Әйелдердің еңбегін қорғауды құқықтық реттеу

КІРІСПЕ

1.Тарау. Еңбек аясында әйелдердің әлеуметтік.құқықтық мәртебесі.

1.1. Әйелдер еңбегінің әлеуметтік.құқықтық дамуы.
1.2. Әйел . еңбек нарығындағы құқықтық қорғаудың ерекше субъектісі.

2.Тарау. Әйелдер еңбегін қорғаудың құқықтық жағдайы.

2.1. Еңбек және жұмыстылық саласында әйелдерді дискриминациялауға тыйым салу жолдары.
2.2. Әйелдер еңбегін қорғауды реттейтін, еңбек құқығы нормаларының бірлігі мен дифференциациясы.
2.3. Еңбек жағдайлары бойынша әйелдердің еңбегін ерекше қорғау.

3. Тарау. Еңбек және еңбекпен тікелей байланысты қатынастарда әйелдердің еңбегін құқықтық реттеу.

3.1. Ана болумен байланысты әйелдер еңбегін құқықтық реттеу және оны қамтамасыз етудің кепілдіктері.
3.2. Әйелдер еңбегін құқықтық қорғауды жүзеге асыру.


ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ҚАЙНАР КӨЗДЕР
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл диссертациялық зерттеу әйелдердің еңбегін құқықтық қорғауды реттеуде туындайтын жан-жақты мәселелерді шешуге арналған. Еңбек аясындағы әйелдердің әлеуметтік-құқықтық мәртебесі, әйелдер еңбегін қорғаудың қазіргі нарықтық қарым-қатынастардағы құқықтық жағдайы, еңбекпен тікелей байланысты қатынастарда әйелдердің еңбегін құқықтық реттеу қарастырылған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қоғамдық еңбектің бір бөлігі ретінде, әйелдердің еңбегі өзіндік ерекшелігі және маңыздылығы бар жүйені құрайды. Әйелдердің еңбек үрдісіндегі еңбек қатынастары өзіндік құрылымы мен мазмұны, тұрақты даму бағыттары және құқықтық реттелуі бар қатынастар болып табылады, сондықтан оларды ерекше әлеуметтік-құқықтық санат ретінде қарастыруға болады.Сонымен қатар, әйелдердің еңбегі ғасырлар бойы қоғамда орын алып, бірақ аяғына дейін шешілмеген «әйелдер мәселесінің» құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл тақырыптың ғылыми қызығушылығы – әйелдердің қоғамдағы шынайы жағдайын сипаттайтын байланыстар мен қатынастарынан туындайды.
Диссертациялық зерттеудің өзектілігі соңғы жылдардағы әйелдердің құқықтық жағдайының күрт өзгеруімен тығыз байланысты. Бұл мәселенің маңыздылығы – қазіргі уақытқа дейін сақталып келген әйелдердің әлеуметтік теңсіздігі мен оны жою жолдары ғана емес, сонымен қатар, қоғамда болып жатқан алуан түрлі өзгерістермен түсіндіріледі. Қазақстан Республикасында әйелдер өткен кезеңдермен салыстырғанда өздерінің қабілеттіліктерін іске асыруға және дамытуға бағытталған көптеген құқықтар мен бостандықтарды иеленді. Ғасырлар бойы қарым-қатынастардың субъектісі ретінде мойындалмаған, адамзаттың екінші жартысын құрайтын әйелдер, қызметтің барлық салаларында ерлермен теңдей орын алу туралы құқықтарын батыл мәлімдеп келуде.
        
        ӘЙЕЛДЕРДІҢ ЕҢБЕГІН ҚОРҒАУДЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
1.Тарау. Еңбек аясында әйелдердің әлеуметтік-құқықтық мәртебесі.
+ Әйелдер еңбегінің әлеуметтік-құқықтық дамуы.
+ Әйел - ... ... ... ... ерекше субъектісі.
2.Тарау. Әйелдер еңбегін қорғаудың құқықтық жағдайы.
2.1. Еңбек және жұмыстылық саласында әйелдерді дискриминациялауға ... салу ... ... еңбегін қорғауды реттейтін, еңбек құқығы нормаларының бірлігі мен дифференциациясы.
2.3. Еңбек жағдайлары бойынша әйелдердің еңбегін ерекше ...
3. ... ... және еңбекпен тікелей байланысты қатынастарда әйелдердің еңбегін құқықтық реттеу.
+ Ана болумен байланысты әйелдер еңбегін құқықтық реттеу және оны ... ... ... ... еңбегін құқықтық қорғауды жүзеге асыру.
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ҚАЙНАР КӨЗДЕР
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл диссертациялық зерттеу әйелдердің еңбегін құқықтық қорғауды реттеуде туындайтын ... ... ... арналған. Еңбек аясындағы әйелдердің әлеуметтік-құқықтық мәртебесі, әйелдер еңбегін қорғаудың қазіргі нарықтық ... ... ... еңбекпен тікелей байланысты қатынастарда әйелдердің еңбегін құқықтық реттеу қарастырылған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қоғамдық ... бір ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі және маңыздылығы бар жүйені құрайды. Әйелдердің еңбек үрдісіндегі еңбек қатынастары өзіндік құрылымы мен мазмұны, тұрақты даму бағыттары және ... ... бар ... ... табылады, сондықтан оларды ерекше әлеуметтік-құқықтық санат ретінде қарастыруға ... ... ... еңбегі ғасырлар бойы қоғамда орын алып, бірақ аяғына дейін шешілмеген құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл тақырыптың ғылыми қызығушылығы - ... ... ... ... ... байланыстар мен қатынастарынан туындайды.
Диссертациялық зерттеудің өзектілігі соңғы жылдардағы әйелдердің құқықтық жағдайының күрт өзгеруімен тығыз байланысты. Бұл мәселенің маңыздылығы - ... ... ... ... ... әйелдердің әлеуметтік теңсіздігі мен оны жою жолдары ғана емес, сонымен қатар, қоғамда болып жатқан алуан түрлі өзгерістермен ... ... ... ... ... кезеңдермен салыстырғанда өздерінің қабілеттіліктерін іске асыруға және дамытуға бағытталған көптеген құқықтар мен ... ... ... бойы ... субъектісі ретінде мойындалмаған, адамзаттың екінші жартысын құрайтын әйелдер, қызметтің барлық салаларында ерлермен теңдей орын алу ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің 2005 жылғы 20 қарашадағы №1677 Жарлығымен 2006-2016 жылдарға арналған Қазақстан Республикасындағы гендерлік ... ... ... Стратегия мемлекеттің гендерлік саясатын жүзеге асыруға бағытталған маңызды құжат, оны іске асырудың, ... пен ... ... ... ... жасаудың құралы, демократияны дамытудың маңызды факторы болып табылады [1; 89 б.].
Астанада өткен 2009 жылы 5 наурызда Қазақтан ... V ... ... Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанда әйел азаматтардың кәсіпкерлікпен айналысуына және мемлекетті бақару істеріне қатысуына барлық жағдай ... атап ... ,- деді Н.Ә. ... [2]. Президент, сонымен қатар, Қазақстанда әйелдерге ерлермен бірге мемлекетті бақару істеріне қатысуға мүмкіндік беретін барлық ... ... ... ... саяси көшбасшылығын күшейту жөнінде ауқымды жұмыстар жүргізілгенін жеткізді.
Қазіргі ... ... ... ... деңгейі жұмысқа отбасы міндеттері жүктелмеген қызметкерді алуға бағытталған. Қызмет бабы бойынша көтерілу, жоғары қарқынмен немесе ... ... ... тыс ... істеу қажеттілігімен байланысты болып келеді. Өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... бөлігі, отбасында жас балалардың және жиналып қалған үй жұмыстарының пайда болуына сәйкес келеді. Осындай жағдайларда бұл міндеттер бірінші ... ... ... ... ... ... ... және кәсиби дағдыларын жоғалтады.
Әрбір азамат өзінің әлеуметтік-еңбектік құқықтарын толық көлемде іске ... ... ... ... мен ... негізгі ауқымы, балалары мен отбасы үшін қоғам алдында және бірінің-бірі алдында жауапты отбасы міндеттері бар қызметкерлер екеніне ... жаңа ... ... ... ... уақытта көптеген қоғамдық және саяси маңғаздардың көзқарасын ... мәні ... ... ... табылатын аталмыш тұжырым, еңбек қатынастарын реттеудің нарықтық механизмдерінің қалыптасуы азаматтардың қоғамдық өндіріске қатысу мәселесін ... өз ... ... ... кесірін тигізеді. , жұмыстылық және еңбек қатынастары аясында анағұрлым осал және еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілігі барынша төмен, әлеуметтік-демографиялық санат болып ... ... ... ... ... теңсіздік жағдайына қоятын, заңмен бекітілген бірқатар еңбек жеңілдіктері, еңбек жұмыстылығы аясында оларға қатысты дискриминацияның пайда болуына алып келеді. ... ... ... ... әйелдердің жағдайын барынша қиындататын факторларға, автордың ойынша, келесілер жатады: кәсіби қызметі мен отбасылық міндеттерін қоса ... үшін ... ... ... ... бұзылуы; біртіндеп бала туудың төмендеуіне алып келетін, аналық және ... ... ... ... ... ... ... бойынша арнайы нормалардың бұзылуы т.б.
Аталмыш мәселені жетілдіруде түрлі салалар ғалымдарының қосқан үлестерінің ... ... ... ... ... ... ... құқықтық жағдайы мен олардың еңбегін құқықтық қорғауды реттеумен байланысты барлық мәселелер кешенін қамтитын, арнайы зерттеудің осы ... ... ... ... қажет.
Мәселенің ғылыми жетілдіру жағдайы. Әйелдер еңбегін қорғаудың теориялық және тәжірибелік мәселелерін уақытында және жан-жақты зерттеу, нарықтық қатынастар жағдайында әйелдерге ... ... ... ... және осы ... ... ... құқықтық реттеудің тиімді құралдарын табуға мүмкіндік туғызады. әлеуметтік негіздерінің жекелеген аспектілері философтардың, ... ... және т.б. ... ... ... ... қатынастары аясында әйелдердің құқықтық жағдайын және олардың еңбегін қорғауды құқықтық реттеу мәселелері заң ғылымдары дамуының ... ... мына ... ... ... ... Абрамова А.А., Бекходжаев С., Данилова Е.З., Ермакова Е.В., ... Э.Г., ... Е.Н., ... Е., ... В.Б., ... Л.А., ... Н.В., Поленина С.В. Севастьянов Г., Татаринова Н.И., Томский И.Е., Толкунова В.Н., Шишкан Н.М., Штифанов В., Шептулина Н.Н., және т.б. ... ... ... ... ... ... ... әйелдердің еңбек құқығын қорғауға арналған арнайы монографиялық еңбектер жоқ. Бұл мәселеге қатысты жекелеген сауалдар көбінесе әлеуметтанушылар мен ... ... ... ... ... Шеденова Н.У. . (Алматы, , 1998); Дуненкулова Г.А. Права женщин в Республике Казахстан // ... - 2000. - №1; ... А.И. // ... ... Халықаралық қатынастар және халықаралық құқық сериясы. - 2003. - №4; Нургазинова Б.Я. // ... и ... - 2003. - №4; ... Г.А. Женщины на рынке труда и просто на ... // ... ... ... ... в свете Послания Президента Республике Казахстан Н.А. Назарбаева : Материалы международной конференции. ... 2007; ... А. ... равных возможностей женщин на рынке труда // Труд в ... - 2008. - ... ... ... ... жұмыстардың басымы қоғам дамуының кеңестік кезеңіндегі идеологиясына, фактографиялық мәліметтеріне және куәліктеріне негізделген, соңғы кезде жарық көргендер қазіргі уақыттың дамуын толық ... ... ... ... ... және ... мақалалары, бұрынғыдан жиналған тәжірибеге негізделіп, диссертацияда қаралған ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, кейде кездесіп тұратын зерттеушілер ұстанымдарының қағидалық ... ... ... ... ... ... ... келе бермейтіндігі, аталмыш бағытта зерттеуді жалғастырудың негізі болып табылады.
Зерттеу жұмысының объектісі. Әйелдер еңбегінің әлеуметтік-құқықтық дамуында өзгеріп отыратын, ... және ... ... байланысты қатынастарда әйелдер еңбегін қорғауды құқықтық реттеуде пайда болатын қоғамдық қатынастар кешені зерттеудің объектісі болып табылады.
Зерттеудің пәнін еңбек аясындағы ... ... ... ... еңбегін қорғаудың құқықтық жағдайы; еңбек және еңбекпен тікелей байланысты қатынастарда әйелдердің еңбегін реттейтін еңбектік ... ... ...
Диссертациялық зерттеудің мақсаты - Қазақстан Республикасында әйелдер еңбегін қорғау және оны ... ... ... ететін, өзарабайланысқан арнайы құқықтық нормаларды біріктіретін, әйелдер еңбегін қорғау үрдісінде пайда болатын, теориялық және тәжірибелік мәселелерге талдау ... ... жету үшін ... ... ... ... Ретроспективті талдау негізінде әйелдер еңбегін қолдану аясында еңбек қатынастарының әлеуметтік-құқықтық даму жолдарын ... және ... ... ... және ... санаттарының құқықтық мына мәртебелеріне салыстырмалы-құқықтық талдау жүргізу: жалпыға бірдей ... ... ... азаматтардың жекелеген топтарының арнайы құқықтық мәртебесі және нақты бір тұлғалардың жекелеген мәртебесі.
* Әйелдер еңбегін қорғау аясында еңбек қатынастарын ... ... ... ... ... ... ... анықтау.
* Өндірісте әйелдердің қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге бағытталған, ... ... ... ... және өзге де ... ... жүйесін құрайтын, әйелдер еңбегін қорғаудың жалпы мәселелеріне логикалық-құқықтық талдау ... қана ... ... ... арнайы құқықтық нормалардан тұратын, әйелдер еңбегін ерекше қорғаудың мазмұнын ашу.
* Отбасы ... ... ... ... ... мен ... еңбегін қорғаудың құқықтық әдістерімен байланысты Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне талдау жасау және оның ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы: Бұл зерттеу Қазақстан Республикасында әйелдер еңбегін қорғауды құқықтық реттеуге арналған бірінші монографиялық зерттеу. ... ... ... ... жағдайы, еңбек жағдайына байланысты әйелдердің еңбегін ерекше қорғауды құқықтық реттеу мәселелері Қазақстан Республикасының алғаш Еңбек кодексіндегі ... ... ... ... ... қайшылықтар мен олқылықтарды көрсете отырып, кешенді түрде зерттелді. Оның нәтижесінде күшінде тұрған заңдар сарапталып, оларды ... ... жаңа ... ... ... айтқанда зерттеудің жаңалықтарын қорғауға шығарылған ұсыныстардан көруге болады:
* Еңбектік және ... ... ... қорғаудың ерекше субъектісі ретінде, тек қана тікелей жұмыс істейтін қызметкер әйел емес, ... ... ... түрде жұмыс істемейтін, бірақ еңбектік-құқықтық қатынастарда және еңбек құқығы нормаларымен реттелетін басқа да қоғамдық қатынастарға ... әйел де ... ... ... ... ... қатысуы заң тұрғысынан ешқандай реттелмеген, үйткені қызметкерлердің өкілдері және олардың мүдделерін қорғаушыларының басым көпшілігі ер адамдар, ал кейбір ... тек қана ... ... ... ... ... қызметкерлердің өкілді органдарының қатарында әйелдердің қатысуын кәсіподақтарға, жұмысберушілерге міндеттеу қажет. Ол үшін ... әйел ... ... ... нақты жұмыс берушіде жұмыс істейтін тұлғалардың жалпы санына ... ... осы ... ... енгізуді ұжымдық шарттарда қарастыруды заңды түрде бекіту керек.
* Әйелдер еңбегін ... ... ... ... ... заңнамадан өзгеше қағидалық антидискриминациялық заңнамаға өту үшін ҚР ... ... ... ... ... ... .
* ... еңбегін кеңінен қолданылатын және мемлекеттік бюджеттен қаржыландыратын мекемелер мен ұйымдарда ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты, әйелдер еңбегі кеңінен қолданылатын жұмыстар шеңберінің ... ... ... ... ҚР Үкіметі белгілеуі тиіс.
* Барлық кәсіпорындарда әйелдердің жыл сайынғы медициналық тексерілуіне, денсаулық ... ... ... ... ... ... жеті жасқа дейінгі баласының ауыруына байланысты жұмысқа шықпай қалған күндеріне орташа күнтізбелік еңбек ақысы, 7 күннен аспайтын мерзімде мемлекеттік ... ... ... төленуі тиіс. Сонымен қатар, мемлекеттік бюджеттен қаржыландыратын ұйымдарда, мекемелерде жұмыс ... үш ... ... ... бар әйелдерге жұмыс уақытының ұзақтығы аптасына 35 сағаттан аспауы тиіс.
* Жүкті әйелдер және жас баласы бар ... ... ... бұзу ... ... ... байланысты ҚР ЕК-не өзгерістер енгізу. Осыған байланысты, ҚР ЕК-нің 185-бабының 1-тармағын ... ... ... ... .
* Ана ... байланысты әйелдер еңбегін құқықтық реттеуде ҚР ЕК-нің нормаларын жетілдіруге байланысты жаңа баптар жобасын ... ҚР ... ... келесідей басылымда өзгерту:
Басқа жұмысқа ауысуға құқылы әйелдер
1. Бір жарым жасқа дейінгі баласы бар әйелді, ... ... ... бала ... ... ... болмайтын жағдайда, жұмыс беруші оның жазбаша өтініші ... ... ... орны бойынша, орташа жалақысын сақтай отырып, бала 1,5 жасқа толғанға дейін басқа жеңіл жұмысқа ауыстыруға міндетті.
2. Жұмыс беруші ... ... оның ... ... ... байланысты, өнім шығару нормаларын немесе қызмет көрсету нормаларын, не еңбек көлемін төмендетуге міндетті.
3. Медициналық қорытындыға сәйкес, жүкті әйелді жеңіл және ... ... ... ... болмайтын басқа жұмысқа ауысу туралы мәселені шешкенге дейін, осының нәтижесінде бос өткізген ... ... ... берушінің қаражаты есебінен, бірақ, үш айдан аспайтын мерзімге, орташа жалақысы сақталына отырып, ... ... ... ... ... және ... негізі. Зерттеудің теоретикалық негізін құқық, философия, экономика, әлеуметтану, физиология, психология салаларындағы отандық және шетел мамандарының еңбектері ... ... ... ... ... ... осы ... үшін маңызды қайнар көздер қызметін атқарды: Абайдельдинов Т.М., Ажинурина Д.А., Алдашев С.М., Бухарбаева С.А., Витрук Н.В., Гилева Н.В., ... Р.З., ... М.В., ... А.М., Маврин С.П., Межибовская И.В., Нурмагамбетов А.М., Нургалиева Е.Н., ... А.Ф., ... Ю.П., ... О.Г., ... Л.А., Хамзин А.Ш., Хамзина Ж.А., Хамзина Л.А., Хохлов Е.Б., Шайбеков К.А. және т.б.
Зерттеу жұмысының нормативтік-құқықтық негізін адам ... ... ... ... ... және ... еңбек қызметіне қатысты БҰҰ мен ХЕҰ-ның Конвенциялары қолданылды. Әйелдердің ... ... ... ... ... және оның ... ... реттелуіне қатысты жекелеген сауалдарды зерттеу, ресми құжаттарда көрсетілген түрлі бөлімдер, тараулар және параграфтарды салыстыру және талдау деңгейінде Қазақстан ... ... ... ... ... Еңбек кодексі және еңбектік-құқықтық қатынастарды реттейтін өзге де нормативтік құқықтық актілердің негізінде жүргізілді.
Зертеудің тәжірибелік негізін ... ... ... әйелдердің еңбегіне қатысты жүргізілген тексерулердің статистикалық көрсеткіштері, кәсіпорындар, кәсіподақтар және сот ... ... ... ... ... негізін танымның жалпығылыми әдістері құрады: диалектикалық, тарихи, логикалық-теоретикалық, жүйелі-құрылымдық, сонымен қатар, арнайы әдістер: ... ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелер арқасында әйелдер еңбегін қорғауды құқықтық реттеудің мәні мен сипаты туралы ұғым ... және кең ... ... ... ... ... ... құқығы ғылымының одан әрі дамуына ықпал етіп, әйелдер ... ... ... ... ... ... қолданылуы мүмкін.
Зерттеу нәтижелерінің тәжірибелік маңыздылығы. Диссертациялық зерттеуде қамтылған фактографиялық материалдар және статистикалық көрсеткіштер, сонымен қатар, қорытынды ұсыныстар зерттеу тақырыбы ... ... ... ... ... диссертацияның мазмұны оқу мақсаттарында: аталмыш тақырыптың бағдармалық дәріс курсының бір бөлігі (, және т.б.), ... ... ... оқу ... заң ... арнайы курс ретінде қолданылуы мүмкін;
+ әйелдер еңбегіне, оны нормалау мен реттеуге және осы ... ... ... ... бар, ... және ... ... әйелдер қозғалысының өкілдеріне, кәсіподақ қызметкерлеріне, сонымен қатар, тақырыптық және пікірталастық шараларды ұйымдастырушыларға және өзге де ... үшін ... ... ... еңбек туралы заңнаманы жаңарту бойынша құқықшығармашылық органдар үшін пайдалы болуы мүмкін.
Зерттеу нәтижелерінің мақұлдануы және ... ... ... Абай ... ... ... ... университеті азаматтық құқық және азаматтық іс жүргізу кафедрасында ... ... ... оның ... ... ... мен еңбек заңнамасын жетілдіруге арналған ұсыныстар, аталған кафедра отырысында талқыланып, жүзеге асырылды және ізденуші қатысқан мына республикалық және ... ... ...
* ... ... әйелдердің құқықтық жағдайы // 2006 жылы 7 желтоқсанда Қазақстан Тәуелсіздігінің 15 жылдығына арналған атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның жинағы. Алматы, ... 2007;
* ... ... ... ... ... // 2008 жылы 14 ... өткізілген атты ғылыми-тәжірибелік конференцияның жинағы. Алматы, КазАТиСО, 2008;
* Ана болумен және ... ... ... ... ... ... кепілдіктер // Материалы республиканского круглого стола . Алматы, Вестник КазНУ, 2008. - №3 (47);
* Әйел - ... ... ... ... ... ... ... // Материалы международной научно-практической конференции . Алматы, Вестник КазНУ, 2009. - №1 (49);
* ... ... ... ... ... ерекше қорғаудың мәні // Материалы международной научно-практической конференции . Алматы, 2010;
* ... ... ... құқықтық құралдары // Ғ.С. Сапарғалиевтің 80-жылдығына арналған атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. Алматы, 2010.
Диссертациялық зерттеудің ... мен ... ... ... ... стандарттардың талаптарына сәйкес келеді. Зерттеу жұмысы оның тақырыбына, сипатына, зерттеудің ... мен ... ... ... ... үш тараудан, жеті бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады. ... ... ... мен ... ... ... тұратын нұсқауларға сай келеді.
1.Тарау. Еңбек аясында әйелдердің әлеуметтік - ... ... ... ... ... - ... дамуы.
Өмірде кездесетін әлеуметтік және әлеуметтік-құқықтық проблемалардың ішінде ... ... ие, бұл ... ... ІХ - ғасырдың бірінші жартысынан артып, қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... аударудың негізгі түрткі себебі, олардың қоғамдағы теңсіздігі болып табылады. Бұл қазіргі таңда шешілуін кідіртпейтін проблемалардың бірі.
Әйелдердің еңбегін зерттеудің объектісі ... ... ... ... ... оны ... ... ұғымына кіретін түсінік екенін ескеруіміз қажет. Қазіргі ғылыми және ... ... бұл ... ... түсіндірмесі қалыптасқан, соларды біріктіру және талдау нәтижесінде ... ... ... келесідей ұғымды негізге алдық: еңбек - физикалық немесе ақылдық күш салумен ілесетін, қандай да бір ... жету үшін ... адам ... ... ретіндегі адам тұрмысының объективті қажеттілігі және табиғи формасы.
Теориялық көзқарас бойынша, әйелдердің еңбегі өзіне тән табиғаты, өзіндік ерекшеліктері және ... ... даму ... мен ... ... бар ... бір ... мен ерлердің еңбек үрдісін талдау барысында сырт жағынан олар бірдей болатыны анықталған. Ғалымдардың пікірлері бойынша, әйелдердің еңбегі ерлердің еңбегінен тек қана ... және ... ... бойынша ажыратылады [1; 39 б; 2; 21 б.]. Яғни, әйелдердің еңбегі ретінде олардың өздерінің физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, шамасы келетін кез ... ... ... ... танылады.
Әлеуметтік-құқықтық дамуы жағынан әйелдер еңбегі көптеген өзгеріске ұшыраған, бірақ өкінішке орай өзінің басты айырмашылығын - ... ... ... ... қорытынды - әйелдер құқығының теңсіздігі тарихи категория. Әйелдердің теңсіздігі олардың ерлерге қарағанда ... ... ... және неке - ... қатынастарында құқықтарының шектелуі немесе мүлдем болмауын білдіреді [4; 10 б].
санатының мазмұны, нақты бір ... ... ... мен объектісі ретінде, жұмыс істеуші әйелдің әлеуметтік мәртебесімен анықталады.
Алғашқы қауымдық қоғам сипаты жағынан тең ... ... ... ... және бұл ... еңбек қоғамдық маңызды сипатта болды, жыныстық белгілері бойынша еңбек бөлінісі әр түрлі ... ... ... ... ... және ... ... пайда болуына алып келген жоқ.
Әйелдердің еңбегіне қатысты ақпараттар ежелгі ... ... ... жоқ ... те ... Дегенмен, осы шамалы ақпараттан әйелдердің еңбегі және олардың түрлері туралы қөзқарас қалыптастырып, олардың ... ... және ... анықтауға болады. Сонымен бізге жеткен тарихи қайнар көздерге ... ... ... ... мен ... ... ... қоғамдағы құңдылықтар жүйесінде әйелдер еңбегі ерлермен салыстырғанда теңсіз болған;
* кәсіби шеңбері орындалуы бойынша ауыр және шектеулі болған;
* әйелдердің құқықтарын ... сот ... ... ... антикалық мемлекеттерге тән нәрсе, әлеуметтік сатының ең төменгі деңгейінде тұрып, әйелдер ерлермен бірдей ауыр жұмыстарды атқарған, бірақ ... да ... ... ... ... билеген.
Жалпы әйелдердің еңбегіне қатысты келетін болсақ, ежелгі Римнің заң құжаттарында бұл тақырыпқа ешқандай көңіл бөлінбеген.Ұлы Цицерон бәріне ... Рим ... ... - деп жазған. Шын мәнінде де Рим құқығы өмірдің барлық жақтарын реттеген: қоғамдық, аграрлық, мұралық және басқа да ... рим ... ... жиынтығынан тұрған, соттар мен судьялардың қызметін және ... ... ... ... ... ... ... бірақ та еңбек қатынастарын, не еңбек құқықтарын, не жалпы еңбекті қорғауды реттемеген. ... ... - әйел ... онда ... ... [11, 210-247 б.б.].
Ерте феодализм дәуірі бұрынғы кезеннің мұрасы ретінде келесі ерекшеліктерден тұрды:
* Еңбектің ... және ... ... ... - ... ... қоғамда ешқандай құрметке және жоғары беделге жетуге ... ... оның бәрі ... ... саты ... ... ... бойынша бөлінетін. Сол кезеңнің ерекшелігі ретінде [5; 25 б.]. Мұндай пікір қоғамдағы билік етуші ақсүйектерде қалыптасқан болтын.
* Еңбек ... және ... деп ... ... құқықтық жағдайында және олардың еңбегіне қатысты теңсіздік сол бетінше қала ... Оның ... ... ... ... еңбек аясын (мамандықтын түрін) таңдауға, еңбек ақыны (ол көбінесе тамақ түрінде болған) және жұмыс уақытын белгілейтін феодалдардың ... ... ... ... және ... ... қатысты бірқатар кемшіліктерге қарамастан, ерте феодалдық дәуір бұрынғы кезеңмен салыстырғанда дамушы ... ... ... ... және ... қатынастар аясындағы сондай-ақ, еңбек аясындағы өзгерістер: жұмыс түрлерінің қарқынды өсуі, өңдірістің кеңеюуі және ерлердің жұмыс ... ... ... ... ... жақсартуға алып келді. Бұл уақыттың ерекшелігі, қоғам өңдірісінде ерлер жұмыс күшінің жетіспеуі ... Оның ... ұзақ ... бойы ... ... және ... ... ерлер санының азаюуы. Ал жағымды әлеуметтік жаңалықтарға келесілерді жатқызуға болады:
* Бұл кезенің ерекшелігі ретінде еңбек бұл дәуірде тек ... ... ... ... бағытталған. Шаруалар жеке шаруашылығын жүргізіп, қоғамда ешқандай мәртебеге жетпесе де, өзінің материалдық ... ... ... Ал, әйел - ... ... ... ... кіретін болғандықтан, олардың еңбек жағдайы осылайша дамыды.
* Қалыптасып қалған ерлер мен әйелдер еңбегінің бөлінуі, қалаларда ... ... ... өсуі ... арасында кейбір кәсіп түрлерінің пайда болуына себеп болды. Ол өз кезегінде әйелдердің кәсіптік ... ... ... және ... алып ... ... кәсіп түрлеріне жібек пен алтынды өңдеу жатқызылған, олар сол дәуірдегі ең бағалы және ... ... ... ... ... еңбегінің маңыздылығы мен сенімділігі олардың сол саладағы маман ретінде өнімдердің сапасын бағалайтын болды. Сонымен қатар, тек қана әйелдер айналысатын кәсіп ... ... ... ... ... ... ... кенейіп, олармен айналысу мүмкіндігі ерлер мен әйелдер үшін теңдей болды. Мұндай жағдайдың қалыптасуына ... ... әсер ... себебі ерлердің көпшілігі соғыс майданында қайтыс болған соң, әйелдердің саны ... ... арта ... Ерте ... ... тағы бір қалыпты ерекшелігі, әйелдердің білім алуға және өндірісте өсуіне мүмкіндігі жоғарлай ...
* ... ... ... мен ... ... бәсекелеске түсу мүмкіндігі қалыптасты.
* Әйелдерді және олардын еңбегін ... ... ... ... және ... ... тыйымдар сақталып келді. Еңбек аясында әйелдердің еңбек ... ... ... ...
Дамыған федализм дәуірі еңбек аясына өзінің толықтыруларын енгізіп, осы ... ... ... ... ... ... ... дәуірі кезеңінде әйелдерге және оның еңбегіне қатысты қоғамда және еңбек саласында ... және ... бойы ... ... жаңа тенденциялар пайда болды. Бірте - бірте әйелдердің жағдайы нашарлай түсті.
Оны мынадан көруге болады:
* ... ... жеке ... корпорациялардан ығыстырылып шығарылды. Мысалға, Страсбургте жүн маталармен айналысатын ер - тоқымашылар әйелдердің осы қызметке араласуына қарсы тұрған.
1324 жылы ... ... ... ... ... тіпті түссіз маталарды тоқитын әйелдер корпорацияға сол үшін жарна төлеуі тиіс болды [5; 26 ... ... ... ... ... ... кәсіп түрлерінен шеттетіп жіберді.
* Оларды құнды шикі затпен айналысудың ... ... ... Әйелдердің еңбегі ерлердің бақылауына көшті.
Ең бастысы әйелдердің еңбегі үшін жалақы мөлшері төмендей түсті. Осындай жағдайда әйелдер жаңа ... ... ... ... ... бұл ... философия негізінің, қоғам өмірінің көптеген жаңалықтарымен танымал.
Әлеуметтік-құқықтық ... ... бұл ... келесідей ерекшеліктер тән:
* Теңсіздіктің айқын көрінісі. Мысалға, әйел тоқымашы лауазымына ие бола алмайтын, ол тек қана оның ... ... ғана ... істей алатын.
* Ерекше спецификаны қолдану (әйелдердің еңбегі тек қана ... қара ... бір ... ... ... Қожайындарына тәуелді болу (белгілі бір уақытқы алынған жұмысты бітірген соң, ... ... ... алмай өндіріс орнын қалдыра алмайтын болған).
* Заңсыздық (әйелдер еңбек ... ... не ... ... ... не ... ... алуды талап ете алмайтын).
Жоғарыда аталған көрсеткіштерге сәйкес, әйелдердің және олардың еңбектерінің айқын қаналуы көрініп тұр. Жағымды өзгерістерге ешқандай негіздемелер де ... әйел адам ... ... олар ... еңбек құқықтары үшін күресе алмайтын. Сол кездегі қалыптасып қалған пікір бойыша [5; 142 б.].
Онтоғызыншы ғасыр - ... және ... ... ... ... кезекті сынақ мерзімі. Ғасырдың басында және оның бірінші ... ... ... ... ... ... сипатталады, бұл кезең әйелдерді және олардың еңбегін ... ... ... және ... қорғаусыздық түрінде көрініс тапты. Бастапқы рольді мемлекеттердің ... тән, кең ... ... ... ... орын ... ... қанау капиталистік қатынастарға тән мамандықтар мен салалардың және ерекшеліктерімен сипатталған.
Әртүрлі ... ... ... ... ... ... қоғамдық өндірістегі орны және қоғамдағы жағдайындағы теңдігін толық қамтамасыз етпейді. Жұмысшылардың білікті ... В.Я. ... және Б.Р. ... пікірі бойынша, өзара білім деңгейі және материалдық ... ... ... ... ... ... мәдени қажеттіліктерін қанағаттандыру деңгейімен және ерекше мүдделерімен ажыратылады. Материалдық өндірістін аясында жоғары мамандандырылған қызметкерлердің ... ер ... жиі ... ал төмен мамандандырылған қызметкерлердің қатарында көбінесе әйелдер болған [15; 33 б.].
Жаңа дүниежүзілік ... ... ... ... адам мен демократияның артықшылығы, ҒТР және экологиялық таза ... ... ... және ... жаңа ... ... ... қалыптасуы және халықтардың кеңінен өзара араласуы. Осы жолда еңбекті өзгерту заңын іске асыруға және ерлер мен әйелдердің еңбегі ... ... ... ... - ... жоюуына және соның негізінде әйелдердің жағдайын шешуге мүмкіндіктер ашылды.
Қазіргі ... да ... ... ... ... құқықтарын қорғау және қоғамда өзіне лайықты орнын табу өзекті проблемалардың қатарына жатады. Әйелдер ассоциацияларының пайда болуы мен ұйымдасуына Сен - ... мен ... ... ... ... қозғалысы үлкен әсерін тигізді. Бұл ассоциациялардың мақсаты өзінің мүшелеріне (әйелдерге) қоғаммен және мемлекетпен ресми түрде мойындалатын нақты ... ... ... алу. Олар ... ... және оны ... құқықты қамтамасыз етуге көмектесті [16; 7-14 б.б.]
Әйелдердің күресі екі ... ... ... ... және екіншісі, құқық қорғаушы. Демократиялық - ... ... ... ... ... қарсы, құқық қорғаушы - әйелдердің құқықтарын кемсітетін әрекет етуші заңдарға қарсы. Күрес екі ... ... ... - ... алуға құқық үшін күрес, әсіресе арнайы кәсіби білім; екіншісі - еңбекке құқық, яғни еңбек ... ... ... тұру ... ... ... ... еңбегі үшін ерлермен тең мөлшерде жалақы алу. Бірінші бағыты ... ... ... ... ... әйелдердің арасында тараған білімсіздік оларға еңбек етуге, ең бастысы кәсіби мамандықпен айналысу мүмкіндігін шеттейтін ... Бұл ... ... ... ... мүмкіндігінен айырған.
ХХ ғасырдың басы ондаған миллион әйелдер өндірістің әр түрлерінде жұмыс жасауымен, ал еңбекші әйелдердің құқықтық жағдайлары әлі де ... ... ... ... ... ... ... екі дүниежүзілік соғыстар, әлемді екі жүйеге бөлген әлемдік экономикалық кризис және әлеуметтік революциялар ... ... ... ... - ақ бұл ... ... өндірістегі әйелдердің әлеуметтік - құқықтық жағдайына да өзінің ізін қалдырды.
Сонымен, бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс ... ... ... ... ... ... ... орнын атқарды. Бірішіден, бұл әйелдер еңбегінің әлеуметтік маңыздылығының өсуінен көрініс тапты. Оның ... ... ... ... еркін және кеңауқымда араласуы, әйелдер айналысатын мамандықтар шеңберінің кеңеюуі, бұл байланыста олардың әлеуметтік тәуелсіздігі, ... ... ... ... ... ... жұмыс күшінің ұлғаюуы. Мұндай өзгерістер соғыс уақытының ерекшеліктеріне байланысты болған, яғни ... ... ... ... ... ... әйелдер мамандықтар шеңберінің кеңеюуі, әйелдерді жалпылама мобилизациялау және оларды қоғамдық өндіріске тарту т.с. с. әсер ... ... ... ... ... сипатқа ие - бұл кезең өнеркәсіп өндірісімен сипатталады, әйелдердің жұмыс күші бұрынғы қалпына түсті. Оған негіз болған: кейбір ... ... ... ... ... ... өздерінің жұмыс орындарына ерлердің қайтып келуі, әйелдердің өздерінің ... ... келу ... ... ... және ... қоғам пікірімен келісіп өнеркәсіп орындарынан кетуі.
Әйелдер еңбек ... ... және ... ... олардың бір қызмет түрінен екіншісіне ауысуы, нәтижесінде әйелдер кадрларын түбірімен қайта бөліну үрдісіне және әйелдердің ... ... ... ... ... [5; 77 б.]
Әйелдердің еңбек аясында жиналып қалған бірқатар проблемалық ... ... ... ... ... ... болды [17; 2 б.]. Оның мақсатына: әйелдердің еңбегі үшін теңдей еңбек ақы алуды қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... беру, еңбекті және аналарды қорғау, әйелдердің өмірлік деңгейін көтеру және т.б.
Енді әйелдер еңбегін ... ... және ... қатысты нақты ұсыныстар мен белсенді зерттеулер жүргізіліп, оның нәтижесі әйелдердің еңбек ... ... және оның ... ... ... екі ... тәсілде көрініс тапты:
Бірінші тәсіл бойынша, әйелді өндірісте ерекше қамқорлықты және қорғауды қажет ететін ерекше жан ... ... ... әйел ... ... ... салыстырған әйелдердің физикалық әлсіздігі) ескеріліп, аналарды қорғаудың негізгі бағыттары қарастырылған.
Ал екіншісі керісінше, еңбек ... ... және ... ... ... жою ... әйедер мен ерлердің арасындағы ешқандай айырмашылыққа жол берілмеді.
Бірінші және ... ... ... ... ... ... Халықаралық еңбек бюросымен іске асырылды, оның қызметін, әйелдер еңбегін халықаралық масштабта қамтамасыз етудің алғашқы қадамдарына ... ... ... ... ХЕҰ - ның ... қабыданған, арнайы конвенциялардың өңдеушісі болып табылды. Олардың алғашқысы ... ... ... уақыттағы еңбегіне тыйым салуға, ал екіншісі аналарды қорғауға арналған. Көптеген мемлекеттер осы конвенцияны ратификациялап, онда бекітілген қағидаларды қолдады.
Әйелдер еңбегінің ... ... ... ... алу үшін ... кезеңдегі әйелдер еңбегін талдау және оны нормативтік-құқықтық реттелуін салыстыруымыз ... ... ... ... ... ... өзгерістердің көрінісі болып табылатын, маңызды проблемалар пайда болған. Олардың қатарына мекемелерді жекешелендіру, жеке ... жаңа ... ... ... ... ... ... алу және жұмыстан шығаруда, мерзімнен тыс және түнгі жұмыстарға, сонымен қатар, олардың еңбегін қолдануға тыйым салынған жұмыстарда еңбек құқықтарының ... алып ... ... кездегі еңбек аясындағы әйелдердің жағдайын нашарлататын факторлардың қатарына: отбасы және кәсіби міндеттерін біріктіру ... ... ... ... ... ... тән ... ретінде отбасы міндеттерін жоғары бағалауы т.б. жатады [28; ... ... ... ... ... тән, сол ... ... қатарына Қазақстан да кіреді. Ресми мәліметтерге сәйкес, Қазақстан Республикасында көптеген әйелдер зиянды еңбек жағдайларында жұмыс істеуде.
Әйелдердің еңбек ... ... ... ... қала ... бұл бала туудың азаюуына алып келеді, себебі әйелдердің ... ... ... орындау, ана болу мен еңбек міндеттерін бірдей атқару мүмкіндігі барған сайын қиындыққа соқтырады. Әйелдердің еңбектік ... тек қана ... ... ... ... ... сонымен қатар отбасы - тұрмыстық және тәрбиелік функцияларынан тұрады.
Бұл мәселелерді шешу осы бағыттағы мемлекеттің жоспарлы және ... ... ... қол ... болады, яғни әйелдер үшін саяси, құқықтық және экономикалық кепілдіктердің пайда болуы, әйелдер мен ерлердің әлеуметтік ... ... ... табылады.
Әйелдердің құқықтық жағдайын ғасырлар бойы шешілмеген сұрақтардың біріне жатқызуға болады. Бүгінгі таңда әлемдік бірлестік, бірқатар беделді халықаралық ұйымдар, біріккен топтар және ... ... ... ... ... ... зерттеушілер (социологтар, психологтар, политологтар және экологтар), теоретик-құқықтанушылар және тәжирибелі-заңгерлер бірауыздан әйелдердің құқықтық жағдайы қазіргі заманда ... ... ... ... ... ... ... аясында әйелдердің құқықтық жағдайына қатысты сөз қозғағанда, алдымен әйелдердің ... ... ... ... ... ... Бұл өз кезегінде категориясы арқылы ашылады, себебі әйелдің құқықтық жүйедегі ролі мен орнын ... ... ... ... ... мәртебесі болып табылады.
Құқықтық мәртебе - жасы, жынысы және басқа да ерекшеліктеріне қарамастан әрбір жеке тұлғаның ... ... ... Ол ... мен ... ... пен мемлекеттің, жеке адам мен оның ортасы арасындағы қарым-қатынастың көрінісі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар әлеуметтік, саяси, экономикалық қатынастардағы тарихи жағдайларға байланысты қалыптасады.
Құқықтық мәртебе, тұлғаның нақты бостандық шегін, құқықтары мен заңды ... ... және ... да құқықтық мүмкіндіктерін көрсетіп, қоғам әлеуметтік прогрессі мен өмірлік қызметінің түрлі салаларындағы жетістіктерінің өлшемі ретінде көрініс ... ... ... ... жалпы және арнайы деп қарастыруға болады. Жалпы құқықтық мәртебеге барлық тұлғалар тиесілі құқықтар мен ... және ... ... ал ... ... ... бір ғана тұлғаға қатысты арнайы құқықтар мен міндеттер жайлы айтылады.
Жалпы құқықтық мәртебенің белгілері тұрақты ... ... ал ... ... ... ... ... отырады. Мұндай тұлғаларда арнайы кепілдіктер пайда болып, яғни ерекше мәртебеге ие болуы мүмкін. Бұған мысал ... ... ... ... ... мүгедектерін жатқызуға болады. Сонымен қатар, арнайы құқықтық мәртебеге жасы, жынысы, мамандығы тағы сол сияқты факторлар әсер етуі ... ... ... құқықтық мәртебесі санатына отандық заң ғылымында қызығушылық көптеген жылдардан бері пайда болды. 1948 ж. Н.Г. Александров азаматтың ... ... және ... мәртебесі туралы сөз қозғаған болатын [29; 199 б.]. 1980 ж.ж. ... ... ... Н.В. ... ... ... ... лайықты етіп, былай деп жазған [30; 8 б.].
Құқықтық мәртебеге ұқсас ... В.Н. ... ... ... оның ойынша, құқықтық мәртебені құқық қабілеттілік немесе ... ... ... ... болмайды, себебі ол азаматтың заңдық мәртебесін төмендетіп, тұлғаның қоғамдағы шынайы құқықтық жағдайын ашып көрсетпейді.
Оның пікірінше, әрбір азаматтың құқықтық мәртебесіне ... ... ... ... ... яғни, адамның құқықты иелену және құқықты іске асыру ... ... ... және ... да ... мен міндеттер (мысалға, азаматтық туралы заң бойынша);
* Конституция негізінде мемлекет пен ... ... ... ... жалпы реттеушілік құқықтық қатынастар;
* Тұлға құқықтарының заңдық кепілдіктерінің жүйесі[31; 24 б.].
Ал, құқықтық мәртебе термині ... ... ол ... ... ... тілі status - ... қалпы) азамат немесе заңды тұлғаның құқықтық жағдайын білдіреді [32; 304 ... ... ... отырып, жалпы құқықтық мағынада тұлғаның құқықтық мәртебесі категориясын, көп жағдайда құқықтық қатынас субъектілерінің құқықтық жағдайы категориясымен теңдестіреді.
Құқықтық мәртебе ұғымына ... ... ... ... оған ... және конституциялық құқықпен берілген салалық түсініктемесі да берілген. Адамның және ... ... ... ... ... ... себебі, адамның құқықтары оның құқықтық мәртебесінің маңызды бөлігін құрайды және халықаралық актілерде және демократиялық мемлекеттердің конституцияларында ... ... ... салаларында адам мен азаматтың құқықтық мәртебесін конституцияда және өзге де ... ... ... ... мен міндеттердің жүйесі ретінде анықтайды [33; 91 б.].
Бұл анықтамада ескерте кететін ... ... ... ... тек ... және өзге де нормативті-құқықтық актілермен байланыстырады. Осыған байланысты, субъектінің құқықтық ... ... мен ... ... ... категориясының мазмұны сәйкес келмейтініне негіз пайда болады.
Бұл жағдайды өз уақытында авторлары ескерген, олардың пайымдауынша, объективті ... ... ... ... ... ... ұғымымен теңдесуі мүмкін. Өз кезегінде статут (ағылш. Statut, кеш.латын statutum, латын тілі statio- ... ... ... заң ... ... ... ... Ұлыбританияда - Парламент актілері, АҚШ - Конгресстін актілерін) [32; 304 б.]. Бұл жерде тұлғаның статуттық субъективті ... мен ... ... тұратын құқықтық мәртебе, аталмыш субъектіге қатысты тиісті мемлекеттің іске асырып отырған саясатының сипаттамасын құрайды [34; 337 ... ... ... ... ... ... ... құқықтық мәртебесіне кіретін құқықтар мен міндеттер, қызметкердің еңбектік ... ... ... барлық еңбектік құқықтар мен міндеттерді қамти алмайтынын ескертеді. Кейбір жағдайларда қызметкер ... ... ... ... ... құқықтар мен міндеттерді иеленбей, басқа құқықтық қайнар көздерден мысалға, ... ... ... ... шартынан туындайтын құқықтар мен міндеттерді иеленуі мүмкін. ... ... және ... ... мен міндеттер жиынтығы еңбектік және еңбекпен тығыз байланысты қатынастар аясындағы қызметкердің құқықтық жағдайын анықтайды. Жалпысалалық құқықтық ... ... ... ... ... ... ... құқықтық мәртебе олардың жекелеген санаттарына, соның ішінде әйелдерге қатысты қолданылады [34; 346-348 ... жылы 30 ... ... ... ... ... ... жалпы конституциялық құқықтар мен міндеттер, әйелдерге де, ерлерге де ... тең ... шын ... әйел - ... ... ... ер - қызметкердің құқықтық жағдайымен салыстырғанда бірқатар ерекшеліктермен сипатталады. Бұл ерекшеліктер көбінесе, әйелдерге кепілдік және жеңілдік ретінде берілген толықтырушы құқықтар ... ... ... ... ... ... осы толықтырушы құқықтар мен кепілдіктер қызметкерлердің бірлігі және теңдігі қағидасын ... ... оның іске ... ... ... және ... ... ана қызметімен үйлестіруге мүмкіндік береді.
Әйелдердің құқықтық мәртебесі ерлердің құқықтық мәртебесінен, еңбек аясында әйелдер мен ... ... ... ... ... мен ... тұратын, әйелдер құқықтарының кепілдіктер жүйесімен ажыратылады.
Әйелдерге арналған арнайы еңбек заңнамасының құралы арқылы, әйел - азаматшаның құқықтық ... оның ... ... құқықтық мәртебесімен толықтырылады. Сонымен қатар, басқа да әлеуметтік мәртебемен толықтырылуы мүмкін (мысалға, депутат мәртебесімен). ... ... ... ... құқықтық мәртебелер бір біріненен құрамына кіретін арнайы құқықтар, міндеттер және ... ... ... ажыратылады. Осы арнайы құқықтар мен міндеттердің жиынтығы келісімді құқықтармен қосылып, жеке ... ... ... ... ... бір әйел - ... ... жағдайын қалыптастырады.
Жалпы құқықтық мәртебе, еңбек құқығының барлық субъектілерінің жағдайын сипаттайды, мысалға, жұмыс ... ... ... Ал, ... ... мәртебе нақты бір субъекті түр тармағының ерекшеліктерін көрсетеді [35; 24 б.].
Әйел - арнайы құқықтық мәртебені иеленетін, қызметкер ретіндегі, ... ... ... түр ... Бұл ... ... ... белгі бойынша жүргізіледі, себебі мұндай субъектінің екінші түр тармағы жалпы құқықтық мәртебені иеленетін ер адам ... ... ... және ... ... ... ... буынын тұлғаның субъективті құқықтары мен міндеттері құрайды. Субъективті құқық - ... ... ... бір ... ... ... мен ... шарасы [35; 28 б.].
Субъективті құқықтардың иеленушілері еңбек құқығы саласының субъектілері ... ... ... ... А.Ф. ... еңбек құқығының пәнін құрайтын, қоғамдық қатынастын барлық қатысушыларын жатқызады. ... ... ол ... ... ... ерекшеліктерін көрсететін, жеке және ұжымдық қатынастарды айрықша бөліп көрсетеді.
Жеке еңбек қатынастарының субъектілері болып, еңбек құқығының негізгі субъектілері болып табылатын, қызметкер мен ... ... ... Өз ... ... еңбек қатынастарының субъектілері болып - қызметкерлер мен ... ... ... ... да бір ... ... субъектісі ретінде танылу үшін, тұлға құқыққабілеттілік, әрекетқабілеттілік және ... ... ... Еңбек құқығында құқық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілік ажыратылмайды, көбінесе бұл екі ұғым бір құқықәрекетқабілеттілік немесе еңбектік құқықсубъектілік ... ... ... ... бойынша, еңбектік құқықсубъектілік еңбек құқығы субъектілерінің ерекше қасиетімен көрінеді, оның мазмұны келесі қабілеттіліктерден тұрады:
* ... мен ... ... ... ... өз ... ... алу және заңды міндеттерді қалыптастыру;
* құқықбұзушылық жасағаны үшін заңды жауапкершілікке тартылу.
Құқықсубъектілік А.Ф. Нуритдинованың ойынша, еңбек құқығы ... ... ... мен ... берудің алғы шарты. Яғни, жеке тұлғаларға, ұйымдарға және ... ... ... ... мүмкіндігін береді. Қызметкердің негізгі сатуттық құқықтар ажырамас болып ... және ... ... ... және ... ... байланысты қатынастарды құқықтық реттеудің қағидалары ретінде көрініс табады. Олардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... әлеуметтік - экономикалық құқықтары ретінде қарастырылып, ҚР Конституциясында бекітіледі.
Менің ойымша, статуттық ... ... ... кез ... ... ... ... құқықтар кешенінің негізін құрайды. Дегенмен, жоғарыда айтылып кеткендей, субъективті құқықтар тек заңнан ғана емес, сондай - ақ ... ... - ... ... ... ... ... бұйрықтар мен ұйым бастығының өкімімен, локальды актілерден туындауы мүмкін.
Құқықтық мәртебе мәселесіне, Л.А. Сыроватская көп көңіл бөлген, ол ... ... ... ... ... саласымен реттелетін, қоғамдық қатынастардың қатысушылары деген пікірмен келісіп, заңшығарушы оларға тек ... ... ... мен ... ... ... ... мәртебе береді деген көзқарас ұстанады. Оның ойынша, құқықтық мәртебе мазмұнына ... ... ... ... ... және міндеттерді орындау мүмкіндігінің негізгі алғы шарты. Оның ойынша еңбектік құқықәрекетқабілеттілік ұғымын құқықсубъектілік ұғымының синонимы ... ... ... ... ... - ... қабілеттілік, ал екіншісі - мемлекет тарапынан еңбек құқығының субъектісі болу ... ... ... ... ... кепілдіктер Л.А. Сыроватскаяның көзқарасы бойынша, сипаты бойынша, заңда бекітілген құқықтарды бұзған тұлғалар ... ... ... ... қамтамасыз ететін, субъективті құқықтар мен шектерді іске асыру құралдарын бекітуге бағытталған. [36; 66-67 б.б.].
Жоғарыда көрсетілген негіздерге ... Л.А. ... ... ... мен ... ... мәртебенің құрамдас бөліктері деген пікірді ұстаушыларға қарсы шықты. Сонымен қатар, ... ... ... Л.А. Сыроватская, құқықтық мәртебені жалпы және арнайы деп бөліп қарастырды. Оның ... ... ... ... мәртебеге, барлық субъектілерге бірдей құқықтар мен міндеттер жатқызылса, арнайы құқықтық мәртебеге - тікелей заңнан ... ... ... ... түсуіне тәуелсіз, белгілі бір топ субъектілеріне қатысты құқықтар мен міндеттерді жатқызған.
Осы мәселеге қатысты О.В. Смирновтың пікірі бойынша, ... ... ... аясында пайда болатын құқықтық қатынастарға қатысуға мүмкіндік беретін, нақты бір құқықтық мәртебеге, яғни, ... ... ие. Оның ... ... ... ... (құқықсубъектілік) мазмұнына заңмен бекітілген құқықтар мен міндеттер, осы құқықтардың заңды кепілдктері және жүктелген міндеттерді орындау үшін жауапкершілік кіреді [37; 56-58 ... ... ... ... құқығы субъектілерінің, мемлекетпен мойындалған ерекше қасиеті ретінде, заңда бекітілген жағдайларға сәйкес (мысалға, азаматтарға заңда белгіленген жасқа жету), ... ... ... бір ... ... ... ретінде құқықтар мен міндеттерді иелену қабілетіне ие болады. Сонымен қатар, құқықсубъектілік азаматтын өзінің әрекетімен, нақты бір ... ... ... ... ... ... мен ... иелену қабілетін білдіреді. Сондай - ақ еңбектік құқықсубъектілік еңбек құқығы субъектісіне, оның тарапынан қандай да бір ... ... ... ... тікелей заңнан туындайтын құқықтар мен міндеттерді берудің алғы шарты болып табылады. Өз кезегінде тікелей заңнан туындайтын субъективті ... мен ... ... ... субъектісінің құқықтық мәртебесінің ядросын құрайды. Әдетте, олар еңбек заңнамасының негізгі нормативтік ... ... ... ... бір ... қатынастын мазмұнын құрайтын субъективті құқықтар мен міндеттерге қарағанда, мына ... ... мен ... ... деп ... Ал, ... мен жауапкершілік құқықтық мәртебеге қажетті беріктілік береді, себебі онсыз еңбек құқығы субъектісінің құқықтық жағдайы туралы сөз қозғау мүмкін ... ... ... ... және ... ... орындамағаны үшін жауапкершілік, әрдайым құқықтық нормалар нысанында көрініс табады. Бұл нормалар ... ... ... құқықтарын іске асыруға жағдай жасайды немесе өздерінің міндеттерін тиісті орындамағаны үшін, санкциялар арқылы жазалау шараларын қолданады.
Осы ... ... Ю.П. ... ... ... туындайтын құқықтар мен міндеттерді және нақты бір құқықтық қатынастын элементерін құрайтын ... мен ... ... ... ... жағдайда құқықтар мен міндеттер мемлекеттік құқықпен реттелетін қатынастар ... ... ... мен ... Бұл ... ... ... мемлекет болғандықтан, нақты бір тұлғаға талап қойылмайды. Ал, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастын тарабы болып табылатын, нақты бір ... ... ... ... ... анықтаған кезде, ескерте кететін жайт, тұлғаның құқықтық қатынасқа түспей жатып, белгілі бір құқықтар мен ... ... ... Ю.П. Орловскийдің ойынша, егер азаматтын құқықтық мәртебесі өзгеретін болса, онда еңбектік құқықсубъектіліктің мазмұны да өзгеріске ... Сол ... ол Б.К. ... ... ... ... құқықтық мәртебесіне кіретін еңбектік құқықтар мен міндеттерді енгізу туралы пікірімен келіскен [38; 74 ... Н.П. ... ... ... - мемлекетпен мойындалған, еңбекті құқықтар мен міндеттерді иелену және іске ... ... - ақ ... ... ... ... немесе бұзғаны үшін заңды жауакершілікті алу қабілеті деген ұғымды ұстанады.
Т.М. Абайдельдиновтың ойынша: [39; 17 ... - ... ... ... ... ... қабілетін қолданатын, биологиялық түрдің өкілі homo sapiens, яғни, өзінің физикалық, ... және ... ... ... бағытта жұмсайды. Өзінің еңбекке қабілетін қолданатын адам - тек ... ... ... ... ... ... құқықтар мен міндеттерді ұстаушы жеке тұлға болып табылады [40; 74 б.].
Осы ... оны ... ... ... ... иесі ретінде қарастыруға болады. Осыған байланысты С.П. Мавриннің: , - ... ойы ... деп ... Бұл ... ... ... заң ғылымымен байыпталып, ғылыми айналымға енгізілгеннен әлдеқайда бұрын қалыптасқан [34; 297 б.].
Құқықсубъектілік ... ... алғы ... ... ... және оны ... мен міндеттерді иеленудің өзімен теңдестіруге болмайды.
Құқықсубъектілік заң ғылымының санаты ретінде, құқық нормаларымен реттелетін, қоғамдық қатынастың қатысушылары бола ... ... ... ... мақсатында қызмет етеді.
Құқық теориясы жағынан алып қарайтын болсақ, ... ... ... және арнайы болып бөлінеді. Жалпы құқықсубъектілік тұлғаның нақты бір саяси және құқықтық жүйенің щеңберінде құқық субъектісі болу қабілеті ... ... ... ... тұлғаның нақты бір құқық саласының аясындағы құқықтық қатынастардың қатысушысы болу қабілетімен анықталады. Арнайы құқықсубъектілік тұлғаны ... ... мен ... потенциалды иесі ретінде сипаттайды, сондықтан оның әрекет ету аясы нақты бір құқық саласының шеңберіндегі ... ... ... [41; 144 б.]. ... адам ... ... де, жұмыс беруші ретінде де субъект бола алады. Бірақ, әйел - жұмыс берушінің құқықсубъектілігінің ерекше белгілері байқалмайды, ... оның ... ... де ... ... әйел - ... беруші мен ер - жұмыс берушінің ... ... ... жоқ. Ал, егер де әйел ... ... ... ... құқықтық қатынастарға түсетін болса, оның еңбектік құқықсубъектілігінің арнайы сипаты айқын көрініс ... ... ... ... ... рольдерді атқарумен байланысты, заңнамамен бірқатар кепілдіктер мен жеңілдіктер берілген. ... ... және ... ... ... ... реттелуі олардың ерекше құқықтық жағдайға ие екенін ... ... ... ... ... ... берілген аналық функциясы олардың әлеуметтік құқықтық жағдайының ерекшелігін анықтайды. ... ... ... жағдайы дегеніміз - әйелдерге қатысты жекеленген құқықтық мәртебе және оның ... ... әрі іске ... ... ... субьективті құқықтары мен міндеттері және басқа да құрамдық элементтерін ұғыну қажет. Жалпы азаматтардың құқықтық мәртебесімен қоса бұл ... ... және ... ... арақатынасады.
Әйелдердің құқықтық мәртебесінің негізін оның қоғамдағы рөлі мен орны, ... ... ... мен ... тікелей анықтайтын, оның бастапқы құқықтары, бостандықтары, міндеттері және әйелдердің заңды мүдделерінің жүйесі құрайды. Бұл ... ... ... ... ... басқа оған: құқықсубьектілік, азаматтық және әйелдердің заңды жауапкершілігі; оларға қатысты қолданатын жалпы және арнайы құқықтық ... ... ... сипаттағы құқықтық қатынастың құқықтық принциптері жатады. Бұл элементтер қосымша болып табылады және негізгі элементтерімен тығыз байланыста ... оған ... ... ... ... ... ... мәртебесі сияқты элементтерден тұратынын ескіруіміз қажет, бірақ әйел ағзасының физиологиялық ерекшеліктері ескеріле отырып, ... ... да ... мен ... ... қағидасы Қазақстан Республикасы заңнамасының негізі болып табылады. ... ... ... және (12 бап). (14 бап). ... ... - ... негізделген заңдардың жиынтығы емес, бұл - әр ... ... шын ... ... және ... ар - намысын құрметтеуді қамтамасыз ету үшін әрекет ететін, құндылықтардың жүйесі [42; 49 ... ... ... ... ... бір бөлігі болып табылады.
Ер адамдарға қарағанда әйелдерде жалпы негізгі құқықтарынан басқа, сонымен қатар, әйелдерге арнайы құқықтық ... ... ... қосымша құқықтар берілген.
Еңбек аясында әйелдердің құқықтық жағдайы тікелей олардың еңбек бостандығына құқығын іске асыруына байланысты тәуелді болып тұрады. Бұл ... ... ету ... құқық адамның бостандығы мен теңдігін қамтамасыз ететін ... ... ... ...
Сонымен қатар, адамның еңбек ету бостандығына құқық қағидалық құқықтың бірі ... ... ал бұл ... іске ... ... қоғам дамуының деңгейін көрсетеді.
Әйелдердің еңбек ету бостандығына ... ... ... ... ... ... тең құқылық талаптарының ажырамас белгісі ретінде көрініс табады. Әйелдердің тең құқықтылығы туралы мәселе үлкен және күрделі ... бірі ... ... ... бұл ... зерттеуге ғылымда көп көңіл бөлген [43; 26-32 б.б.]. Оның құрамына тек экономикалық, саяси теңдік емес, сонымен қатар отбасы - неке ... ... ... ... еңбек үшін ақыны тең мөлшерде төлеу т.с.с. жатады.
дегеніміз - еңбек етуге деген адами ... ... ... бұл ... ... ... қоғамға, мемлекетке қоятын талаптары түрінде де, осы қажеттілікті қанағаттандыру жөніндегі заңда бекітілген мүмкіндіктер ... да бола ... [43; 15 ... ... ... оның ... бекітілген еңбек бостандығына құқық, яғни мамандығы мен қызметін еркін таңдауы оның жалпы субьективті құқығы болып табылады.
, дейтін заң ... ... ... ... жақсы пайымдалған. Субъективті құқықтың жағымды мазмұнын байыптауға С.Н. Братусьтің сіңірген еңбегі зор. Субъективтік құқықты құқық құзыреті ... өз іс - ... ... ... ... өлшемі ретінде қарастырып, тұңғыш рет анықтама берген болатын. Кейіннен субъективті құқықтың анықтамасын толықтырып жетілдіре түсуге Н.Г. Александров пен С.С. Алексеев ... үлес ... [44; 17 ... ... - ... бір тұлғаның қоғамдағы анықтайтын игіліктерін алуға сәйкес мүмкіндіктерінің түрі және заңды өлшемі. Бұл заңды мүмкіндікті іске ... сол ... ... және іс - ... ... болады. Әрбір әйелге қатысты оның Конституциямен бекітілген еңбек ету бостандығына құқық, яғни мамандығы мен қызметін еркін таңдауы оның ... ... ... ... ... ... ету бостандығына құқықты обьективті мағынада, нақты бір субьектімен ... сол ... оны ... ... ету ... ... ... мағынасынан ажырата білу керек. [45; 14-15 б.б.].
Сонымен, әйелдердің еңбек ету ... ... ... ... ... ... әйелдердің ерлермен тең мөлшерде қауіпсіздік пен тазалық талаптарына сай еңбек ету жағдайына, еңбегі үшін теңдей ешбір ... ... ... ... жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғалуға құқығы болып табылады. Ал ... ... ... бір әйелге қатысты қолдануды білдіреді. Басқаша айтқанда әйелдердің еңбек ету бостандығына құқық әйелдердің құқықтық мәртебесінің ... ... ... әйелдің өзінің объективті құқығын іске асыруына субъективті құқығы, яғни, .
Заңмен берілген әйелдер құқығының іске асырылуы, ... ... ... ... қамтамасыз етілгендігіне байланысты болады. Азаматтарға берілген құқықтар мен міндеттер туындайтын мемлекеттің ... өз ... ... ... ... яғни олар ... ... құқығы мен бостандықтарын тәжірибе жүзінде іске асыруға ұсынылған жағдайлар мен мүмкіндіктерден туады.
Әйелдердің еңбек бостандығына құқығының барлық кепілдіктерін, яғни осы құқықты іске ... және ... ... ... ету ... ... мен ... бес түрге бөлуге болады: экономикалық, саяси, идиологиялық, әлеуметтік және заңды.
Бұлардың бәрі кешенді түрде бірдей әрекет етіп, әр әйелге өзінің ... ету ... ... ... іске ... ... ... Әлеуметтік ортада әйелдердің қоғамда және отбасыдағы теңдігінің факторы ретінде олардың қоғамдық-өңдіргіш еңбегіне ... ... ... Бұл ... әйелдер мен ерлердің теңдігі де-юре ешқашан олардың құқықтық статусының теңдесуі ретінде қарастырылмағандығын ескеруіміз қажет.
Құқықтардың қарапайым теңдігі, ерлермен бірдей атқаратын функцияларға ... ... ... функциясын орындайтын әйелдердің негізгі теңдігін қамтамасыз етпейді. Аналықты әйелдердің маңызды әлеуметтік функциясы ... ... ... ... мен ... ... және ... көмектесіп, олардың құқықтық қорғалуына көп көңіл бөлу қажет .
Әйелдің аналық функциясын орындаумен қатар, қоғам өндірісіндегі және үй ... ... ... үйлестіру әйел белсенділігіне ерекше сипаттама береді. Макродеңгейде бұл әйел жұмыс күші сапасының төмендігі, басқарушылық иерархияның жоғарғы баспалдақтарында әйел ... аз ... ... Ал микродеңгейде бұл уақыттын үнемі жетіспеуі салдарынан әйелдің үлкен ауыртпалық жағдайында болуы, бірқатар жағымсыз құбылыстарға алып ... ... ... ... ... білімді толықтыруды шектеу, қызмет бабы бойынша өсудің қиындауы, отбасында жанжалдардың пайда болуы, бала санының шектелуі.
Біз әйелдердің аналық және ... ... ... жеке ... ... ... өз кезегінде мемлекетпен қорғалуы қажет деген көзқарасты ұстануымыз қажет. Ана болу әйелдің әлеуметтік - құқықтық маңызын ... оны әйел - ана ... ... мен ерлерді теңдігі - тең құқық және жою болып ... [46; 301 ... ... ... ... ... ... және ана ретінде әлеуметтік рөлін ескеріле отырып, ерлермен бірге фактілі түрде тең қойылуы керек дегенді білдіреді. Осыған байланысты жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... мен кепілдіктердің деңгейі төмендеуі, олардың жағдайын нашарлауға әкеп соғады. Мемлекеттік немесе мемлекеттік емес мекемелерде, ұйымдарда жұмыс істейтін әйелдердің халықаралық ... ... және ... ... ... ... көптеген құқықтары шектелген.
Қазақстанда әйелдер мен ерлердің теңдігіне, әсіресе аналарды қорғау мәселесіне бағытталған арнайы нормалар жеткілікті. Олардың маңызды ... 17 ... 2007 жылы ... Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде (әрі қарай ҚР ЕК) қарастырылған.
Қазақстанда ... мен ... ... ... ... ... ... Дегенмен, ғасырлар бойы қалыптасқан менталитетке байланысты іс жүзінде елімізде патриархалды жүйенің қалдықтары әлі жойылмаған. Елімізде әйелдердің саны ... ... 51,8% ... ... ... ... ... әйелдердің саны ерлерге қарағанда жоғары, бірақ сонда да ... ... ... ... ... ... жалпы билік органдарында қызмет атқаратын әйелдердің саны аз кездеседі [47; 6-7 б.б.].
01.01.2010 ж. жағдай бойынша халықты жұмыспен қамту органдарына жұмыс ... ... 260,7 мың ... ... тұрақты жұмыс орнына 199,6 мың (76%) ... ... ... 67,4 мың әйел ... ... ... орындарына 36,5 мың әйел орналысты.
Қазақстан Републикасынын Президенті жанындағы адам ... ... ... ... ... ... ... әйелдердің бәсекеге қабілеттігін жоғарлату бойынша шаралар қабылдануда. Халықты жұмыспен қамту органдарының тапсырмасы ... ... ... 25,9 мың ... оның ішінде: бірінші рет оқыған - 13,8 мың, қайта даярлауды - 9,6 мың, ұқсас екі мамандықты иемденген - 1,2 мың, ... ... - 1,3 мың әйел және ... ... ... - 5,4 мың ... ... кәсіптік оқуды бітірген әйелдің ішінен 16,7 мың (64,5%) жұмысқа орналасып, сонын ішінде өзінің жеке ісін 363 әйел ... ... 2010 ... ... ... ... ... істейтін әйелдердің ішінде:
* саяси мемлекеттік қызметкерлердің ішінен - 3 немесе 7,5%;
* әкімшілік мемлекеттік қызметкерлердің ішінен - 889 ... ... ... лауазымдарда -181 немесе 58,8% әйел қызмет жасайды [48; 76 б.].
Қазіргі ... ... ... ... ... саны ... ... санының 13% құрайды. Мәслихаттарда - 17,1% әйелдер. Еуропалық одақтың дамыған елдерінде биліктің өкілді органдарындағы әйелдердің саны ... ... ... 30-33% ... [49; ... заң ... ... мен әйелдердің теңдесуін қамтамасыз ететін қажетті құқықтық нормалар бар болғанмен, тәжірибе жүзінде ... ... ... ... ... проблемалармен кездеседі, сонымен қатар, жұмысқа тұрғаннан кейін олардың ... ... ... ... ... ... Әйелдердің еңбек ақыларының деңгейі ерлерге қарағанда 76% құрайды.
Жоғарғы және арнайы орташа білімі бар мамандардың арасында әйелдердің салыстырмалы салмағының ... және ... ... ... болғанына қарамастан, әйелдер еңбек нарығында ерлерден ұтылады, себебі жұмыс берушілерге әлеуметтік мақсаттарға бағытталған үлкен шығындарды талап ... ... ... күшінде мүдделері көзделмеген.
Алайда, тек ерлер айналысатын мамандықтар шеңбері азайғанмен, әйелдер айналысатын мамандықтар көбінесе табысы аз және ... ... ... ... болып табылады. Кез келген жұмыстын қауіптілігі төмендеп, табысы аз болған сайын, оның ... ... ... әйелдер еңбегіне айналып кетеді. Мысалға, дәрігелер барлық бюджеттік қызметкерлер сияқты жалақысы төмен қызметкерлер санатын құрайды, ... ... ... ... әйелдер. Ал АҚШ алатын болсақ, онда дәрігерлер жалақысы жоғары және ... ... ... ... сәйкесінше дәрігелердің көпшілігі ерлер болып табылды, әйелдердің саны тек 20% ... [50; 36 ... ... ... ... тағы бір ... - жұмыс күшіне сұраныс және жұмыс берушіге байланысты. Жұмыс берушілер қызметкердің сапасын тек ... ... ... бар жоқтығы, білімі және біліктілігімен емес, сондай-ақ жынысы ... да ... ... ... басқарушылары арасында жүргізген зерттеулеріне сәйкес, ерлерге тән жұмыстардың қатарына ... ... ... ... адамдармен жұмыс жасау; ақыл ой еңбегі; физикалық ауыртпалықты көтерумен байланысты жұмыстар жатады. Ал әйелдерге тән ... ... ... ... атқарушылық жұмыс; жоғары біліктілікті және білімді қажет етпейтін жұмыстар жатады [50; 37 ... ... ... қызметкерге белсенділік, ынта, жеке жауаптылық, рационализм, еңбекке ... ... ... ... яғни ... ортада сұранысы жоғары болатын мінездемелер тән. Ал, ... ... ... ... ... талпыныстың болмауын, ұжыдық еңбекке бейімделу және жауаптылық, ережелерді орындау сияқты, яғни, тән белгілерді талап ... ... ... ... ... ... ... кеңейтудің және жаңа нарық жағдайларына үйренудің бір амалы болып табылады. Сол үшін әйелдердің арасында кәсіпкерлік қызметтің ... ... ... ... ... ... осы мақсаттарға 150 млн тенге қаражат бөлінген. Сонымен қатар әйел-кәсіпкерлерді ынталандыру мақсатында 2002 жылы конкурс жарияланды.
05.03.2009 ж. ... ... ... ... V ... Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанда әйел азаматтардың кәсіпкерлікпен айналысуына және мемлекетті бақару істеріне қатысуына барлық ... ... атап ... деп ... ... ,- деді Н. ... Президент сонымен қатар Қазақстанда әйелдерге ерлермен бірге мемлекетті бақару істеріне қатысуға мүмкіндік беретін барлық жағдай ... ... ... ... ... күшейту жөнінде ауқымды жұмыстар жүргізілгенін жеткізді. , - деп атап өтті Мемлекет басшысы.
Әйелдер белсенділігі Қазақстанның дамуына ... үлес ... ... ... жылдарында мен осыны естен шығармай, айтып келемін. Сіздер де өздеріңіздің Президенттеріңізді тек сайлауда ғана емес, іс жүзінде қолдап ... ... да ... ... ең алдымен сіздердің еңбектеріңіздің жемісі>>, - деді Елбасы [51].
Әйелдердің еңбек аясындағы жағдайын жақсарту әлеуметтік-экономикалық саясаттын шешуші субъектісі ретінде ... ... ... ... ... әйелдердің жағдайын жақсартатын түрлі құралдар бар. Олардың ішінде құқықтық, қаржылық, салықтық және бюджеттік саясатты айтуға болады.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жоғарғы жалақы мен беделді жұмыспен, қаржылық тәуелсіздігімен және жеке ... ие ... ... ... ... ... бостандығы тек қана олардың материалдық жағынан қамтылуы және жоғарғы экономикалық мәртебеге ие болумен емес, сондай ақ олардың ... ... ... ... көрінеді.
Жұмыс көпшілік қазақстандық отбасы тіршілігінің негізгі көзі болып табылады. Еңбекақы үй шаруашылығына жұмсалатын бүкіл ақшалай қаражатының 72% ... ... ... ... үшін ... ... жалақылары жете бермейді. Социологиялық сұрақтарға жауап берген ерлер мен әйелдердің ішінде 67%-ын - табыс ... ... ... мазалайды, сол себептен өздерінің болашағына сенімсіздігі пайда болады. ... ... ... ... ... ... ... болады [52; 42 б.].
1.2.Әйел - ... ... ... ... ... ... тікелей бағытталған саясаттың арқасында аз мерзім ішінде елде елеулі өзгерістер белең алды, өнеркәсіп пен экономика, шағын және орта бизнес ... ... үй ... ... ... шағын елді мекендер ірі құрылыс алаңдарына айналуда, әлеуметтік саясат табыспен жүзеге асырылуда. Бұл жетістіктерге әйел - ... зор ... ... ... ... ... қызметкерді еңбек құқығы саласының маңызды субъектісі ретінде қарастырады. Әлеуметтік-биологиялық мағынада қызметкер - адам ... ... ... ... - жеке ... ретінде қарстырылады, дегенмен ескерте кететін жайт, ол өзінің еңбекке қабілетін түрлі нысандармен жүзеге ... ... ... жеке ... ... ... қабілетін, басқалардың еңбегін өзінің шаруашылық қызметі аясында қолдана алатын субъект, яғни, жұмыс беруші ретінде де ... ... ... [17; 69 ... ... ... әйел ер ... бірдей еңбек құқығының субъектісі болып табылады. Сәйкесінше, тиісті құқық нормаларында бекітілген ерлермен ... ... ... Дәл осы 2007 ... 15 ... қабылданған Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің (әрі қарай ҚР ЕК) 7-бабында негізге алынады, осыған ... ... де ... ... ... іске асыру кезінде жынысына байланысты ешқандай кемсітуге болмайды.
ҚР ЕК-нің ... ... ... белгі бойынша кемсітушілікке тыйым салу, ҚР ЕК-нің 6-бабында анықталған негізгі қағидалармен толықтырылады. Олардың қатарына: әркімнің еңбекті еркін таңдауға немесе ... ... да ... ... және мәжбүрлеусіз еркін келісуге құқығы, өзінің еңбекке қабілеттілігіне иелік етуге, кәсіп және ... ... ... ... ... ... кеткен екі бапта да, тек қызметкер ретінде танылған (әйел ... ер) ... ... ғана емес, сонымен қатар, еңбек құқығының субъектілері туралы сөз қозғалған, ... ... ... ие ... ... ... ... адамдар туралы айтылады. Бұдан шығатын қорытынды еңбек құқықтары мен бостандықтарының әрекет ету аясы тек еңбектік қатынастармен шектелмейді, ... ... олар ... ... ... басқа да қатынастарға таралады.
Әйел еңбек құқығының арнайы субъектісі болғандықтан, еңбек құқығымен реттелетін барлық қатынастардың қатысушы ретінде бола алады. ... оны ... ... ... ... құрайтын барлық қатынастарда қорғаудың ерекше субъектісі ретінде бөліп ... ... ... ... субъектісі тек қана әйел адам бола алатын бірнеше қатынастар бар. Олардың қатарына: жүктілігі мен босануына байланысты ... ... ... ... ... ... ... демалысын осы демалыстан кейін немесе оның алдында беруден туындайтын қатынастар жатады. Сондақтан, ҚР ЕК- нің ... деп ... ... ... (185 - 193 б.б.) тек ... қатысты арналған.
Еңбек нарығындағы еңбекке қабілетті әйелдің құқықтық мәртебесі қарама-қайшы және екі жақты белгілермен сипатталады. Біріншіден, ол әйелдерге кейбір жұмыс ... ... ... ... заңдық тыйым салулар және шектеулермен жүзеге асырылатын, еңбек ету және еңбекті еркін таңдау ... ... ... ... ... ... ... қолдануға тыйым салынған жұмыстардың тізімі). Басқаша айтқанда, тіпті жұмысты таңдау ... дені сау және ... ... ... дені сау ... қабілетті ер адаммен салыстырғанда жұмысына заңдық шектеулер қойылған, өйткені, мұндай шектеулер мен тыйым салулар ... ... ... қауіпсіздігін және денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған.
В.Н. Толкунова әйелдердің еңбегін ерекше қорғау олардың жұмысқа қабылдау кезінен ... ... ... ... ... ... ауыр, зиянды және қауіпті жұмыстарда қолдануға тыйым салынады. Тіпті әйелдің өзі ... ... ... өзін ... өтініш жасаса, жұмыс беруші оның өтінішін қанағаттандыруға құқығы жоқ. Бұл жерде әйелдер еңбегін қорғау туралы емес, әйелді еңбектен, яғни ... ... бір ... ... ... ... жайлы айтылған.
Бұдан шығатын қорытынды, еңбекті қорғау бойынша шаралар жүйесінде қорғаудың ерекше субъектісі ретінде қызметкер және оның ... ... ... әйелдерге қатысты еңбек құқығының қорғау функциясының жүзеге асырылу аясы кең ауқымда қарастырылады. Қорғаудың ерекше ... ... ... ... ... бір ... ... еңбек қатынастарында тұратын, жұмыс істемейтін әйел де (бала күтіміне ... ... ... ... ... қатар, қызметкер болып табылмайтын, жұмысқа орналасу бойынша нақты бір жұмыс берушімен құқықтық қатынасқа түскен әйел де ... ... ... ... және ... ... ... қатынастарда қорғаудың ерекше субъектісі ретінде, тек қана тікелей жұмыс істейтін қызметкер әйел ғана емес, сонымен қатар, фактілі түрде ... ... ... ... ... ... және еңбек құқығы нормаларымен реттелетін басқа да қоғамдық қатынастарға ... әйел де ... ... ... жеке еңбек қатынастарымен уақытша байланысына қарай кем дегенде үш ... ... ... ... жеке - ... ... алдында болып өткен, қатынастар;
б) еңбек қатынастарымен қатар жүретін ... ... ... ... жеке - ... ... аяқталғаннан кейін пайда болатын, қатынастар.
Біздің көзқарасымыз бойынша, әйелдің құқықтық ... тек ... ... ғана емес, сонымен қатар, еңбекпен тығыз байланысты қатынастарда да қамтамасыз етілуі керек.
Еңбектік қатынастардың және ... ... ... ... ... ... ... алғашқыда ҚР ЕК- нің 1-бабында бекітілген. Солардың қатарында, жеке еңбек қатынастарының алдында болып өткен, жұмысқа тұруға байланысты ... ... ... ... осы қатынастардың тиісті дәрежеде құқықтық реттелуіне және бұл қатынастардың субъектілерін тиісті құқықтар және міндеттермен қамтамасыз ету ... ... ... ҚР ... ... ... еңбек шартын жасасу кезінде құқықтар мен мүмкіндіктер теңдігін бұзуға тыйым салынады. Жүктілік, үш ... ... ... болуы, кәмелетке толмағандық, мүгедектік еңбек шартын жасасу құқығын шектей алмайды. Осы көрсетілген адамдар санатының талабы бойынша, жұмыс ... ... ... ... бас ... себебін жазбаша нысанда хабарлауға міндетті. Еңбек шартын жасасу кезінде құқықтар мен мүмкіндіктер теңдігінің бұзылу фактісі анықталған жағдайда, жұмыс беруші ... ... ... белгіленген жауаптылықта болады.
Осыған байланысты, әйелдерге қатысты заң нормаларының кемшілігін байқауға болады, ... ... оның ... ... ... ... ... да, жұмыс берушіге оның қаражаты есебінен репродуктивті жастағы әйелге медициналық тексеруден өткізу туралы міндетін жүктемейді.
Жүктілік және үш жасқа дейінгі баланың ... ... ... ... ... бас ... заңды жауапкершікке тартумен көздегенмен, шынайы өмірде мұндай жағдай орын алмайды. Себебі, жұмыс берушінің әйелді жұмысқа алудан бас тартуға ... да ... болу ... ... ... байланысты басқа сұрақ туындап отыр: жұмыс беруші бос жұмыс орнына (лауазымға) ер адаммен бәсекеге түсе алатын жүкті немесе үш жасқа ... ... бар ... ... ... ме? ... өкінішке орай жұмыс берушіге ондай да міндеттеме жүктелмеген. Егер мұндай жағдай орын алған болса, онда дискриминацияға ... ер адам ... еді, ... басқа жұмысқа әйел үміткердің жүкті болуы, ер ... ... ... бас тартуға негіз болар еді. Яғни, жұмысқа қабылдаудан бас тарту - қызметкердің іскерлік қасиеттеріне ... және ... ... танылатын, негіз бойынша жүргізілген болар еді.
Сол сияқты жұмыстан шығаруға да ... ... ... бір ... ... ... ... өндіру басқармасының Батыстық филиалының бастығының м.а. 24.08.09 жыл №201-к бұйрығымен, НПС ... ... ... ... ... ... талап қоюшы А.М. Тинеевамен 25.08.09 ж. ҚР ЕК-нің 54-бабының 6 тармағына сәйкес, 2009 ... ... ... кешкі 21.00-дан 02 тамыздың таңғы 09.00-на дейін ... ... ... ... болмағаны үшін еңбек шарты бұзылған. Істі қарау барысында анықталғаны: талап қоюшы ... А.М. ... ... ... бір күн ... істеп екі күн демалатын, 01.08.09 ж. ол ауысымға сағат 21.00 шығу ... ... ... ... ... байланысты бара алмаған. Тинеева сол күні кешке ауырып, жедел жәрдем шақырған, оны дәрігер гинеколог Батырова Н. сот отырысында ... ... ... ... ... оған ... ... берілген. Себебі, келесі күні демалыс күні болған. Жұмыс беруші Тинееваны ... ... ... ... деп онымен еңбек шартын Тинееваның денсаулық жағдайы былай тұрып, жүктілігі туралы анықтаманы көрсеткеніне қарамастан заңсыз бұзған. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... дәлелді себептермен қалғанына байланысты, оны жұмыстан шығару туралы бұйрығының күшін жойып, бұрынғы жұмыс орнына ... және ... бос ... ... ... төлеу туралы шешім шығарды [18].
ҚР ЕК-нің 1-бабына сәйкес, еңбекпен тікелей байланысты қатынастарға:
а) еңбекті ... мен ... ... ... ... ... шарттар мен келісімдер жасасуға байланысты қатынастар;
в) еңбек жағдайларын белгілеуге қызметкерлердің (қызметкерлер өкілдерінің) қатысуына байланысты қатынастар;
г) жұмысқа орналастыруға, ... ... ... ... ... және ... ... арттыруға байланысты қатынастар;
д) еңбек дауларын шешуге және Қазақстан Республикасы еңбек заңнамасының сақталуын бақылауға байланысты қалыптасатын қатынастар жатады.
Біздің көзқарасымыз бойынша, осы ... ... ... құқықтық табиғаты бірдей болып келеді, сондықтан оны бөліп қарастырудың ... жоқ ... ... ... А.М. ... М.В. ... пікірлерімен келісуге болады, олардың ойынша жоғарыда аталып ... ... ... де ... ... ... Аталмыш қатынастар еңбек жағдайларын бекіту және қолдану, ... ... мен ... ... ... іске асырылатын, қызметкерлердің ұйымды басқаруға қатысу себептерінен туындайды [19; 104 б.].
Әлеуметтік-әріптестік қатынастарда әйелдерді қорғаудың өзіндік ерекшелігі бар. Бұл жерде ... ... ... ... қажет. Өндірістің көпшілік салаларында олардың жұмыстылығы ерлермен салыстырғанда әлдеқайда төмен, сондықтан олардың ұжымдық құқықтары мен мүдделерінің қорғалуы ... ... шешу ... ... ... ... ... өкілді органдарына қатысуы заң тұрғысынан ешқандай реттелмеген. Осыдан ... ... және ... ... ... ... көпшілігі ер адамдар, ал кейбір жағдайларда тек қана ерлер болатындай жағдай ... ... ... ... ... органдарының қатарында әйелдердің қатысу міндеттілігі орынды болар еді. Мұндай ... ... ... бойынша қалыптасар еді:
* аталмыш органдарда әйел-қызметкерлердің минималды үлесі;
б) нақты жұмыс берушіде жұмыс істейтін тұлғалардың ... ... ... ... осы органдардың құрамына жіберу.
Қызметкерді кәсіби даярлау, қайта даярлау және ... ... ... ... ұйым мен ... ... ... шарты, еңбек шартына қосымша шарт болғандықтан, мұндай қатынастар ... ... ... ҚР ... ... заңшығарушы тарауын енгізген, бұл халықаралық құқықтық стандарттарға сәйкес келеді.
Аталмыш құқықтық қатынастарда әйелдерді ерекше қорғаудың қажеттілігі, олардың бала күтіміне берілген ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы жұмыс істемеуінен пайда болды. Статистикалық көрсеткіштер бойынша қанша әйел ... ... ... байланысты, біздің көзқарасымыз бойынша әйелдердің еңбектік қабілеттіліктерін қалпына келтіруге байланысты нақты шараларды алдын ала ... ... Ол үшін ... жұмыс берушіге әйелдердің жоғалтқан кәсіби дағдыларын қалпына келтіруге, біліктігін көтеруге және ... ... ... ... іс ... ... бағдарламаны дайындау және осы бағдарламаны жүзеге асыру міндетін жүктеу керек.
Еңбек ... ... ... тағы бір қатынастар түрі, еңбек заңнамасының сақталуын қадағалау және бақылау бойынша қатынастар. Бұл қатынастарда да әйелдердің ... ... ... ... реттелмеген. Еліміздің экономикасында қиыншылықтар жеткілікті болғанмен, қазақстандық әйелдердің жағдайын жақсартатын біраз шаралар қолдануға болар еді. Бұл жерде кәсіподақтар ... роль ... ... негізгі функциясы - еңбек аясында қызметкерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғау. Кәсіподақ қызметі аясында пайда ... ... ... ... ... ... ... болғанмен, бұл құқықтық негіздерге қарамастан кәсіподақтардың қызметі тиісті нақтылықта реттелмеген [20; 103 ... ... ... ... ... ... ... өкілді органдарында әйелдердің саны тым аз болып келеді. Осыған байланысты кәсіподақтарды құру мен жұмыс ... ... ... ... ... жандандыру қажет, бірақ бұл мәселені тек еңбек заңнамасын жетілдіру шараларымен шешу мүмкін емес. Ол әйел - ... ... өз ... ... ... ... ... ұғынып, оны тәжірибе жүзінде қолдануға көшу керек.
Халықтың көп санды бұл санатын әлеуметтік қорғауды ... ету үшін ... ... ... ... ... ... арналған Бас келісімде еңбек ететін әйелдер мен жұмысшы жастардың құқықтары мен кепілдіктері туралы арнайы тарау бар. Бұл кәсіподақтардың ... ... ... ... ... ... рөлінің артуына жағдай жасады, олардың өндірістегі жағдайын нығайтты [21; 90 б.].
Қатынастардың соңғы түрі - еңбек дауларын шешумен ... ... ... Бұл ... ... ... ... жүретін, сондай - ақ еңбек қатынастары аяқталғаннан кейін де пайда болады. Әйелдің, аталмыш қатынастарда құқықтық қорғаудың ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Олардың теңсіздігі еңбек нарығындағы теңсіздікке негізделген. Бұл, әйелдер арасында жұмыссыздықтың көбеюуі, әйелдерді жұмысқа алудан бас ... штат саны ... ... ... кезекте әйелдерді жұмыстан шығару жағдайларымен сипатталады. Мысалға, 100.000 теңге көлеміндегі пайдаланылмаған еңбек демалысына өтемақыны кәсіподақ қызметкері А. Назароваға тек мемлекеттік ... ... ... ... ғана ... ... ... қызметкері К. Умбеталиева заңсыз тәртіптік шара қолданылған. Ордабасы ауданының көптеген мектеп мұғалімдеріне ... ... ... және өзге де әлеуметтік жәрдемақылар тұрақты түрде толық төленбеген. Ал, Сарыағаш және ... ... ... ... ... және ... байланысты жәрдемақылар төленбеген. Ал, Созақ ауданындағы медициналық бірлестіктің ... Г. ... ... ... ... түнгі және мейрам күндеріндегі жұмыстарына қосымша ақы төлемеген. Мұндай жағдай Сарыағаш және басқа да аудандарда анықталған [22]. Сол үшін ... ... ... ... деңгейін қамтамасыз ететін, әйелдердің қатысуымен сипатталатын, еңбек дауларын шешудің ерекше тәртібін қарастыру қажет. ... ... ... ... қатынастардың түрлері, еңбек құқығының пәніне кіретін, еңбек қатынастарымен тығыз байланысты болып келеді. Нақ осы жеке ... ... әйел ... ерекше субъектісі болып табылады, бұл қасиет, оның ... ... ... ... ... Себебі:
* осы уақыттың бүкіл ұзақтығына жасы, азаматтығы, мүгедектігі және ... ... ... басқа да жеке қасиеттерімен салыстырғанда, жыныстық белгі ешқашан өзгермейді;
* әйел ағзасының ... ... ... ... ... ... ... қатар орындауға мүмкіншілік бермейді. Егер әйелдерге ерлермен қатар талап ... ... тек ... ... ғана ... сонымен қатар оның бала туу функциясына үлкен қауіп төнеді;
* қазақстандық еңбек құқығының мазмұны, қоғамымызда қалыптасып қалған дәстүрлерге байланысты әйел мойнына ... үй ... ... ... ... және ... күтіміне берілген демалыстан қайтып келген әйелге, оның маман ретіндегі біліктілігін қалпына келтіру үшін оның ... ... ... ... жұмыс берушінің қаражаты есебінен жүргізілуі тиіс.
Еңбек құқығы субъектілерінің теңдігі мен әйелдің ... ... ... ... қағидаларын біріктіру, әйелдердің қатысуымен сипатталатын қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеудің ерекше режимін бекітетін арнайы заңнаманың қалыптасуын ... ... Бұл ... тек ... ... ... емес, жалпы әйелдің қорғалуын қамтамасыз ететін құқықтық шаралардан тұруы тиіс. Тек осындай режим ... ... ... әйелдердің еңбекке қабілеттерін іске асыру проблемасын шеше ... ... ... ... қарастырып, келесідей тұжырымдарға келдік:
* Қорғаудың ерекше субъектісі ретінде болып табылатын, нақты бір жұмыс берушімен еңбек қатынастарында ... ... ... әйел де ... ... ... демалысқа шыққан әйел), сонымен қатар, қызметкер болып табылмайтын, жұмысқа орналасу бойынша нақты бір жұмыс берушімен құқықтық қатынасқа түскен әйел де ... ... ... ... ... ... әйелдердің міндетті қатысуы мақсатты болып табылады. Мұндай қатысу келесідей бастамалар бойынша қалыптасар еді:
+ аталмыш органдарда әйел - қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... істейтін тұлғалардың жалпы санына қарамастан, әйелдерді осы органдардың құрамына жіберу;
* Әйелдердің еңбектік қабілеттіліктерін қалпына келтіруге байланысты нақты шараларды алдын ала ... ... Ол үшін ... ... ... ... ... кәсіби дағдыларын қалпына келтіруге, біліктігін көтеруге және қайта даярлауға ... ... іс ... ... бағдарламаны дайындау және осы бағдарламаны жүзеге асыру міндетін жүктеу керек;
* Еңбек құқығы субъектілерінің теңдігі мен ... ... ... ... ... қағидаларын біріктіру, әйелдердің қатысуымен сипатталатын қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеудің ерекше режимін бекітетін арнайы заңнаманың қалыптасуын талап ...
* ... ... ... ... ... ... бастама идеялар негізінде жүргізілуі тиіс: 1) мемлекеттің жалпы қадағалау қызметінің шеңберінде іске ... ... ... қатысты әрекет етуші құқық нормаларының сақталуын қадағалайтын арнайы мемлекеттік мекеменің қажеттігі; 2)жұмысқа орналастыру бойынша органдар жүйесінің шеңберінде, ерекше өкілеттіліктерге ие ... ... ... ... арнайы органды құру; 3) ұжымдық және еңбек шарттарында әйелдер еңбегін қорғау шараларын қарастыратын ережелерді кіргізу.
2.Тарау. Әйелдер еңбегін қорғаудың құқықтық жағдайы.
2.1. ... және ... ... ... ... тыйым салу жолдары.
Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауында жұмыстылық саясатына айрықша көңіл аударылған - . ... ... ... [184; 53 б.].
Қазіргі уақыттағы құқықтың бір ерекшелігі индивидтердің формальды ... яғни заң ... ... және заң тарапынан қорғану құқығын қамтамасыз ету болып табылады. Адамның ол кім ... қай ... ... ... ұстап тұру идеясы, формальды - заңи мағынада өз көрінісін әркімге теңқұқылықты қамтамасыз етуде табады. В.С. Нерсесянц өз еңбектерінде, , - деп ... [185; 19 б.]. Оның ... ... үшін де, мораль үшін де бірдей маңызды құндылықтар шоғырланған, моральдық ... пен ... ... ... ... ... орталық буынын қалыптастырады.
И.Я. Кисилев, адамның құқықтары мен бостандықтарын іске асырудағы теңдік, заң алдында барлығының ... және ... ... ... ... ... ... құқықтық актілерде жарияланған. Бұл әрине еңбек аясындағы құқықтарға да ... ... ... [186; 481 ... ... ... демократиялық құқықтық актілерде өз құқықтарында тумысынан теңдей мойындалғанмен, олардың арасында әлеуметтік және биологиялық айырмашылықтар әрекет етеді. Мұндай айырмашылықтар ... және ... ... екіге бөлінуіне алып келгені тарихи түрде қалыптасқан.
Қазіргі қоғам, адам ... ... ... теңсіздікті принципшілдік түрде мойындамайды. Бірақ, А.А. Пронин ескерткендей, [187;].
Халықаралық және ұлттық құқықтың бірден бір ... әр ... ... ... оның нормативтік құқықтық актілерді бекітілген, құқықтарының сақталуы мен қорғалуына ... ... ... ету ... ... Оны іске ... дискриминациямен жан-жақты күресті көздеп, дискриминацияға тыйым салу қағидасын бірқатар ... ... ... ... еді.
ұғымның өзі кең мағынада - дискриминациялық сипаттағы әрекеттерді ... ... ... кол жеткізуге кедергі келтіретін, халықтың нақты бір топтарына (мысалға, ұлттық, діни, гендерлік) қатысты жағымсыз қарау ретінде қаралуы ... ... ... ... ... топтарына қарсы бағытталған әрекеттер ретінде қарастырылады. Мұнда ескерте кететін жайт, адамдар дискриминацияға ұшарағандар туралы теріс түсінік алып, оларды дискриминацияға ұшыратуы ... ... ... тұлғаларға немесе азаматардың жекелеген санаттарына негізсіз жеңілдіктер мен артықшылықтар берудің өзі дискриминация болып табылады. Өйткені, бұл адамзаттың бостандыққа, теңдікке, ... ... ... ... ... Ал, ... физикалық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыру көзқарасы жағынан ең ... ... ... ... ... ... дискриминация барынша ауыр қабылданады.
Сонымен, заңтануда дискриминация теңмаңызды субъектілердің ... ... ... ... қол жеткізудің теңсіздігі арқылы анықталады. Бұл жерде теңсіздіктің екі түрі туралы сөз қозғауға болады: заңнамамен келісілген, құқықтар теңсіздігі және ... ... ... ... қол ... келген дискриминация - формальды әлсіз бекітілген, ... ... ... ... ... Ол ... табу мен ... мүмкіндігін қиындыққа соқтыратын, жасыру сипатын ұстанады. Дегенмен, дискриминация жалданбалы еңбек аясындағы жағымсыз құбылыстардың барынша кең таралған түрінің бірі ... ... Ол ... ... сипатталып, еңбек қатынастарының түрлі топтарында көрініс табуда.
1958 жылдың 25 маусымында ... ... №111 ... ... ... ... екі анықтамасын анықтайды. Кең мағынадағы дискриминация - Адам құқықтарының жалпы деклорациясында жарияланған құқықтарының бұзылуы. Тар мағынада - ... ... ... ... бұл ... ... Конвенцияны ратификациялаған мемлекет, не өз бетінше не жалданбалы қызметкерлер мен жұмыс берушілердің өкілді ... ... ... өзге де ... ... ... бір жұмыстың ерекше талаптарына негізделген айырмашылықтар, артықшылықтар немесе шектеулерді қоспағанда) еңбек және олармен тығыз байланысты қатынастарда, мүмкіндіктер теңдігінің ... да бір ... ... құқығы жоқ. Аталмыш конвенцияның көзқарасы жағынан жынысына т.б. байланысты ерекше қорғалуға және ... ... ... ... ... ... бағытталған шаралар дискриминация болып табылмайды.
Тәжірибе жүзінде, әсіресе еңбек қатынастарында дискриминацияның тікелей және жанама көріністері жиі кездесіп ... ... ... ... ... ... ... т.б. себептерге негізделген тең мүмкіндіктердің шектелуі түсініледі.
Ал, жанама дискриминация (жасырын нысандағы ... ... ... ... бейтарап болып көрінетін норма, талап немесе тәжірибе, егер аталмыш ... ... ... ... ... мақсатпен объективті ақталған және осы мақсатқа жету тәсілі қажетті және қолайлы болып табылған жағдайларды ... аз ... ... ... ... ... ... жағдайында ұстаған кезде орын алады. Ол мысалға, ... емес ... ... ... ... ... ... қатысты көрінуі мүмкін. Германияның Федералды Еңбектік соты толық жұмыс ... ... ... шарты бойынша барлық қызметкерлерге тән, зейнетақымен сақтандыру аясынан толық емес ... ... ... ... жою ... дискриминация ретінде қарастырлуы мүмкін деп анықтады [188;].
Тәжірибе жүзінде тікелей немесе жанама дискриминация туралы істе негізді және әділетті сот шешімін ... ... ... маңызды кедергі келтіруі мүмкін. Көптеген мемлекеттерде әкімшілік дискриминациямен байланысты емес, жұмысқа қабылдаудан бас тартудың себептерін түсіндіретін дәлелдемелерді ұсынуға міндетті емес. ... ... ... ... ... ... жұмыс беруші талапкердің аргументтерімен дауласып және ешқандай түсініктеме бермей істі ұтуы ... ... ... заң ... ... ... ... Де Шуттер, дискриминацияға тыйым салынғанмен, оны қолданатын тұлғалар сыртқы жағынан анықтау қиындыққа ... ... ... ... ... қалыптасқан проблеманы шешу үшін көптеген заңшығарушылар мен соттар келесідей шешім ... егер ... ... ... ... ... ... онда жауапкер аталмыш дискриминациялық әрекет талапкердің жынысына ешқандай қатысы жоқ объективті факторлардың әсерінен болғанын дәлелдеуі тиіс. Дәлелдемелерді жинаудағы ... ... ... ... әртүрлі мемлекеттерде көрініс тапты: Норвегия, Швеция, Италия, Нидерланды, Ұлы ... ... ... ... Германия, Гватемала, Гайана.
Жыныстық белгі бойынша дискриминация мәселесі қазіргі уақыттағы әлемдік қауымдастықтың алдындағы ... ... бірі ... ... Бір ... ... әйелдер мен ерлердің жағдайына патриархалды көзқарастар тудыратын нормалар әрекет етуде, екінші жағынан заңдық ережелер ... ... ... ... ... дәстүрлі ұстаным бекітілуде. [190;].
Жоғарыда ескерткендей, гендерлік теңдікке қол жеткізу және жыныстық белгі ойынша дискриминациямен күрес өз көрінісін көптеген мемлекетер ... ... ... тапты.
Теңдік постулатын халықаралық-құқықтық қорғау көптеген арнайы келісімдер сонымен қатар, адамның жалпы құқықтары туралы ... ... іске ... ... ... ... және мәдени құқықтар туралы Халықаралық пакт әркімнің әділді және ... ... ... ... ... ... құқықтарының жалпы деклорациясында және халықаралық пактілерде бекітілген ұғымы, жаңа ... ... ... ... ... ... проблемасына қатысты қолданылатын болды. Қазіргі ғалым-заңгерлер, солардың ішінде Н. Кравчук ескерткендей, ғылымда және заңнамада және ... ... сөз ... ... Жағымсыз дискриминация ретінде құқықтағы кез келген кемсітушіліктер танылса, ал жағымды дискриминация ретінде түрлі нысандағы жеңілдіктер және артықшылықтар ... ... да, ... да ... тек ... ... ... (дискриминация де-юре), сонымен қатар, іс жүзінде де қолданылуы мүмкін (дискриминация де-факто) [192;]. Де факто дискриминацияны жою үшін ... кез ... ... ... мен ... алшақ болуы тиіс. Сондай-ақ олар әйелдердің жеке тұлғалармен және ұйымдармен кемсітілуіне ... ... ... ... жылы ... ... ... жою туралы Декларация қабылданды. Аталмыш құжаттың преамбуласында БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы - деп ... ... ... ... - ... ... ерекше атап кету қажет [193;]. Декларацияның 1-бабы деп бекітті. Арықарай аталмыш құжатта тұрмысқа шыққан және ... ... ... ... ... бірдей құқықтарды қамтамасыз ететін, дискриминациямен табысты күрес жүргізу үшін мемлекетке қажетті шаралар көрсетіледі. Олардың қатарына ... ... ... азаматтық жағдайының белгісі және басқа да белгілер бойынша дискриминациясыз кәсіби даярлықты алу, жұмыс істеу, жұмыс пен кәсіп түрін еркін таңдау және өз ... мен ... өзін ... ... ... ... үшін тең материалдық қамтамасыз ету және ерлермен теңдей мөлшерде еңбекақы алу құқығы;
* жыл ... ... ... демалысына, зейнетақымен қамсыздандырылуға және жұмыссыздық, мертігу, қартаю және ... ... ... өзге де ... материалдық қамтамасыз етуге құқығы;
* ерлермен бірдей жағдайларда ... ... ... алу ... шаралар ұлттық (ерлер мен әйелдер үшін теңдік қағидасының ... ... және ... ... ... актілерді ратификациялау және оларды іс жүзінде асыру) құқық ... ... мен ... тең ... ... ... бекітуде көрініс табады. Әйелдерге қатысты дискриминациялық болып ... ... ... ... әдет-ғұрыптар, қаулылар және тәжірибелер жоққа шығарылуы тиіс.
Декларацияның 3-бабында, әйелдердің сапасыздығы идеясына негізделген әдет-ғұрыптар мен өзге де тәжірибелерді қысқарту және ... ... ... ... ... ... пен қоғамдық пікірді дайындау туралы ереже қамтылған. Бірақ, біздің көзқарасымыз бойынша, бірқатар ... ... ... ... ... ... табиғи тарихи үрдістермен, ал екінші кезекте халықаралық құқықтың ұлттық әдет-ғұрыпқа әсер етуімен байланысты болып келеді.
ХХ-ғасырдың ... ... ... нарығындағы жағдай күрт өзгере бастады. Елдегі туу көрсеткішінің төмендеуі толық бағалы қызметкерлердің қысқаруына алып келді. Қазіргі уақыттағы демографиялық жағдайда тек ... ... ... ... ... үй қабырғаларында қамап ұстайтын ұлттық тыйымдар мен шектеулер, қатаң түрде қайта ... ... ... ... ... 1999 жылы ... ... жұмысқа қабылдау және қызмет бабы бойынша өсуде дискриминацияға тыйым ... заң ... енді ... алдындағы заң актісі жеке компанияларға жыныстық белгі бойынша кемсітуден алшақ жүруге шақырған). Бұл заңды парламенттен өткізу үшін он жыл ... ... ... ... құжтта БҰҰ-ның Бас Ассамблеясымен жыныстық белгі бойынша дискриминацияның кең таралған түрі - жүкті әйелдер немесе некеде тұрған әйелдерді ... ... ... ... Осыған байланысты мемлекетпен әйелдерді жүктілігіне немесе тұрмыс құруына байланысты ... ... ... ... алдын ала тиісті шаралар қолданулуы қажет [195;].
Әйелдерге қатысты дискриминацияны жою туралы Декларация, ... ... ... ... халықаралық акт болып табылды. Бірақ, ұсынылған сипаттағы және сипаты жағынан ратификацияға жатпайтын бір ғана құжаттың бар болуы, барған сайын күшейіп бара ... ... ... ... ... кемсітілу проблемасын шешуге жеткіліксіз екені мәлім. Әлемдік қауымдастық әйел адамның құқықтары саласындағы халықаралық стандарт болатындай және осы ... іске ... ... ... ету ... ... әрекеттер бағдарламасын ұсынатын, халықаралық шарт қабылдау қажет деген қорытындыға келді.
Әйел - адамзаттың бір ... ... ... ... бекіту, олардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етуге жеткіліксіз болғандықтан, ... ... ... ... қосымша құралдарын пайдалану қажеттігі туындады. Сонымен қатар, үш халықаралық шарттар жиынтығынан: Адам құқықтарының жалпы ... ... ... және ... ... ... халықаралық пакт, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактен ... Адам ... ... ... ... ... адамдар, соның ішінде әйелдер де қолданыла алатын құқықтар жиынтығын бекіткенмен, ... ... ... ... ... ... ... берді.
Мақсаты әйелдер құқықтарын қорғауды тікелей немесе жанама ... ... ... ... ... ... ережелерін күшейту болып табылатын құжат, адам құқықтары саласындағы халықаралық актілердің қатарынан маңызды орын алатын, 1979 жылы 18 желтоқсанда ... Бас ... ... ... ... ... кез ... нысандарын жою туралы Конвенциясы болды. Халықаралық шарт ретінде 3 ... 1981 жылы ... ... ... ... ... ... енді.
Жалпы алғанда Конвенция жыныстық белгі бойынша дискриминацияны жақтайтын күштерге ... ... ... ... ... ... ... құрылымды ұсынады. Ол гендерлік теңсіздікті әйелдер құқықтарының адам құқықтарының бұзылуы ретінде саралайды.
Әйелдерге қатысты дискриминацияның кез ... ... жою - ... негізқалаушы құқықтық нормасын іске асыру, тек бейтарап заңдарды қабылдау құралдарымен қамтамасыз ету мүмкін емес. Сондықтан қарастырылып отырған құжатта барлық саладағы ... ... ... ... әйелдердің құқықтары туралы қағидалар заңды императивті нысанда баяндалады. Конвенцияда әйелдерге ерлермен ... ... ... ... ... ... кез келген жерде өз құқықтарын қолдану мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін нақты шараларды ... ... ... ... ұғымын ашып, оны - саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени, азаматтық және басқа да ... ... мен ... ... негізінде, олардың отбасылық жағдайына тәуелсіз адамның құқықтары мен негізгі бостандықтарының іске асырылуын немесе мойындалуын төмендетуге ... ... ... бағытталған, жыныстық белгі бойынша кез келген айырмашылық, ... ... ... ... ... ... ... ескерте кететін жай, әйелдерге қатысты дискриминацияның аталмыш анықтамасы, әрекет ету аясы кең басқа құжаттарда қамтылған ... ... ... ... ... Оның маңызды ерекшелігі О.А. Воронинаның пікірінше, бұл жерде дискриминация ұғымы тек ерлер мен әйелдердің заң жүзіндегі тең құқықтылығына ғана емес, ... ... оның іс ... ... ... да ... Осы қағида 2 баптың (f) бөлігінде көрсетіліп, Конвенцияның қатысушы - ... ... ... [197; ]. ... ... қатысушы-мемлекеттер әйелдер мен ерлердің теңқұқықтылығы қағидасын мемлекет ішілік құқық арқылы енгізіп, дискриминацияны жою саясатын жүргізуге міндеттенеді.
Өз ... ... ... ... ... аналықты қорғау бойынша шараларды және қабылдау дискриминация болып табылмайды. Дегенмен, мұндай шаралар мүмкіндіктер теңдігінің мақсаты және ... мен ... ... ... қол жеткізгеннен кейін алынуы тиіс.
Аталмыш құқықтық құжатта ... тыс, ... ... жаңашылдық болып табылатын категориясының пайда болуы қызығушылық тудырып отыр.
Конвенцияның бірден тір мақсаты ... ... ... орта ... ... өзінің негізгі құқықтарын толық көлемде қолдануды шектеу жоспарында - адам құқықтарының концепциясы ұғымын ... ... ... ... ... ... ескертіп, Конвенция жыныстардың толық теңдігіне қол жеткізу үшін, қоғам мен ... әйел мен ... ... рольдерін өзгерту қажет екенін ерекше атап өтеді. Мемлекетке , тұлға мінез-құлқының әлеуметтік және мәдени модельдерін өзгертуге ұмтылу ... ... ... ... ... жыныстық тиістілігімен байланысты, стереотиптер мен соқыр нанымдарды жоюға бағытталған, жалпыбілімдік ... ... ... қол жеткізуге болады.
Әйелдердің еңбек қызметін реттеу аясына қатысты ережелер Конвенцияның 10 және 11 баптарында қамтылған. Қатысушы-мемлекеттер ... мен ... ... ... келесілерді қамтамасыз етуге шақырылған: 1) барлық адамдардың ажырамас құқығы ретіндегі еңбек етуге құқық; 2) жұмысқа қабылдау кезінде бірдей ... ... ... ... ... ... бірдей талаптарды қолдануға құқық; 3) кәсіп мен жұмыс түрін еркін таңдауға, қызметте өсуге және жұмыспен қамтылуға ... ... 4) ... ... ... құқық; 5) жылдық ақылы еңбек демалысына және еңбек қабілетін жоғалтуына байланысты әлеуметтік қамсыздандырылуға құқық; 6) ... ... және ... ... ... ... Осы ... аталмыш халықаралық-құқықтық актіде әйелдердің негізгі еңбек құқықтары алғаш рет өз көрінісін барынша толық көлемде тапты.
Конвенция әлемнің көптеген мемлекеттерімен ратификацияланған. ... ... ... бұл ... ... ... көптеген мәнді ескертушіліктерді айтқан болатын. Олардың кейбіреулері, Конвенция бойынша міндеттемелердің жалпы бағыттылығын сақтағанмен, жекелеген ... ... ... ... туылған балаларға қатысты мәселелер, некені бұзуға ерлі зайыптылардың тең құқығы, жеке меншікті пайдалануға және т.б. қатысты) дискриминациялық тәжірибелер мен ... ... ... береді. Мысалға, көптеген ескертушіліктер Конвенция нормалары мен шариат құқығы арасындағы келіспеушіліктің көрінісі болып ... ... ... 1979 ж. ... ... кезде Бангладеш пен Египет, сонымен қатар, Ирак пен ... ... ... ... жою ... ... комиссиясының пікірі бойынша, ескертушіліктер 1979 ж. Конвенцияның тиімділігін ... оның ... іске ... прогресін бағалауда комиссияға кедергі келтіріп, Комиссияның мандатын шектеп және адам құқықтарының бүкіл режиміне кері әсерін тигізеді. С.В. Поленина ескерткендей, мемлекеттердің ... ... ... алып тастау тәжірибесі орын алуда, бірақ әлемде әйелдер мен ерлер ... ... ... ... әрекеттер әлі де жеткіліксіз [198; 262 б.].
Әйелдерге қатысты дискриминацияның барлық нысандарын, әсіресе еңбек аясындағы дискриминацияны ... ... ... ... қолданылатын, 29 маусым 1951 ж. қабылданған, 23 мамыр 1953 ж. ... ... ... ... №100 Конвенцияны ескерту қажет. ХЕҰ-ның Конвенциясы бойынша терминнің өзі, ... ... ... ... анықталатын сыйақы ставкаларын білдіреді [199; 237 б.].
ХЕҰ-ның ... ... ... ... ... ... Еңбек етуші ерлер мен әйелдер, әртүрлі кәсіби топтарда және ... ... ... ... ... тек ұқсас немесе сондай еңбек үшін емес, үшін теңдей сыйақы алуы тиіс.
Аталмыш Конвенция ұғымына қарағанда, кең мағынаға ие ... ... және ... ... ... пайда болуы мүмкін, сыйақы теңдігі қағидасының жанама шектеулерін алдын алуға бағытталғанын ескеруіміз қажет. Егер ... ... ... ... онда спецификалық жағынан әйелдер еңбегі ерлер еңбегіне тең емес (физикалық ауыртпалықтардың төмендігі) деген сылтаумен, әйелдердің сыйақы алуында дискриминация пайда ... ... [186; 483 ... Конвенциясының 2-бабына сәйкес, тең сыйақы алу қағидасы ХЕҰ-ның мүшелерімен келесідей жолдармен қолданылуы мүмкін:
* не ... ... не ... бекітілген немесе мойындалған, сыйақыны анықтау жүйесімен;
* не кәсіпкерлер мен қызметкерлер арасындағы ұжымдық ... не осы ... ... жолымен қолданылады.
Тең құндылықтағы еңбегі үшін әйелдер мен ерлердің тең сыйақы алу ... іске ... ... ... ХЕҰ-ның Бас Конференциясында 29 маусым 1951 ж. жарық көрген Нұсқаулық арқылы шешу қажет ... ... ... ... ... ... халықтың кең шеңбері арасында, тең құндылықтағы еңбегі үшін ерлер мен әйелдердің тең сыйақы алу қағидасын өмірге әкелу себептерін түсіндіруге барынша күш салу ... ... ... тең ... ... үшін ... мен әйелдердің тең сыйақы алу қағидасын қолдануды жеңілдету мақсатында әйелдер ... ... ... үшін ... ... ... тиіс:
* кәсіби бағыт алу, кәсіптік сұрақтар бойынша қажетті кеңестер алу, сонымен қатар, кәсіби даярлық және жұмысқа орналасуға қатысты екі ... ... де тең ... теңқұндылықтағы мүмкіндіктерді қамтамасыз ету;
* кәсіби бағыт алу, кәсіптік сұрақтар бойынша қажетті кеңестер алу, сонымен қатар, кәсіби даярлық және жұмысқа орналасу ... ... ... ... ... мадақтау үшін тиісті шараларды қабылдау;
* әйел-қызметкердің қажеттілігіне ... ... ... және ... қызмет етуді ұсыну, әсіресе, отбасы міндеттерімен байланысты қажеттіліктеріне, сонымен қатар, мұндай қызмет етуді жалпы мемлекеттік қорлар немесе әлеуметтік қамсыздандыру ... ... ... сала ... ... ... ету ... яғни жынысына тәуелсіз қызметкерлердің үлестері есебінен қаржыландыру;
* әйелдердің денсаулығын қорғау туралы заңнаманың және ... ... ... ... келтірмей, жұмыстардың әр түрлеріне және лауазымдарына қол жеткізуге қатысты ерлер мен әйелдердің тең құқықтылығын ... [200; ... ... шаралардың барлығы, еңбек аясында жыныстық белгі бойынша ... ... ... ... ... 22 ... 1962 ж. қабылданған, 23 сәуір 1964 ж. заңды күшіне енген, ХЕҰ-ның №117 Конвенцияны да атап өтуіміз қажет. Себебі, бұл ... ... ... белгі бойынша дискриминацияға тыйым салу мәселесіне арналған. Аталмыш дискриминация келесілерге қатысты жойылуы тиіс:
* аталмыш мемлекетте заңды негізде тұратын және жұмыс ... ... ... ... ... ұсынатын, еңбек заңнамасы мен келісімдерде;
* мемлекеттік немесе жеке қызметке қол ... ... алу және ... бабы ... өсу ... ... ... денсаулықты қорғау, еңбекті қорғау және қызметкерлердің тұрмысын қамтамасыз ету бойынша шараларда;
* еңбек тәртібінде;
* ұжымдық ... ... ... келісімдерге қатысуда;
* сол операциялар мен мекемелерде тең құндылықтағы еңбек үшін теңдей ақы төлеу қағидасына сәйкес анықталатын ... ақы ... ... [201;]. ... ... ... ... тағы бір халықаралық құжат: 5 қазан 1966 ж. Парижде ... ... ... ... ХЕҰ мен ... ... Нұсқаулық. ІІІ-тарауында, мұғалімдерді даярлау және жұмыспен қамтумен байланысты, ... ... ... жыныстық белгі негізінде іске асырылатын, кез келген дискриминациядан ... ... тиіс ... ... 5 мамыр 1998 ж. қабылданған Еуропалық Хартияға Қосымша Хаттаманы да ескеруіміз қажет. Себебі бұл ... ... ... ... ... ... ... жүйесін толықтырып, Хартияның тиімділігін арттырады. Қосымша Хаттамада жыныстық белгі бойынша дискриминациясыз, жұмыстылық пен кәсіпке қатысты тең ... мен тең ... ... ... ... аталмыш құжатта бұл құқықтың келесі салаларда іске асырылуы мен дамуын қамтамасыз ету үшін тараптардың тиісті ... ... ... ... айтылған:
* жұмысқа қол жеткізу, кәсіби риентеграция және жұмыстан шығарудан қорғау;
* кәсіби бағдар, даярлау, қайта ... және ... ... ақы төлеуді қоса алғанда, жұмысқа алу және еңбек жағдайлары;
* қызмет бабы бойынша өсуді қоса ... ... даму ... ... босанғаннан кейінгі кезең және әйелдерді қорғауға қатысты ережелер, аталмыш Қосымша Хаттаманың мәні бойынша дискриминация ретінде қарастырылмайды.
7 желтоқсан 2000 ж. ... ... ... Одақ ... және ... ... ... қол қойылып және жарияланған Негізгі құқықтар туралы Еуропалық Одақтың Хартиясында дискриминацияға жол бермеу қағидасы (21 бап) және әйелдер мен ... ... ... (23 бап) ... [204;]. ... тыйым салу қағидасын бекітуге қатысты ЕЭС Кеңесінің келесі Нұсқауларын ... ... 10 ... 1975 ж. ... ... 9 ... 1976 ж. ... Нұсқау және 11 желтоқсан 1986 ж. № 86/613/ ... ... ... ... еңбек қатынастарының түрлі аспектілерінде көрініс табады. Бұл жерде жалпы дискриминациямен қатар, дикриминацияға ұшырағандардың ішінен құқықтары жиі шектелетін ... ... ... ... білу ... ... ... қатарына: а) жастық ұстаным бойынша - 18 жасқа толмаған тұлғалар, сонымен қатар, зейнеткерлік және зейнеткерлік жасқа таяу ... ... ә) ... ... ... қарай - белгілі-бір қоғамдық ұйымда тұратын адамдар (мысалға, кәсіподақ мүшелері); б) ... ... ... - ... ... ... ... ауыратын тұлғалар (ЖҚТБ және т.б.); әлеуметтік мәртебесі бойынша - жұмыссыздар, босқындар, оралмандар және т.б.; ... ... ... - жас мамандар, ортабілім мектертерінің түлектері және т.б. Дикриминацияға тыйым салуды бекітетін ешбір ... ... акт, ... негіздердің толық тізімін қамтымайынша [205;], дискриминациялық шаралардан ... ... ... саны ... үлкен болып қала береді.
ҚР Еңбек кодексінің 7-бабының 2-тармағына сәйкес, ешкімді де өзінің ... ... іске ... ... жынысына, жасына, дене кемістіктеріне, нәсіліне, ұлтына, тіліне, мүліктік, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... саяси сеніміне, руға немесе текке-топқа, қоғамдық бірлестіктерге қатыстылығына байланысты ешқандай кемсітуге ... ... ... ... ... ... ... белгілердің ішінде бірінші кезекте жыныстық белгі тұр. Мұндай жағдай бір жағынан, осы негіз бойынша ... жол ... ... дәлелдеп, екінші жағынан әйелдердің басқа белгілер бойынша дискриминацияға ұшырау мүмкіндігін (жіберілетіндігін немесе ... ... ... ... ... теңдей жастық, нәсілдік, тілдік, ұлттық негіздер бойынша дискриминацияға ұшырауы мүмкін.
ҚР ЕК-нің 7-бабының 3-тармағына сәйкес, ... осы ... тән ... ... не ... және ... ... қорғалуға мұқтаж адамдар жөнінде мемлекеттің ерекше қамқорлығынан туындаған өзгешеліктер, ерекшеліктер, артықшылықтар мен шектеулер кемсітушілік болып табылмайды.
Осы арқылы ҚР ... ... ... ... ... қамқорлыққа, құқықтық және әлеуметтік қорғалуға мұқтаж тұлғалар ретіндегі, әйелдердің еңбегін құқықтық реттеуге фактілі түрде өзгешеліктер енгізуді қарастырады. Мұндай ... тек ... ... заңымен бекітілуі тиіс. Басқаша айтқанда, өзгешеліктерді, айырмашылықтарды, артықшылықтарды бекітудің, сондай-ақ әйелдердің құқықтарын ұйымдастырудың бастамашысы республиканың бүкіл аумағында ... ... ... ... ... ... ... республикалық заң құралдарымен, орталықтанған тәртіпте жүзеге асыратын тек Қазақстан Республикасы бола ... ... ... ... ... ... ... қорғаушылық заңнамадан өзгеше қағидалық антидискриминациялық заңнамаға өту үшін ҚР ... ... ... ... толықтыру қажет: .
ҚР Конституциясының 39-бабына сәйкес, .
Яғни, біздің мемлекетімізде әйелдердің еңбек қабілетін іске асыру мүмкіндігі, іс жүзінде тек ... ... ... ... мен ... анықталған себептер бойынша шектелуі мүмкін. Мұндай шектеу нәтижесінде, әйел нақты бір еңбек қызметін іске асыру құқығынан айырылады, ал бұл ... ... ... үшін ... ... ... құқықсубъектілікті белгілеуді білдіреді.
Мұндай еңбектік құқықсубъектілік заңдық шектеулердің негізі ... ... ... ... ерекше құқықтық және әлеуметтік қорғалуға мұқтаж субъект ретінде, жеке тұлғаны сипаттайтын жастық, жыныстық, физикалық, білімдік, кәсіптік және ... да ... ... ... екі ... ... бір ... жыныстық белгі бойынша, екінші жағынан жастық, білімдік және т.б. шектеулерге ұшырауы, оның шектеулі арнайы еңбектік құқықсубектіліктің ерекшелігі ретінде танылады.
Әйелдің ... ... ... ... ... көздеген негізгі мақсаты, homo sapiens биологиялық түрге қатысты әйел ағзасының репродуктивті қызметін іске асыруға физикалық қабілетін құқықтық құралдармен қорғау ... ... ... ... қорғаудың аталмыш мақсатынан, оның түрлі негіздер бойынша жіктелуін келтіруге болады.
Мысалға, жіктеудің белгісі ретінде ағзаның физологиялық жағдайын алатын ... онда ... ... арнайы еңбектік құқықсубъектілігі жайлы айтып, сонымен қатар, жүкті әйелдер, босанған әйелдер, жас ... бар ... ... ... бар ... көп ... әйелдер туралы сөз қозғауға болады. Іс жүзінде жоғарыда аталған әйелдер санатының әрқайсысы, еңбектік құқықсубъектілігін шектеу жағдайында ... тән ... ие ... ... ... ... бәрін қорғаудың құқықтық шараларын енгізу бойынша мүдделер біріктіреді. Сондай-ақ бұл жерден ... ... және ... ... ... ... ... бірдей болып келеді.
Егер әйелдердің еңбектік құқықсубъектілігін шектеудің белгісі ретінде, әйелдер қатысатын құқықтық қатынастардың түрін алатын болсақ, онда ... ... ... ... ... және ... ... бекіту, өзгерту, тоқтату, еңбек дауларын қарау бойынша қатынастарда әйелдердің арнайы еңбектік құқықсубъектілігі туралы сөз қозғауға болады. Осы қатынастардың барлығында ... ... ... тән ... ...
Қазіргі уақытта еңбек қатынастарындағы әйелдердің фактілі жағдайы, еңбек нарығында қалыптасқан жағдайлармен және нақты ... ... ... ететін, еңбек нарығы мен құқық нормалары талаптарының үйлесуімен байланыстырылады. ... ... ... ... ... ... еңбек нарығы субъектілерінің құқық нормалары талаптарын елемеуіне әкелуі мүмкін, оның нәтижесінде жыныстық белгі бойынша қызметкерлердің фактілі теңсіздігі, ... ... ... ... ...
Қазіргі уақыттағы қазақстандық еңбек нарығында әйелдердің потенциалды осалдығы келесілермен түсіндіріледі: а) отандық қоғамдық өндірісте әйелдердің қатысу деңгейінің жоғары ... б) ... ... төмен мамандықтардың феминизациясы тән, әйел жұмыстылығының ерекше құрылымы; в) әйелдерге бірқатар жеңілдіктер ... ... ... ... ... ... ... орын алып келген, жыныстық белгі бойынша кемсіту проблемасы қазіргі уақытта күшейіп келуде. Мұндай ... ... үшін ... алу ... газеттердегі хабарламаларды қарау жеткілікті. Олардың басым көпшілігінде қызметкердің ... ... ... Әйел ... қызметкерлер көбінесе дәстүрлі әйелдердің жұмыстарына немесе лауазымдарына қабылданады, мысалға: сатушы, офис - ... және ... Ал, ер ... ... ... ... және ... көтеруге жағдай жасайтын жұмыстар мен лауазымдарға шақырылады.
Жыныстық белгі бойынша кемсітуге тыйым салуды жаппай ... ... ... кемсітуден сотпен қорғалу тәжірибесі мүлдем жоқ десек те қателеспейміз. Осыған байланысты біз, осы саладағы ... және ... ... ... ...
Теңсіздік пен дискриминацияға жол берушіліктің орын алғанын я, алмағын анықтау ... ... ... ж. ... ... ... ... басшылыққа алып, аталмыш баптың мазмұнына көз жүгіртсек, аталмыш саладағы құқықбұзушылық егер тұлғаға (а) бірдей жағдайларда, (б) ... ... (в) ... ... (г) көздеген мақсат пен оған жету үшін қолданылатын құралдардың арасында пропорционалдықтың жоқ болған жағдайда ... ... ... ... және одан ... нақты әлеуметтік топтың шеңберінде іске асырылады:
Мұндай дискриминацияға С.В. Поленина 1979 ж. Канадада орын алған жағдайды мысал ретінде келтіреді. Осы жылы ... ... ... ... ... ... бас тарту туралы бірнеше талап арыз түскен болатын, оның себебі әйелдердің бойы мен салмағы полиция ... ... ... ... келмейді. Сот талқылауы барысында мұндай нормативтер ерлердің тек жартысына, ал әйелдердің шамалы бөлігіне ғана сәйкес келетіні анықталды. Сот ... ... ... полиция қызметінен ығыстыруға бағытталған, сәйкесінше дискриминативті болып табылады деп таныды. Сонын нәтижесінде аталмыш ережелер ... ... [206; 101-102 б.б.]. ... ... ... қалыптасуы, өкінішке орай әйелдердің жұмыстылық аясындағы дискриминацияның күшеюуіне алып келді. Өмір сүру ... ... ... ... ... бірінші және жұмысқа қабылдау кезінде соңғы үміткер ретінде қалыптастырды. Мұндай жағдайдың қалыптасуы, әйелдерге ұсынылған жеңілдіктер механизіміне ... атап ... ... туу мен ... ... жеңілдіктер. Нарықтық жағдайларда әйелдер жұмыс күші көпшілік жұмыс берушілерге ... ... ... ... келеді. Сол себептен олар әйелдерді емес, ер адамдарды жұмысқа алғаннын жөн көреді [207; 39-40 б.б.]. ... ... ... ... келе ... ... қатынастары аясында әйелдердің фактілі жағдайының позитивті өзгеруі созылмалы ұзақ ... ... да ... жағдайдың жағымды жақтарға өзгеретінін қазіргі уақытта анықтау мүмкін емес. Басқа дамушы мемлекеттерде әйелдерге ... ... ... ... ... және ... ... саяси, экономикалық, әлеуметтік саласын қамтыса, біздің мемлекетіміз еңбек қатынастарында әйелдердің ... ... ... енді ғана ... десек болады.
Көбінесе, әйелдер аналық және кәсіби міндеттерін қоса ... ... ... ... ... ... күші ... қызығушылығын дәстүрлі төмен деңгейде ұсынады. Жалпы алғанда ... ... ... ... және олардың еңбек құқықтарына қатысты ешқандай кемсітушілік ережелерді қамтымайды. Дегенмен, заң актілерінде ... ... ... ... ереже тәжірибе жүзінде толық көлемде іске асырылып жатқан жоқ. Жыныстық белгі бойынша ... жиі ... ... ... әйелдермен және баласы бар әйелдермен еңбек шартын бекіту мен тоқтатуда кепілдік беретін ҚР ЕК-нің 25,185-баптарын ... ... ... ... ... ... ... олардың еңбек ақысы төмен деңгейдегі өндірістік емес салаларда ... ... ... ... ... ... өсу үшін жүйелі кедергілердің бар болуы, әйелдер мен ерлер арасындағы ... ... ... ... ... ... ... әйелдердің орташа еңбек ақысының көлемі ерлердің орташа еңбек ақысының 60 % аспайды (2006 ж. ерлердің ... ... ... 49,8 мың теңге құрасы, әйелдердің орташа еңбек ... - 31 мың ... ал 2007ж. ... ... ... ... 64,1 мың ... әйелдердің орташа еңбек ақысы - 41,1 мың теңгені ... [208;]. ... ... ... ... мәнді себептеріне бірқатар жағдайлар әсер еткен. Олардың қатарына Дуненкулова Г.А . келесілерді ... ... ... ... еңбек қатынастарының нарықтық реттеуіне көшуі; қоғамда қалыптасқан ерлер мен әйелдердің роліне қатысты қөзқарастың таралуына басланысты әйелдердің бәсекеге ... ... [209; 698 б.]. ... ... ... ... ... әйелдердің қысқаруына алып келеді. Сол себептен, әйелдер кез келген жұмыс істеуге дайын. Сондықтан, әйелдердің ... ... ... өз ... шығу екі ... ... ... Әйелдерді еңбек нарығынан ығыстыру тек оларды белсенді жұмыстан шығару жолымен ғана ... ... ... ... жұмыс орнына жетуді қиындату жолымен де іске асырылады.
Еңбек нарығында әйелдерді теңдей құқықтармен қамтамасыз ету мақсатында, түрлі заңнамалық және нормативтік ... ... ... ... таңдағы экономикалық дағдарыс жағдайында мұндай көмек күткендей нәтиже беріп жатқан жоқ. Сол ... ... орай ... баласы бар, жұмыссыз әйелдерге мемлекеттік әлеуметтік көмек маңызды қолдау көрсете алмауда.
Мұндай жағдайда, ... ету ... ... ... ... ... нарығындағы шиеленісушілікті төмендету және реттеу бойынша шараларды анықтау қажет. А. Кельмагамбет ... ... үш ... ... ... еңбек нарығында әйелдердің теңдей мүмкіндіктерін құқықтық қамтамасыз ету; еңбек нарығында ... ... және ... ... ... ... ... жұмыс күшінің маркетингісін қолану; әйелдер жұмыстылығын қамтамсыз ету бойынша нақты бағдармаларды дайындап, жетілдіру [210; 4 б.]. ... ... ... ... жақсартуға бағытталған алғашқы шаралардың бірі - бұл дискриминацияға бөгет болатын және ... ... ... ... ... беретін заңнаманы қабылдау қажет. Бұл шара қосымша мемлекеттік қаржыландыруды қажет етпейді, ал мұндай заңнаманың ... ... ... ... ... ... іске ...
Бұл бағыттағы негізқалаушы құжаттар Халықаралық Еңбек Ұйымымен дайындалған. ХЕҰ-ның құжаттары еңбек аясында әйелдер мен ... тең ... ... ... әсер ... ... ... мен негізгі қағидаларын қалыптастырды. Аталмыш конвенцияларды ратификациялаған мемлекеттер, өздеріне кемсітушіліктің кез келген нысанын жою және еңбекке ... ... ... ... ... ұлттық саясат жүргізу міндеттемсін алады. Отбасы міндеттері немесе отбасы ... ... ... ... ... кемсітушілікке жол бермеуге бағытталған шараларды дайындау және оларды іске ... ... ... ... Тең ... ... ... сақталынуы тиіс: оқу немесе жұмыста; жұмысқа орналастырумен айныластын мекемеде; жұмыста көтерілуде; еңбек жағдайлары мен әлеуметтік қамсыздандыруда; тең құндылықтағы еңбек үшін ақы ... ... ... ... тиіс [211; ]. ... ... көптеген мемлекеттерде еңбек нарығындағы тең мүмкіндіктер саясатының құқықтық базасын қалыптастыруға бағыталған, арнайы заңдарды дайындау және қабылдауға әрекеттесті.
Мысалға, ... ... ... ақы ... заң ... және ... құқықтар туралы заң (1964ж.), Нидерландыда теңдей еңбек ақы туралы акт (1975ж.), ... ... ... ақы ... заң ... және осы ... ... енгізілген (1983ж.), Францияда жұмыстылық пен мамандықтарға қатысты теңдік туралы заң ... ХЕҰ екі ... (№122

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 173 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қызметкерлердің жекелеген санаттарының еңбегін құқықтық реттеу113 бет
«Ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың құқықтық режимі»19 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Альфа кенорны бойынша ұңғыманның түп аймағына әсер ету әдістерін талдау ( ҚСЖ )67 бет
АлЭС-1 ЖЭО 6/110 кВ кернеулі генератор-трансформатор блогының релелік қорғанысы және автоматикасы57 бет
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді Азаматтық-құқықтық қорғау73 бет
Арысқұм кен орнының мұнай тасымалдау құбырларын корозиядан қорғау60 бет
Арысқұм кен орнының мұнай өндіру ұңғымаларының түп аумағына әсер ету әдістерін талдау76 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Ақпараттық қауіпсіздік түрлері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь