, конъюктураның мерзімді өзгерістерімен және біршама тұрақты на-рықтық құрылымдарымен ерекшеленетіп тұжырымдарға арқа тірейді. М. ... ... ... ... ... жағдаятты талдауға (клиенттер, жабдықтаушылар, бәсекелестер және т.б.) және болжалды түрде анықтала алатын ... ... жаңа ... ... және т.б. пайда болуы) аударылады. 5 бәсекелес күш ... ... ... компанияның өзіндік жағдайын нығайтудың нәтижесі болып табылады. Бүгінгі күні бұл күштердің аясында тұтастай өнеркәсіп салаларын қайта өзгертіп шығатын динамикалық өзгерістерді ... ... шығу ... ... ... ... модельдер бүгінгі күні өмір-шендігінен айрылып отыр. Л. Доунс жаңа стратегиялық құрылым мен ... ... ... ... және ... ... талап ететін сандық арту (цифровизация) (digitalization),, жаһандану ... және ... ... (deregulation) түріндегі үш жаңа күшті сәйкесімділігін ажыратып отыр.
Сандық арту ... ... ... ... ... нарықтың барлық ойыншылары да айтарлықтай үлкен көлемдегі ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігін иелене алады. ... ... ... немесе оның аутсайдерлері болып табы-латын ойыншылардың өздері де нарықтағы бәсекелестіктің принциптері мен деңгейіне түбегейлі әсер ету жағдайын иеленген ... ... ... ... ... Л. Доунс мысал ретінде, мәселен, телекаммуникациялық операторлар немесе ... ... ... ... ... ... өсіп келе жатқан рөлін келтіреді. үлгісі де, экономикалық құрылымның зерттеулері де бұл ... ... ... ... ... мен ... ... түсуі нарықтың барлық ойыншыларына дерлік сауда жасау, сату және жаһандық деңгейде ынтымақтасуға мүмкіндік береді. Мұның нәтижесінде орта өлшемдегі, ... ... ... бағдарланған өз бетінше импорт немесе экспортпен айналыспайтын компаниялардың өздері де жаһандық нарыққа еніп кетеді. Жаһандық және желілік ... ... ... жаңа ... ... ... ... Қазіргі кезде (М. Портердің ұсынысындағыдай) өзін баға немесе сапа бойынша көшбасшылық орынға жеткізіп кана қою жеткіліксіз. Қазіргі кезде ... ... ... қол ... мүдделі кең ауқымды серіктестік желілерді басқара отырып, бұрынғы кезбен салыстырғанда әлдеқайда тез ... ... ... ұзақ ... қатынасты дамыта білу кабілеті арқылы көріне алады.[7]
Бейүкіметтену (дерегуляция). Соңғы 10 жылда АҚШ пен еуропалық елдерде авиация, ... ... ... пен ... ... ... күрт қысқаруы байқалды. Ақпараттық технологиялар аясындағы жаңа мүмкіндіктерді пайдалану арқышы аталмыш салалардың ... бір ... ... кұрылып, өз дамуы үшін тиімді балама бағыт таңдауға жағдайы да келді, әрі оған мәжбүр де болды.
Л. Доунс М. Портердің үлгілерін ... ала ... жаңа ... ... ... жаңа әлем мен ... ажырап кетуінде ақпараттық технологиялар шешуші рөл атқарды деген қорытындыға келеді. "Ескі" экономикаІТ(ақпараттық технологияларды) өз мақсатына жетудің құралы ретінде пайдаланатын заман ... ... ... ІТ ... ... өзі ... өзгерте алады.
Л.Доунстық дәйектемелері сенімді екенін мойындау керек. Оның сандық арту, жаһандану, бейүкіметтену ретінде белгілеген түрткі жайттары (фактор) соңғы ... ... ... ... ... ... ... нарықтар әсересе ақпараттық технологиялар саласында технологиялық ілгерілеудің күшті ықпалына түсті. Сондықтан да ... тек кдна М. ... ... ... ... ... керек деудің тиімсіз екені анықболады. Мұның себептерін шетелдік зерттеушілер өзімізге дағдылы болған өнімдер мен қызметтерге ... ... ... ... ... ... good) атты жаңа категорияға тікелей қатыстырыла алмайтынымен көрсетеді.
Алайда ешбір шын мәнінде тиімді деген стратегия ... ... ... шеңберіне негізделген емес. XX ғасырдың 80-жылдардың өзіңде де тек портерлік үлгілер бойынша ғана ... құру ... ... ... болу керекдеген ескертпелер айтылатын. Әрбір стратегия барлық ішкі және сыртқы түрткіжайттардың егжей-тегжейлі әрі байсалды таддануына және ... ... ... дамуына негізделу керек.
үлгісіде макроэкономикаға негізделіп, оны мейлінше түсінікті ... ... М. ... тартымдылықты, әрі әлі ешкім алып тастай қоймаған нормадан асып түсетін ... ... ... мөлшерін максималдандыруға ұмтылу сияқты қозғаушы күштерді анықтайтын терминдер арқылы бес күштің ықпалындағы ... ... ... туралы сөз қозғайды (1 кесте).
Алайда салалық динамикалар мен бизнес-үлгілердің барлық ... ... М. ... ... ... ... ... алушы, бәсекелес, нарықтың жаңа қатысушысы және алмастырушы-тауар" координаталар жүйесінде қызмет етеді, жұмыс жасайды деген идеялары ешкандай да ... жок, Бұл идея - кез ... ... ... үшін өзгермейтін заңдылық.
Кесте1
М. Портердің үлгісінің сипаттамасы
Портердің бес күші
Микроэкономика саласы
Жабдықтаушылардың нарықтық өкіметі
Сұраныс пен ұсыныс ... және ... ... ... ... өкіметі
Сұраныс пен ұсыныс теориясы,тұтынушылардың қимыл әрекеті,бағалық иілгіштік
Қатысушы ойыншылар арасындағы бәсекелестік
Нарық құрылым,нарыққа қатысушылар саны,нарықтың даму көлемі мен қарқыны
Алмастырушы тауарлар ... ... ... ... тарапынан қауіп
Нарыққа кіру кедергілері
Сала тартымдылығы
Табыс нормасынан асып түскен кірістілік
Ескерту: Виlat D.KhusainovSystem Transformation in Kazakhstan and CEE ... ... Resarch Magazine - ... ... №1.- 2001. -Р. 36-40.
Тіпті казіргі кездің өзінде ескі де, жаңа да экономиканың өкілі ретіңдегі кез ... ... ... немесе қызметті өндіріп, оны баға/сапа катынасын мейлінше сәйкестендіріп сатуға және өз деңгейіндегі ... ... ... ... ... Сол on line ... өзі де алғашқы деңгейде жасалып, алғашқы тұтынушысына ие болу ... оны ... ... сайтқа кіруші не жарнама беруші ретіндегі сатып алушыны табу ... Л. ... ... ... жаңалығы портерлік тұжырымдаманы едәуір динамикалы,өзгергіш әрі күрделі қылғандығымен білінеді. Тіпті ең егжей тегжейлі ... ... де ... ... отырған технологиялық ілгерілеудің арқасында нарықта күтпеген жерден пайда бола қоятын әлеуетті жаңа катысушылар немесе алмастырушы-тауарларды ... ... ... ... өз ... процестері мен бизнес үлгілерін нарық дамуының жаңа динамикасына сәйкестендіруі тиіс екенінде дау жоқ. Дегенмен шикізатпен жабдықтаушылар және ... ... ... ... ... билігі туралыда да ойланған да аса кажет. ... күні ... ... ... ... ... мен ... әсер етуші көп құралдарға болып отыр. Портерлік үлгілер шеңберіңдегі дәстүрлі ойлау нарық басқа бір немесе бірнеше ... ... бір ... ... ... жағдайға қол жеткізуімен шектеліп қалған. Ал казір өзара тиімді ынтымактастық калыптастыру маңыздылық алып отыр. Бұл ... ... ... стандарттар, стратегиялық одақтар және т.б. болуы мүмкін.
Доунстық сында, М. Портер үлгілерінің негізіне сол кездің экономикалық жағдайлары ғана алынғандықтан, оның өміршендігі ... ... ... ... ... ... назарға алынады. Доунстың жаңа күштері біршама заманауи шынайы экономикалық жағдайлардан алынады. Ал бірнеше жылдың немесе ... ... олар да ... ... бір ... ... ... себебі экономикалық жағдайдың өзгеруімен катар алдыңғы кезекке экономикалық қозғаушы күштердің баскасы ... ... жаңа ... ... ең өміршеңі сандық арту болуы әбден мүмкін. "Жақсы" ақпарат кез ... ... үшін ... ... ... Карқындап дамып отырған технологиялық ілгерілеу,соның ішінде алдыңғы қатарда келе жаткан ақпараттық технологиялар экономиканың түрлі бөліктерін өзгерістерге үіиьфатумен болады.
Сонымен ... ... мен ... ... ... ... ... типтік процестер. Көптеген шетел сарапшыларының пікірінше, жақын болашақтағы бірнеше жылдың ішінде объективті мәні бар барлық затка өз ... ... ... Дәл ... ... ... қатысты да айтуға болады. Сайып келгенде барлық компаниялар өз әрекетін әлемдік экономикаға бейімдеуін күтуге болады. Ал мұны жасай алмағандар нарықта ... жету ... ... Егер бұл ... басы дәл ... ... онда ... жаһандық бейнесі менеджерлер үшін қазіргі кездегі шығындар мен сатылымдарды бақылау сияқты маңызға ие болмақ[8].
Сонымен, М. ... ... ... ... ... ... бұрынғыдай күшті емес. Жаңа экономикалық заңдылықтар қалыптасып, соның нәтижесінде нарыкқа ... ... әсер ... оны ... ... ... мұны М. Портердің теориясы жарамсыз болып қалды деп ұғынбау керек. Оны ... ... ... ... және ... ... ... әдістері мен теориясының бір бөлігі ретінде пайдалану керек. Осындай позицияны ... ғана оны кез ... ... ... -- ... жаңа немессі ескі, портерлік немесе басқа да экономикаларға қолдана беруге болады ұлттық бәсекеге қабілеттілік тұжырымдамаларын сараптауды аяқтай келе, ... ... ... ... ... нарықтағы елдің бәсекеге қабілеттілігі оның әлемдік нарықтағы бәсеке қабілеттілігінен ерекшеленуі мүмкін. Бұл әсіресе 2005 жылдан бастап БҰҰ-ның статистикалық ... ... ... келе ... ... ... ... транзитгі экономикалы елдерге тікелей қатысты. Ұлттық нарықтағы бәсекелестіктің әлемдік нарықты дамыған бөліктеріндегі бәсекелестіктен өзіндік ... мына ... ... ... ... анықталады: а төлем кабілеттілігі бар сұраныс құрылымы деңгейінің төмеңдігі жән жетілмегендігі; ә) бірдей тауарға ішкі және ... ... ... айырманың сақгалуы; б) Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҮ) мүше еддерімен салыстырғаңда экспорттық және импорттық салықтардын айырмашылығы; в) макро және микроэкономикалық ... ... ... ... ... ... және т.б. ұлттык нарықтың отандық және шетелдік қатысушыларының ... ... ... ... экономика, жемқорлық,: негізсіз тәуекелдер күшті әсер етеді. Бұның мысалына жоғары) технологиялық өнім мен ғылымды қажет ететін кызмет үлесі көп ... ... ... ... салыстырғандағы жаңа қалыптасып келе жатқан нарыққа жататын Қазақстанның экономи-касын келтіруге болады. Осының нәтижесінде бәсекеге түсуші субъекгілердің кұрамы ұлттық және ... ... ... ... ... ортаға ауысу елдің өмір сүрудеңгейін арттыру -- негізі мақсатпен байланыстырылмаған. Біздің ойымызша, соңғы жылдардағы бәсекелік ... ... пен ... түратын екі басты жүйелердің транспарентті байланысының жоқтығы елдегі ... ... ... ... ... ... Атап ... мемлекет бәсекелік ортаның негізгі шамаларын бизнестің қызмет ету жағдайларын (салықтық, несиелік, акша, ... ... ... ... ... ... ... анық тұжырымдап беруге және олардың тұрақтылығын камтамасыз етуге міндетті. Ал бизнес болса, өз кезегінде нарықтық ортадағы өнеркәсіптің бәсекеге қаблеттілігін ... ... ... ... ... үшін (ең ... халықаралық стандарттар бойынша жылдық қаржылық есептер шеңберіңде) өзінің шынайы каржылық арналарын ашуы керек.Қазіргі кезде қазақстандық экономиканың ... ... ... ... ... ... мен ... бәсекеге қабілеттілік механизмін пайдалануды тірек етеді. Отандық экономиканың шикізаттық, құраушылары бүгінгі күні казақстандық экспорттың бәсекеге ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан зерттеу процесінде ұлттық экономиканың салыстырмалық және басымдығы маңызды жайт болып табылады.
1.3 Сыртқы саудаға ... ... ... ... ... даму ... ... масштабта шешіледі. Бұл мағынадағы экономикалық саясат ұлттық деңгейдегі ... ... мен ... бар ... ... тоғысуымен анықталды. Соңғы он жылдықтарда бұл кеңістікке экономикалық блоктардың ұжымдық мүдделері көптеп шығуда. Дамыған ... ... ... ... ... ... ... бір қарама-қайшы іс-әрекеттер орын алуы мүмкін.
Өйткені кез келген ұлттық саясат олардың нақты экономикалық мүдделерін қорғауы немесе оларға ... ... ... ... жағдайда мемлекеттердің мүдделері арасындағы балансқа, мәмілеге немесе өзара жеңілдік жасауға қол жеткізуге бағытталуы тиіс. Ол сыртқы экономикалық ... ... ... ... ең алдымен қысым көрсету немесе қарама-қарсы шығу әрекеттерімен толығуы қажеттілігін адын-ала анықтайды.
Бәсекеге қабілетті ... ... ... ... мемлекеттің экспорттық, басқа сөзбен айтқанда сыртқы сауда саясатымен анықталады. Әлемдік саудаға бәсекеге қабілетті өнімді шығару ең ... ... ... саудасының дамыуына тікелей байланысты. Сауда саясатын жүзеге асырудың әлемдік тәжірибесі 2 принципке негізделген: еркін сауда және ... ... ... осы шараларды іске қосудың уақытша параметрлері бойынша, барлық мемлекеттер бір-бірінен өзгешеленеді. Мысалы, бірқатар мемлекеттер өз реформаларын импорттық ... ... ... курсынан; ал кейбіреулері оны толық ырықтандырудан бастайды.
Мысалы, Оңтүстік Корея, Базилия және басқа елдер ... ... тек қана ... ... арналған импорттық тауарларды шеттен әкелуге жағдайлар (бірқатар жеңілдіктер) жасады, ал эспорттық өндіріске ... жоқ ... ... ... ... оларға тыйым салынды. Осыған ұқсас әдістемені Тайвань қолданды. Ол ... ... ... ... ... Тым аса дифференцияланған әдіс-айлалар Малайзия тәжірибесінде көрініс тапты, ондағы шектелер белгілі бір өнімнің экспортына, ... ... ... ... салалның сандық параметірлеріне байланысты белгіленді. [9,36-40б.]
Сонымен бірге, сауда саясатының иімділігі үшін импортты ... ... ... ... ... өте маңызды.
Осылайша, көптеген елдер экспортты өңдеу дәрежесін арттыру ісін менсінбеді де, ... ... ... ... ... ... ... Бразилия өз тауарларын терең өңдеуді арттыру жолы бойынша жүргізіп отырды.
Әлемдік нарықтың динамикалық, өзгермелі коньюнктурасы жағдайында аргентиналық нұсқа ... ... ... ... ал ... даму ... болып саналады, өйткені ол алғашында халық шаруашылығының ... ... ... ... ... әдіспен дамудын көздеген еді.
Осы айтылғандардың мынадай қорытынды шығады: яғни сауда саясты бірінші немесе екінші әдісті жүзеге ... ... да, әр ... ... ... ... етеді. Бірақ мынаны атап өту керек, реформалардың ... ... ... ... ... ... аймақтық принциптерді күшейту жағдайларында елдер үшін экономикалық реттеу құралдарын таңдау әр алуан, кейде ... ... ... қазіргі кезде барлық постсоциалистік мемлекеттер сыртқы сауда ұйымына кіру жолында кедендік және басқа келісмдер шеңберінде қабылданған міндеттелердің қиындығымен кездеседі.
Әр ... ... ... ... ... ... ... мыналар анықталған, яғни дамушы әлем, әлемдік шауашылық байланыстардың біртұтас кешенінің күрделі әлеміне-ұлттық экономикалардың тиімді түрде кіруі сияқты ... ... ... ... ... тиіс.
Осыған байланысты елдің экспорттық саясатында яғни бәсекеге ... ... ... ... осы үшін қабылданатын шаралар келесі іс-әрекеттерден тұрады:
* Экспорттық салалардың дамуы үшін жағдайлар жасау немесе экспорттық ... ... ... Кейбір салалардың дамуын бағалау және импорттық өндіріспен бәсекелесу үшін мүмкіндігі жоқ салаларды жабу бағдарламасын қабылдау;
* Егер белгелі бір ... ... ... нарықта белгілі бір орынды қамтамасыз ету мүмкіндігі болса, бірақ та қазіргі таңда осы ... ... ... ... ... ... қорғау;
+ қаржылық және фискальдық ынталандыру;
+ қолайлы жағдайлар мен жеңілдіктердің басқа түрлерін құру.
Бұл жүргізілетін өнеркәсіптік саясат ұтымдылығы бар сыртқы сауда саясатының ... ... ... ... ... ... кешіріп отырған салаларды қорғау; белгілі елде өндірілмейтін тауарлар өндірісін дамыту; өңдірістің ... ... ... ете алмайтын тауарлар импортын ынталандыру).
Экспорттық-импорттық саясатты жүзеге асыру кезіндегі әдістемелік жолдары төмендегілерге қатысты мұқия таңдалуы тиіс: нақты тауарға; оны өндірудегі ... ... ішкі ... ... ... ... ... құрылымындағы оның орнына; халықаралық еңбек бөлінісіндегі (ХЕБ) болашағына.
Осы жағдайда белгілі бір ... ... ... ... не ... ... ... көрсетеді.
Аталғандардың бірінші режимі өз тіршілігінде уақытша параметрлермен шектелген және қол жеткен мақсат бойынша әлсірейді, не ... ... ... ... Бір ... ... ... даму локомотивті болып табылатын салалар инвестициялық саясаттың басым обьектісі болып табылады.
Осы кезде дамыған елдердің халықаралық экономикалық ұйымдары ... ... ... режимдер өзіне қатысты қарама-қайшы күштерді сезінуі мүмкін. Өйткені, кез келген дамушы ... ... ... ... ... ... ... ал оған жауапты шаралар ретінде оларды маневрлеу үшін жеткілікті варианттарды қолданды.
Әлемдік шаруашылық байланыстар интеграциясының тұжырымдамасын алға қою ... ... ... ... өзгеруін қамтамасыз етеді. [10]
Импорттық саясатты жүзеге асыру кезінде төмендегідей әдістеме қолданылады: тауарлар өндірісіндегі ұлттық мүмкіндікті талдау; Оның ... ... ... оның ... ... құрлымындағы, экспорттық позициядағы орнын анықтау; әлемдік нарық тенденцияларын ... ... тең ... ... ... төмендеуі жағдайларда протекционистік режимді қамтамасыз ететін құралдардың кең ... ... бір ... ... пен ... ... қол ... кезде протекционистік режимінің бұл құралдарды басқа шаралармен және реттегіштермен ауыстырылады.
Мұндай мысал Латын Америкасында, Шығыс Азияда кең танымал. Экономикалық дамуды ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімділік бағдарламасын қабылдауға мемлекетті бағыттады.
Құрлымдық қайта құрудың қажеттілігі бірқатар ... ... ... ... бұл салаларда мемлекет тарапынан протекционистік қорғау жүргізілді.
Бірақ мұндай реттегіштерді ... ... ... ... ... ... мемлекеттер барлық тауарлар импортының ырықтандырылуын қамтамасыз еткен жоқ, ол тек қана басым салалардың дұрыс дамуы үшін ... ... ... ... ырықтандырылуын қамтамасыз етті.
Сонымен қатар, мынаны атап өту керек, яғни сауда саясатында қолданылатын шаралар мен реттегіштер ... ... ... ... ... және ... да ... реттегіштерін іске қосуы тиіс.
Сонымен бірге, сыртқы сауданы ... ... ... төмендегі құралдар кіретіндігін атап өтуге керек (2 кестені қарыңыз). Оларды 8 топқа топтауға болады.
Саудадағы негізгі ережелер ... ... ... ... ... Осы ұйымның ережелеріне сәйкес сыртқы сауданы реттеу үшін негізгі құрал ретінде кедендік тариф қоданылады. ... ... ... ... ... ... мемлекеттер мүшеліктің қамтамасыз ететін артықшылықтарын қолдана алмайды.
Кесте 2
Ұлттық өнімді әлемдік ... ... ... ... ... ... ... тарифтер
-Валюталық операцияларды жүргізу ережелері
Паратарифтік:
Автоматтық лицензиялау:
-Баж салықтары;
-Импорттық тауарларды енгіу кезінде алынатын төлемдер:
-Кедендік жиындар;
-Ішкі салықтар;
-Мақсатты жиындар;
-Тауарларды шеттен әкелу мен шетке ... ... ... ... ... ... ... жиындар;
-Экспорт пен импортқа монополиялар
Сомдық реттеу:
Техникалық шаралар:
-квоталар
-Сандарттар;
-Сапа нормасы;
-Қауіпсіздік нормасы
Ескерту: Word Есопотіс Outlook 2010.World Economic Otlook 2011.-IMF,Washington,D.С., 2011 мәліметтері бойынша саналды.
Бұл ... ... ... ... болып екі жақты сауда келіссөздері мен келісмдері табылады. Оған өте қолайлы жағдайлар жасау режимі (ҚЖР) кіреді.
Ұлттық жүйедегі саудада қолданылатын ережелерде бір ... ... ... шаралармен анықталған көптеген кедергілерді туындатады. Сыртқы сауданы реттеуде Кеңесі маңызды рөл атқарады. Бұл Кеңес бірыңғай ережелерді белгілейтін тұжырымдамаларды жасайды.
Дамыған ... ... ... ... ... сауда ұйымының мүшелері болып табылады. Олар реттеудің төмендегідей ... ... ... ... ... ... құрылымына мыналар кіреді:
- автономдық мөлшерлемелер; бұл мөлшерлемелер елге өте қолайлы жағдайлар режимі(ҚЖР) ұсынылмаған кздерде ғана қолданылады;
- ҚЖР ...
- ... ... тауарларына қатысты қолданылатын артықшылығы бар мөлшерлемелер.
Сыртқы сауда ұйымына мүше елдер, сыртық сауданы реттеу тәжірибесінде шектеуші шалалар блогын қолдаады, олар ... ... ... экономикалық мазмұндағы әкімшілік шралар (тауар тапшылығы, төлем балансының теңсіздігі, ... ... ... ... ... ... емес ... шаралар;
- субьектілердің өзара келісімдері бойынша экспорт-импортты өз ерімен шектеу;
- әділетсіз бәсекеге қарсы шектеулер немесе шаралар;
- қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... шектеулер.
Сыртқы экономикалық қызметтің жетістіктеріне ішкі нарықта бәсекелесінің тұрақтануына ғана байланысты емес және ұлттық өнімнің бәсекеге түсе алуын да, сондай-ақ оны ... ... ... ... әріптестерінің нарықта еңбек тәртібін сақтауы, сыртқы саудаға ықпал ететін ... және ... ... ... ... жатады. СЭҚ-ті жүргізетін елдердің әлемдік нарықта сыртқы ... ... ... ... ... ... ... өнімді өндіруді, еңбекті жоққа шығарады, алынатын валюталық пайданы ... ... ... ... сондай-ақ өзара пайдалы сыртқы сауда жұмысын тоқтатады. Бұл қателіктерді болдырмау үшін сыртқы сауданы реттеу механизімін тұрақты қадағалау, ұлттық кеден тәртібінің ... ... ... ... ... нормасын білу қажет.
2 Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін өлшеудің әдіснамасы
2.1Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін анықтаудың критерийлері: жетістіктері меи кемшіліктері
2012 жылғы ... ... ... Н.Ә. ... Жолдауында республикамыздың бәсекеге қабілетті әлемнің 30 ел қатарына қосылу міндеті қойылды. Бұл міндетті қысқаша анықтап шығу үшін бәсекеге қабілеттілік рейтингіндегі ... ... ... ... ... ... жөне ... баска да мәселелерді қарастыру керек.
Бәсекеге қабілеттілікті арттыру ең алдымен бәсекеге кабілеттілік дегеннің мәнісін түсініп алу арқылы анықталады, Қазірдің өзінде Президенттің ... ... ... ... алға тартылған міндеттің әртүрлі түсінілгенін байқау қиын емес: көбіне әңгіме "ең дамыған", "ең табысты", "ең бәсекеге ... ... ... болып жатады. Біздің ойымызша, Қазақстанды бәсекеге қабілетті елдің бірі ету мақсаты қойылғанын анық түсіну керек. Және де ... ... ... бір ... ... айтқанда, жыл сайын есептеліп отыратын Бүкіләлемдік экономикалық ... (БЭФ) ... ... ... өсу ... (БҚӨИ) (Growth Competitiveness Index) бойынша бәсекеге қабілетті ету мақсаты көзделіп отыр. Қазіргі кезде 2006 ... ... ... БҚӨИ бағалаудың басқа үлгісі жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексімен (ЖБҚИ) алмасты. Бірақ Президенттің Жолдауы БЭФ ... ... ... БҚӨИ ... ... ... 2008 ... наурызында жасалған болатын, сондықтан да бұрынғы нұсқада қабылданған бағалау критерийінің индексін де қарастырған жөн [11].
Бәсекеге кабілетгіліктің өсу ... ... ... институттар және макроэкономикалык, ортаның индексі атты үш компоненттен тұрады. Сонымен бірге зерттеліп отырған елдер ... ... ... ... БҚӨИ ... үлесінің әртүрлілігімен сипатгалатын "бастапқы инноватор" (БИ) және (бастапкы емес инноватор) (БЕИ) түріндегі екі ... ... ... ... ... үшін БҚӨИ былай есептеледі:
БҚӨИ = технологиялар индексінің + қоғамдық институтар ... + ... орта ... ... емес ... ... үшін барлы қүш компонент үшін БҚӨИ салмағы бірдей.
Технологиялар индексі (ТИ) БИ елдерге арналған:
ТИ = иновациялардың ... ... S + ... және коммуникациялық технологиялардың иңдексішілік ивдексінің S.
БЕИ елдері үшін:
ТИ = инновациялардың индексішілік ... 1/8 + ... ... индексішілік иңдексінің 3/8 + ақпаратқықжәне коммуникациялық технологиялардың индексішілік индексінің 8.
Қоғамдық институттардың индексі келісімшарттар мен заңнамалардың ... ... 8 + ... ... индексінің 8.
Макроэкономикалық ортаның индексі = макроэкономикалық тұрақтылықтың индексішілік индексінің S + елдік несиелік рейтингінің иңцексішілік индексінің S+ мемлекеттік шығындардың ... ... ... БЭФ ... ... 50 ... ... қатарына қосылу міндетін орындау үшін ең алдымен технологиялық даму және ... ... ... ... ... ерекше назар аудару керек, өйткені макроэкономикалық ортадағы жағдаят біршама жағымды қалыптасып отыр. Қоғамдық институттар индексі келісімшарттар мен заңнамалық және ... ... ... ... ... ... индексінен құраладң. Бұл екі индексішілік индекс те тексеру жүргізу және сауалнамалар арқылы ... мен ... ... үшін ... ... ... ... сот төрелігі саясаткерлерден, азаматтармен фирмалардан қаншалықты тәуелсіз; қаржылық активтер заңмен каншалықты ... ... ... ... ... ... ме; ... қылмыстың бизнеске әсері қаншалықты.
Жемқорлыктың индексішілік индексі үшін экономиканьщ әр-түрлі салаларыңдағы -- экспортгық-импорттық операциялар кезіндегі, қоғамдық ... және ... салу ... парақорлықтың таралу деңгейін анықтайтын сұрақтар енгізіледі. Технологиялар индексі көбіне статистикалық мәліметтерден тұрады, алайда оған ... ... ... да енуі ... ... ... ... мынадай сандық-көрсеткіштерден тұрады: 1 млн. халыкка шақкаңдағы патенттер ... ... ... ... ... 1000 тұрғынына шаққандағы ұялы телефоңдар, елдің 10000 тұрғынына шаққандағы Интернет пен ... ... ... 100 ... ... негізгі телефон және компьютер желілері (ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың ... ... ... қолданылады).
Біздің ойымызша, берілген индексті есептеу соншалықты жетіл-гендігімен сипатталмағандықтан, осы бойынша есептелген елдердің рейтингідегі қорытынды қалпында да кемшіліктер болды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... өнеркөсібіне, әскери-өндірістік кешеніне (осы саладағы өнім экспорты бойынша Ресей әлемде бірінші орынға ие), миллионға толы ғалымдар саны мен ... ... беру ... ... ... тұрған технологиялардың арнайы индексінде де Ресейдің төмен орындарда тұрғаны ерекше назарға ілігеді. Осының нәтижесінде БҚӨИ бойынша, мысалы, БАЭ (18 ... ... (19), Чили (23), ... ... ... ... Ботсвана, Гана және т.б. еш уақытта технологиялық жетістіктерімен көзге түспеген және дамыған инновациялық-технологиялық саласы жоқ елдер ... ... ... ... ... отыр [12]. ... карағанда, қорытынды көрсеткіштер көбінесе технологиялық индексін есептеу әдісіне тікелей ... болу ... Бұл ... ... ... ... ішінде патенттер саны көрсеткіші ғана инновациялық, ғылыми қызметке тікелей қатысы бар. Ал ... ... ... ұялы ... мен ... пен Интернет-хосттарды тұтынушылар саны сияқтылары елдің технологиялылығы мен инновациялылығының ... ... одан гөрі ұялы ... ... мен интернетке қолдары жететін елдің азаматтарының халахуалын білдіреді.
Міне, сондықтан да ... ... ... ... бай ... ... ... жоғары ғылыми әлеуетімен танымал елдер тізім соңына ... ... ... ... ... ... ... бірі, 50-орын алады, ал БҚӨИ бойынша ғылыми зерттемелері мен технологиялылығы туралы ештеме ... ... ... ... ... ... ... тұр. Бұл жағдай 49-орында тұрған Қытайға да қатысты. Қоғамдық институттар мен оған кіретін келісімшарттар және ... ... ... пен ... ... ... туралы айтатын болсақ, бұл көрсеткіштер сауалнамалар мәліметтеріне негізделіп қана ... ... ... ... ... да тұрады, сондықтан да бұрынғыдан бетер субъективті болып табылады. ... ... ... мен ... ... жауап берушілер мен олардың мемлекетке тәуелділігіне қарай өзгеріп отыратыны анық.
2012 жылы бұрын есептеулер жүртізілген бәсекеге қабілеттіліктің өсу ... ... ... ... ... отырған жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексі (The Global Competitiveness Index) келді (Growth Competitiveness Index). Индекстің жаңа ... ... ... көп ... ... ... бұл БЭФ-тің бәсекеге қабілетгілікті меилінше кешенді түрде зерттеу ынтасынан туындап отыр. ЖБҚИ есептеу ... ... ... ... тоғыз шамасы үш топқа бөлінгені байқалады. "Базалық қажеттіліктер" тобы институттар, инфрақұрылым, макроэкономика, денсаулық сақтау және бастауыш білім беру -- төрт ... ... ... ... арттырушы" топ жоғары білім беру және оқыту, нарықтық тиімділік және технологиялық ... -- үш ... ... ... тобы бизнестің жетілгендігі және инновациялар екі шамасынан құралады. Тоғыз шаманың әрқайсысы бойынша есептеулер жүргізу үшін ... ... мен ... ... ... ... жалпы алғанда 89 көрсеткіш есептеледі. Жаһандық бәсекеге қабілеттілік ... ... мен ... ... көрсеткіштерді жанжақты талдап көрейік.
Сонымен, "денсаулық және бастауыш білім беру" шамасы, сегізі - денсаулық сақтау, ал біреуі - білім беру ... ... ... ... ... есептеледі. Денсаулық сақтауға қатысты сегіз көрсеткіш мыналар:
Безгектің бизнеске орта ... ... ... орта ... ... бизнеске орта қарқынды әсері
Нәресте өлімі
Болжалды өмір ұзақтығы
Безгектің таралымдылығы
Туберкулездің таралымдылығы
АИЖВ(СПИД)-тің таралымдылығы Алғашқы үш көрсеткіш сауалнамалықжауаптар, ал соңғы бесеуістатистикалық мәліметтер бойынша ... ... ... ... ... ... жиынтық" (мектепке баратын балардың саны туралы болуы керек) деп аталып, статистикалық мәліметтер бойынша ... ... ... ... және ... ... институттар" атты екі топтағы 15 көрсеткіш негізінде есептеледі. Когамдық институттар мына көрсеткіштер бойынша бағаланады.
:: Жекеменшік ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық сенім
:: Соттардың тәуелсіздігі
:: Үкімет шенеуніктері шешіміндегі іштартарлық
:: Мемлекеттік ... ... ... ... ... Лаңкестіктен болатын бизнес шығындары
:: Полициялық қызмет сенімділігі
:: ... пен ... ... ... шығындары
:: Ұйымдасқан кылмыс
Жекеменшік институттар мына көрсеткіштер бойынша бағаланады:. Фирмалардың этикалық әдебі
-- Корпоративтік басқарудың әрекетшілдігі
-- ... ... ... ... Аудит және бухгалтерлік есеп стандарттарының күші Бұл көрсеткіштердің барлығы жауаптар ... ... ... ... орында тұрған келесі шама ~ "бизнестің жетілгендігі"Бұл шама мына ... ... ... ... ... ... Жергілікті жабдықтаушылардың сапасы
:: Өндірістік процестің күрделілігі
:: Маркетингтің таралымдылығы
:: Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... табиғаты
:: Құндық тізбектердің болуы
Проблемалы шамалардың соңғысы -- " ... да ... ... ... ... ҒЗИ ... Компаниялардың зерттеулер мен дамытуға арналған шығыны
:: Зерттеулердегі университеттер мен компаниялар арасындағы ынтымақтастық:: Жоғары технологиялық өнімдердің ... ... ... ... мен ... ... ... Патенттер (статистикалық мәліметтер)
:: Зияткерлік меншіктің қорғалуы
:: Инновацияларға қабілеттілік
Бәсекеге ... ... ... айрыкща назар аудара отырып, макроэкономика немесе нарықтық тиімділік сияқты Қазақстан жоғары ... ... ... тасада қал-дырып қоюға болмайды, өйткені дәл осылар БЭФ рейтингі ... ... ... ... деңгейге жеткізіп отыр. Сондықтан осы екі шаманы есептеуде ескерілетін көрсеткіштер мемлекет жүргізіп отырған экономикалықсаясат назары шеңберінен тыс калмауы керек. "Макроэкономика"тамасынақатысты ... ... ... ... (профициті), ұлттық жинақтаулар деңгейі, құнсыздану, пайыздық өлшем бойынша спрэд, мемлекеттік борыш және шынайы айырбастау курсы.
Жаһандық ... ... ... ... ... ... ... негізінде есептелетін көрсеткіштер көп. Атап айтқанда"инфракұрылым"шамасындағы алты көрсеткіштің біреуі ғана статистикалық мәліметтер ... ... ... ... ... бес ... инфракұрылымның жалпы сапасы, теміржол инфрақұрылымының жетілгендігі, аймақтық инфрақұры-лымның сапасы, әуе ... ... ... электр тоғы ұсынысының сапасы жатады.
"Жоғары білім беру және оқыту"шамасы да негізінен жауап беру арқылы есептелетін көрсеткіштер аркылы сипатталады. Мұнда ... ... екі рет қана ... орта және ... оку ... белгілеуші екі коэффицент негізіңде саналатын "білім беру саны" түріндегі бір түрлі ... бар ... ... ... ... ... орта білім беру жалпыға бірдей екенін ескере отырып, бұл шамада жағдай әлдеқайда ... ... ... ... ... ... Бұл шамаға сондай-ақ "білім беру сапасы" және "жұмыста окыту" ... ... екі ... ... ... Бұл ... индекстер мынадай көрсет-кіштер негізінде есептеледі: білім беру жүйесінің сапасы, математи-калық және ғылыми окытудың сапасы, ... ... ... ... беру ... ... ... үшін), жергілікті жерлерде арнайы зерттеулер мен білім беру қызметтерінің қолжетім-ділігі, қызметкерлер кұрамын оқытудың таралымдылығы (соңғы екі көрсеткіш - ... ... ... ... индексі үшін). ЖБҚИ-ге кіретін тоғыз шаманың ішіндегі ең күрделісі мен кешендісі "нарықтық; тиімділік"болып ... Оны ... а) ... ... ... ... және ... ә) еңбек нарықтары: икемділік және тиімділік; б) каржы ... ... және ... ... үш ... ... топтасқан 23 көрсеткіш қолданылады [13].
Тауарлық нарықтар мына көрсеткіштер бойынша бағаланады:
1. ... ... ... ... ... ... ... мен әсері
Бизнесті бастау үшін қажетті рәсімдер саны (сандықкөрсеткіш)
Бизнесті бастау үшін қажетті уақыт (сандық көрсеткіш).
2. Бәсекелестік
Жергілікті бәсекелестіктің қарқындылығы Монополияға ... ... ... ... ... ... ... кедергілерінің таралымдылығы Шетелдік жеке меншікке қойылатын шектеулер.
3. Өлшем
ІЖӨ -- экспорт + ... ... ... ... ... ... индексі мынадай көрсет-кіштерден тұрады:
1. ... және ... ... ... ... икемділігі Жұмысшьшар мен жалдаушылар аракатынасындағы ынтымақтастық.
2. Тиімділік
Кәсіби менеджменттің сенімділігі Төлем және өнімділік Зияткерлік ақыл-ой иелерінің кетуі Жеке ... ... ... жұмысбастылығы. "Қаржылық нарықтар" индексішілік индексі мынадай көрсеткіштер бойынша ... ... ... қол ... ... ... ... беріктігі
Жергілікті қаражат нарығының қолжетімділігі.
Жаһандық бесекеге қабілеттілік индексінің (БЭФ терми-нологиясы бойынша) тоғыз "бағаның" соңғы шамасы "технология-лых; дайындык?' деп аталады. Бұл шама ... ... ... ... ал ... ... тұрған соңғылары) статистикалық мәлі-меттер негізінде есептелетін жеті көрсеткіш бойынша ... Бұл ... ... ... дайындық
:: Фирма деңгейіндегі технологияларды қабылдау
:: ... және ... ... ... ... ... ... инвестициялар мен технологиялар трансферті
:: Ұялы телефондар
:: ... ... ... ... БЭФ ... ... ... әрқайсысын орташа есептеуде жағдаятты он көрсеткіш бойынша (барлығы 89 көрсеткіш пайдаланылатынын ескере ... ... ... ... ... мұндай көлем бәсекеге қабілеттілікті жалпылама түрде бағалау үшін жеткілікті болып ... ... кез ... басқа да әдістеме сияқты ЖБҚИ есептеу әдістемесінің де өз жетістіктері мен кемшіліктері бар, бұларға ... ... ... ... қажетгі кешенді әр'!' салмақты тәсілдерін қалыптастыру мен отандық экономика және ... өзге ... ... ... ... ... ... мақсатында жан-жақты тоқгалып кеткен жөн.
Әлемдік экономикалық форумның жаһандық бәсекеге кабілеттілік индексінің есептеу ... ... ... отырып, алдыңғы кезекте негізін салушы болып табылатын, барлығы үш параметрі болған, сол бойынша технологиялар индексінің, қоғамдық ... мен ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттіліктің өсу индексімен (БҚӨИ) салыстырғанда, осы индексте қолданылған жетілдіруді атауға болады.
Бәсекеге кабілеттілік сияқты кең және жүйелі ұғымды кешенді ... үшін ... ... үш ... ... ... болып табылатыны анық. Айта кететін нәрсе, БҚӨИ-ге кірген индексішілік иңдекстер де түрлі әдістемелер негізінде есептелді. Оның ... ... ... ... ұялы ... ... және ... компьютерлерді тұтынушылар саны сияқты көрсеткіштергенегізделген технологаялар индексін келтіруге болады. Айтып өткендей, бұл ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар азаматтарының табысы компьютерлер, Интернетке кіру, ұялы телефондар және т.б. ... алу ... бар ... ... ... аукаттылығын сипаттайды [14].
Ұлттық бәсекеге қабілеттілікті жеткіліксіз кешенді бағалайтын БӨИ-дің бұл кемшіліктеріне сәйкес ... ... ... ... ... ... ... болатын. Бұл әдіснаманы есептеу және индекстерді ауыстыру туралы 2006 жылдың БЭФ ... ... бес жыл ... біз Джеффери Саксон және Джон МакАртур ұлттық бәсекеге қабілеттілігін бағалау үшін зерттеп дайындаған бәсекеге кабілетгіліктің өсу индексін ... ... ... кең ... ... ... ... факторларды ескеру мақсатында, енді біз өсу және ... ... ... ... ... ... Хавьер Сала-и-Мартиннің Бүкіләлемдік экономикалық форумға дайындаған индексін қолданатын боламыз" (ExecutiveSummary.AugustoLopez-Claros,p.xiv )., - делінген.
Бәсекеге кабілеттіліктің өсу индексімен салыстырғанда, ЖБИ-де ... ... ... ... ... ... ... және бәсекеге қабілеттіліктің түрлі жақтарын қамту әрекетін жатқызуға болады.
Ендігі кезекте бұрын қамтылмаған ... ... ... ... және ... инфрақұрылымдарының даму деңгейі, кейбір еңбек нарығының мәселелері, менеджмент, бизнес пен технологиялылықтың дамуы сияқты ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттіліктің өсу индексінде кездеспеген ЕКӨ, экспорт және импорт көлемі сияқты кейбір негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер бой ... ... ... ... индексі құрылыска деген кешенді тәсілімен сипатталатындығы және қарастырылып талданатын елдерді ... ... ... ... қорытынды жасауға болады.
Сонымен қатар жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінің бірқатар кемшіліктері бар, ол бағалау ... ... де ... ... ... бұл ... төмендегідей топтарға жіктеуге болады.
1. Көрсеткіштер тұжырымдалуымен байланысты ... ... ... ... ... ... Бәсекеге қабілеттіліктің кейбір параметрлерін анықтаудағы жеткіліксіз әділдік.
3. Индекстегі бесекеге ... ... ... ... ... ... ... нақты қарастырайық.
1. Жаңа жаһандық бәсекеге кабілеттілік индексінде қолданылған көрсеткіштер атауының тұжырымдалуы берілген көрсеткіш нені бағалайтындығы туралы түсінік бере ... ... ... мысалы өте көп: "жекеменшік кұқықтары", "үкіметтік реттеу ауыртпалығы", "лаңкестіктен (қылмыс және ... ... ... ... ... ... этикалық тәртібі" және т.б. Көрсетілген тұжырымдаулар ағылшын тілді нұскасына сәйкес берілген, сондықтан мұндай атаулардан бір немесе баска көрсеткіш нені және ... ... ... ... ... Мәселен, "ұйымдаскан қылмыс" көрсеткіші қылмыстың санын білдіре ме, қылмыстық топтардың санын білдіре ме, ... ... ... ... ... нәрсеге әсерін т.б., білдіре ме? Мұндай тұжырымдаулар ғылыми және әдістемелік көзкарас бойынша орынсыз.
Айта кететін нәрсе, бұдан ... БЭФ ... ... ... кездескен бәсекеге қабілетгілігі өсу индексі индексішілік индекстердің тұжырымдаулары нақты және анық болды. Қоғамдық институттар индексінің көрсеткіштері сауалнама үшін ... ... ... ... ... ... бизнеске әсері көлемді ме?" деген түрде берілді". [15] Бәсекеге қабілет-тілікті бағалаудың қолданылған өзге критермйлері де ... ... ... ... ... жаһандық бәсекеге қабілеттілік туралы баяндаманың тиісті бөліктерінде зерттеп анықта-латындықтан, көрсетілген кемшілік, әрине, принципті емес, дегенмен соның рейтингі ... ... ... ... ... ... айғағы бола алады.
2. Бәсекеге кабілеттіліктің кейбір параметрлерін бағалаудың толыққанды дұрыстық проблемасы ДЭФ ... ... ... нұсқаларына да тән болды және ішінара казіргі нұскасында да сақталып калды. Бәсекеге кабілеттіліктің бірқатар параметрлері толық күйде ... және ... ... ... сөз ... ... ... индексте елдің технологиялылығы мұндай бағалаудың мысалы ретінде алынды, ол үш индексішілік ... ... ... ... ұялы ... ... ... желілер мен Интернет-хосттарды қолданушылар саны бойынша статистикалық мәліметтер қолданылған акпараттық және коммуникациялық технологиялар негізінде бағаланды. Сонда дабелгілі бір ... ... ... ... ... ... үлесін сипаттайтын көрсеткіштер мен экономиканың технологиялылығының деңгейін көрсететін басқа да экономикалық көрсеткіштер ... АТ ... ... көлемі, бұл салалардағы жұмыс істейтіндердің саны) болған емес.
Елдің технологиялылығы көбінесе инновациялық емес, тұгынушы тұрғысынан бағаланды, соның нәтижесінде бұл рейтингтің ... ... жаңа ... жасаушы емес, кайта тұтынушы елдер шығып отырды. Мұндай тәсіл көбінше 2006 ж. жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексіне де тән болып қалды. ... ... ... және ... білім" төртінші компонентінің біріншіден, денсаулықсақтау және білім берудің әр алуан көрсеткіштерін біріктіретін мынадай өте оғаш құрамы бар ... ... ... ... ... де бола ... және ... көрсетілген салаларды тым өзгеше бағалайды. Бұл компонентте тоғыз көрсеткіш бар, ... ... ... ғана ... ... ал ... денсаулықсақтауға қатысты. Сонымен қатар денсаулықсақтау үш түрлі ауру - ЖИТС, өкпе ауруы және неге екені ... ... ... ... таралса да безгек ауруының негізінде бағаланып отыр. Денсаулықсақтау, өмір ұзақтылығы және бала ... ... да ... Алайда әлімнің негізгі себептері болып табылатын онкологаялық және жүрек-кан ... ... ... ... отыр. Және онсыз тұрғындардың дерттен сақтану деңгейін ... ... ... ... және ... ... дамытудың өзге де көрсеткіштері болмай, аурудың алдын алу шараларын және қоғамға саламатты өмір салтының негізгі стандарттарын ендіруді бағалау көрсетілмей отыр. ... ... ... ... сегіз көрсеткіштің алтауына негіз болатын ерікті түрде тандалған ауру индекстері бар және осы үш ауру берілген саладағы елдің ... ... ... Бұл -- ... да ... ... ... кабілеттілік индексін бағалап отырған біржақты және жүйесіз тәсіл екендігі ... ... ... ... ... ... ... алтыншы компонентінде еңбек нарығына арналған және жеті көрсеткішті камтитын бөлек бөлігі бар. Бірақ бұл бөлікте дүние ... ... ... ... негізі ретінде қолданылатын базалық, негіз болатын индикаторлар -- ... ... ең ... ... төлеміне орын берілмепті. Алайда әйелдердің жұмыспен қамтылуын және зиялылардың шетелге кетуін сипаттайтын арнаулы көрсеткіштер бар (дәл осындай ... -- brain drain). ... ... ДЭФ ... ... кешенділік проблемасы және әдістемелік тәсілдер барабарлығы бір немесе басқа да ... даму ... ... дәл ... ... ЖБҚИ үшін де өзекті болып табылатындығын және ары қарай ... ... ... ... ... ... ... жақтары толық көрініс бере бермейді. Жоғарыда айтылғандай, жаһандық ... ... ... ... ... ... ... тоғыз параметрі бағаланады. Бағалаудың тоғыз параметрі индекстің бұрынғы нұсқасы - бәсекеге қабілеттіліктің өсу индексінің үш параметрімен ... ... ... прогресті көрсететіндігі сөзсіз. Алайда тіпті бағалау объектілерін соншалық маңызды өсіруде оның бәсекеге ... ... ... дамуының барлық проблемалары ЖБҚИ-да көрініс тапқан жоқ деп ойлаймыз.
Бүгінгі танда бәсекеге қабілеттілік ұғымы өте кең ... ... ... ... ... ... Лоуренс былай дейді: "Бәсекеге қабілеттілікті, әсіресе, ұлттық экономикаға қатысты анықтау қиын". [16] Оның пікірінше, бәсекеге қабілеттілік ішкі саудаға ғана ... ол ... өсу, ... ... ... ... ... және әсіресе, тұрғындардың өмір стандарттары сияқты критериялар бойынша да бағалануы тиіс.
АҚШ-тың бәсекеге қабілеттілік бойынща кеңесі "өндіріс және ... ... және жеке ... ... қор ... және ... сауда, зерттеулер және технологиялық даму, солардың ішінде венчурлық капитал бойынша да ұлттық және халықаралық мәліметтерді жүйелі ... ... ... [17] Бұл ұйым ... 2008 ... бәсекеге қабілеттілік индексі АҚШ-тың өркендеуі және экономикалық өсуінің қозғаушы күшін талдайды, ... ... ... ... ... ... әсер ететін негізгі факторларды анықтайды және ең негізгі әлсіздіктері мен күшіне баға ... ... ... ... ... ... үрдістерін және негізгі фактілерін кең ауқымда анықтау мақсатында ішкі және халықаралық дереккөз-дердің кең ... ... ... ... ... қабілеттілік алдымен елдің дамуының сыртқы экономикалық компонентерімен тендестіріледі. Ең ... ... яғни өз ... мен ... ... сату мүмкіндігі үшін "жарыс", "қарсыластық" мағынасын білдіретін алғашқы "бәсекелестік" терминіне сүйене отырып, бәсекеге қабілеттілікті әлемдік нарықты өз өнімімен қамтамасыз ... ... ... ... деп түсінген дұрыс. Бірақ бұл проблема ЖБҚИ әдістемесінде көрсетілмеген. Біздің ойымызша, ... ... ... экспорт бір көрсеткіште (89 ішінен), "нарықтық тиімділік" параметрін бағалауда ... ... ... ... ... елдер бойынша салыстырмалылықты және талдауды қамтамасыз ету мақсатында абсолютті емес ... ... ... ... ... экспорттың ІЖӨ-ге, жан басына шакқандағы арақатынасы және ... ... ... ... ІЖӨ, ... ... көлемін, инвестицияны және т.б. бағалауға мүмкіндік беретін маңызды макроэкономикалық көрсеткіштерге өте аз көңіл бөлінген. ІЖӨ көрсетілетін ... ... те ... ... ... құрамына кіргізілген, экономика көлемін сипаттайды және мына формула түрінде берілген: ІЖӨ + ... + ... ... ... ... және ... катысты эко-номиканың технологиялығын барабар көрсете бермейтін, сол бір -телефоңдар, компьютерлер және Интернетті қолданушылар сияқты көрсеткіштер қолданылған, ал ... ... ... ... ІЖӨ-дегі ендеуші өнеркәсіп үлесі (немесе жоғары технологаялылық салалар), ҒЗТКЖ-дағы инвестициялар және баскалар қолданылмаған.
Егер адам ... ... ... ... көрсеткіштерге тірек жасалған болса, экономикалық көрсеткіштерге индекс авторларының аса мән бермеуін түсінуге болар еді. Алайда ЖБҚИ-дағы ... ... де ... ... көрсетілген. Денсаулықсақтау, білім беру, ғылымның кейбір жақтарын сипаттайтын көрсеткіштер де бар. Бірақ біріншіден, бұл бағалаулар біржақты және ... ... емес ... ... ... ... ҒЗИ саны және патентер саны бойынша ғана бағаланған), екіншіден, бағалау процесінен әлеуметгік ... ... ... ... ... Өмір сапасын, қоғамның әлеуметтік жігін, жоқ-жітік адамдардың санын және т.б. бағалауға мүмкіндік беретін түрлі көрсеткіштер берілмеген. Денсаулық сақтаумен байланысты ... ... онда ... ... ... -- медициналық мекемелер саны, кереует-орын, медицина қызметкерлері және басқаларды сипаттайтын бірде бір көрсеткіш, ... ... ... ... ... де жоқ. Сол ... білім беру, ғылым, мәдениетте де солай. Шын мәнінде, бәсекеге қабілеттіліктің мәдениет сияқты бөлігі ЖБҚИ-да мүлде жоқ, ал казіргі ... ... ... даму деңгейі еддің халықаралық деңгеңдегі бәсекеге кабілетгілігін аныктайды [18].
Баса айтылған кемшіліктердің үш тобымен қатар мынадай кезеңдерге де ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы көрсеткіштер санының өте көп болуы да, біздің ойымызша, дәледді емес және бұл ... ... ... ... ... 89 ... ішінен тек 23-і ғана статистикалық болып табылады. Осымен байланысты ЖБҚИ-дың 9 ... ... тек ... ... ... ... және ... жетілгендігі" осындай параметрлер болып табылады, ал көптеген жағдайларда объективті статистикалық ... ... ... ғана ... ("инновациялар", "жоғары білім және оқыту", "инфрақұрылым").
Баяндалғандардың барлығы бәсекеге кабілеттілікгі және әдістеме-лік сипатгағы маңызды кемшіліктерді анықтау үшін, ... ... ... ... индекстер және рейтингілермен салыстырғанда БЭФ тәсілінің жеткіліксіз толықтығын көрсетеді. Біздің көзкарасымыз бойынша, ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру мақсатыңда бәсекеге кабілеттілікті бағалаудың әлемдік экономикалық форумының ЖБҚИ-да жоғарыда айтылған ... ... ... ... объективті экономикалық көрсеткіштерге бағытталған жеке критерийлерім дамыту кажет. ... ... ... ... критерийлерін ұсынуға болады:
1. Әлемдік саудадағы елдің позициясын сипаттайтын критерийлер:
:: экспорт /ІЖӨ,
:: ... ... ... ... ... ... ішкі сауда сальдосы.
2. Жалпы экономикалық сипаттағы критерийлер:
:: САКД бойынша жан басына ... ... жан ... ... ... ... ... ІЖӨ-дегі елдің ІЖӨ үлесі.
3. Әлеуметтік даму критерийлері:
:: адам ... ... ... ең ... ... ... түрғындардың орта топ үлесі,
:: табыс дейгейіңдегі ... ... ... және ... ... бойынша арнаулы әлеуметтік көрсеткіштер: медицина (керует-орын саны және баскалар), білім беру, ғылым, тұрғын үй (тұрғын үйдің қол ... ... ... критерийлер:
:: ІЖӨ-мен байланысты ғылымға кеткен шығын үлесі,
:: ІЖӨ-дегі ... ... ... улесі,
:: Экономикасы жағын ан инвестициялау каркыны орташа жоғары ... ... ... ... инвестициялар динамикасы.
5. Ұлттық экономиканың казіргі жаһандық экономикалық жүйе жағдайларына сәйкестілігін сипаттайтын институционалды крите-рийлер:
:: ТҰК саны және капиталға айналуы,
:: ... ... ... ... ұстанған жолдары,
:: ұлттық қаражат нарығын капиталға айналдыру, оның ... ... ... қатысты салыстырмалы көрінісі.
6. Жеке нарықтардағы ұлттық экономиканың бәсекеге қабілет-тілік критерийлері:
:: ... ... -- ... өнімнің әлемдік және аймақтық нарықтардағы үлесі,
:: инвестициялар нарығы -- Қазақстанға шетелдік инвести-цияларды тартудың көлемі және ... ... ... ... ... салыстыру бойынша әлемдік қаржылық нарықтағы қазақстандық эмитенттердің құнды ... ... ... ... ... жұмыс күшінің нарығы -- Қазақстандық мамандардың шетел-дерде кажеттілігі; Казақстанның шетелдік жұмыс күші үшін кажетгілігі.
Келтірілген критерийлер белгілі бір ... ... ... үшін ғана ... бәсекеге кабілеттілікті өсірудің нақты жағдайлары және бағыттары туралы толық объективті мәлімет беріп, ... ... ... ... және жүйелі мәселелерін шешу үшін маңыз-ды бола алады. Әлемде елдің бәсекеге кабілеттілігін өсіру бойынша шараларды ... үшін оның бұл ... ... ... ... білу ... және бұл бағыттағы жұмыстарды бүгіннен бастау керек. Жалпы алғаңда, елдің дамуының ұзақ мерзімді, стратегиялық мақсаты бойынша бұл даму ... ... ... жан ... шақкаңда ІЖӨ, жүргізіліп отырған экономиканы жетілдірудің негізгі мақсаты -- азаматтардың ... ... ... ... ... ... ұлттық моделі калыптасуының көрсетіл-ген екі бағытына ие бола отырып, даму мақсатының жүйесін, сонымен бірге оның жетістіктерінің ... мен ... ... ... Қазақстанның ұлттық бәсекеге қабілеттілігі
Қазақстанның ұлттық бәсекеге қабілеттілігін бағалау мәселесі 2012 ... ... яғни ... ... ... ... бәсекеге қабілетті әлемнің 30 елінің қатарына ену мақсаты қойылған сәттен бастап талқыланып келеді.
Елдік, ұлттық ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігі жөніндегі жеке индекспен катар Бүкіләлемдік экономикалық форуммен арнаулы индекс түрінде есептеп шығарылады. 2009 жылға дейін ... ... өсу ... ... келген ұлттық бәсекеге қабілеттілік қазіргі кезде жаһандық бәсе-кеге қабілеттілік иңдексімен ауысты. Қазақстанның әлемдік нарықтағы орнын және дамуының мықты және ... ... ... үшін ... ... ... ... бойынша, оның ғаламдық бәсекеге қабілеттілік индексін аныктау керек. 2009жылдың мәлімегі бойынша 61-орынды иеленген. Егер жеке ... ... ... болсақ, Казақстан макроэкономикалық (25 орын) және тиімділік индексі (58 орын) бойынша жақсы орында ... ... (80), ... (84), ... және ... білім беру бойынша (94 орын) төменгі орыңдарда келеді.
Ұлттық бәсекеге қабілеттілікті бағалайтын индекстерді өзгерту, яғни бәсекеге кабілеттіліктің өсу ... ... ... ... ... өту, берілген индикаторларды есептеу әдіснамасына әсерін тигізді. Өз кезегіңде әдіснаманы өзгерту кейбір еддердің орнының өзгеруіне алып келді. Айта кетсек, ... ... ... ... тұр. Алайда бұл өрлеу емес, кайта 2008 жылмен ... кері ... ... жаңа ... ... 2008 жылы ... бәсекеге кабілеттіліктің өсу индексі бойынша 61-орынды емес, 51-орынға ие болды [19].
Осындай жағдай жеке ... ... ... ... ... жылы кейбір комментаторлар сөз еткендей 41-орыннан алғажылжып, казір еліміз 10 орынды иеленіп отырған макроэкономика индексіне де ... ... ... бұл ... ... орынсыз болар еді, себебі макроэкономикалық жетістіктерді ДЭФ басқа да әдістемелер бойынша бағаланды. Формулалар мен индикатор-ларға сәйкес индекс ... да ... ... бұл ... "макроэкономика" деп аталады, ал өткен жылы "макроэкономикалық орта индексі" деп аталған болатын. Қазіргі кезде макроэкономикалық ... ... ... ... сипаттағы 6 көрсеткіш ескеріледі, ал өткен жылы 10 параметр, ... ... ... ескерілген болатын. Осыған сәйкес бұл позициялар тіпті басқа иңдекстерде болғандықтан 10-орынды 2005 жылдағы 41-орынмен салыстыруға келмейді.
Кесте3
ТМД елдерінің ... ... 2010- ... ... ... ... және ... білім беру
86
94
77
60
94
74
Тиімділік индексі
56
58
60
48
69
66
Жоғарғы және кәсіптік білім беру
51
57
43
45
48
53
Нарық тиімділігі
44
63
60
84
80
101
Еңбек нарығының тиімділігі
15
33
65
Қаржылық сектордың ... ... ... индексі
74
84
71
77
78
75
Бизнеске жағдай жасау
72
85
77
88
76
81
Иновация
70
75
59
57
73
65
Дереккөзі Бүкіләлемдік экономикалық Форум мәлеметтері бойынша құрастырылған.2010-2011 ж.
2011 жылдың нәтижесі бойынша Қазақстан жаһандық бәсекеге ... ... ... 61- ... ... бұрын қолданылған бәсекеге қабілеттілік индексінде бәсекеге қабілеттіліктің макроэкономика, қоғамдық институттар және технологиялық деген үш компоненті ... ... жңа ... ... қабілеттілік индексінде мұндай компоненттер тоғыз: институттар, инфрақұрылым, макроэкономика, ... ... және ... білім, жоғары білім, біліктілікті көтеру, нарықтық тиімділік, технологиялар, бизнестің жетілгендігі, инновациялар. ЖБҚИ жәнінен Қазақстан 2012 жылдың нәтижесі бойынша 51- ... 2009 ... ... ... 56- ... шегініп, бір жыл ішінде бірнеше пунктерді жоғалтты. Бұл ... 50- ... ... тұр, ... ... одан 0,07 баллға (4,26 карсы 4,19) қалып келеді. Дегенмен ЖБҚИ бойынша Қазақстан ТМД елдері ... ең ... ... иеленіп отыр. Салыстыру үшін: Ресей -- 62- ... ... -- 64, ... -- 78, ... - 82, Грузия - 85, Молдавия - 86, ... - 96, ... - 107- ... алып ... жылы ... рейтингідегі тұғыры туралы Бүкіләлемдік экономикалық форум сарапшылары түсініктеме жасалған болатын. Бұл ... ... ... ... ... экономикалық форумның жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінде Қазақстан 56-орынға түсіп, 5 орынға төмендеді. Табиғи қор байлықтары есебінен ... ол ... ... ... ... ... бен ІЖӨ-нің төмен сәйкесімділігіне, жоғары жинақтау нормаларына және қаржы нарық-тарының жоғары тиімділігін немесе несиелеудің төмен тәуекелінің ... ... ... ... ... едәуір төмен-деуіне алып келген макроэкономикасында ірі жетістіктерге жетті. Сондай-ақ44-орынға дейін 8 ... ... ... нарыктық тиім-ділік жағынан дамыды. Бұл тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің ... ... ... ... ... ... кедергілері көптігінің және каржы нарықтарының жетілмей түрғандығының салдарынан тежеліп отыр. ... ... ... ... ел тағы бір ... ие болды"[20].
Казақстанның бәсекеге кабілеттілігі туралы ЖБҚИ әзірлеуші же-текші ... ... ... ... ... ... және бас экономисі Аугусто Лопес-Кларос өз пікірін білдірді: ... ... ... ... ... ... институционалды ортаны дамыту үшін әлі көп іс аткару ... Бұл ... ... ... ... жекеменшік кұкығын сактау, үкіметтің тиімділігі, қоғамның саясаткерлерге сенімі және ... ... өз ... ... ... ... ... өткергенін ескеру керек. Сондай-ақ инновациялар, бизнестің жетілгеңдігі және технологиялық әзірлік рейтинггері бойынша да төмеңдеулер ... ... ... ... темендеуі байкалып отырған ғылыммен инженерияға байланысты дағдылардың жетіспеушілігін, компаниялардың ҒЗТКЖ-ға (бізге үйреншікті термин, ... -- R&D -- research and design -- ... және ... -- ... ... келтірген аздаған шығындарын және баска еддермен салыстырғандағы университеттер мен компаниялардың әлсіз достастығын көрсетеді. Биліктің реформалар бойынша алдағы ... ... ... түсініктеімелерден Қазақстанда бәсекеге кабілеттілікті арттыру жолындағы негізгі проблемалары анық көрініп тұр. БЭФ баспасөз ақпараты да, А Лопес-Кларостың да пікірлері ... ... ... индексін кұрайтын жеке индексішілік индекс немесе кдзіргі аталуымен "бағаналар", "бағандар" ("рillars") бойынша елдің тұғырын ... ... Осы ... немесе шамалар бойынша Казақстанның жағдайын мүмкіндігінше жан-жақты ... ... ... ел ... ... жене ... тиімділік (10 және 44- орын) бойынша едәуір жақсы орында екені, ал денсаулықсақтау және бастауыш білім беру (86 орын), институттар (75), ... ... (72) және ... бойынша мүлде төмен екені көрінеді. Ал жоғары білім беру, технологиялық дайындық және инфрақұрылымдар (66 және ... ... ... ... ... ... ... тұр. Соңғы екі орын бойынша олардың шамалары елдің әлеуетіне барабардеп мойындалуы екіталай. Индустриалды инновациялық даму стратегиясын жүзеге ... ... үшін ... ... ... ... өлшемі -- технологиялылық дайындық (66-орын) және ... (70) ... БҚӨИ екі ... ... ... ... 4
Жекелеген шамалар бойынша жаһандық бәсекеге кабілеттілік индексіндегі Казақстанның жағдайы
Шама
Қазақстанның орыны
Көрсеткіш мәні
Институттар
75
3,59
Инфрақұрылым
68
3,33
Макроэкономика
10
5,57
Денсаулық және бастауыш білім
86
6,08
Жоғарғы білім және оқыту
51
4,28
Нарықтық тиімділік
44
4,39
Технологиялық ... ... FALLS FIVE PLACES TO 56TH RANK IN THE WORLD ECONOMIC FORUM'S 2006 GLOBAL ... ... Economic Forum PRESS ... Switzerland 27 September 2010.www.weforum.org
Халықаралық салғастыру ретінде осы рейтинг бойынша Казақстаннан озып кеткен кейбір елдерді келтіруге болады. Мысалы, техноло-гиялылық дайындық шамасы ... ... ... ... ... алдымызда Иордания, Сальвадор, Доминикан Республикасы, Барбадос, Маврикий, Панама, Тринидад және Тобаго, ... бар. ... ... ... ... мынадай елдерден төмен тұр: Кения, Коста-Рика, Колумбия, Буркино Фасо, Әзербайжан, Марокко, Нигерия. Солай бола тұрса да, соншалықты төмен орын міндетті ... ... және ... ... дамымай калған дегенді білдірмейді.
Бір жағынан, біздің пікірімізше, зерттеудің бұдан бұрынғы бөлімінде ... бұл ... ЖБҚИ ... ... ... ... ... Айталық, инновациялардың сол рейтингісінде өте төменгі орындарды объективті жогары деңгейлі технологиялары бар Ресей (59- орын), Италия (43- орын, Коста-Рикиден 36 ... ... ... (46- ... ... ... ... сияқты кейбір елдер алып тұр. Көрсетілген рейтинг ... ... ... ... және бір не ... салаларда келеңсіз жағдайларға тіке әрі объективті нұсқау бола алмайтынын осы ... ... ... ... ... ... кдбілетгілік проблемасы оның жаһандық бәсекеге кабілеттілік индексіндегі кемшіліктерімен бітпейді. Еддің әлеуметтік-экономикалық дамуының кейбір салала-рындағы объективті ... ... ... ... ЖБҚИ ... ғана ... ... бірге баска да рейтингілік бағалауларда керініс береді. Мысалы, ... ... ... ... ... оны ... ... экономикалық форумда дайындалған желілі даярлық индексі (The Networked Readiness Index Rankings) сияқгы индикаторларда да жүргізіледі [22].
Қазақстан 2010 жылдың ... ... ... алып ... Сальвадор сияқты бұл рейтингіде 0,24 көрсеткішімен 60-орынды ... ... Бұл ... ... ТМД ... ішінен алда келе жатыр, Ресей Достастык еддерінің ішінен екінші ... ... ... ... - 73, ... - 76, ... - 86, Тәжікстан - 93, Моддова - 94, Грузия - 96, Кырғызстан - 103 орынды алып ... ... ... ... ... ЖБҚИ сияқгы БЭФ-те дайындалғанымен, ЖБҚИ-дің индексішілік индексінде кейбір ТМД елдерінен артта қалып, Қазақстан технологиялар шамасы бойынша нашар ... ... ... Бұл ДЭФ әдістерінің жетілмеген-дігінің салдары болып табылады. Дей тұрғанмен Казақстанның ұлттық ... ... ... БЭФ ... ғана ... ... да ... белгіленеді.
Егер бәсекеге кабілеттілікті тар "технологиялық-экономикалық" мағынада ғана ... ... ... ... ... ... Қазақстанның жағдайы БҰҰ даму бағдарламасы адам дамуы индексінің белгілі ... ... ... ... Жақында жарияланған 2012 жылғы рейтингіде Қазақстан осы индекс бойынша 79- орынды алып тұр (кесте5).
Кесте 5
2012 ... адам ... ... ... әлем ... ... дамуының жоғарғы деңгейі
Адам дамуының орташа деңгейі
Адам дамуының төменгі деңгейі
1
2
3
1.Норвегия
74.Таиланд
147.Того
2.Исландия
75.Батыс Самоа
148.Джибути
3.Австралия
76.Сауд Арабиясы
149.Лесото
4.Ирландия
77.Украйна
150.Йемен
5.Швеция
78.Ливан
151.Зимбабве
6.Канада
79.Қазақстан
152.Кения
7.Жапония
80.Армения
153.Мавритания
8.АҚШ
81.Қытай
154.Гаити
9.Швецария
82.Перу
155.Гамбия
10.Индерланды
83.Эквадор
156.Сенегал
11.Финляндия
84.Филиппин
157.Эритрея
12.Люксембург
85.Гренада
158.Руанда
13.Бельгия
86.Иордания
159.Нигерия
14.Австрия
87.Тунис
160.Гвинея
15.Дания
88.Сент Винсет Гренадины
161.Ангола
16.Франция
89.Суринам
162.Танзания
17.Италия
90.Фиджи
163.Бенин
18.Ұлыбритания
91.Парагвай
164.Кот д ... ... ... республикасы
167.Конго ДР
Кесте 5 - жалғасы
22.Гонконг
95.Белиз
168.Мозамбик
23.Израиль
96.Иран
169.Бурунди
24.Грекия
97.Грузия
170.Эфиопия
25.Сингапур
98.Мальдива
171.Чад
26.Корея
99.Әзірбайжан
172.Орг АР
27.Словения
100.Палестина
173.Гвенея Биссау
28.Португалия
101.Сальадор
174.Буркина Фасо
29.Кипр
102.Алжир
175.Мали
30.Чехия
103.Гайана
176.Сьерра Леоне
31.Барбадос
104.Ямай
177.Нигер
32.Мальта
105.Түркіменстан
33.Кувейт
106.Кабо Верде
34.Бруней
107.Сирия
35.Венгрия
108.Индонезия
36.Аргентина
109.Вьетнам
37.Польша
110.Қырғыстан
38.Чили
111.Египе
39.Бахрейн
112.Никарагуа
40.Эстония
113.Өзбекстан
41.Литва
114.Молдава
42.Словакия
115.Боливия
43.Уругвай
116.Моңғолия
44.Хорватия
117.Гандурас
45.Латвия
118.Гватемала
46.Қантар
119.Вануату
47.Сейшел аралдары
120.Экваториалды Гвинея
48.Коста Рика
121.ОАР
49.БАЭ
122.Тәжікстан
50.Куба
123.Марокко
51.Сент Китс және Невис
124.Габон
52.Багам аралдары
125.Намибия
53.Мексика
126.Индия
54.Болгария
127.Сан томе ... ... және ... және ... ... және Герцеговина
135.Бутан
63.Маврикий
136.Гана
64.Ливия
137.Бангладеш
65.Ресей
138.Непал
66.Македония
139.Папуа жаңа Гвенея
67.Беларусь
140.Конго
68.Доминика
141.Судан
69.Бразилия
142.Шығыс Тимор
70.Колумбия
143.Мадагаскар
Кесте 5 - жалғасы
71.Сен Люсия
144.Камерун
72.Венесуэла
145.Уганда
73.Албания
146.Свазиленд
Дереккөз:Human development report 2011.http\\hdr.БYenYen даму бағдарламасы.org
Рейтингіде көрсетілгендей, рейтингілік бағасы 0,774 ... ... ... ... адам дамуының орташа деңгейлі елдер категориясына жатқызылады және ... ... ... тобына кіру үшін оған 0,800 бағасына дейін көтерілу қажет. Қазіргі кезде бұл шекаралық бағалауға Маврикий алып тұрған 63-орын ... ... Адам ... ... бойынша Қазақстан ТМД елдерінің ішінде Ресей, Беларусь және Украинадан кейінгі төртінші орынды иеленеді. Бір жылдың ... ... бір ... ... 2008 ... ... 177 ... 80-орында болғанын айта кету қажет (бір жыл ішінде зерттелген мемлекеттердің жалпы саны өзгерген жоқ). ... ... және адам ... индексін салғастыру, күтілетін өмір ұзақтылығын (ЖБҚИ-дың "денсаулық және бастауыш білім" көрсеткішінің есебіне кіреді), білім деңгейін ("жоғары ... және ... ... ... және жан басына шаққанда ІЖӨ (басқа көрсеткіштерде де, ЖБҚИ-дің "макроэкономика" және "нарықтық ... ... ... ... даму ... ... ... дамуының көрсеткіштеріне қатысты жағымды бағдары ретінде 2012 жылдың рейтингісіндегі Қазақстанның АДИ бойынша 0,768 құраған деңгейі 1990 жылғы ... ... асып ... ... ... қабілеттілік деңгейі АДИ-ді есептеуде қолданылатын көрсеткіштерге байланысты 6 кесте мәліметтерімен нақты ... ... ... төрт көрсеткіштің ішінен Казақстан күтілетін өмір ұзақтылығы және жан басына шақкднда ІЖӨ ... ... ... тұр. ... факг ... ... бәсекеге қабілетгілік саласындағы әлеуметтік даму көрсеткішінен бастап технологаялылық деңгейіне дейінгі кез келген өрлеуді ... ... жайт ... ... ... сайып келгенде бұл даму экономикалық деңгейіне себепші болады.
Кесте 6
2011 жылдағы Қазақстанның адам дамуы индексінің негізгі көрсеткіштері. [37]
АДИ ... ... ... өмір ... арасындағы сауаттылық деңгейі (15жастан жоғары),%
99,5
Оқу орындарына түсушілердің үлесі,%
91
САҚП бойынша жан басына шаққандағы ІЖӨ,АҚШ доол.
7,440
Өмір ұзақтығының индексі
0,64
Білім беру индексі
0,96
ІЖӨ ... ... 6 - ... ... ... ... development report 2011.http:\\hdr.БҰҰ даму бағдарламасы. org
Елдің бәсекеге қабілетгілігін жан басына шаққандағы ІЖӨ сияқты осындай біріктірме көрсеткіштер бойынша ... ... ... озық 50 ... ... ену үшін ... 3 есеге көбейту қажет. Қазіргі кезде АҚШ-тың ОББ бағалауы бойынша (мәліметгер 7-кестеде ... ... ... тұр (жан ... ... ІЖӨ-нің көлемі -- 8700 долл.[24]). Ал 50-орынды иеленіп тұрған ... ... бұл ... 20,5 мың ... ... Демек, қазіргі кездегі алшактық 2,35 есеге артық болып отыр, алайда кейбір елдер өз ... ... ... артта қалушылықтың елеулі түрде ұлғаятынын да ескеру керек.
Сонымен, Қазақстанның 10 жылдан кейін дамыған 50 мемлекеттің қатарына ену үшін көрсетілген ... ... ... ... орташа өсу қарқынын 12-15% деңгейінде қамтамасыз ету қажет (бәсекелес елдердің өсу және республика ... ... өсу ... байланысты).
Жетекші макроэкономикалық көрсеткіштер бойынша Дүние-жүзілік банк бағалауы да Қазақстанды озық 50 елдерден кейінгі орындарға қояды. 2007 жылдын, жалпы ... ... ... ... қолданылып отырған есептеу әдістемесімен[25] байланысты, еліміз 7730 және 2930 долларымен сәйкес 97 және 103-орыңдарда тұр. [26] ... жан ... ... ... ... көрсеткіштер бойынша, түрлі ұйымдардың есептеуі және Бүкіләлемдік экономикалық форумның әдістемелерімен байланыссыз Қазақстан өзірге біраз артта қалып келе жатыр.
2011 жылғы ... банк ... ... ... ... ... ... мынадай: жалпы ұлттық табыс (ЖҰТ) көрееткіші бойынша -- 60- орын, жан ... ... ЖҰТ ... ... - 114, САҚП бойынша жан басына шаққандағы ЖҰТ бойынша -- 99-орын.
Дүниежүзілік банк жіктеуі ... ... ЖҰТ ... ... деңгейлі табысы бар елдер тобындағы критерийлерге сәйкес келеді.[27]
Кесте 7
Жан басына ... ІЖӨ ... ... ... саралау
Позиция
Ел/Экономика
Жан басына шаққандағы ІЖӨ,АҚШ долл.
1
2
3
1
Люксембург
62700
2
Экваториальды Гвинея
50200
3
Норвегия
42400
4
АҚШ
41800
6
Джерси
40000
Кесте 7 - жалғасы
7
Британ Виргин аралдары
38500
8
Гонконг
36800
9
Бермуд аралдары
36000
10
Швейцария
35000
11
Исландия
34600
12
Сан Марино
34600
13
Ирландия
34100
14
Дания
33500
15
Австрия
32900
16
Канада
32800
17
Қайман ... ... ... ... ... ... ... Рико
18500
Кесте 7 - жалғасы
57
Португалия
18400
58
Чехия
18100
59
Француздық Полинезия
17500
60
Барбадос
17300
61
Виргин аралдары
17200
62
Эстония
16400
63
Венгрия
15900
64
Словакия
15700
65
Жаңа Коледония
15000
66
Мартиника
14400
67
Литва
13700
68
Аргентина
13600
69
Оман
13400
70
Маврикий
13300
71
Сауд Аравиясы
12900
72
Латвия
12800
73
Польша
12700
74
Тринидад және Тобаго
12700
75
Солтүстік Марианна аралдары
12500
76
ОАР
11900
77
Хорватия
11600
78
Турк және Кайкос аралдары
11500
79
Нидерландық Антиллалар
11400
80
Чили
11300
81
Антигуа және Барбуда
11000
82
Ресей
10700
83
Малайзия
10400
84
Ботсвана
10100
85
Куста ... ... ... Китс және Невис
8800
92
Қазақстан
8700
Дереккөздер:Rank Order-GDP- per capita.CIA-Theworld factbook
Жетекші макроэкономикалықкөрсеткіштер бойынша рейтингіде келтірілген ... ... ... ... ... ... ... тиісті рейтингілерінде Қазақстан алып тұрған жоғарғы позицияларды ... ... Дәл ... ... ... ... ... 10-орынды алады. Алайдаегер көрсе-тілген рейтингіде алға шықкан ... ... ... ... жогары рейтингіге қатысты оптимизм біршама азаюы мүмкін.
Сонымен, БЭФ-тің жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінің "макроэкономика" шамасы бойынша бірінші орынды Алжир алады, екіншіде -- ... ... -- ... төртіншіде -- БАЭ, бесіншіде -- Норвегия, алтыншыда -- Қытай, жетіншіде -- ... ... ... ... -- Гонконг, он біріншіде (Қазақстаннан кейія) - ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар экономикасын салыстырмалы түрде айтқанда аса байлары көрсетілген.
Оның үстіне Қытай, Гонконг жөне Сингапур ... ... ... ... ... өндіруге бағьггталған немесе отандық экономикалық әдебиеттерде калыптасқандай шикізаттық бағыттағы еддер болып табылады.
Яғни, "макроэкономика" шамаларын есептеу өдістемесіне тиісті рейтингіде аса ... ... ... экспортына бағытталған-елдер алады. Бұл рейтингіде жоғары түғырларды алу ... ... ... ... ... ... ... сипатын ғана түсінбесек, ол ұлттық экономиканың жоғары бәсекеге ... ... бола ... бәсекеге қабілеттілікті көтеру жағынан маңызды жеке әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерді әбден егжей-тегжейлі талқылайтын болсақ, оның саны БЭФ-те жаһандық ... ... ... ... ... ... ғана шектелмеуі тиіс. Шарттылық үшін ғана емес, шынайы ұлттық бәсекеге ... ... үшін ... ... ... көрсеткіштерге ерекше көңіл қойып, экономикалық көрсеткіштерді кешенді түрде ескеру қажет, елдің бәсекеге қабілеттілігі -- сыртқы нарықтағы бәсекеге қабілеттілік. ... ... ... ... ... ... ... мен сапасын дәл көрсету үшін шартты көрсеткіштерді қолдана отырып, макроэкономикалық жағдайды кешенді турде және аса дәл бағалау кажет. Әрі ... ... ... ... ... ... жүрген ЖБК,И-дің әдістемесінде ескерілмей отырған әлеуметтік сала, адам дамуы процестерінің сапасы, әлеуметтік теңсіздік танылады. Бұл шамалар адам дамуы ... ... ... ... және ... маңызды бағыттар көрсетілген 8-кестеде берілген. Осыған сәйкес Қазақстанның ұлттық бәсекеге қабілеттілігін көтеру ... жылы адам ... ... ... ... ... дамуыныңтаңдамалы көрсеткіштері. [29]
6. Денсаулықсақтау;қорлар,мүмкіндіктер мен қызметтер
Денсаулықсақтаудың мемлекеттік шығындары ,ІЖӨ %,2009
2
Денсаулықсақтаудың жеке ... ,ІЖӨ ... ... АҚШ ... ... кететін мемлекеттік шығындар
Білім берудің мемлекеттік шығындары,ІЖӨ %,1991
3,9
Білім берудің мемлекеттік шығындары,ІЖӨ %,2002-2007
2,4
13.Технологиялар;тарату және жасау
Телефон желілері(1000 адамға),2002
82
Телефон желілері(1000 ... ... ... адамға),2002
0
Ұялы телефонды қолданушлар (1000 адамға),2005
184
Кесте 8 - жалғасы
Интернетті қолданушылар ( 1000 адамға),2002
0
Интернетті қолданушылар ( 1000 ... ... ... млн .адамға),2007
...
Зерттеулер мен дайындау шығындары(% ІЖӨ), 2003-2005
0,2
Зерттеу ... (1 млн ... ... (АҚШ ... ... ... АҚШ ... )2008
112
Жан басына шаққандағы ІЖӨ (АҚШ долл.),2008
2,72
(долл.),2008
7,44
2008
1,7
2002-2008
33,6
Тұтынушы бағасы индекісісінің өзгерісі(%),2005-2007
6,9
15.Кіріс пен шығыстың теңсіздігі
Кіріс немесе ... ... аса ... ... ... тұтыну үлесі(%)- аса кедейленген 20%
7,4
Кіріс немесе тұтыну ... ... ... ... ... тұтыну үлесі (%)-аса байыған 10%
25,9
Арақатынасы
8,5
Джини индекісі
33,9
16.Сауда құрылымы
Тауарлар мен қызметтер импорты(%-),2008
46
Тауарлар мен қызметтер экспорты(%-)2008
55
Шикізат экспорты (экспорттың жалпы көлеміне қатынасы),2008
84
Өндеуші өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... (өңдеуші өнеркәсіп экспортына қатынасы),2008
2
8 кестеде берілген мәліметтер экономикадағы ... және ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Оған қоса көптеген орындар бйынша Қазақстандағы жағдай аса ... ... ... ... ҒЗТКЖ шығындарын ІЖӨ-ге %-бен шаққандағы сияқты осындай көрсеткіш бойынша біз ... ... ... ... ... ... (1,1), АРТ (0,7), ОШЕ және ТМД (1,0), ЭЫДҰ (2,5) Қазақстан 0,2% ... ... ... ... ... ... берудің шығындар көрсеткішінде де жағдай осыған ұқсас. Бұл жағынан Қазақстан 2,4 % дамушы елдерден ғана емес, сонымен қатар адам ... ... ... және адам ... төмен деңгейіндегі көптеген елдерден төмен. Салыстыру үшін Албанияда -- 2,8 %, Перуде -- 2, Филлипинде -- 3,2 %, ... - 5,2, ... -- 8,1, ... -- 6,4, ... -- 5,1. Адам өсуі ... ... ... Джибути-6,1, Лесотада-9, Кения-7, Мавритания -- 3,4, Эритей -- .3,8 % тұр ... ... ... ... ... Казақстанда денсаулықсақтаудың мемлекетгік шығыны (2003 жылда берілген) -2%-ды құрайды және бұл да көптеген елдердің адам ... ... және орта ... ... ... алу ... да ... латынамерикандықтардың көбінің, тіпті Африка елдерінің де денсаулықсақтауға жұмсалған шығыны Казақстанға карағанда жоғары деңгейде. Үлгі болып ... ... ... ... Албания, Ливан, Гренада, Иордания, Тунис, Суринам, Фиджи, Алжир, Ямайка, Ботсвана, Бутан, Папуа- Жаңа Гвинея, Лесото, Зимбабве, Гаити ... және ... ... ... ... ... ... жатады.
Сонымен катар отандық әлеуметтік-экономикалық жұйенің дамуы көрсеткеңдей, берілген кесте мен баска да факт ... ... Адам ... ... ... ... берілген көрсеткіштермен сәйкес келеді, БЭФ қолдануда ұлттық бәсекелесе алатын баға үшін тұжырым жасау, мысалы интернет пен ұялы телефондарды пайдалану-шыларға "1000 ... ... ... ... ... адам ... көрсеткішінің қыскарғандығы жайында әңгіме болғанда БЭФ мамандары БҰҰ- да бар ... жай ... одан ... ... ... ... ... өнімге бәсекелесе алатын ғаламдық көрсеткіш екенін айтады. Осындай жағдайда елдің бәсекелесе алуын бағалау орынды болады. Еддің ... ... ... және жиі ... емес ... ... БЭФ ... көрінбей, БҰҰ әдісін қолдану орынды болады [31].
Қазақстанның өзіндік ... баға ... ... жасау қажеттілігін мойындап, елдің табыстылығын әлеуметтік және экономикалық факторының барлық қажетгілігін ... ... ... ... ... ... Казақстан бәсекелестігінің ұлттық деңгейін жинақтап, мынадай қорытынды шығаруға болады: бұл бәсекелестіктің ... ... ... ... ... ... келуі, әсіресе тіпті бұл рейтингіде барлығы 9 параметрден ұш параметрді -- ... ... ... ... ... мен оқыту" қамтамасыз етеді.
Берілген көрсеткіш ғаламдық бәсекелестік тізімін көрсетуде маңызды орын алып, өзкезегінде позицияның маңызды осы параметрін ... мен ... ... ... жоғалтуын көрсетеді. Қазақстанды жоғарғы позицияға көтерелін локомотивтің анықтығын, қазіргі уақытта "макроэкономика" параметрі қолайлы мұнай конъюнктурасында ... ... ... ... ... ... елдердің көбісі "макроэкономика" рейтингісінде көмірсулардың ірі экспорттаушысы ... ... Бұл факт ... Қазақстан позициясының тұрақтылығындағы қауіптілікті көрсетіп, мұнай қорының азаюы сияқты "макроэкономика" рейтинг позициясын, ЖБИ толық рейтингісін көрсетеді. Ондай кезде ұлттық бәсекелестікті ... ... ... ... ... ... ... алуды жоғалтып алмауына тәуекел жасау қажет [32]. Сонымен бірге Қазақстанның ... ... ... талдап, төмендегі деңгейдегі тірек болар қатардың дамуын қарастыру мен бәсекелестік ғылым, білім, денсаулықсақтау ... ... ... мекеменің сонымен қатар БЭФ басқа рейтингпен сәйкес келуін анықтау болып табылады. Басқаша айтқанда, Қазақстан БЭФ ... ... ... ... ... банк ... басқа мекемелерде рейтинг әрқашан оңайлықпен расталмайды. Одан ары тіпті өте жоғары қарқынмен дамуы қажет ондай параметр ЖІӨ мен ЖҰТ ... ... қоса ... ... ... ... өмір сүру ... көтеру мен өмір сүру мерзімін ұзарту мақсатында денсаулықсақтау, халықтың шығын мөлшерін жіктеуді келешекте ... және ... ... ғылымды, білім беру мекемесін қаржыландыруды күшейту қажет.
Көрсетілген міндеттің шешімі жалпы Қазақстан экономика-сының ... ... мен ... ... ... ... елдің рейтинг бағасының көтерілуі, Президент Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстанның бәсекелесе ... ... ... 50 ... ... ... міндетін орындау мен халықаралық аренада оның беделін арттыру болып отыр.
2.3 Қазақстанның ұлттық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін ... ... мен ... ... ... ... бес ... астам уақыт бойы бұрынғы постсоциалистік мем лекетіерде жүріп ... ... ... ... ажырамас белгісі болып табылады. Осы жолдың басында барлық бұрынғы социалистік елдер сияқты Қазақстанның да алдында трансформация мен ... ... ... ... ... ... жаһандық ауылдың сыртында қалып калмау үшін не істеу керек деген өмірлік маңызды сұрақ ... Егер ... әрі ... ... экономикалық әрі саяси себептерге байланысты осы ауылдың орталығынан орын алу мүмкін болмай жатса, тым ... ... да бір ... қарай оның шетінен орын алуға не істеу керек дегенді мықтап ... ... [33] Ал ... тек қана ... ... да ... болуға тиіс. Біраз алға кетіп, Қазақстан сәтті экономикалық реформаларының арқасында "жаһапдық ауыддың" "шеткері" аймақтарында қала беруді жеткілікті ... деп ... бұл ... ... сөз ... пен ұсыныс экономикасына бағыталған қоғалысқа өндірістіңбәсекеге қабілеттілігі мен тиімділігінің өсуі әсер етіп, сол арқылыхалықтың өмір сүру ... ... ... көлемі артады деген сенімжүйелі трансформацияның басты дәлелдемесі болып саналадыҚысқа рецессиядан соң жаңа жүйе жылдам қозғалысқатүсіпауқымды ... ... ... ... үміт бодды.Ақиқаттабұлай болып шықпады. Жылдам қозғалыс пен қарқындыдамудың орнына ұзақ мерзімді рецессия кейбір елдерде 90-жылдар бойы, ал кейбірінде бүгінгі ... ... ... ... ... ... депрессияға айналды.
Қазақстан Республикасының Презвдеші Нұрсұлтан Назарбаев атап өткендей ... ... ... ... мемлекет құру, жоспарданнарыққа, тоталитаризмнендемократияға өтудіжүзеге асыру, үштағанды міндетті шешу алга тартылды... Қазақстан бастапқыдан дамуының мақсаты ретінде бәсекелестікке, жеке ... ... ... ... ... ... багдарлы экономикаға қол жеткізуді көздей отырып, жауапты шешімге келіп қана қойған жоқ, сонымен бірге өзін ... ... ... қосып отыр "[35].
Қазақстанның қазіргі заман тарихы небары 15 жылды көрсетеді. Соған карамастан, жаңару процесі перманентті сипатта болғандықтан, тандалған реформалар ... ... ... тексеру және де қажет болған жағдайда оған тиісті түзетулер енгізу үшін дер кезіндік баға ... ... ... ... ... де бар. Бүгінгі күні Қазақстан дүниежүзілік қауымдастықта абыройлы орын алып, аймақтық және жаһандық экономикалық әрі ... ... ... теңқұқықты серіктес болуға қол жеткізіп отыр деуге әбден болады. Қауіпсіздік пен территориялық тұтастыққа ғана емес, экономикалық өсудің жоғары көрсеткіштеріне де қол ... ... ... ауқымын оның мынадай негізгі шамалары жақсы көрсетеді. Дүниежүзілік ішкі жалпы өнімнің 52,3% ең ... 29 ... оның ... ... жетіліктің үлесіне 41,2%, АҚШ-қа 20,1%, күрамына 12 ел кіретін еуроаймаққа -14,8% ... Ал ... ... ... мен ... 146 елі ... дамушы еддердің үлесіне ІЖӨ-нің 47,7% тиесілі болып отыр. Транзипі экономикалы 28 елдің ІЖӨ-нен үлесі 7,1% ... ... ... 3,8% 12 елден тұратын ТМД мемлекеттерінікі болып отыр.
Дамыған елдер Дамушы елдер Транзитті экономикалар
Дереккөз: World Economic Outlook ... ... ... -- ... ... ... топтары бойынша құрылымы, 2011ж.
Казақстанның дүниежүзілік экономикаға қосқан үлесін талдау орынды болуы үшін ІЖӨ-нің көрсеткіштері, халық ... ... ... сатып алу қабілеттілігі паритетінің (САКД) есептеулерін пайдаланып көрейік. 2012 жылы Казақстанның дүниежүзілік ІЖӨ/САҚП-дағы үлесі 1994 ... ... 1,5 есе ... ... 0,194%, ... (2 ... Алдыңғы ... ... өсу ... World ... Indicators Data Base берілгеңдері бойынша есептеліп құрылды
2 сурет -- ... ... ... ... және оның жыл ... ... динамикасы (халықаралық доллар есебінде), 1994 -- 2012жж.
Басқаша айтқанда, қазіргі кезде еліміздің әлемдік, эономикаға қоскан үлесін көрсететін шама реформға дейінгі 1990 ... 70,5% ... 1995 ... ... ... ... Қазақстанның үлесі 1998 жылға дейін үздіксіз төмендеп отырды, бұл жылы оның ең төменгі мәні 0,138%, кұрады, содан кейін 2005-2012 жж. ... - ... ... ... ... [36] 2012 жылы қайтадан төмендеуде. Сондықтан Қазақстанның әлемдік экономикаға қосқан үлесін анықтау үшін осы көрсеткіштер бойынша алынған Халықаралық ... ... ... ... ... (ДБ) және ... ... тыңшылық басқармасының (ОТБ) есептері алынды. [37] Мынадай бағалауыш көрсеткіштердің негізінде дүниежүзілік жалпы өнімнің ішіндегі Қазақстанның 2012 жылы ІЖӨ ... ... ХВҚ ... ... -- 0,206%, ДБ ... бойынша -- 0,211% (бұл 1998 жылдың деңгейімен салыстырғанда 75,6% немесе 2005 ... ... 86,5% ... ОТБ ... ... -- 0,207%. Қазақстанның ІЖӨ өсуі 2009 жылы ... ... ... 2011 ... ... ... еліміздің дүниежүзілік жалпы өнімге қосқан үлесі 2002 жылдағы деңгейге жақындауы мүмкін.
Қазақстанның ІЖӨ/САКД ... ... ... ... динамикасын талдаудың нәтижесінде ең үлкен құлдырау 90-жылдардың басына келгені анықталды (алдағы кезеңмен салы-стырғанда құлдыраудың ең ... ... 2012 жылы ... -15,4%). ... ... ... жалпы өнім динамикасынан бөлек Қазақстанның ІЖӨ динамикасы үшін 90-жылдары төмендеу ... тән ... ... ... да осы жылдардағы ІЖӨ өсу қарқыны 2000 жылдармен салыстырғакда 157,6%-ға, ал ... ІЖӨ өсу ... ... ... (9 кесте).
Кесте 9
2012ж. тұрақты доллармен есептелгендүниежүзіндегі, Қазақстандағы ІЖӨ/САҚП өзгерісдинамикасы, 2005-2012 жж. ... ... ... ... ... ... саналды.
Дерекөз:World Development Indicator Data Base мәліметтері бойынша есептеліп, калалды.
Тауар және ... ... ... 68.9% дамыған елдер құрайды (3 сурет), онын, ішінде әлемнің 7 ... ... ... осы ... 40,4% ... ... үлесіне - 29,5%, АҚШ-қа - 10,1% тиесілі. Дамушы елдер мен жаңа қалыптасқан нарықтардың үлесі ... және ... ... ... 30,8% ... транзитті экономикалы елдер үлесі - 7,4%, оның ішінде ТМД елдерінікі -- 3,0%. ... ж. ... ... және ... ... ... есептелген Қазақстаннан шығарылатын тауарлар мен қызметтердің көлемі республикамыздың тауар мен ... ... ... ... ... -- тиісті әлемдік көрсеткіштің 0,2% ... ... ... ... (4 ... Үлестік көрсеткіштің өзгеріс динамикасында екі кезеңді ажыратуға болады. ... ... ... -- ... мен қызметтің қазақстандық үлесі үздіксіз түсіп, ал 2007 жылдан бастап түрақты өсіп отырды. Мысалы, 2009 жылдың өзінде ағымдағы ... ... ... ... мен қызметтің отаңдық экспортының үлестік көрсеткіші екі еселенді. 2012 жылы Қазақстаннан шығарылатын тауар мен қызмет экспорты 30,1 ... ... ал ... ... әлемдік көрсеткіш - 12535 АКДІ млрд. долларын құрады. [38]
Дамыған елдер ... ... ... экономикалар
Дереккез:World Economic Outlook 2009, IMF.-Washington D.С., 2011, р. 170. мәліметгері бойынша құрылды.
3 сурет -- Тауар мен ... ... ... ... ... ... таратылымы, 2011 ж.
Дереккөз: World Development Indicator Data Base мәліметтері бойымша ... ... ... ... Data Base бойынiа әлемдік сауда мәліметтері, Дүниежүзі сауда ұйымы жинақтарындағыдай ... ... ... жарияланатындықтан, салыстырмалы талдау 2011 ж. аяқталады.
4 сурет -- Қазақстаннаң ... ... мен ... экспортының әлемдік тауар мен қызмет экспортындағы үлесі, 2000-2011 жж.
Демек, отандық тауар мен қызмет экспортының ... ... ... 0,240% ... 2004 ... ... (ең төменгі мән) шамамен 2,5 есе өсті.
Мұндай өзгеріске 3 түрлі ... тобы әсер ... ... едәуір үлесі еліміздің мұнай өндіру саласында бағытталған тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) ағыны көлемінің елеулі болуына жағымды жағдай тудырған ... ... ... [39] ... ... мұңай мен газ конденсатын өндіріп, оны экспортгауда карқынды есу байкалды. Екіншіден, көмірсутек шикізатының дүниежүзілік нарықтарындағы қолайлы жағдай республиканың экспорттық ... ... ... ... ... ... ... жалпы әлемдік көрсеткіш бойынша Қазақстандық тауар және қызмет экспорты үлесінің өсуі дүниежүзілік сауданың даму қарқынымен ... оның ... арту ... жоғары болуымен байланысты.
Казақстандағы тауар экспортының өсу динамикасы әлемнің басқа елдері және әлемдерімен салыстырғанда жоғары қарқынды көрсетіп отыр (10 кесте). ... ... он екі жыл ... ... жж.) ... ... экспорты 16,6 бірлікке азайып, ал импорт - 4,2 есе өсті. Қазақстандық тауар экспорты өсу карқынының ең ... ... ... үш ... ... ... ... салыстырғанда % бойынша тауарлар саудасының дүниежүзілік өсу қарқыны, 2005-2012 жж..
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Дүниежүзілік сауда бар
9,7
12,3
0,2
3,4
5,4
10,6
7,4
9,2
Экспорт
Дамыған елдер
9,4
11,8
-0,6
2,3
3,3
8,9
5,6
8,4
Дамыған ... ... ... ... ... ... елдер және жаңа қалыптасушы нарықтар
10,6
17,1
0,5
7,3
20,5
28,8
20,0
20,4
ОШЕ
м/ж
16,9
-0,4
14,0
29,5
31,8
16,1
22,8
ТМД
м/ж
14,6
15,0
9,6
26,5
29,5
23,7
28,4
Қазақстан
8,0
21,2
11,6
1,2
18,8
44,6
30,1
34,2
Дамушы Азия
14,2
25,9
-1,2
12,5
25,6
31,2
20,7
17,8
Ескертпе: " - 2009 ж. мәліметтері дамушы елдер бойынша ғана берілген де, жаңа ... ... ... м/ж -- ... ... 2012,c.239-246; WorldEconomicoutlook2012, с. 229 -- 234 және КР Төлем балансы мәліметтері бойынша кұрылды.
Әлемде, Казақстанда және ... жан ... ... ... мен ... ... көрсеткіштерінің салыстырмалы тандауы төмендегідей жайттарды дәлелдейді. 1999ж. Казақстанда бұл көрсеткіш Ресейдегі осындай көрсеткішпен салыстырғанда 60% және ... ... ... ... 33,5% деңгейінде болды. Бір қуанарлығы, Казакстанда жан басына шаккаңдағы тауар және қызмет экспортына ... он ... ... айқын өсу үрдісі тән болып отыр. Бұған қоса соңғы үш жылда бұл ... ... өсуі ... ... бұл ең ... көмірсутек саласындағы бағалық фактормен байланысты. Сонымен, 2012 ж. Қазақстандағы жалпы алғандағы тауар мен қызмет экспорты Ресейдегі осы ... 1,1 есе асып ... ... әлемдік деңгейдің 85,4% құрады (5 сурет). 1999-2009 ж.ж. аралығыңдағы ... ... ... алғандағы тауар мен қызмет экспорты көрсеткіші 399,0%-ға, ал Ресейде-225,6%-ға,әлемде -- 156,7%-ға өсті.
Дереккөздер:World Development ... data base және ... ... ... ... бойынша есептеліп, кұрылды.
5 сурет - Қазақстанда, Ресейде, әлемдегі жн басына шаққандағы тауар мен ... ... ... (АҚШ ... жаһандық және аймақтық ағындарын салыстырмалы талдау негізінде де Қазақстанның жаһанданып жаткан әлемдік экономикамен интеграциясы ауқымы туралы ... ... ... ... ТШИ таза ... жаһандық көлемінде оның үлесі тұрақты динамикаға ие ... да, ... өсіп ... (6 ... Атап ... ... ж.ж. республикаға ТШИ ағынының әлемдік көлемдегі үлесті салмағы айтарлықтай ... ... бұл ... күрт ... ... 2004-2006 жж. ТШИ жаһандық ағыныңда Қазақстанның үлесі 0,35% ... ... ... ... де, ал 2009 ж. 1997 ... деңгейінен 2,6 есе артып, соңғы 12 жылдағы (0,579) ... ең ... ... жетті. Берілген үлестік көрсеткіштің мұндай күрт өсуі 2009 ж. республика экономикасына ТШИ едәуір ағынымен байланысты болды. Алайда 2008 ж. ТШИ ... ... ... ... ... ... [40]
Әлемдік көлемдегі айтарлықтай емес макроэкономикалык, шамаларгақарамастан Қазақстанда болашақта тиімді даму үшін қажетті зор әлеует бар, ол - бай ... ... ... кезде минералды шикізаттың 1225 түрінен тұратын 500 астам кен орындары бар екенін айтудың өзі жеткілікті. Олардың көптеген түрлері ... ... ... ... ... ... ие. ... Қазақстан цинктің, вольфрам мен бариттің барланған қоры бойынша бірінші орын, күміс, ... ... ... -- екінші, мыс, марганец, флюорит бойынша - үшінші, молибден бойынша -- төртінші орында болса, алтынның қоры ... ... ... ... Біздің еліміз әлемдегі темір рудасы жалпы қорының 8%, уранның 25% ие болып ... ... ... ... ... сарапшылар түрліше бағалайды: 1,5 бастап 30 млрд. тоннадан астамға дейін. ... ... ... тым ... ... ... отырғаны белгілі. Мәселен, француздық сарапшылар Каспийде 6,8-ден 34 млрд. тоннаға дейін мұнай бар деп ... ... ... ... ... барланған мұнайын 30 млрд. т. бағалап отыр. Лондондағы Стратегиялық зерттеулердің халықаралық институтының бағалауынша Каспий мұнайының әлеуетті қоры 31,8 ... т, ал газы 20 ... куб. м. ... ... Ресейлік сарапшылар болса, Каспий мұнайының болашағын әлдеқайда қарапайым түрде бағалап отыр.
Қазақстандық геологтардың бағалауы бойынша Каспий теңізінің көмірсутек шикізатының ресурсы 125 ... ... ... ... ... бойынша бұл ресурстар былай таратылады: Әзербайжан -- 27 ... ... Иран -- 7,5 ... ... - 50 -- 60 млрд., Ресей - 15 млрд., Түркменстан -- 16 млрд. ... [41] ... 1.1. ... ... ... ... ... салыстырмалы басымдылықгар. Соңдықтан экономикалық жүйенің трансформациясы кезінде Қазақстан қандай бәсекелік ... ие ... ... сұраққа ойланатын уақыт жетті. Осыған байланысты посткеңестік ... ... ... ... ... ... ... аудару керек.
Соңғы 15 жылдың ішінде трансформациялық өзгерістер жолына түскен постсоциалистік елдердің ... ... көп ... мен ... ... өткерді. Осы жолда мұндай күрт өзгерулерге келмеген Қытай мен Вьетнам ғана болды. [42] Бұнымен бірге Орталық және Шығыс ... (ОШЕ) мен ... саны 400 млн. ... ... КСР ... ... өзінде 15 жыл бұрынғымен салыстырғанда өндіріс пен ... ... ... ... ... ... ҚР ... жөніндегі агенттігі және World Investment report 2008; World ... Report 2010; World ... report 2012; World ... ... World ... report 2005. ... ... есептелді.
6 сурет -- ТШИ жаһандық көлемінің таза ағынындағы Казақстанның үлесімен оның өзгеріс ... ... ... ОШЕ және ... ... ... ... Эстония) экономикалық реформалар барысын салыстырмалы талдаудың негізінде бұл елдерде сөз жүзінде либералды теорияға ... ... ... іс ... ... ... ... мүлікті жекешелендіру және макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізу үшін рационалды-прагматикалық әдісті қолдану ... ... ... ... болады. Мұндай бағытты жүзеге асыру Қазақстанда және ОШЕ елдерінде жаңарған мемлекеттік биліктің ... мен ... ... ... ... ... кейбір елдерінде реформалар нәтижелері онша табысты болмағаны, ал жекелеген елдерде тіптен тежеліп ... ... ... -- Грузия немесе Қырғызстан) белгілі.
Қазақстанда және ОШЕ және Балтық ... ... ... ырықсыздандыру мен тұрақтандыру саясаты тікелей әрі елеулі нәтижелерге қол ... ... ... ... реформалардың нәтижелері дәл осылай тез көрініс беріп жатқан жоқ. ... ... ... мен ... бұл ... ... қадам 1992 жылдың өзінде жасалған болатынын еске саламыз) қысқа мерзімнің өзінде-ақ тауар нарығындағы баға жетімсіздігін жойды. Сонымен ... бұл 1990 ... ... ... ... ... ... Венгрияны есептемегенде транзитті экономикалы барлық елдерде жоғары құнсыздануды (ал кейбір елдерде гиперкұнсыздануды) тудырды. ОШЕ мен ТМД ... ... ... күрт ... ... да ... ішкі ... өнімнің орташа жылдық өсу қарқыны 1990-1998 жылдар кезеңінде транзитті экономикалы елдердің көбінде ... ... ... ... (-6,9%), ... (-7,0%), Украинада (-13,1%), Болгарияда (-3,3%), Венгрия мен Чехияда (по -0,2%) және т.б. ... ОШЕ және ТМД ... ІЖӨ ... өсу ... ... ... (7 сурет).
Ескерту: 2010 и 2011 гг. - ... ... по ОШЕ және ТМД ... ... ... Қазақстан бойынша -- ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің болжамы.
Дереккөздер: World Economic Outlook 2002. IMF ... D.C, 2002, World Economic Outlook 2006., IMF ... D.C 2010, р. 177, 185 ... ... -- ... ОШЕ және ТМД ... ІЖӨ өзгеру динамикасы, 1995-2012 ж.ж.(алдыңғы жылмен салыстырғанда %)
Транзитті экономикалардың даму динамикасының салыс-тырмалы талдауы Қазақстандағы ІЖӨ өзгеру қарқынының Орталық және ... ... ... орта ... ... ТМД) ... ... екенін көрсетті. Дегенмен мұндай салыстыру мазмұндық емес, сырткы көрсеткіштік сипатта ғана ... ... ... да ОШЕ ... ... ТМД мемлекеттеріне қарағанда ерте жүзеге асыра бастады.
Сонымен бірге ОШЕ жөне ТМД ұлттық ... ... ... ... ... ... тән. ... де қазіргі кезде транзиттік экономикалар үшін, әсіресе ТМД елдерінің экономикасы үшін көптеген мемле-кеттердің ІЖӨ-нің реформаға дейінгі деңгейіне жетпегені ... жайт ... ... ... бұл ... ... ... жылы өткерілген болатын, ал 1998 жылдың қаржылық дағдарысынан кейін өткен кумулятивті экономикалық өсу 64,1% құрады.
2005 жылы республиканың ІЖӨ 1990 ... ... ... асып ... ... ... 2006 жылы ІЖӨ-нің өсуі 110,6 -- 100,7 % құрайды. Осыған сәйкес жан ... ... ІЖӨ ... ... ... ... 4800 АҚШ долларын құрады.
Қазақстан ОШЕ, Балтық және ТМД ... ... ... ... ирек жолдарынан өтті. ОПІЕ елдерінде құнсызданудың төмендеуіне 1993-1994 жылдары қол жеткізілген болатын. Мысалы, 1983-1992 жылдар кезеңінде Болгариядағы құнсызданудың орта ... 28,44%, ... 15,1 %, ... -71,8 % ... [45]
Қазақстанда құнсыздану ең жоғары деңгейіне 1998 жылы жетті - 3061%. ... ... ... ... салыстырғанда 2000 жылдан соң елімізде кұнсыздану деңгейі біршама төмен болды (11 кесте). ТМД бойынша 2001 жылы орта ... ... ... ... ... ... Белорусиядағы жоғары мәндерінен (293,7%) көрінді.
11 кесте
Қазақстандағы ОШЕ және ТМД-дағы орташа жылдық құнсызданудың динамикасы, 2004-2012 жж ... ... ... ең ... ... дамудың алғышарты ретіндегі айлық құнсыздану қарқынының 3%-ға дейін тұрақты төмендеуін білдіреді ... ... ... ... ... жылдары осы мақсатқа қол жеткізілгені туралы айта кету керек. Әрине макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуді қажеттілік деп тани ... бұны ... ... ... жалғыз ғана шарты ретінде танудан аулақ болу керек, сонымен бірге Қазақстанда да сол кезеңде орын алғанындай, тек қана кұнсыздануды төмендетуге күш салу өзін ... ... ... бағаның жалпы деңгейінің өсуін тежеуші және шаруа-шылық әрекетті ынталандырушы (мысалы, салық ауыртпалығын жеңілдету) шараларды үйлестіріп отыратын басқаша макроэко-номикалық саясат жүргізу ... ... ... ... карағанда 2012жылы Казақстанда құнсыздану деңгейі 2004-2011 жыддардағы оның орташажылдық деңгейімен ... ... ... ... құнсыздану деңгейінің өсуін өңдеуші кәсіпорындардың жеткілікті дәрежеде бәсекеге кабілетті емес болуының салдары ретінде тану керек деп ойлаймыз. Бұл халықтың ... мен ... өсу ... ... ... ... жағдай жасайды. Ал мұның салдарынан құнсыздану деңгейінің ... ... ... ... ... алу қабілеті паритеті бойынша есептелген жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табыс елдің дамуының барынша интеграл-ды көрсеткіші (ЖҮТ/САҚП) болып табылады. ОШЕ, ТМД ... және ... ... ... ... ... нәтижесінде олардың экономикалық даму және әлеуметтік мәселелердің шешілу деңгейіне қарай ерекшеленетіні анықталды (8 сурет).
Дереккөз:World Development Report 2012: Equity and ... ... 20057. С. 292-293. ... сурет - Дуниежүзі, Еуропа және ТМД елдеріндегі жан басына шаққандағы ЖҰТ/САҚП, 2012г.8 сурет. Дүниежүзі, Еуропа және ТМД елдеріндегі жан ... ... ... 2012 ... суреттегі көрсеткіштердің салыстырмалы талдауы ОШЕ еддері жалпы алғанда ТМД ... ... алда ... ... Мысалы, орта есеппен алғанда ОШЕ (Албания, Босния мен Герцеговина, Болгария, Венгрия, ... ... ... ... ... Хорватия, Чехия) 11 елі бойынша жан басына шаккандағы ... 2012 жылы 11679 АҚШ ... ал ТМД -- бұл ... 4539 ... ... ОШЕ-нің аталған елдеріндегі бұл көрсеткіш Достастықгағы мемлекеттермен салыстырғанда 2,6 есе жоғары. Балтық елдері үшін ЖҮТ/САКД орта мәні 2012 жылы 12697 АҚШ ... ... бұл ТМД ... көрсеткіштен орта есеішен 2,8 есе жоғары. Егер Словенияға тиісті ЖҮГ/САКД ең үлкен ... мен ... ... (1150 ... ... ... ... онда бүл катынасты 8:1 түрінде көрсетуге болады. Сонымен бірге ... ... ... ... -- ... кұрады.
12 кесте
ОШЕ, Балтықжөне ТМД елдеріндегі ІЖӨ құрылымы, 2003-2008 жж. ... ... ... ... Гецеговина
-
12
-
28
-
61
Болгария
17
9
49
30
34
60
Венгрия
15
4
39
31
46
65
Македония
9
13
45
28
47
59
Польша
8
5
50
31
46
65
Румыния
24
10
50
35
26
55
Словакия
7
3
59
29
34
67
Словения
6
3
42
35
52
62
Хорватия
10
8
34
28
56
64
Чехия
6
3
49
39
45
58
Балтық елдері
Латвия ... ... және ... Азия орта ... * - мәліметтер 2011ж.
Дереккөздер: World Development Indicators 2010.World Bank Washington,D.С., 2012, С. 198-200;World Development Report 2010. World Bank ... .С., ... ... ... 1850 ... ... Сахарадан оңтүстікке қарайғы Африка елдерімен (ең кедей африкалық мемле-кеттерге) сәйкес келеді. Бұл көрсеткіштер бойынша есебін Дүниежүзі-лік банк ... ... 207 ... ... ... ... ... (97-орын) және Қазақстаннаң басқа ТМД елдерінің барлығы да екінші жүздікте орналасқан. Мұнда ОШЕ елдерінің айтарлықтай жоғары орындарға ие болатыны ... ... ... жоғары табысты елдер тобына кіретін 45 орында тұрған Словения да бар. Одан кейін әлем бойынша 51 орында Чехия, 57 ... ... ... ... 207 елінің ішінде көшбасшылық орында жан басына шаққандағы ЖҮТ/САҚП деңгейі 61 220 ... ... ... [46].
Жан басына шаққандағы ЖҰТ/САҚП деңгейі бойынша әлемдік рейтінгіде 99-орындағы (6980 долл.) Қазақстан орта табысты мем-лекеттерге жатады (мүның бастапқы мені 2008 жылы 6480 ... ... ... бұл ... ... орта ... ... 79,7%-ын, ал ішіне Словениядан басқа барлық транзитті экономикалар кіретін Еуропа және Орталық Азия елдерінің 83,5%-ын (8360 ... ... ... экономикалық даму дамудың өзі үшін және қандай ... ... да ... ... ... ... өсудің тиісті саясатын тандауда бірқатар маңызды жағдайларды ескерген жөн.
Біріншіден, өсудің жоғарғы қарқыны жақын уақыттағы 2-3 ... ... үшін ... ұзақ мерзімді болашақ үшін қажет. Екіншіден, дамудың жоғары қарқыны ... ... ... жылжулармен (экономиканың диверсификациясымен, жанар-энергетикалық кешенге тәуелділіктің босауымен, постөндірістік бөліктің жедел дамуымен) ілесе дамығанда ... ... ... ... белгілі бір кезеңде ілгерілемелі құрылымдық жылжулар өсуі карқынының төмендеуімен қатар жүреді. Үшіншіден, бұл саяси конъюнктураға ... ... ... ... ... қарай бұрмаланған жасанды (Қазақстанда мұндай құбылыс жоқ) емес, шынайы өсу болу керек. Төртіншіден, мемлекеттік ... ... ... ... ғана ... ... ... сапасы проблемасын айналып өтуге болмайды. Айтылғандарды ескере отырып, трансформациялық процестер жеткілікті түрде бедерлі болып көрінетін ІЖӨ-нің құрылымына назар салайық (3 ... ОШЕ, ... және ТМД ... ... құрылымына мазмұндық талдауы ұлттық экономикалар трансформация процестерінің сапасы жайында белгілі бір ... ... ... ... біршама табысты елдерінде (Польша, Словакия, Словения, Чехия), сондай-ақ Балтық елдерінде (бұған Литваны қоспағанда) ІЖӨ құрылымындағы аграрлық бөліктің ... 3-4% ... ... ... ... ... Германия, АКДІ, Жапонияның ауылшаруашылық үлесі 1% құрайды). Сәйкесінше ОШЕ-нің бұл еддерінде қызмет саласының үлесі біршама жоғары: Венгрияда -- 66%, ... -- 64%, ... -- 67%, ... -- 61%, ... -- 59% ... ... ... үлкен). Дәл осы жағдай Балтық елдерінде де байқалады: Латвия - 73%, Литва - 60%, Эстония - 67% ... ... ... ... ең ... ... Ресей мен Қазақстанға келеді. ТМД-ға кіретін Орта Азияның барлық мемлекеттеріне ... ... ... ... ... ... ... жоғары болатын ІЖӨ-нің деформацияланған құрылымы тән. Беларусь пен Украинаның ІЖӨ құрылысының талдауы бұл елдерде ... ... ... және ОШЕ ... айтпағанда Казақстанға қарағанда біршама баяу екенін айтуға болады.
3 Қаржы секотрының бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі бағыттары
3.1 Каржы секторының ... ... ... және ... ... сөз ... ... экономиканың бәсекеге қабі-леттілігі оның жекелеген секторларының бәсекеге кабілеттілігіне бай-ланысты болады. Қазіргі кезде ел экономикасының қаржы секторының орны мен қызметі ... ... Ол ЖІӨ ... мен ... ... ... өндіру кешендеріндегі позитивті қозғалыстарға байланысты. Сол себепті экономиканың қаржы секторының жетілдірілуін теориялық тұрғыдан талдау маңызды орын алады. Ол ғаламдастыру ... ... ... ... арналған даму болашағы мен жайкүйін, проблемаларын, логикасын зерттеуге негізделеді.
Бәсекеге қабілеттілікті талдаудың теориялык алғышарттары.Тарихи-институционалды ... бұл ... ... мен ... ретінде (А. Смит), инвестицияларды нарықтық қаржылан-дыру факторы ... ... ... (X, ... ... акселератор ретінде (Д. Акерлоф) көрінеді. Қазіргі кезде қаржы секторының дамуы экономиканың экспортқа бағытталған және ішкі саудаға негізделген секторлары арасындағы ... ... мен ... ... Ол ... салалары мен аймақтары, секторлары мен сфералары арасындағы қаржы ағындарының қозғадыс ... ... ... Қаржы секторы дамуының функционалды сипаты корпоративті басқарудың кұрамды бөлігінің қаржы менеджментінің спираль тәрізді дамуының негізгі ерекшелігі ... ... ... ... ... даму ... ... -- XIX ғасыр. Қаржы менеджментінің дамуы еңбек бөлінісі мен стандарттануы пайда болуына, көпшілік ... ... ... ... ... Ол ... ірі кәсіп-орындарына, мұнай өндіруші және химиялық, электротехникалық және кұрыш кұятын, мәшине жасайтын және ... ... ... ... ... т.б. ... да тән. Ол әкімшілік, техникалық, әбзелдік және қаржылық қызметтерді ... ... ... және ... негізде ұйымдастырылған сипат алып, капиталға ие болу мұмкіндігінен бөлініп, оны ... ... жол ... ... ... ... дамымады, әрі қаржы менеджменті жүйесінде маңызды бола қоймады. Каржы менеджменті тауарға бағытталған процесс ... ... ... мен ... тиімділігін арттырып, концентрациясын күшейтуде маңызды факторға айналды.
Екінші кезең -- XX ғасыр. Фирманы тиімді баскарудың ... ... одан әрі дами ... ... ... ... ... әдістерімен еңбекті ынталандыру шаралары күшейді. Концентрация мен орталықтандырудың жоғары ... тік ... ... ... құрылымдары, жобалау топтарындағы ауытқуларды басқарылып, логастика енгізілді сипат алды. Сапаны реттеу тауарлардың барлық түрлері мен қызметтерге тарады. Акпараттық-коммуникациялық ... ... ... жүйесіне қаркынды түрде енгізіле бастады. Әлеуметгік факторлар мен "адам катынастары" мен "ұйымдастыру істерін" реттеудің гумани-тарлық мәселелері ескеріле ... ... ... ... ... ... менеджменті жобаға негізделген процесс ретінде каржы институттары мен өндірістің бәсекеге қабілеттігін арттыру факторына айналды. Постиндустриалды кезендегі ... ... ... ... ... кезең -- XXI ғасыр. "Жаңа экономиканың" ыкпалымен корпоратавті доктрина қайта бағалаңды. Каржы ... ... ... мен ... ... ... ... банк, өнеркәсіп, аграрлық, сауда капиталының дамуына, ұлттықкаржы капиталының орталықтануына, ... ... ... ... түсті. Кәсіпорындар мен қаржы институтгары жаңартылып, бизнес-процестер реинжинирингке ие болып, тораптық кұрылымдар мен ресурстар, инфрақұрылымдар өзгерді.
Ақпараттық-коммуникативті технологиялар бизнестің сипаты мен ... ... ... ете ... ... ... компьютерлік технологаялары кең таралуда. Занды және жеке тұлғалар үшін автоматтандырылған ... ... ... жиі ... ... ... жекешелеп, унификациялау клиент-тұлғаның кажетгіліктерін өтеуге мүмкіндік береді. Қызметгер мен өнім ... ... ... ... мен ... ... ... сақталуына кепіл болады. Кәсіпорындар мен каржы институттары аясының "пайда орталықтары" кеңейеді. Көтерме және ... ... ... және ... ... ... зейиетақы қорын басқару, сақтандыру, жеке капиталға элиталық қызмет, қатер-менеджменті мен логистикаға ... ... ... институттары қалыптасты. Клиентке бағытталған процесс ретінде каржы менеджменті тауарлар мен қызметтер, білім мен ... ... ... ... ... айналды. Метакапитализм, электронды бизнес дәуіріндегі менеджменттің жаңа парадигмасы, міне, осындай.
Бәсекеге қабілеттілікті дамыту ... ... Бұл ... ... ... (1991-1993 жж.), кристалли-зация (1994-1999 жж.) және оптимизация (2000-2004 жж.) ... ... ... ... ... процесі ретінде жүрді. Олардың өзіне тән түрлі деңгейлері, карыз ресурстарын пайдаланудың ... ... ... ... ... және ... ... эңдогенді даму, сыртқы бағыныштылықпен кұрылымдықтүзілімдердің аралас түрлері басым болды. Қазақстанның ... ... ... және ... ... саясатының монетаристік және неокейнстік үлгілерінің жүйелі түрде жүзеге асуы қаржы секторы қалыптасуының негізгі шарттары болып табылады.
Кесте 13 Бәсекеге қабілеттіліктің сыртқы ... ... ... ... индикаторлар, стресс-тест)
Көреткіштер
Индикаторлардың критикалық параметрлері
2007 ж.
2008 ж.
2009 ж.
ЖІӨ шынайы өсім,%(2007 ж;2008 ж)
0,5-1,0
8,1
9,3
8,5
(8,2-8,0)
ЖІӨ ... ... ... ... бағамы(орташа жылдық)
>250
136
132,9
110-127
Бюджет тапшылығы,ЖІӨ %
>7,0-10
-1,8
-1,7
-1,4
Жыл соңындағы ақша қоры,ЖІӨ%
10-15
9,3(5,4)
9,5(6,5)
7,0(9,0)
Заңды тұлға несиелерінің мөлшері теңгемен(валютамен),%
>30-40
13,7(10,0)
13,7(11,1)
13,5
-11,1
ҚР ҚМ құнды қағаздар кірісінің мөлшері(3(12) бастап ҚР Ұлттық ... ай ... ... ... ... ... ... импорты мен қызметтер көлемінің ай сайынғы мөлшері
3
>3
>3
Кесте 14
2005-2009 жж. Қаржы секторының бәсекеге ... ... ... ... ... қаржыландырудың орташа мөлшері
11
8
7,25
7
7,7
МЕККАМ тиімді таша табысы
6,59
6,67
5,9
4,88
4,88
Қазақстан Ұлттық банкінің НОТ тиімді жылдық табысы
5,8
5,93
5,18
4,04
3,9
Несиелер бойынша орташа мөлшер,%:
16,1
14,4
13,7
13,2
13,5
А.Жеке адамдарға,оның ішінде; ... ... ... ... несие
25,5
24,3
21,8
20,6
19,3
В.Заңды тұлғаларға, оның ішінде;
15,7
14
13,1
12,5
12,3
В.2. Шетелдік валютадағы несие
14,6
13
11
10,6
9,8
В.1. Теңгемен ... ... ... ... ... ... мөлшер , ,оның ішінде;
10,05
8,95
8,4
7,4
7,8
Шетелдік валютадағы несие
7,3
6,9
5,9
5,6
6,2
Теңгемен берілетің несие
12,8
11
10,9
9,2
9,4
Қайта қаржыландыру мөлшері несиелендіруден түсетін кіріс мөлшері
5,1
6,4
6,45
6,2
5,8
Инфляция ... ... ... кіріс мөлшері
9,7
7,8
6,9
6,5
6
Инфляция деңгейі депозиттерден түсетін кіріс мөлшері
4,1
2,35
1,6
0,7
0,3
Инфляция деңгейі МЕККАМ ... ... ... ... банкінің НОТ табысы
-0,6
-0,67
-1,62
-2,66
-3,6
Каржы институттарының мамандануын күшейтуді талап етіп, клиенттердің инвестициялықсұранысын жетілдіруде "алғашқы кадам" феноменін ескеретін қаржы қызметтері нарығының жаңа ... ... ... Ендеше, қаржы институттарының қызметі жетіле түсуі керек.
Қаржы секторының әлсіз жактарын талдау (Дж. Даймонд принципі негізінде) бизнестің фрактальды сипатта екенін ... ол оның ... ... ... негізделген. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, бұл сектордың дамуында біркатар қайшылықтар бар. Оларға ұзақмерзімді және ... ... ... мен оған ... ... ... шектеулер, арзан карыз ресурстарына ұсыныстан гөрі сұраныстың тұрақты түрде артық болуы, инвестициялық орналастыру үшін тенгелік ... ... ... акпараттық жүйелер тиімділігінің жеткіліксіздігі жатады. Оған салалық және ... ... ... ... ... қаржы негіздері көлеміне ауыткуының әсері, сырткы карыз ресурстарын тарту құнының ауыткуы, операциялық шығындардың ... ... ... ... ... төн. Бұл параметрлер инфляциялық қысым әсерінен, төлем балансының күйі, қаржы ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың құнына байланысты ауытқып отырады. Тұтастай алғанда, банк ... ... ... ... шектеулер сақталды.
Қаржы секторы дамуындағы круіптерді зерттеу нәтижелері (фрагментация ... ... оның ... секторлар динамика-сына, әсіресе оның экспорт салаларынатығыз байланысты екенін көрсетеді. Оның қызметіне негізгі экспорт ... ... ... ... ... ... және ... кұнды қағаздардан түсетін пайданың азаюы тікелей, Казақстанның БСҰ-ға енуі жанама түрде ықпал етеді. Каржы нарығына каржы ... ... ... ... ... ... әсіресе шетелдер қатысқан банктер тарапыңан өте күшті болып отыр. Бұл қаржы өнімдерінің комбинациясы, үстеме кұнның, уакыт пен ... ... ... түрлі топтарына байланысты жүргізіледі. Каржы секторын функционалды жіктерге бөлу, жаңа каржы технологияларын ... ... ... ... ... ... ... институттарының салыстырмалы көлемін ұлғайту, каржы институттары бизнесінің сан алуан түрлері бойынша ынталандыру, дәстүрлі жолдар бойынша актиавтердің пайдасын тежеу қажеттілігі туындайды. ... ... ... накты сектордың инвестициялык қажеттіліктерімен салыстырғанда, ассимметриялы болып келеді. Активтердің карқынды дамуы капиталдың ... ... ... ... ... мөлшерлемесінің шарттары мен төмеңдеу факторларына байланысты. Бұл екі жақты сипатта екенін ескертеміз. Жекелей алғанда, банк тарапынан каржы кызметтерінің алуан ... мен ... ... ... ... тиімділігін арттыру кажет болады. Ал мемлекет тарапынан нақты секторды несиелендіру, ипотекалық және ... ... ... ... үшін ... ... ... тұрде құру кажет, ол салықтық жеңілдік, кәсіпкерлерге арналған кепілдеме түрі мен ... ... ... т.б. ... мүмкін. Несие мөлшерлемесінің деңгейіне макроэкономикалық факторлар, ең алдымең, экономикалық өрлеу, ... ... ... ... ... және ... да ... елеулі ыкпал етеді. Сонымен катар макроэкономикалық факторлар: несие ресурстарын ... ... алу ... ... ... ... ішкі ... т.б. ерекше әсер етеді. Мәселені шешу үшін жүйелі шаралар кажет екенін ескерту кажет. Несие ... ... мен ... ... әсер ... ... не ... шарттарды ескеру қажет. Қаржы инструменттерінің нақты кұнына негізделген ретгеудің ... ... ғана ... ... ие болады. Мысалы, қор нарығындағы кұнды кағаздардың кірісі төмен болуы, инфляцияның ... ... ... ... несие мөлшелемелерінің төмендеуін тежейді.
Осылайша, қаржы секторының бәсекелестік артықшылықтарын ықпал ететін шарттарды, салыстырмалы артықшылықтарын (Д. Рикардо), өндіріс ... ... ... (Э. ... Б. ... өркендеуші факторларлы (М. Портер) ескеру қажет.
Жоғары бәсекелестікті қалыптастыру мәселелері. Қаржы секторын дамытуға қатысты негізгі мәселелер ... ... ... ... ... ... мен ... шешімдер, 2006-2008 жж.
Мәселелер/Оларды шешуге қатысты ұсыныстар
Капита
лизация
Салық
салу
Қаржы
Қызмет
тері
Бәсеке
лесеік
1.Ұзақ мерзімді тексеру,қаржылық анықтық,мекшік иелерінің ... ... ... ... және ... ... ... басқару,капитал бойынша жаңа Келісімдер еңгізу Базель ,активтерді,ипотекаларды,монополизация денг дін бәсекеге қабілеттілігі бойынш ... ... ... ... ... ... жетілдіру
+
2.Салық саясатын жетілдіру.Салықтармен төлемдерді банк немесе ... ... ... ... ... ... немесе ұзақ мерзімді инвестициялық несиелерден алынған марапаттаулар бойынша,тұрақты үш ... көп ... ... оны ... берушінің иелігіне беретін лизинг бойынша банктін салық төлейтің табыстарын салықтан ... ... ... ... дейін ұзарту.Марапаттаулар бойынша есептеулер енгізу,алтынға ҚҚС бойынша нөлдік мөлшерлемені қалпына ... ... ... ... ... қарыздарын шектеу,әр шетел валютасы бойынша банктің ашық валюталық ... ... ... кезең бойынша өту,жіктеу категорияларын ескеру,жаңа валюта қарыздары, ең кіші резерв ... ... ... нормативтерін енгізу,сыртқы қарыздардың ең жоғары лимиті, жүйелі қуіптерді азайту,қолда бар шетел валютасын айырбастау ... ... ... талаптарын ескеріп,рейтингілік агенттіктерінің тізімін нақтылай отырып,шетелдік банк филиалдарының қызметін ... ... ... ... мен ... ... оның деңгейі тұтастай алғанда, капиталдың жеткілікті нормативтеріне сәйкес келеді. Сонымен катар жеке капиталдың дамуымен салыстырғанда, активтердің даму карқындары банк ... ... ... көбеюіне әкеледі. Жинақталу, несие ресурстарын тарту мен орналастыруға байланысты жоспарларды банктердің одан әрі жүргізу, ... ... ... банк ... калыптастыру шарттарына қатысты мәселелер әлі де өзектіболып отыр.
Халыкаралық аудиторлармен бірлесе отырып, жалпы және арнайы провизиялар калыптастыру меселелері бойынша ортақ ... ... ... ... ... мен банк қызметіндегі қатерлерді (несиелік, нарықтық, операциялық ... ішкі ... ... т.б.) жаңа сапа ... ... ... ... жаңа Келісімді (Базель-ІІ) жақын екі жыл ішінде ... ... ... ... ... ... сапалы түрде жетілдіре түсу қажет.
Салық салу мәселелері.Банктер қызметінде 2005 ж. ... ... ... ... ... ... тасталуы ерекше маңызды болды (ЛИБОР мен қайта қаржыландырудың екі есе ... ... ... ... ... ... бейрезиденттерге төленетін марапаттаулар бойынша лимит енгізілді, мысалы, қаржы секторы үшін -- 7, басқа ұйымдар үшін -- 4. ... бүл ... ... ... ... сырттан қарыз алу мүмкіндіктерін тежейді. Есептеулерді тежеу банк ... ... ... ... әкеледі. Бұл мәселе әрі қарай талдай түсуді ... ... ... ... арттыру.Банк қызметінің тиімділігі мен сапасын арттыру, аймақтар мен ауылдық жерлерде олардың қолжетімділігін қамтамасыз ету мақсатында қазіргі ЕКБ ... ... банк ... ... орталықтарын құру мәселесі өзекті болып табылады. Процессингілік қызмет саласында клиенттерге сапалы операциялық қызмет көрсету, ақпаратты өңдеуде тарифтерді реттеу, касса тораптарының ... ... ету үшін ... жағдайлар құру қажет. Қор нарығында қаржы инструменттерінің тапшылығы мен зейнетақы активтерінің кірісін азайту, атауыштық шегерім мен жинақтаушы ... ... ... ... ... критерийлерін нақтылау мәселелері ерекше мәнге ие болады. Ипотекалық несиелендіру мен тұрғын үй жинақтарын одан әрі дамытып, зандарды жетілдіре түсу, әсіресе ... ... ... қоя ... келешекте мемлекет қажеттіліктері үшін алынатын несиелер беретін банк талаптарын өтеуге байланысты ережелерді, сондай-ақ тұрғын үй қүрылысы жинақтарына ... ... ... түсу ... ... ... ... ұйымдары сияқты қаржы институттарының жеке капиталының ең аз көлеміне деген талаптарды біртіндеп көтеру, ірі қатерлерді кепілге алатын мамандандырылған ... ... ... ... ... ... брокер-бейрезиденттер мен қайта сақтандырушы шетелдік компанияларға берілетін рейтинг баға әдістемесін нақтылау қажеттігі байқалады. Инвестициялық қорлардың дамуы, алғашқы ... ... ... ... ... БЕҚО ... ... салымдарды сақтандыру, қолмақол емес төлемдерді дамыту, лизинг қызметтерінін, сапасын арттыру т.б. ... ... ие ... Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігінің инновациялық-технологиялық құрауыштары
Бүкіләлемдік экономикалық форум (БЭФ) дайындаған бәсекеге қабілеттілік рейтингі 2-тарауда ... ... ... факторлар -- баскару, қаржы, инфракұрылым, ашықгық, технология, еңбек бойынша қалыптасады. Елдің маңызды бәсекеге ... ... екі ... сәйкес орын алады.
15
Орташа-5-6
Ресей>11
7
Инновациялық белсенділік деңгейі (өнеркәсіптегі инновациялық белсенді кәсіп ... ... ... Австрия-60,8
Ресей-10,0
25
Өнеркәсіп өнімдер көлеміндегі инновациялық өнімдердің үлесі салмағы,%
2,3
Германия-2 Австралия-31 Ресей-3,7
15
1 адам ... ... ... ... ... де ... ... саны,1 млн.адамға
629
АҚШ-4484
Жапония-5287
Германия-3261
Ресей-3319
-
Тұрғындардың 1 млн.адам есебіндегі өнертапқыштағы патенті өтінімдер үлесі
0,13
АҚШ-281
Жапония-877
Германия-156
Ресей-133
2,5
Тіркелгент патенттердің жалпы мөлшеріндегі ... ... ... Ю.Ю. ... мировой науки. - М, 2004; Наука и инновационная деятельность в Казахстане в 2006 г. - Алматы, 2007;Humandevelopmentreport 2010.http\\hdr.БҰҰ даму ... ... ҚР ... ... сәйкес 2009 жылы кәсіпорындардың инновациялық белсенділігі 3,4 % болды. 2009 жылы ... ... ... 120408,3 млн. ... немесе өнеркәсіптік өндіріс мөлшеріне 2,3 %-ды құрады. Ең үлкен үлес салмақты (72,2 %) ... үш жыл ... ... өнім ... ... құрылысында үлкен бөлікті шикізат құрайды.
Қазақстанның бәсекеге қабілетті 30 елдің қатарына кіру страте-гиясы бәсекеге қабілеттілікті арттырудың жаңа үрдістеріне бағыт береді. Егер ... ... ... ең аз ... тауар өндіру қабілетімен анықталған болса, казір бәсекеге қабілеттілік ұлттық өндірушілердің халықаралық ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетті өнімде нақты бір ұлттық фирманың сауда маркасы болса, ол көбінесе халыкаралық болып табылады. Ұлттық шекараларда калмай, өз күшіне ... ... ... ... жақтарын мақсатты түрде пайдалану бәсекеге қабілетті ұлттық экономикаға жетуге мүмкіндік береді.
Ол үшін инновациялық жүйеде мемлекет белсенді ... ... ... катысуды экономиканы жүзеге асыруды реттеуге әрекет ретінде кабылдау және инновациялык, қызметте мемлекеттің ... ... ... кеңейту қажет. Әңгіме инновацияға стимул болатын бизнес жолын кұруы тиіс мемлекеттік инновацияға катысу әдісі ... ... ... Осымен байланысты жаңа өндірістік елдердің тәжірибесіне қызығушылықтың туындауы мен саясатты ... ... мен ... алатын экономиканың күшеюі көрініс тапқан.
Әсіресе ерекше көңіл аударатын Чили тәжірибесі болып отыр. Біріншіден, Чили Қазақстан сияқты табиғи ресурстарды пайдалануда ... ... даму ... ... Екіншіден, бұл елде мүмкіндігінше жүйелі түрдегі инновацияның даму институты деп аталатын қор пайда болған. Казақстаңда белгілі болғандай даму ... ... ... Чили ... даму ... ұлттық инновациялық жүйе әзірге фрагменттік болып есептеледі. Төртіншіден, Чили ішкі және сыртқы инновация дереккөздерінің ... ... ... ... ... ... қабілетті 50 ел катарыңда болуы "ішкі локомотивтің" экономикалық өсуінің қарқындылығынан болып отыр.
Жаңа өндірісі ... ... ... ... ... ... көрсеткендей, саясатты көтеру мен инновацияға жағдай жасау экономиканың бәсекелестікке қабілеттілігін көтеру қажет.
1. ... ... ... макроэкономикада соншалықты хабардар етілсе, демонстрациялауда басқаша, яғни ... өсу мен жеке ... ... ... әрі ... үлгіде көрінеді. Инновацияның дамуы бюджет есебінен қаржылануы мүмкін емес, нәтижесінде үкімет көрсеткендей ... ... ... ... жоба ... іске асуы ... Жобаны мемлекет тарапынан қаржыландыруды сақтау мен жобаны басқару бизнестің құзырында. ... Чили мен ... ... ... ... 40%-ды ... ... жобалар бизнес пен арнайы келісілген мекемелердің өзінде түбегейлі басқарылады. Көптеген инновациялық істің регламентациясына талпыныс жасауда үкімет тарапынан ... ... ... ... әдетте сәтсіз болады.
3. Қолдау өзінің зерттемесінде ғана емес, импорт пен технология көшірмесінде көрінеді. Шеттен алып пайдаланған технологияның ең көп әсері ... ... ... ... ... ... қорғаудың халықаралық ережесін шектемейді әрі шығынды аса көп керек етпейді.
4. Бизнес-келістіруші арқылы қолдау табады. Тиімсіз ... ... ... ... мынадай жағдайда, мемлекеттік мекеме серіктестермен тікелей бірлесіп, мемлекеттік қолдауға үміт арту барысында (жоба сапасын бағалау үшін шенеуніктердің біліктілігінің жетіспеушілігі, корупция ... ... ... ... ... көрсеткендей, жеке бітімгерші мемлекеттік қолдау көрсеткенде, мақсатты түрде тәуекел азаяды. Сондай-ақ инновациялық бағдарламаны қолдау мен бәсекелестіктің күшеюі ... іске ... 21 ... жүмыс істейтін пайдасыз жеке бірлестікте жүзеге асады.
Ақшамен бірге қызмет көрсетеді. ... ... ... ... акшамен бірге қызмет көрсетсе, мемлекеттік мекемелердің карым-қатынасы әлсірейді: қызметкерлер ... ... ... сертификатпен сәйкестігі; бизнесті ғылыми-техникалық ақпаратпен және ҒЗТКЖ нәтижесімен камтамасыз ету; мемлекеттік бюджет есебін іске асыру; мемлекеттік оқу ... ... ... ... ... жер ... беруге (мысалы технопаркке) мүмкіндік жасау.
ЖИЕ тәжірибесіне қорытынды жасап, локальды инновациялық бағдарлама жасап шығару:
:: кіші және орта бизнес үшін ... ... ... ... ... ... және ... маркетингтің старттық шығынына байланыс орнату үшін шығын компенсациясын бөлшектеп қарастыру. Чилидегі СОRҒО корпорациясының мүмкін болар ұқсас бағдарламасы;
:: ISО-9000/ІSО-14000 стаңдартка ... ... ... ... ... кіші және орта мекеменің бюджеттен бөлшектеп каржыландыруы мен жәрдем ақшаны компаниялық-мәлімдеушіге емес, ... ... ... ... төлеу. Чилидегі СЕPRА корпорациясының ұқсас бағдарламасы;
:: жеткілікті ғылыми және білім деңгейін игерген ... ... ... ... бағдарламасын бағдарлау. Ол әкімшілікпен, университеттермен, академиялық институттармен бизнес-құрылымға қатысып, бірлесіп ... ... ... ... ... ... Аналог мүмкіншілігі -компьютерлік, телекоммуникациялық, фармацевтикалық және биотехнологиялық кластермен Бангалор мен Хидерабад штаттарыңда дамыту ... ... ... Чили ... жаңа инновациялық бизнесті "жетілдіруді" бағдарлайтын мақсатқа сәйкес құрылған. Бұл қор жеке бейкоммерциялық мекеме, технологиялық жобаны арнайы басқаратын, технологиялық қызмет пен ... ... ... ... орта ... береді. Каржыландыру көзі: мемлекеттік бюджет, жеке компаниялар мен өзіңдік ресурстар. Чили ... ... пен ... емес ... иннова-циялық жүйеде принциптік байланыстылығының мүмкіншілігін әсіресе бизнес-жобаның мемлекетгік инвестициясының тәуекел жасаған мекемесі мен басқармасы және бюрократриялық жолақтан тыс мекеме ... Чили ... ... қор үкімет пен басқарманың жеке секторыңда қордың соңғысын белсенді катыстырады.
Нарықтық текше сайлауын сәтті игеруге болады, оның ... ... тез өсу мен ... ... келешегі бар адам кажеттілігін қанағаттандырумен байланысты болады. Бұл одан баска тұрмыстық радиоэлектроника мен ақпараттық техника, экологиялық таза ... ... ... және ... ... туризмнің арнайы түрі, өнер саласына, медицинаға және білім беруге қызмет етеді. Нарықгың ... ... ... оған ... ... ... табу ... және ол "лазерлік сәуле стратегиясын" (оны Жапония ғалымдары мен кәсіпкерлері видеотехникамен жүзеге асыруда) ... ... ... ... қабілетті 50 елдің қатарына қосылу стратегиясына сәйкес, "ішкі ... ... ... ... ... жатқан барлық жаңа және алдағы мақсатты меңгеру қажеттілігі әлемнің экономикалық тез дамуын көрсетеді. Бұл ғылым мен технология ... ... ... ішкі ... ... ... ... көрсетеді. Казіргі таңда барлық елде бәсекеге қабілеттілік күшейіп, халықаралық білім мен технология процесінсіз жүзеге асады.
Осыған ... ... ... ... ... ... ... ерекше маңызға ие болып отыр. Бұрын оңдай елдердің бірі ... ... ... оның ... ... ... ЖИЕ-де кабылданды және Латын Америка елдерінің жанында болып, ақырыңда Қытай мен ... ... ... бұл ... мен ... ... байланысты барлық өсім көлемін талап етеді. Казіргі кейбір ғылым мен технологиядағы бағыт соншалықты еңбекті қажет ететіндіктен, оны бірде бір дамыған ел ... ... ... Халықаралық бағдарлама ғарышты зерттеу, ядролық энергетика, авиакұрылысты кеңірек тарату кездейсоқ емес.
Сондықтан "куып жеткен" елдер үшін ... мен ... ... алып ... ... сипатталады. Ол өзіндік инновациялық әлеуетті пайдалану, ғылымды қажет ету үшін дамыған өндірістік елдерде өндірілген өнімін шығару мен маңызды. ... ... және ... ... ... ... ... шығуынан таратуына дейінгі барлық инновациялық циклда өзіндік жұмыс істеу мүмкіншілігі туындайды. Соңғы есепте ... ... ... компанияларда дүниежүзілік бәсекелестікке жол ашады. Шетелдік технологияны игере отырып, фирмалар ішкі нарыкқа дайын өнімді ... ... ... ... ... ең ірі ойынпаздар болып шығады. 1990 ж. Қытай мен Мексика ... ... ... ... басқарушылар қатарына қосылды, оның экспорт көлемі 10 жылда 15-40-есеге көбейген.
Әрине, Қазақстан үшін бұңдай стратегия тікелей оның жеткілікті өсуіне әсіресе инновациялық ... ... ... ... кезеңінде тиімсіз. Дегенмен "куып жеткен" еддер үшін ол тәжірибе өте пайдалы, сондықтан ... жету үшін өз ... ... ... ... ету ... ... өнеркәсіп көлемі мен инновациялық экспорт өнімін күшейтудің ... ... ... үшін ... және ... ... ... пайдалануға қабілеттілік пен ықылас қою қажет. Атап айтқанда, оған Қазақстанның бәсекелестікке қабілеттілік рейтингісін көтеру страте-гиясы тиімді. Өзінің ғылыми-техникалық әлеуетін ... ... ... ... ... ... жету мүмкін еместігін де ескеру қажет. Шетелдік технологияға кіру үшін ол өзінің "кіргізу" түрін жүргізеді. Оның артықтығы "куып жеткен" елдердің ... ... ... ... технологияларды дұрыс пайдалану арқылы өзіңдік инновациялық іс-әрекеті дамиды. Осы ... ... ... әзірге ненің жетіспейтіндігін ескеріп, инновациялық бағытының күшеюіне қол жеткізуге болады.
Осындай инновациялық ... ... үшін ішкі ... ... өнеркәсіптің тікелей зерттемесі мен зерттеуінің ерекше маңызы бар. Әзірге бұл инновациялық жүйе қалыптасқан елде тым әлсіз бөлік ... ... ... ... ... ... 50 елдің қатарына қосу үшін өнеркәсіпте, бизнесте қолданбалы ғылымда қажеттілік туындайтынын нақты айтуға болады. Алдыңғы қатардағы технологияны ... ... ... мен ... дамытуға, шетелдік компанияларда "оқытуға" жағдай жасайды. "Оқыту" терминін ... ... мен ... ... ... ... ... тірек болар сөз деп тануға болады. "Оқыту" инновациялық өнім өнеркәсібі үшін білім мен жаңалықты ... ... ... ... іске асуын кажет ететінін тұсіндіреді. Оның үстіне жаңадан білім алу жоғары оқу орнында окуда ғана ... ... ... ала ... ... көрінеді. Бұл "анық" білім деп аталады. Жаңа білім ... ... ... жаңа ... ... ... ... бұл түрі "анық емес" білім деп аталып, инновация ісі үшін ете маңызды болып ... ... ... алу мен игеру жүйесі білімнің осындай түрі үшін мүмкіндік туғызады.
Ғылымның "зауыттық" бөлігінде Қазақстандағы ... ... ісін ... ... ... ... ... тәжірибе-лерінен қандай элементтерді алуға болады? Ең алдымен, бұл жағдай ЖИЕ-де бірінші ... ... өте жаңа өнім мен ... алу ... ... ... көтерілгенін жетілдіру болып табылады. Ұзақ уақыт бойы ... ... ... негізгі мазмұны мен қондырғы жергілікті жағдайда шетелдік технологиямен өнделді болды. Сонымен бірге міндетті шартпен сипатталып ... ... ... ... және ... ... ... ұлттық үкімет осындай шарттар арқылы арнайы жағдай жасауда. Атап айтқанда нақты материалдар мен компоненттерді өңдеуде дайын технологиялық ... алу ... іске ... ... ... кесіпорны бастапқы кезенде дайын өнімді алу үшін өзінің инновациялық іс-әрекетімен бірігіп топтапуы мүмкін. ... соң әлді ... ... ... мүмкін. Соңғы жылдары Үндістан, Мексика, Бразилия фирмасы инновация тәжірибесін жинақтап, дамыған елдер үшін жаңа өнім мен процесті ... ... ... ... ... ... инновацияларға өтуді дайындау үшін білімнің сыртқы көздерін және өнеркәсіптік зерттеулер мен әзірлемелерді орындаушылардың ішкі күш-жігерін үйлестіру маңызды орын ... ... ... компаниялар "білім алумен" шектелмей жергілікті зерттеу бөлімшелермен келісімшарттық зерттемелерді дамытады. Патентті пайдаланған академиялық білім базасына кіру (біздің түсінуімізше университеттер мен ... ... ... ... көп мәнге ие болып отыр. Осымен байла-нысты университеттің бюджеттік үлесінің ұлғаюынан өнеркөсіпте қаржыланған жобалар дамып отыр.
Қазақстанның бәсекеге қабілетті 50 елдің ... ену ... ... ... ... ... ... тарту қажеттігі белгіленді. Бұл жағдайда ғылыми-техникалық және инновациялық әрекеттің жаһандануының артықшылықтарын пайдалану қажет. Ол ... ... ... ... ... ... керектігін, түрлі елдермен фирмааралық кооперациялық серіктестік, ұлттық университтер мен ... ... ... ... Зерттеу бөлімшелерінің транс ұлттық таратылуы сияқты үрдіске ерекше үміт артуға болады. ТҰК өздерінің зерттеулері мен ... ... ... ... ... Олар ... ... сатып алу үшін ұлттық компаниялармен сатып алу мен бірігу жолын іздеп, жаңа зерттеу орталықтарын құрады. Кейінгі кездері шетелдік ... ... ... ерекше көңіл аударарлық база Үндістан мен Израиль болып отыр. Берілген процеске қолайлы болып отырған қолда бар арзан ... ... ... ... ... қосу ... туып ... жаһандандыру тенденциясына мінездеме беруде, Үндістанда зерттеу орталығын ашқан ең ... ... ... "Аstrа АВ" ... мысалға алуға болады. Осындай қадамға жергілікті компанияларға қабылданған жоғарғы білікті персоналдың қалыпқа сай болуы ... ... ... ... мекеме мен зерттеу зертханаларын пайдалану арқылы жергілікті университеттермен әріптес болып отыр. Сондай-ақ Сингапурда Ұлттық Сингапур университеті мен "Glaxo ... ... ... ... ... зерттеу орталығы ашылды.
Казақстанда пайдалану үшін "қуып жеткен елдерден" тәжірибе жинақтап, мемлекет тарапынан қолдау көрсету қажет. Елде иннова-циялық саясатты құру үшін ... ... ... ... ... ... ... керек. Өнеркәсіптік зерттеу мен инновациялық саясатты өңдеу әзірге екінші кезекте қалып отыр. ... ... ... ... ... кажет, мемлекеттік инновациялық саясат жеке секторды өндеу мен зерттеуден де хабардар болуы керек. ... ... ... ... ... ... инвестицияны қосуды талап етеді, бағаның қосылуын "тізбекте" ұстап тұру үшін қазақстандық өнеркәсіпті шетелдік әріптестермен ынтымақтастыру қажет. Әлемдік ... ... ... ... ... ... көмегі инвесторлар үшін қолайлы жағдай жасау болып табылатыды, атап айтканда: төменгі салық, салық жүйесінің ... жеке ... ... заңы және ... ... сот жүйесіндегі тәуелсіздік.
Технология әртүрлі формада, әртүрлі тәсілмен және әртүрлі арналармен беріледі. Негізгісі коммерциялық пен бейкоммерциялық формалар болып табылады. Бейкоммерциялық ... ... беру ... ... ... шетелдермен байланысу аркылы жүргізіледі, яғи ғылым мен техникалық жағынан ауысу, конферен-циялар ұйымдастыру, симпозиумдар, ... ... ... шетелдік үлкен корпорациялармен бірігіп маркетинг пен зерттеу бөлімшелерін құру жүзеге ... ... ... бағыты бейкоммерциялық формада бейкоммерциялық болып, патентсіз хабардың нәтижесі іргелі зерттеуде кеңінен жарияланады. Техноло-гияны коммерциялық жағынан ... ... ... ... ... ... технологиялық желіні заттанған түрде сату;
:: тікелей инвестиция мен онымен бірге жүретін құрылыс, қайта құру, өнеркәсіпті жетілдіру;
:: ... ... ... таңбасынан басқа, барлық жеке өнеркәсіп патентінің барлық түріне ... ... жеке ... ... ... лицензия сату -ноу-хау, өндіріс құпиясы, технологиялық тәжірибе, берілген жабдық пен техника құжатына жолдама, нұскау, ... ... ... ... мамандарды оқыту, кеңес беруге жолдама т.б.
:: ҒЗТҚЖ-ды бірігіп өткізу, ғылыми-өндірістік кооперация;
:: инжиниринг.
Коммерциялық арнаға ... ... ... ... ... келісімшартпен жолданады. Келісімшартты жүзеге асыру арқылы мемлекет технология трансфертін реттеп отыруы қажет. Жекелеп айтар ... ... ... ... ... ... ... пайдалануда "лас" технологияның елге келуінен сақтануы керек. Атап айтканда, келісімшарт арқылы қоршаған ортаны ластайтын технологияның елге ... ... ... ... ... егер ол ... ... аспаса немесе ноу-хау қызметінің құжаттық пакеті толық болмаса, техноло-гияны беру нәтижесі азаяды. Сондықтан лицензиялық келісімшартта ... ... ... ... ... ... толық топтамасы, технология, сәйкес келетін құжат пен қызмет; персоналдың ... ... ... ... ... қою, ... өнеркәсіптік пен сатудан кейінгі қызмет, лицензиялық келісімшарттың барлық мерзімде басқа да техникалық көмек көрсету; ... мен ... үшін ... ... ... сатып алушылар үшін соңғы келісімшарттағы технологаяны беру туралы талаптары ерекше болып табылады. Оларға лицензияланған технологияны күшейтуді енгізуге қабілеттілігін арттыру ... ... ... ... әкеледі және отандық енеркәсіпті кеңейтуге инновациялық мүмкіндік туғызады. Олар осындай жолмен жергілікті нарықта өз позициясын бекітеді және ... ... ... ... Яғни ... ... ... келісім-шарт тәртібімен әлеуетті кұқығын өз лицензияларына, кейінгі техноло-гия сатушыларына міндеттейді. Ондай болмаған жағдайда, лицензиат лицензияланған технологияны жетілдіруді енгізсе, барлығы автоматты ... ... ... ... тегін болады.
Сондықтан технологияны беруде барлық келісімшарт пен бітімшарты ерекше жасалуы ... ... ... ... алу -- сату ... әдеттегідей келісімшарт қорытындысынан, мамандар мен сараптау біліктілігі жоғарғы деңгейде тұруы тиіс.
Экономика секторын қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... ... отыр. Осындай елдерден ғылыми өнеркәсібі өскен үш модельді айрықшалауға ... ... ... ... өз деңгейіне жеткендігімен, елдің ғылыми-техникалық пен әлеуметтік-мәдени өркендеуімен, оның географиялық көлемі мен жағдайымен, экономиканың ашық деңгейлігімен, халықаралық еңбек бөлінісіне ... ... ... ... пен оны жүзеге асыру жолымен анықталады.
Бірінші модель ... ... ірі ... ... және ... ... ... деңгейіне жетуіне, ішкі нарықта өнімге деген сұраныстың артуына тән. Алғашқыда бұл көптеген дамыған елдердің ... ... ... тудырды. Технологиялық саясатта -- өз өнеркәсібіндегі өнімнің үлкен ішкі нарықка сіңіп кетуі мақсат ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда, шетелдік компаниялардың ішкі нарығында біртіндеп жүзеге асады. Бірінші ... елге тән ... және ... ... (біріккен өнеркәсіп құру, шетелдік лицензияны сатып алу т.б.) үшін бірнеше жыл жүргізілген технологияны шеттен алып ... ... ... ... ... ... ... бірнеше шетелдік лицензиямен өнім түрін таңдаған фирманы алады. Осындай мемлекетте "текшеде" ... ішкі ... ... протекционизмнің икемді саясаты жеткілікті түрде өткізіледі. Бір ... бұл ... ... ... қызығушылығын туғызбай, оларға шек қою мен тікелей шетелдік инвестицияға ... ... ... ... ҒЗТҚЖ-дың өзіндік орны күшейеді, лицензиямен шығарылған ғылымда кажет ететін өнімінің тізімдемесі ұлғаяды, оны басқа елге экспорттау ... ... ... ... ... ... болатын.
Шетелдік иивестицияның көлемін үлкейтуде басы артық еңбек ... ... ... ... ... үшін ... ... қажет. Ондай елер үшін экономикалық пен ғылыми-техникалық даму ... ... ... ... ... ... ... орнын басатын еңбекті қажет ету жағын ынталандырып, экспортқа ... ... ... ... ... ... ... кезенде өнеркәсіптің технологиялық деңгейін көтеру үшін, капитал импорты-нан технология импортына өту қажет. Асып түсу ... ... мен ... ... ... ... қажет ететін еңбек өнімін (мысалы: тұрмыстық радиоэлектроника, интегралды төмен және орташа күрделілік) шығаратын ... ... ... ... ... ... пен ... қажет ететін өнім экспортының көлемі едәуір көтеріледі. Біртіндеп өнеркәсіптің еңбекті қажет ететін өнімі күрделеніп, ҒЗТҚЖ саласының орны күшейеді. Осындай өсудің ... ... ... ... ... басты мақсат еткен Оңтүстік Корея болып табылады.
Ақырында, ірі, дамыған елдер үшін аграрлық сектордың басым-дылығы тағы да бір модельге тән ... ... ... ... ... ... ... технологиялық саясатты тандаудың басымдылығын анықтап, технологиялық дамудың еңбекті қажет ететін ... ... ... Бірқатар ғалымдар мен жоғары білікті мамандардың шартында жалақысының төмен деңгейде болғаны, ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге, жоғары білікті интеллектуалды еңбектің көп шығынын талап ететін бағдарлама құруға мумкіндік береді. Ғылымды қажет ететін ... ... ... ... пен ... ... ... жүзеге асады. Бұдан қолайлы жағдай туғызу үшін шетелдік капиталдың ұзақ мерзімді инвестициясы қажет. Осы жолмен Үндістан жекеленген өнім ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір үлгіні сол күйінде пайдаланбай, осы елдердің параметрлік қатарынан ерекшеленеді. Мысалы, жалпы технологиялық қалып кетуден оның ... ... ... ... ... ... технология, ядралық тех-нологая, биотехнология) орналастырылады. Екінші жағынан, ғылымды кажет ететін өнімге деген ішкі нарық үлкен және тұрақты сұранысты ... ... ... ... жеке ... ... ... мүмкін. Біздің ойымызша, Үндістан мен Бразилия тәжірибесіне сүйену керек. Шынында Үндістанды үлгі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ақпараттық технологиясын құрастыру үшін Үндістанның ұқсас қүрылым тәжірибесі пайдаланылуда.
Бастысы - басқа елдердің тәжірибесіне талдау жасай ... ... ... ... ... ... бұл технологаялық үзілудің азаюына деген принципиалды мүмкіндік пен озық елдермен тез ... ... ... мен ... ... ... мүмкіндік береді. Сонымен қатар экономикалық саясатта дұрыс протекционализмнің ... ... ... ... ... ... ... жаңа нарықтағы бейэнергетикалық және шығарылмайтын сектордың дамуын карастырған ВЦ5 Президентінің халықка ... мен ... ... ... 50 ... ... ... стратегиясы жатады.
Жаңа нарықтың тез арада дамуы үшін экономикалық ғылымды қажет ететін секторы дамуы қажет. ... ірі ... ... үшін көптеген ғылымды қажет ететін өнеркәсіпті өзгеше құру ... ... ... ... ... ... ресурстарды интеграциялауда, бірінші кезекте қаржылық, сонымен қоса тұрмыстық желіде, интеграцияның ішкі нарыққа кіруіне ... ... ... мен концентрация процесі АКШ, Батыс Еуропа мен Азия экономикасының жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... алатын өнімді өзі өндіріп, басқа елдерге мүмкіншілік туғызбауы мүмкін. Сондықтан Қазақстан экономикасының ғылымды қажет ететін секторын жүзеге асыруда ... ... ... ең ... призма арқылы мақсатқа сәйкес халықаралық ынтымақтастықты көрсетіп отыр. Республикада дағдарысқа дейін ғылымды қажет ететін салаға қатысты өнеркәсіптің саны азайған.
Егер қазіргі ... бұл ... ... ... ... онда ЖІӨ-ның статистикалық маңызды бөлігі берілмейді. Практи-калық жағынан оны қайта жасау үшін ... ... ... өнеркәсіпті дамыту үшін өлемдік тэжірибеге сүйену орынды. Бүл процесс жүйелі кезеңнің қатарын құрайтынына болжам жасай отырып, сол уақыттағыны ... ... ... ... жолы мен қойылған міндет, мемлекет тарапынан қолдау табу ... ... ... ... ... ... дамуын тандау басқа өнеркәсіп салаларының бастапқы технологиялық деңгейімен байланысты.
Дамыған елдер (АКДІ, Жапония, ГФР, Ұлыбритания) арасынан, ғылымды кажет ... ... даму ... ... ... ерекшелік бар болса, өнеркәсібі нашар дамыған елдер халық санының ... ... ... мен ... санаулы аудандармен салыстырғанда тікелей көшбасшылармен және бас позицияны қолданғандармен (Скандинавия елі, Нидерландықтар, Ирландия т.б.) бірлесе отырып, ЖИЕ-де (Бразилия, Оңтүстік ... ... ... т.б.) ... ... ... технологиясын жүргізеді.
Бұндай өзгешелік біріншіден, басқа елдерден технологияны қолданудағы ... ... -- ... бар және ... ... ... ... елдің ғылыми-техникалық және экономикалык әлеуеті көтерілгендігінен көрінеді.
Біршама дамыған елдер үшін ҒЗТҚЖ шығынының өсуін ... ... ... ... ... ... ... ететін өнімнің алдыңғы қатардан орын алуы болып табылады. Басты орынға шығу үшін басқа елдерде ғылымды қажет ететін өнеркәсіп алынады. Бірінші ... ... ... ... өнеркәсіп: қара және түрлі түсті металургия, мұнай өңдеу мен химия болып табылады. ... ... кіші ... көрінеді. Олар үшін ҒЗТҚЖ-ны кең ауқымда дамыту мүмкін емес, ғалымды қажет ететін өнімнің жеке түрінде өнеркәсіп ауқымының аздығы мен жоқтығынан ... ... ... Сол ... ол ... санының аздығы, географиялық орнының қолайлылығы инфрақұрылым мен қызмет саласын жетілдіріп, бірінші кезекте білім жүйесі арта түседі.
Осы елдердің стратегиясы ... ... ... технология саласы бойынша едәуір инновацияда құрылуы мүмкін емес, өзіндік ҒЗТҚЖ өткізуде нәтижелі болып, ол үшін шамадан тыс ... ... ... болады. Жаңа технологияны жоғары деңгейге көтеру мен құру үшін ғылыми әлеуеттің жоғарғы деңгейге жетуі мен нәтижесі ішкі ... ... ... беру ... бұл ең ... ... ғылымды қажет ететін технологиясын да көрінеді.
ЖИЕ-де инновациялық процесс жоғарғы динамикалық жағынан сипатталады, ол жеткілікті ... ... ... қарқынымен сипатталады. Сонымен қоса ол үшін ТҰК-қа қызығушылықтың тууы, ұлттық назардағы жаңа технологияны жеткізу қажет. Нәтижесінде оның қатарынан ... ... ... ... өнім ... бойынша ішкі нарық ерекшеленіп, басқалары (Азия ЖИЕ) дамыған елдермен қосқанда тауарды өзге елге экспорттауға тырысады.
Әрбір ел дамудың өзгеше приоритетін ... ... ... ... мамандану бар (технологиялық текше). АҚШ үшін келесі ... ... ... ... ... өндеу тәсілдері, бақылау мен өлшеуіш жабдығы, байланыс пен ... ... ... ... ... түрлері.
Біркатар өнеркәсіпте жасалған осы өнім түрлері компьютер және телекоммуникация жабдығымен, тұрмыстық техниканың ... ... ... ... төменгі есебінен қамтамасыз етіледі. Жапония өнеркәсіптік құрамнан жинақталыл, ... пен ... ... ... ... ГФР -- ... ақпаратты өңдеу әдісін, бақылап өлшеу, медициналық және өнеркәсіп жабдықтарын өндеу әдісін пайдаланды.
Ұсақ өндірістік елдердегі артықшылықтың сипаты: Финляндия мен Щвеция ... ... ... ... ... пеи өнеркәсіптік жабдық, Голландия -- кеңселік, медициналық пен өнеркәсіптік жабдық, компоненттер.
ЖИЕ үшін ... ... ... ... шамасы, өлшемдік, медициналық пен өнеркәсіптік жабдық және тұрмыстық есептеуіштің жоғарғы мөлшері (Гонконг, Оңтүстік Корея, Үндістан, ... ... ... да ... ... ... Сингапур, Тайвань). Кейінгі жылдары Үндістанның ақпараттық технологиясы өз ... ... ... елді ... үшін ... цикл кезеңі өтіп отырады. Соңында бірнеше кезеңі көрсетіледі: жаңа өнім мен жаңа технологаяны игеру мен өндеу; нақты ... үшін ... ... ... пен оны өндеу; өндірістің кемелденуі. ҒЗТҚЖ-дың қосымша шығыны талап етілмегенде технология бөлініп шығады, маркетинг пен ... ... ... ... цикл ... бірі ретінде қатысушы елдер қатарындағы артықтығына сәйкес келуін ерекше айтуға болады: бір немесе бірнеше бағыттағы (негізгісі ірі ... ... ... ... ... ... ... екінші топқа) елдер дәстүрлі өндірісті пайдалану мақсатында шеттен алынып пайдаланылған және жетілдірілген жаңа ... ... ... технологиялық дамудың төменгі деңгейіндегі (айрықша елдерді екінші топқа және кейбір елдерді үшінші топқа) ... үшін ... ... үшін ... ... ... мен ... кажет ететін өнімнің күрделі түрлерін, ережеге сәйкес жаппай қолдану мен ... ... ету, ... ... ... жоғары білікті жұмыс күшіне кететін шығынға тұрмыстық электроника, телекоммуникациялық жабдық, пайдала-нылған технологияны шығаратын компоненттер (негізінде бұл ел ... ... ... ... ЖИЕ) жатады.
Әрине, бұл топтардың арасындағы шекара жеткілікті жағдайда, және кейбір өнімнің түрі үшін мұндай топтастыру ... ... ... да ... ... ... инновациялық циклдегі елдердің орны мен қызметін анықтауға жағдай туғызады. Ол үшін экономикалық факторды іске асырудың ... мен оны ... ... ... алу ... ... Тайвань сияқты дамыған елдердегі ғылымды қажет ететін өнім өнеркәсібінде жалақысы төмен елдер (Тайланд) өздеріне аударуды мәжбүр етеді. Сол ... ... ... ... ... ... ... екінші қатарына қосылады.
Технологияны игеру мен қабылдауда инновациялық цикл кезеңі сәйкес келеді. Бірінші кезенде нарық өтілінің өнеркәсіптік бәсекелестігінің әлсіреуіне қарсы күресу үшін ... ... ... ... мен ... ... ... өнімді игеріп, өңдеу қажет. Әдетте бұл пайданың азайғанында туындайды. Бірінші кезенде технологияны қабылдау кешігіп ... оның ... ... ... технологиясын да шамамен 6 жылға бағаланса, дамыған елдерде 10 жыл және аралас фирмаларда 13 ... ... ... ... ... елдердің өнеркөсіптік фирмаларының жоғарғы масштабқа жетуіне байланысты және ТҰК ... ... ... ... ... өндіріс есебінен бұйымды оның елінен алу, жалақының төмендеуі ... ... ... ... ... ... өндіріс технологиясынан тұрмыстық техника мен басқа да қолданатын заттар) шығару үшін өнеркәсіп әлеуетін босату қажет. Бұл ... ... ... ... ... ... ... торап жинақталады. Алдымен өнімнің карапайым түрі жиналады ... ... ... ... соң тым ... ... ... түрі жинақталады.
Үшінші кезенде дамыған елдерде өндірілетін өнім ерекше дамыған елдерге тасымалданады. Осыдан дамушы елдер ... ... ... ... үйрене бастайды (мысалы, радиоэлектрлік өнеркәсіптен біртіндеп қарапайым бөлшекке үйрене бастайды, сонан соң пассивті және ақырында активті электроңды компоненттерге ... ... ... ... өту үшін ... ... саны ... ұлғайып, ұлттық фирмаларда негізінде өнім алдымен техниканы, сонан соң технологияны қамтиды. Осы кезде білікті ... саны ... ... ... ... өнеркәсіпті игеруде бағаның көтеріле түседі. Өз кезегінде бұл шетелдік капиталды ... ... ... үшін ... үшін ... мен ... ... әлемдік деңгейге көтеру қажет, ол үшін елдермен ынтымақтастық, инновациялық циклдің екінші кезеңінің ... ... ... ... ... үшін ... кіріс деңгейінің төмендігі мен техникалық әлеуеті арнайы даму бағытында тандалуы қажет, екінші жағынан шетелдік капитал мен ... ... ету үшін ... ... ... кезекте еркін аумақ құру), баскаша айтқанда, еңбекті халықаралық бөлуге қатысудың ғылымды қажет ету формасы ... ... ... ... үшін ... ... етуде өнімнің жоғарғы сападағы бұйымын шығарушымен бәсеке ... ... ... ... ... ету өнеркәсібінің дамуы бірнеше кезеңінен тұрады әрқайсысы үшін сәйкес келетін "техникалық текше" тандалады. Бұл кезеңдер бірінен соң бірі ... ... ... олар бір ... ... қолданылады.
Ең маңыздысы -- бірінші кезең. Ол ... ... ... ... болуы керек. Ғылымды қажет ететін сала ның өнеркәсібінде құрылыс үшін қажет ... ... ... бар. Онда ... негізгі болып табылады. Онда даму институтын құру міндетті емес ... ... ... және ... ... ірі ... ... құруға мемлекет бастамашы болуы мүмкін. Ондай компаниялар Қазақстанның жеке секторында жоқ, ал ... ... ... ... ... ... ... кезенде ішкі нарыктан шығу үшін ғылымды қажет ету өнімінің өнеркәсібінде материалды-техникалық база құрылуы тиіс. Даму стратегиясын тандауда ғылыми әлеуетті есептеу ... ӘКК ... ... ету өнеркәсібінің болуы, машина жасау саласының дәстүрлі технологиялық деңгейінде көрінеді. Нетижесінде ғылымды қажет ету секторының өсу артыктылықтарын ... ... ... ... ... ... беріледі. Біріншіден, дөстүрлі металды қажет ету техникасынын элементімен жоғарғы ... ... ... ... темір соғып-нығыздайтын қондырғы, экскаваторлар, ауылшаруашылық техникасы, энергетика-лық қондырғы, мұнай мен газды тасымалдап шығару). ... ... мен ... ... ... ... ... ғылым-ды қажет ету өнімін импорттау үшін, электрқондырғыны бағдар-ламамен басқарудың ... ... ... ... қажет.
Екіншіден, білікті мамандарды жалақысы, төмен мамандарды, оның ішінде ғалымдар мен инженерлерді пайдалану керек. Бұл ... ... пен ... ... ... ... ... қажет ету формасын анықтайды. Ғылыми техникалық бағыттың дамуын ынталандыру үшін мақсат етілген ... ... ету ... есептеуіш техникасын импорттау, автоматты инженерлер еңбегін қолдану ғылыми қондырғы мен құралды талап етеді. Сонымен қоса өндірісті дамытудағы мүмкіншілікті ... ... ... етудің қарапайым импортты жинакталған бүйымдарын: жаппай радиоэлектроңды және электртехникалық тұтынушы тауарлар (теледидарлар, ... және ... ... кір жуғыш машиналар т.б.) пайдаланылады.
Үшіншіден, бірден-бір ұсақ сериялы және ғылымды кажет ететін техниканы ... ... және ... ... ... ... ... үшін қажет.
Бірінші кезеңде елдерден ғылымды қажет ету технологиясын алудағы мүмкіншіліктен шығу ... Осы ... ... ... ... пен ... болған ішкі нарыққа кіру үшін әріптес таңдап, елдердің даму ерекшелігін есепке алады. Бірінші топтағы елдермен ынтымақтасуда (мысалы ГФР), фирмалардың ... және ... ... қарай өнеркәсіптің біріккен ұйымы қызметін бастап, маркетинг пен басқару саласындағы білімді ғылыми өніммен, ... пен ... ... айырбастауға мүмкіндік береді. Ішкі нарыққа өз позициясын бекіту үшін екінші топқа кіретін ... ... ... салыстырғанда, мүдделі сыни мөлшерге тез жетуінен ынтымақтастық дамуы мүмкін. Ғылымды қажет ететін өнім мен ... ... ... ... және ... ... елдер жаңа құрылыс пен техникамен жабдыкталып , қолданыстағы өнеркесіпке қатысуға мүдделі.
Сайлауда "техникалық текше" ғылымды кажет ... ... ... ... ... ... ... отырып ішкі нарықта тәжірибе жинақтап, жоғары деңгейге жеткен. Бірінші кезекте бұл импорттық ғылымды қажет ететін ... ... ... ... ... дәстүрлі өнеркөсіптік машина түрі мен қондырғы үшін кажет. Жалпы алғанда, ішкі нарықтың негізгі нұсқасы бастапқы кезенде ғылымды қажет ететін ... ... ... ... ... -- ... ... туынды компания-ларды (немесе басқа да дәстүрлі қызметтер) сыртқы өндірушілерге, мысалы, қаржы қызметін қаржы ұйымдарына, ақпарат қызметін -ІТ компанияларға, автомобиль көлігін - ... ... ... -- ... ... ... (сататын) дамыған мемлекеттердің тәжірибесіне сүйену керек. Аутсоринг компанияның негізгі қызметінің тиімділігін арттырып, уақыт пен қорды үнемдеуге мүмкіндік береді. Бұл ... ... ... ... ... ... бола ... әлемдегі компьютер өндірушілердің 40%-ы өз өнімінің 90%-дан астамының өндірісін ... ... ... ... ... Hewlett-Packard фирмасы өз өнімінен түгелге жуық бас тартты. Алайда контракторлармен жұмыс электроника өндірушілерге ғана тән ... 2003 ж. ... ... ... ... ... ... жұмыс істеді. Қазірдің өзінде транспорт, кеден, жарнама, бухгалтерия т.б. қызметтер көп ... ... ... Сол ... ... ... да аусторингке иек артуда. Дамыған елдерде олар ... ... ... ... ... ... - ... аутсорингі, тәулік бойы жұмыс істейтін саll-орталықтар, ІТ аутсорингтер, дамыған елдерге инженерлік жұмыстарды тасымалдау. Казақстанның ғылыми әлеуетін, білікті ... ... ... ... "реципиенті" бола алар еді.
3.3 Әлемдік тәжірибедегі бәсекеге ... ... және оны ... ... ... ... саясатын қалыптастыру
Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына ену стратегиясы негізінен ұлттық экономиканың бәсекеге ... ... ... ... ... ... арналған аймақтық және ғаламдық артықшылықтарды қолдану қажеттілігінен туындайды. Осыған байланысты ... ... ... ... ену ... ... ... емес, жекелеген аймақтар бойынша табысты іске асуда. Аймақтар фирмалардың бәсекеге кабілеттілігін ... орта ғана ... ... ... ... ... ... Сол себепті Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына ену стратегиясында аймақтық дамудың жаңа, ... ... ... ... ... ... ... бұл стратегия мемлекеттің аймақтық саясаттың мақсат-міндеттеріне, түрі мен инструментарийіне жаңа қырынан қарау қажеттігін көрсетеді.
Аймақтық саясат теория жүзінде де, ... ... де ... кең ... сөз ... ... ... қажет. Шешімін күтіп тұрған мәселелердің ішінде ол әлеуметтік-экономикалық даму мәселелерін ... ... пен шет ... ... ... бөлу ... ретінде ұғынылады. Мұңдай саясат тәжірибе жүзінде бюджет-аралық қатынастардың саясаты ретінде ... ... ... ... ... ... ... азайтуға бағытталған аймақтардың әлеуметтік-экономикалық даму шарттарына мемлекеттің ықпалымен байланысты. Мұндай саясат "бірдейлендіруші" сипат алған. Аймақтық ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік) жүргізілген жеке саясатын да жатқызып жүр.
Біздің ойымызша, ... ... ... ... ... екі ... ... керек. Біріншісі -- белгілі бір аймақтағы бәсекеге кабілетгілік көздерін қалыптастырып күшейтуге бағытталған мемлекеттің саясаты. ... ... -- ... ... яғни ... орта ... қажетті шарттарды қалыптастыруға бағытталған аймақтардың өзіндік саясаты. Бірінші жағдайда аймақтың бәсекеге кабілеттілік көздері өндірістің ... ... ... ... түрлі дамыған факторлары (еңбек пен капитал) есебінен жүргізіледі. Екінші жағдайда бұл аймақтардағы ... ... ... ... ... ететін институционалды шарттар болып табылады.
Осылайша, бәсекеге кабілетгіліктің аймақтық саясаты дегеніміз -- аймақтық бәсекеге кабілетгілікті артықшылықтарды ... ... ... ... ... ... (9 ... сәйкес).
Ғылыми әдебиетте фирмалар деңгейіндегі бәсекелік артық-шылық туралы түсінік әбден қалыптасқан. Сонымен қатар ұлттық ... ... ... ... ... де ... назар аударылуда. Ал осы ұғымның аймақтық қыры әлі де нақтылай түсуді қажет ... ... ... аймақтық бәсекелік артықшылықтар дегеніміз -- ... ... және ... ... ... болып табылады. Олар белгілі бір аймақта қалыптасып, олардың аймақтық түзілімдерінен біршама ерекшеленеді, Ресурстық бәсекелік артықшылық дегеніміз - қолжетімді ... ... ... да білікті жұмыс күші, ыңғайлы жер, дамыған инфрақұрылым ... ... ... ... дегеніміз - озық технологиялар, дамыған ғылыми-ағартушылық әлеует, соңғы жылдары мұны үстіне дамыған ақпараттық-коммуникациялық технологиялар да ... жүр. ... ... ... ... ... ыңғайлы жалпы экономикалық шарттарынан: дамыған нарықтық инфракұрылымнан, ... ... ... ... ... ... несиелердің қолжетімділігінен т.б. түзіледі.
Бәсекеге қабілеттілікті арттырудың аймақтық саясаты
Басқарудың орталық органдарының саясаты
Басқарудың ... ... ... АРТЫҚШЫЛЫҚТАР
Аймақтық ресурстар (табиғи, еңбек, инвестициялық т.б.) Геграфиялық жағдай Инфрақұрылым
Технологиялық даму деңгейі Ғылыми ... ... ... ... ... ... Ивестициялық климат Әкімшілік реттеу
9-сурет- Бәсекеге қабілеттіліктің аймақтық саясатын дамытудың негізгі бағыттары
Бәсекелік артықшылықтар жиынтығы аймақтардың бәсекелік позицияларын жүзеге асырады. Тәжірибе жүзінде бір де бір ... ... ... ... ... ... ие бола алмайды. Аймақтар өндірістің шоғырлануы және экономикалық байланыстардың тығыздығы бойынша, өндіріс әлеуетінің деңгейі мен мамандармен қамсыздандырылуы бойынша, оларды дайындауға, ... ... мен ... ... ... базалары бойынша, халықаралық нарық талаптары деңгейіндегі өнімдер өндіруге жарамды өндірістік қуатына қарай, ғылыми ... даму ... ... ... ... ... бере ... банк құрылымдарына қарай жіктеледі. Сол себепті әр аймақтың бәсекелік позицияларын қамтамасыз ететін өзіндік артықшылықтары болады.
Бәсекеге ... ... ... алар орны ... ... жаңа технологаялар мен жаңа өнімдердегі иннова-циялар аймақтағы шаруашылықты баскаратын субъектілерге өндірілегін өнімнің сапасы мен шығындарына байланысты бәсекелік артықшылықтар ... ... ... жаңа ... меңгеруге жол ашады. Екіншіден, инновациялар белгілі бір аймақта бәсекеге кабілеттілікке кажетті ресурстық шарттардың ... ... ... ... энергиясының, судың тапшылығы, географиялық жағдайдың қолайсыздығы.
Бәсекеге қабілеттілікті арттырудың аймақтық саясаты аймактық даму түріне байланысты жіктелуі керек. ЭКДҰ ... ... ... ... ... бөлінетін аймақтық дамудың екі түрін көрсетеді: экзогенді даму -- биліктің мемлекеттік органдарының тарапынан ... ... ... ... даму ... бос қадағалауы [56]. Экзогенді дамуда мемлекеттік инвестиция (субсидия мен сот) түріндегі тікелей мемлекеттік реттеу әдістері қолданылып, белгілі бір қызмет саласын, ... ... ... ... ... ... араласады.
Эндогенді дамуда қосымша реттеу әдістері қолданылады. Мұнда мемлекет тікелей ықпал етпегенмен, ... ... ... ... ... ... ... нәтижесіңде кәсіпкердің нарыққа "ену" мүмкіндігі азайып, өнімінің бәсекеге қабілеттілігінің артуына мүмкіндік береді.
Тікелей әсер ету әдістері мемлекет тарапынан көп ... ... ... Бұған әлемдік тәжірибеде

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 135 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының ақша-несие жүйесінің қазіргі жағдайы және оның ерекшеліктері21 бет
Ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы адам капиталының рөлі49 бет
Ұлттық құндылық -тәрбие негізі4 бет
«Алатау» ЖШС өнімінің бәсеке қабілеттілігіне баға беру33 бет
«Фудмастер» өнімінің бәсекеге қабілеттілігін талдау47 бет
Дүниежүзілік сауда ұйымына ену жағдайында банктердің бәсекеге қабілеттілігін бағалау және жоғарылатудың теориялық негіздері81 бет
Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру64 бет
Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру туралы26 бет
Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігінің теориялық негіздері28 бет
Кәсіпорынның бәсеке қабілеттілігі43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь