Сөз түрленуіндегі ерекшеліктер

Бұрын зерттелген батыс сөйленістеріне тән морфологиялық ерекшеліктердің бірқатарын біз Еділ бойындағы қазақтардың тілінде жиі ұшырастырамыз. Мұның негізгі себептері – біріншіден, олардың Қазақстан батысындағы облыстармен шегаралас болуы, екіншіден этникалық құрамының сәйкестігі. Көрші не аралас отырған түркі халықтары да Қазақстандағы түркі халықтарымен тектес болып келеді. Кейде жекелеген грамматикалық ерекшеліктердің бұрынғы зерттелген батыс сөйленістерінен ерекшеленетіндері де бар. Сол сияқты қазақ тіліндегі басқа сөйленістердің ерекшеліктерімен ұштасып, жалғасып та жатады. Олай болуының мәнісі кейде ертеректе белгілі бір аймақты мекендеген адамдар түрлі тарихи жағдайлардың әсерімен бөлініп кетіп, басқа аймақтағы тұрғындармен көршілес болды.
Бұл жағдай белгілі бір сөйленістің ұлттық тіл көлеміндегі сөйленістермен кейбір грамматикалық формаларда ұштастығын, ұқсастығын тудырып отырса, екінші жағынан ерекшелігі мен өзгешелігін көрсетеді. Аталған облыстардағы қазақтарға тән деп танылатын грамматикалық ерекшеліктерге мына төмендегілерді жатқызуға болады
-сыңыз//-сіңіз етістікке жалғанатын 2 жақ жіктік жалғауының сыпайы түрі. Мысалы, Асықпаңыз, сосын барасыңыз! Біз күтіп отырамыз, кеште келерсіңіз. Көріп отырмыз жергілікті тіл ерекшеліктеріндегі бұл тұлға есімше, етістіктердің соңынан келіп, әдеби тілдегі екінші жақтың сыпайы (сыз//-сіз) түрін білдіреді. Олар әдеби тіліндегідей баяндауыштық қызмет атқарып тұрған есім сөздерге де жалғана береді. Бұл қосымша тіліміздегі үндестік заңы бойынша сөздердің соңғы буынының әсерімен бірде жуан, бірде жіңішке болып айтылуына сәйкес сөйленістерде екі түрлі фонетикалық үлгіге ұшырайды.
-Улы//-улі қосымшасы сөйленісте етістіктің түбіріне жалғанады және ол түбір сөздің соңғы буынының жуан, жіңішкелігіне қарай бірде –улы болып жуандап, бірде –улі болып жіңішкеріп келеді. Қосымша өзі жалғанып отырған етістіктің қимыл-әрекетін, заттық және уақыттың сипатын білдіреді де, көбінесе –ған есімшесінің орнына жүреді. Мысалы: Ертеде Мақаш деген кісі тұрулы. Әкем Астраханда істеулі.
-Улы//улі жұрнақты етістіктер сөйленістегі ең актив қолданылатын тұлғалар қатарына жатады. Бұл жинақ зерттеліп отырған сөйленістерден тыс Қазақстанның батыс облыстарындағы (Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Маңғыстау) қазақтар тілінде де жиі ұшырайды. Бұл форма әдеби тілде де бар. Бірақ ол әдеби тілде сын есім жасайтын жұрнақ болып есептеледі де, заттың белгілі қалпын, көрінісін білдіреді, бұл форма сөйленістерде ашық райдың өткен шағы мағынасында айтылып, баяндауыш қызметін атқарады; 3 жақта өте тұрақты әрі жиі қолданылады да, ал 1,2 жақта келуі тіпті сирек.
-Улы//улі жұрнағы қыпшақ тобына жататын бірқатар түркі тілдерінде ұшырасады. Бірақ ол тілдерде де бұл жұрнақтың грамматикалық мағынасы қазақтың әдеби тіліндегі мағыналары сәйкес.
Құрылысы жағынан –улы//улі жұрнағы күрделі жұрнақ. Оларды –у-лы//-у-лі түрінде ажыратуға болады. Алғашқы элемент бір қарағанда тұйық етістіктің –у жұрнағы, ал екінші элемент –лы иелік мағынасын білдіретін қосымша сияқты болып көрінгенімен, тарихи тұрғыдан біріншісі-етістіктен зат есім тудыратын –уғ//уг, -ығ//іг, -ағ//іг жұрнағы (біліг-білім), екіншісі сын
Қолданылған әдебиеттер тізімі;
1. А. Тасымов «Қазақ диалектологиясы», Алматы, 2005
2. Қалиев, Сарыбаев «Қазақ диалектологиясы»
3. Х. Кәрімов «Қазақ диалектологиясы»
4. Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясының мәселелері
Қазақ тіліндегі аймақтық ерекшеліктер
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Бұрын зерттелген батыс сөйленістеріне тән ... ... біз Еділ ... ... ... жиі
ұшырастырамыз. Мұның негізгі себептері – біріншіден, ... ... ... шегаралас болуы, екіншіден этникалық ... ... не ... ... ... ... да Қазақстандағы түркі
халықтарымен тектес болып келеді. ... ... ... ... зерттелген батыс сөйленістерінен ерекшеленетіндері
де бар. Сол сияқты қазақ тіліндегі басқа сөйленістердің ... ... та ... Олай болуының мәнісі кейде ертеректе белгілі
бір аймақты мекендеген ... ... ... ... ... ... басқа аймақтағы тұрғындармен көршілес болды.
Бұл жағдай белгілі бір ... ... тіл ... ... ... ... ... ұқсастығын
тудырып отырса, екінші жағынан ерекшелігі мен ... ... ... ... тән деп ... грамматикалық
ерекшеліктерге мына төмендегілерді жатқызуға болады
-сыңыз//-сіңіз етістікке жалғанатын 2 жақ жіктік жалғауының сыпайы
түрі. Мысалы, ... ... ... Біз ... отырамыз, кеште
келерсіңіз. Көріп отырмыз жергілікті тіл ... бұл ... ... ... ... ... тілдегі екінші жақтың сыпайы
(сыз//-сіз) түрін білдіреді. Олар әдеби тіліндегідей баяндауыштық ... ... есім ... де жалғана береді. Бұл қосымша тіліміздегі
үндестік заңы ... ... ... ... ... бірде жуан, бірде
жіңішке болып айтылуына сәйкес сөйленістерде екі түрлі фонетикалық үлгіге
ұшырайды.
-Улы//-улі қосымшасы сөйленісте ... ... ... және
ол түбір сөздің соңғы буынының жуан, ... ... ... ... болып
жуандап, бірде –улі болып жіңішкеріп келеді. Қосымша өзі ... ... ... ... және ... сипатын білдіреді де,
көбінесе –ған есімшесінің орнына жүреді. Мысалы: Ертеде ... ... ... Әкем Астраханда істеулі.
-Улы//улі жұрнақты етістіктер сөйленістегі ең ... ... ... ... Бұл жинақ зерттеліп отырған сөйленістерден тыс
Қазақстанның батыс облыстарындағы (Атырау, ... ... ... ... ... де жиі ... Бұл ... әдеби тілде де бар.
Бірақ ол әдеби тілде сын есім ... ... ... ... де, заттың
белгілі қалпын, көрінісін білдіреді, бұл форма сөйленістерде ашық райдың
өткен шағы ... ... ... ... ... 3 жақта өте
тұрақты әрі жиі қолданылады да, ал 1,2 жақта келуі тіпті сирек.
-Улы//улі жұрнағы ... ... ... ... ... ... Бірақ ол тілдерде де бұл ... ... ... әдеби тіліндегі мағыналары сәйкес.
Құрылысы жағынан –улы//улі жұрнағы күрделі жұрнақ. Оларды –у-лы//-у-
лі түрінде ажыратуға ... ... ... бір ... ... ... ... ал екінші элемент –лы иелік мағынасын білдіретін қосымша ... ... ... ... ... зат есім ... ... -ағ//іг жұрнағы (біліг-білім), ... сын ... ... ... тілінің ерекшелігіне сәйкес соңғы дауыссыз
–қ//к түсіп ... ... ... ... тұлғасы Еділ бойын
мекендеуші қазақтардың ... тән, ... ... ... ... ең ... болып саналады. Бұл форма етістік түбіріне
тікелей жалғанбай, өзінің алдында ... –а, -е ... ... талап
етеді. –Жақ формасы жалғанған етістік есімнің алдында да , артында да келе
береді. Біз зерттеп отырған қазақтар ... ... ... ... ... ... сирек қолданылады. –Жақ//жек жұрнағы жалғанған етістіктер
негізінен келер шақ мағынасын береді. Мысалы; Өзі ... ... ... ... ... ... ... тілдес халықтардың
тілінде келешекте болатын іс-әрекеттің міндетті түрде ... ... ... ... да, ... ... ... де қолданыла
береді. Өзі жалғанған сөздің ... ... де ... ... ... ... Бұл форманың қазір субстантивтеніп есім мағынасында
қолданылып жүрген үлгісін де ... ... ... ... болсын бережақтан алажағың.
-Жақ формасы зерттеліп отырған объектіден басқа Батыс Қазақстан
тұрғындарының тілінде де кездесіп ... ... ... ... Бұл ... сөйленіслегі мағыналық айырмашылығын жақтық көрсеткіш
екенін айқындап береді.
-Тоғын формасы. Еділ бойы ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы көршілес отыруының өзі сол тілдердің
әсерін тигізбей тұра ... Сөз ... ... фономорфологиялық тұлғаны да
осындай әсердің ... деп ... ... тәрізді. Мысалы; Біз де
баратоғын болдық сол тойға. Тоғын ... ... ... ... ... бар ... ... Ол туралы ертеректе Ильминский де ескертіп
кеткен болатын. Бұл ... ... ... ... ... ... мәлім. Тарихи жағынан алып қарағанда, бұл – тұр+ған
формасының қысқарып ықшамдалған түрі: ...... ... ... Мұндағы қазақтардың тіліндегі ... тек ... ... ... ... да, ... және ... әдеби тіліміздегі барайық, келейік формасының фономорфрлогиялық
үлгісі деп есептелінеді. ... Жол бір ғой, ... ... ... зат ... ... ... мезгілдік, мекендік
мағынаны да білдіретінін көреміз. Бірақ бұл жердегі ... ... ... Мысалы: Намаз оқушы едім, осы жаңалықтан бері қойып жүрмін.
-Лық//лік формалы ... әр ... ... ... ... ... Маңғыстау сөйленісінде, Атырауда және сол
сияқты республиканың оңтүстік аудандары мен Алматы облысының ... ... ... де ... ... бұл форма көбінесе батыс өңіріне
тән екенін айтпасқа ... ... Кел, ... ... грамматикасында бұл форма етістіктің ... ... ... ... Ол ... ... норма ретінде
қалыптаспағанымен, жалпы түркі тілдеріне тән ... ... ... бірі ... ... ... ... барайық,
оқиық; ұйғыр тілінде- барайли, оқайли т.б.
Күні бгінге дейін зерттелген қазақ тілі сөйленістерінің ... ... ... Еділ ... ... тілінен кездесетін
етістік формаларының бірі –ып+тыр.
Бұл әдеби тілде ежелгі өткен шақ ... ... ... ... көсемше түріне жіктік жалғауының қосылуы арқылы жасалады. ... ... ... ... бұл ... ... түрде
көсемшелерденкейін үшінші жақты білдіретін –ты//ті жіктік жалғауының көне
түрі ... ... ... ... ... 1815 жылы ... ғой ... қосымшасының жасалу, даму жолдарын кейбір түркі тілдері
фактісімен салыстырсақ, мысалы, тува тілінде ... ... бір түрі ... ... ... жасалатындығын көреміз. Тува т.б. түркі тілдерінде де
-тыр- тұр+ыр формасына барып саяды және бұл ... оның ... ... ... ... –Тыр формасының –тұр+ыр формасынан қысқарып жасалуы
өте ертеде ... ... деп ... болады. Бірақ оның ... ... ... ... тіл ... көрінуі біз үшін әзірше
жұмбақ.
-Ай//-ей көсемше формасын да ... ... ... ... болады. Мысалы: Заман кейін тыншайды ғой, әйткуір.
Жел кешке ... ... ... ... бұл ... ... ... қалпында қолданылар еді. Бұл форманың өзі ... ... ... екі ... (а+й) (е+й) ... және ... шақ мағынасын
береді. Ал, сөйленістегі қолданылуы мүлдем ... Оны мына ... ... ... болады; Ең әуелі бидайын шашайды да үстінен
тырнайды. Осы ... ... ... ... шашада, тырмалайды
формасын талап еткен болар еді.
-Ай//ей көсемше формасының жергілікті қазақтар тілінде дәл ... ... ... ... ... ... ... деп қарауға болады.
Мысалы, татар тілінде «ауырады» мағынасы авырый формасы арқылы беріледі
Мұндай ерекшелікті осы ... ... ... ... ... ішінде тек ... ... ... ғана
кездестіреміз. Ондағы қазақтар тілінде бұл тәрізді тіркестер «білден» басқа
да көмекші етістіктер ... жиі ... ... ... ... қазақтар тіліндегі бұл ерекшелікті түркімен
тілінің әсері деп қарайды. Еділ бойында отырған ... ... ... ерекшеліктің бұл түрін де көрші отырған түркі тілдерінің әсері деп
қарауға болатын тәрізді. Мысалы, қазіргі ... ... ... ... ... қарағанда көсемшенің п//ып//іп формасы арқылы
әлдеқайда көбірек жасалатынын профессор Дмитриев те ерекше атап ... ... ... ... осы бір ... те ... татар тілдері
мен жалпы сәйкестікті көрсететінауыс-түйістер тәрізді.
-Шай қосымшасы Еділ бойындағы қазақтар тілінде өзіндік ерекшелік
тудыратын ... ... ... ... тілінде өзіндік ерекшелік
тудыратын тұлғалардың бірі. Қазіргі қазақ тілінде тілек, ... ... –шы, -ші ... ... кездер де бар. Жергілікті қазақтар
тілінде де бұл ... ... ... ... ... не ... ... дағдылы жағдайдан тыс көрініп, артық есептелетін –шай
жұрнағы қосылып, содан кейін –шы, -ші қосымшасы қолданылады. ... ... Бұл ... ... ... «шығарайықшы» болуы керек.
Жергілікті қазақтар тілінде ... ... ... ... ... айту қиын. Көршілес отырған басқа түркі тілдерінде мұндай ... сан есім ... да ... ... ... ... ... кездесіп отырады.
Енді болжалды сандарды жасаудың бір жолы – шығыс септігіндегі
есептік ... ... ... ... тілімізде «астам», «артық» деген сөздер
қосылса, мұндағы қазақтар тілінде «шыға» сөзі ... ... ... жүз ... шыға қазақтар тұрады.
Жергілікті қазақтар тіліндегі ерекшеліктің молы сөзден сөз тудырудың
бір жолы – қос сөздермен байланысты. Сөз ... бұл ... ... ... кең өріс алады.
Жергілікті қазақтар тіліндегі қос сөздер арқылы жасалған жаңа
тіркестер тұлғасы әрі мағынасы ... ... ... ... ... ... ... айыра қарағанда кейбір сөздерді алғашқы сыңары әдеби
тілдегі қос ... ... ... ... ... нді ... қос ... сыңары да әдеби тілге жат, диалектілік сөздерден жасалған, үшіншілері
тек ... ... ... ... туып ... сыңары әдеби тілдегі қос сөздің бірінші бөлігімен сәйкес
жергілікті тіл ... қос ... ... - ... «хабар -
төбел» - хабар-ошар т.б.
Кейде екі зат есім тіркесіп келіп, тіліміздегі бір сөз ... ие ... ... ... ... сөз бар ... Бұл ... дағдылы
түрде қайта құрсақ «Сізде шаруа бар еді» десе де ... ... ... қолданылып жүрген идиома, мақалдар ... ... ... ... ... ... алмастырылып айту жиі
ұшырасады.
«Алты сауысқанның тілін білу» идиомасы әдеби тілдегі «бар ғаламның
тілін білу» ... ... ... ... ... ... «Құр жан, тек жан» мақалы «тек жүрген тоқ жүреді» орнына
айтылады.
Қолданылған ... ... А. ... ... диалектологиясы», Алматы, 2005
2. Қалиев, Сарыбаев «Қазақ диалектологиясы»
3. Х. Кәрімов «Қазақ диалектологиясы»
4. Қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясының ... ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Африка."10 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
RDF моделінің синтаксисі33 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Xx ғасыр лингвистикасындағы бағыттар мен мектептер15 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь