Маңғыстау өңірі табиғат компоненттеріне физикалық-географиялық сипаттамасы

Кіріспе

1.МАҢҒЫСТАУ ӨҢІРІ ТАБИҒАТ КОМПОНЕНТТЕРІНЕ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ

1.1 Маңғыстау өңірінің геологиясы мен тектоникалық құрылымы, жер бедері
1.2 Маңғыстау облысының климаты мен сулары
1.3 Маңғыстау өңірінің топырағы, өсімдігі мен жануарлары

2. МАҢҒЫСТАУ ӨҢІРІНІҢ ЛАНДШАФТАРЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛЕКТЕРІ

2.1 Маңғыстау өңірінің ладшафтарының дамуы
2.2 Маңғыстау өңірінің ладшафтарына геоэкологиялық тұрғыдан сипаттама
2.3 Маңғыстау өңірінің ладшафтарының шаруашылықта пайдалану жолдары

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

Қосымшалар
Тақырыптың өзектілігі:Қоғам дамуда, онымен қатар шаруашылық та, өндіріс те дамуда. Қазіргі қоғамдағы адамның сұранысы өте жоғары. Осы сұраныстарды қанағаттандыру үшін ғылыми-техникалық прогресс те қарқынды сипатта, ал ҒТП-ң өнімдерін жүзеге асыру үшін жаңа өндірістер салынуда. Әрине, мұның бәрінің адамзат дамуында пайдасы зор екені сөзсіз, бірақ, артымызға қарайықшы. Біз өз ұрпағымызға, келешекке не қалдырамыз? Қарасақ, көретініміз тау-тау қалдықтар, ауаның көмірқышқыл газымен ластануы, теңіздерге мұнай және басқа да зиянды заттардың төгілуі, осы экологиялық мәселелердің нәтижесінде ондағы флора мен фаунаның зардап шегуі. Ал егер сол жердің флорасы мен фаунасы бүлінетін болса, онда көп кешікпей бұл жердің экосистемасының өзгеруіне әкеп соғады. Мәселен, дүниежүзілік мұхиттар қарапайым ғана өзендерді арқылы ластанады. Сонымен қатар мұнай өнімдері мұхитқа балласт суларын төккенде, кемелердің апаты кезінде, теңізде мұнай мен газ өндіргенде түседі. Мұнаймен ластанған теңіздер мен мұхиттардың биологиялық тепе-теңдігінің бұзылуына алып келеді. Мұнай судың бетін қабықшамен жауып, оттегінің өтуіне кедергі жасайды, суда оттегі мөлшері азаяды, соның нәтижесінде тірі организмдердің өміріне қауіп төнеді.
«Қайран елім – өз елім!..» демекші алысқа бармай-ақ, өз туған жерімнің экологиялық проблемасына тоқталғым келіп отыр. Өкінішке орай, біздің елімізде де экологиялық проблемалар жеткілікті. Ол дүниежүзіліс сипат алған Арал теңізінің апаты, сондай-ақ Семей полигонының орнындағы радиоактивтілік мәселесі, Каспий теңізінің зауыт қалдықтары мен мұнай өнімдері әсерінен ластануы, Байқоңыр ғарыш станциясының проблемалары, азон қабатының тесілуі, қалаларда ауа ластануы, айта берсек қағаз жетпес. Соның ішінде өзіміздің туған жеріміз киелі өлке Маңғыстаудың кейбір экологиялық проблемаларына шолу жасағымыз келеді.
1. Ахметжанова З. Х. Охрана окружающей среды г. Алматы от загрязнения токсичными промышленными отходами. Дисс. на соискательство уч. степ. канд геогр. наук. Алматы 1999г. – С 23-40.
2. Муратова Н. Р. Исследование, классификация и объективный прогноз ситуаций повышенного загрязнения атмосферы г. Алматы. Дисс. На соиск-во уч. степени канд. техн. наук. Алматы: 1997г. – С 9-19.
3. Баймолдаева А.Т. Геоэкологическое состояние окружающей среды г. Кызылорды и задачи охраны природы: Дисс. на соискательство уч. степ. канд геогр. наук. Алматы 2001г. – С 9-63.
4. Реймерс Н. Ф. Природопользование. Словарь-справочник. М.: Мысль, 1990.-687с.
5. Мальковский И. М., Сорокина Т. Е., Толеубаев Л. С. Транспортные коммуникации и проблемы устойчего развития и экологической безопасности региона// географические основы устойчего развития Республики Казахстана.-Алматы: Ғылым 1998г.-С 485-430.
6. Город-экосистема. Отв. редактор Д. А. Тимофеев.-М.: Медиа-Пресс, 1997.-336с.
7. А. А. Жакупова, А. В. Чигаркин. Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы. Алматы: Қазақ Университеті, 2007ж.-32б, 128-129 б.
8. Информационный экологический бюллетень. Министерство природных ресурсов и охрана окружающей среды. Алматы, 2001 г. – С 41-48.
9. Экология Казахстана. Министерство окружающей среды РК. Алматы, 2003г.-51с.
10. Республика Казахстан. Окружающая среда и экология. III-том. Алматы: 2006.-С 424-425.
10. Константинов А. С. Общая гидробиология. М.: Высшая школа, 1984г.-121 с.
12. Олин Ю. А., Башиев К. С. Состояние малых рек являющихся источником питьевого водоснабжения и здоровье населения г. Алматы // Вестник КазНУ, серия экология, №1(8) 2007 – С 80-82.
13. Халыков Е. Е., Пономаренко И. О. Особенности накопления тяжелых металлов в почвах г. Алматы в условиях локального загрязнения // Вестник КазНУ, серия экология №1(12). 2003г. – С 40-42.
14. Шарипова М. А., Костюк Т. П., Халилов М. Ф. Экологическая оценка современного состояния экосистемы города Алматы по содержанию тяжелых металлов в почве и растениях // Вестник КазНУ, серия экология, №2(9) 2005г. – С 52, 54-55.
15. Садыков Р.Ш., Садыков Ш. Ш., Шупшибев К. К. Содержание микроорганизмов и тяжелых металлов в почвах города Алматы // Вестник КазНУ: серия экология №1 (10) 2002 г.-С 83-85.
16. Мухитдинов Н. М., Касымбеков Б. К., Фалеев Д. Г. Интенсивность микоризной инфекции TRIFOLIUM HYBRIDUM L. Антропофитоценозов города Алматы // Вестник КазНУ, серия экология 1(14) 2004г. – С 78-80
17. Баксейітов Н. М., Бегалиев А. Б. Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы және өсімдік клеткаларына цитогенетикалық әсерінің эффектілігі // ҚазҰУ Хабаршысы: экология сериясы 1(10) 2002 ж.-103-106 Б.
18. Новак С. М., Логвинец А. С. Защита от вибрации и шума в строительстве. Справочник. – Киев, Будивэльник, 1990г. –184с
19. Сағымбаев Ғ. Экология негіздері. Алматы: Республикалық баспа қызметі, 1995. 111-113 б.
20. Чигаркин А. В. Геоэкология Казахстана. Алматы: Қазақ Университеті, 2006.-325 с.
21. Эколого-геохимический атлас городов и промышленных центров Казахстана. Казгидромет. Алматы: КАЗИМС, 1996. – С 49-56.
22. Чигаркин А.В. Основные проблемы ландшафтоведения и охраны природы Казахстана. – Алма-Ата: Изд-во КазГУ, 1974. – 135 с.
        
        Жоспар
Кіріспе
1.Маңғыстау өңірі табиғат компоненттеріне физикалық-географиялық сипаттамасы
1.1 Маңғыстау өңірінің ... мен ... ... жер ... ... ... климаты мен сулары
1.3 Маңғыстау өңірінің топырағы, өсімдігі мен жануарлары
2. Маңғыстау өңірінің ландшафтарының физикалық-географиялық ерекшелектері
2.1 Маңғыстау өңірінің ладшафтарының ... ... ... ... геоэкологиялық тұрғыдан сипаттама
2.3 Маңғыстау өңірінің ладшафтарының шаруашылықта пайдалану жолдары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қосымшалар
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі:Қоғам дамуда, онымен қатар шаруашылық та, өндіріс те дамуда. ... ... ... ... өте жоғары. Осы сұраныстарды қанағаттандыру үшін ғылыми-техникалық прогресс те қарқынды сипатта, ал ҒТП-ң өнімдерін жүзеге асыру үшін жаңа ... ... ... ... бәрінің адамзат дамуында пайдасы зор екені сөзсіз, бірақ, артымызға қарайықшы. Біз өз ұрпағымызға, келешекке не қалдырамыз? Қарасақ, көретініміз тау-тау ... ... ... газымен ластануы, теңіздерге мұнай және басқа да зиянды заттардың төгілуі, осы экологиялық мәселелердің нәтижесінде ондағы ... мен ... ... ... Ал егер сол ... ... мен ... бүлінетін болса, онда көп кешікпей бұл жердің экосистемасының өзгеруіне әкеп соғады. Мәселен, дүниежүзілік мұхиттар қарапайым ғана ... ... ... Сонымен қатар мұнай өнімдері мұхитқа балласт ... ... ... ... ... ... ... мен газ өндіргенде түседі. Мұнаймен ластанған теңіздер мен мұхиттардың биологиялық тепе-теңдігінің бұзылуына алып ... ... ... ... қабықшамен жауып, оттегінің өтуіне кедергі жасайды, суда оттегі мөлшері азаяды, соның нәтижесінде тірі ... ... ... төнеді.
демекші алысқа бармай-ақ, өз туған жерімнің экологиялық проблемасына тоқталғым келіп отыр. Өкінішке ... ... ... де ... ... ... Ол дүниежүзіліс сипат алған Арал теңізінің апаты, сондай-ақ Семей полигонының орнындағы ... ... ... ... ... ... мен мұнай өнімдері әсерінен ластануы, Байқоңыр ғарыш ... ... азон ... ... қалаларда ауа ластануы, айта берсек қағаз жетпес. Соның ішінде өзіміздің туған жеріміз киелі өлке ... ... ... ... шолу жасағымыз келеді.
Маңғыстаудың бұл тұрғыдан жағдайы нашар. Оған біз Каспий теңізінің ... ... уран ... кен ... ... ... ... проблемасын, Үстірттегі жарылыстар нәтижелерін және т. б. жатқызамыз. Енді осы мәселелерге толығырақ ... ... ... мақсаты: Маңғыстау өңірінің ландшафтарының физикалық-географиялық ерекшеліктерін анықтау.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
-Маңғыстау ... ... мен ... ... жер бедерін анықтау
- Маңғыстау облысының климаты мен суларын қарастыру
- Маңғыстау өңірінің ... ... мен ... анықтау
-Маңғыстау өңірінің ладшафтарының дамуын анықтау
-Маңғыстау өңірінің ладшафтарына геоэкологиялық тұрғыдан сипаттамасын қарастыру
1.Маңғыстау өңірі табиғат компоненттеріне физикалық-географиялық сипаттамасы
1.1 Маңғыстау өңірінің ... мен ... ... жер ... ... таулы кең маңдайлы Маңғыстау бүгінгі таңда жерімізден, елімізден үлкен орын ... Ол ... ... ... ... өшпес - өлмес мұрасымен үлес қосуда. Қара байлығымен табыс ... ... ... ... азаматтарын тартуда - яғни турмизмді дамытушы фактор ... ... ... біз ... ... деп айтсақ қателеспеген едік.
Маңғыстау ерекше таулы мекен
Өзі бір таң ... алып екен - деп оған шолу ... ... республикамыздың оңтүстікбатыс бөлігінде орналасқан. 1973 жылы Маңғышылақ облысы болып жарияланған, 1999 жылдан ... ... ... ... ... жер ... - 165,5 мың км. шаршыға тең.
1-Сурет
Маңғыстау облысының картасы
Маңғыстау климаты континенталды және құрғақ.Қаңтарда орташа температура 4 - 9 ға ... Қысы ... және аз ... ... тәртібі бойынша қысқа, құрғақ, желді болып келеді. Жазы ыстық, бұлтсыз, тамаша ... ал күз ... ... және ... ... ... үш ... Каспий теңізі қоршап жатыр, ол тек шағын бөлігіне ғана әсер етеді Мұнда әлсіз ылғалдылық ... ... ауа ... мен ... ... ауа ... ... Ал қалған аудандарда жылдық орташа температура 10,5 - 11,5 , абсолютті жылдық минимум температура 26 - 34, ал ... 43 - 45, ал ... беті 60 - 70 ке ... ... Ең ... ... мен ... айлары. Күздік аяз қарашаның аяғында басталады. Атмосфералық жауын шашын өте анық ... ... ... ... ... 140 - 160 ... ... 90 - 120 мм құрайды. Жауын - шашынның көп мөлшері таулы аймақтарға түседі. Аймақтын көп бөлігі бұталы ... қоса ... ... ... ... ... ... жолаушыға су мен демалыс беретін шөл даланың нағыз оазистері - жасыл аралдар да кездеседі.Түбектін ... ... ... ... ... ғажайып ұқсамайды.Үш жағынан сумен қоршалған .
Жер бедері.Облыс көлемінің жер ... ... ... әр ... таулы жазықтарымен, қайталанбас табиғат құрлымымен ерекшеленеді.Сонау солтүстігін керемет Желтау (221 м),Мың - суалмас (148 м)және құм ... ... ... сор (Өліқолтық, - - Қайдақ,Қаратүлей,Қаракешу т.б.)және ... ... ... Каспий жағалауы алып жатыр.Орталық бөлігін Маңғыстау (Ақтау,Қаратау 556 м) таулары, ... ... және ТМД дағы ең ... ... (-132 м) Қарақия орналасқан Маңғыстау түбегі алып жатыр.Оңтүстік батысында ... - ... ... ... - Қарынжарық ойпаты. Облыстың шығысын Үстірт шоқысымен қоршалған,
Үстірт қорығы Үстірт қорығы - Қазақстанның батыс өңіріндегі жалғызқорық. 1984 жылы ... ... ... ... - ... ... табиғат дүниесін табиғи күйінде сақтап қалу. Үстірт қорығының басқа ... бір ... ... ... ... ... түрі ... Үстірт жонының ең қиыр оңтүстігі тақтайдай тегіс қыр бірден бітіп, шың-құзға айналады. Құз етегі ұшы-қиырына көз жетпейтін, ... ... жоқ ... сорына ұласады. Оңтүстіктен солтүстікке қарай созыла жайғасқан ... ... ... бойлай құмдар мен тақырлы-тегістіктер кезектесе орналасқан. Шың басынан зер сала қараған адамға осы жал-жал ... мен ... сұр сор ... ... ... түйе ... ұқсайды. Табиғатпен етене араласып, қыр- сырын толық ... ... да, бұл ... Қарынжарық ойы, Қарынжарық құмы деп атаған.Қорық солтүстігінде ... ... тау ... ... ... жонына шығар басты асулардың бірі, Ұлы Жібек жолының ескі сүрлемі- Сенек- Қоңырат жолы, қорықтың табиғи ... ... ... ... тауына кіре берісте, ерекше жаралған домалақ төбе басында, Адайдың ХІХ ғасырдың орта тұсында ерлігімен ... ... ... ... бен ... ... - Қоңырат жолынан оңтүстікке қарай, солтүстік беткейі жатағандау, оңтүстік беткейі тік ... шың ... ... ... ... ... ... созыла орналасқан. Мәмек таулары қарақұйрық пен арқардың негізгі жайылымы, мекені. Шың басына орналастырылған тарихи ескерткіштердің бір ... - ... бұл ... ... ... дамығандығын көрсетеді. Арандар-дала тұрғындарының географиялық, геометриялық және биологиялық білімдерінің нәтижесі. Бұл өз ... ... ... ететін құпиясы мол, жеке тақырып.Мәмек таулары шығысында оңтүстікке қарай иіле жалғасқан Көкесем шатқалдарына ұласады. Көкесем - қорық аумағындағы жер ... ... ... ... ... ... ... аумағындағы тауларда негізінен бор дәуірінің тау жыныстары ... ... ... ал ... ... ... тау жыныстары дәуірінің геологиялық құрылымынан түзілген. Топырақ жамылғысы қызғылт-жасыл түсті саз.Көкесем - ... ... ... тұщы сулы ... Тау ... құдық адам баласының нәпақасы болса, етектегі тамшы бұлақ - осы ... жан - ... ... ... ... ... бірі - ... тау жоталары. Болжамда жасы жетпіс миллион жылдан асатын, мұхит ... ... ... ... ... ... тау ... көркемдігіне көз тойғысыз. Шығыстан батысқа созыла орналасқан тау-түсі мен тұрпатына ... ... деп ... ... ... орай ... беткейіне дейін сазды, оңтүстігі Кендірлі сорымен шектесіп жатқан тау жоталары Үстірт арқарының негізгі тұрақ - мекені.Көкесемнен оңтүстікке қарай, ... ... ... ... ... биік кереге шыңдар- Кендірлі, Елшібек таулары деп аталады. Кендірлі тау ... - ... ... ... ... ... Кендірлі бұлағы және кіші Кендірлі көзі. Мұнан басқа тау етегінде әр ... ... ... ... су көздері кездеседі.Елшібек шыңдарының тау аңғарлары арасында Сарыбұлақ бұлағы, Қансу су көзі- өз алдына ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай аласарып барып, қорық аумағындағы ірі су көзі - Өнере бұлағына ... ... Жер ... мен ... ... ... ... қорықтың өсімдіктер дүниесі де сан-алуан болып келген. Қорық аумағында 43 тұқымдас, 163 ... ... ... 263 түрі ... Олардың 5 түрі қызыл кітапқа енген (кәдімгі жұмсақ ... ... ... берік сүттіген, хиуа сораңы, бор рияңы).Қорықта өсетін өсімдіктердің ішінде - ... ... ... бояу ... жемшөптер және улы шөптер кездеседі. Дәрілік өсімдіктерден: жантақ, қылша, ақтікен, ақ, қара ... ... мия, ... татар рауғашы, киікоты кездеседі. Киік оты өзінің әдемі иісімен және емдік қасиетімен өте құнды болып есептеледі. Қорық жерінде өсетін сәндік ... ... ... және ... ... кезде, қорық табиғаты жайнай түседі.Жануарлары. Үстірт қорығы аумағында жануарлардан: сүт қоректілердің 29 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 15 түрі, қосмекенділердің 1 түрі, ... 300-ге жуық түрі және ... 110-ға жуық түрі ... ... аумағында өте сирек кездесетін, саны азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, енгізілген жануарлардың 8 түрі: арқар, қарақұйрық, қарақұлақ, ... ... ... итаю, шұбар күзен, ақбауыр жарқанат, ал құстардың 10 түрі - бүркіт, үкі, ителгі, жұртшы, дала ... ... ... ... ... ... ... қыран, лашын, ал бауырымен жорғалаушылардың 1 түрі: төрт жолақты қара шұбар жылан бар.Үстірт қорығының ... ... ... ... Оңтүстік-Батыс Үстірттің эндемигі - Үстірт арқарының Маңғыстауда жойылып кету қаупі бар еді. ... күні ... ... ... 2 ... жуық ... арқары кездеседі. Қызыл кітапқа енген, қорық аумағында мекендейтін қарақұйрықтар - 250 бас ... ... ... ... отрядына жататын қарақұлақ, сабаншы, шағыл мысығы қорықтың Қарынжарық құмында кездеседі. ... ... ... ... ... итаю (31 бас), ... тек қана ... жерінде бар. Табиғи-тарихи ескерткіштері. Қорық аумағында табиғи-тарихи ескерткіштер де кездеседі. Географиялық орналасуына, геологиялық құрылымына қарай ерекше жаратылған Қарамая тауы мен ... ... - ... еш ... қайталанбайтын құбылыстар. Көкесем шатқалдары-қорық аумағындағы тұщы су көздері бар, табиғаты ... ... ... ... ... ... ... батысқа еңкіштей құлаған, қатты тілімденген шатқал сайлары - тау табиғатын ажарландырып тұр. Шың етегінде ... тұщы сулы ... және шың ... ... ... бар. ... дәмділігіне байланысты деп айтылатын және осыған байланысты шыққан аңыз ауыз екі тілде ұмытылмай келеді. Тарихи ескерткіштерден - ... ... ... және әлі ... ... Ата деп аталып жүрген ескі қорым тіркелген. Балуанияз - ... ... ... мен ... ... ... арасындағы соғыстарда ерекше көзге түскен, Балықшы руынан батыр атағын алған ... Ескі ... ... ... Қараоба (Қалмақ үйген қараоба болуы да мүмкін) деп аталатын төбенің басына жерленген. ... бұл төбе ... ... ... ... ... ... солтүстігінде, сор мен шыңның арасында орналасқан, бөлек, ерек-ше жаратылған тау жоталары. Зерттеушілердің пікірінше, ежелгі мұхит түбіндегі вулкандық ... ... ... Тау ... мен ... жамылғысының айналасынан өзгешелігі - бұл пікірді растай түседі. Геологиялық жасы ... ... ... ... ... ... түзілімі- қара қоңыр түсті, жұмсақ, сынғыш тастардан құралған. Бұлар өте ұқыпты, әдемі етіп жинақталып, текшеленіп орналаласқан. ... ... ... ... ... кездеседі. Өсімдік жамылғысы жұтаң, тырбық, шашырай орналасқан шөлдің шөптесін өсімдіктері. Тау жоталарының етегін жағалай ... ағып ... ... ... қойы - арқар, осы тауды негізгі мекен ... ... ... бүркіт, жұртшы және т.б. ұсақ торғайлар кездеседі. Тау жоталары алыстан мұнартып, сағымданып өте әдемі ... ... Тау ... кірсең, небір ғажайып пішіндер мен құпиялардан басың айналады.Өнере - Маңғыстаудың оңтүстік-шығысында, оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып ... ... 7,5-8 ... ... ... атауы түрікмен тілінде деген мағынаны береді. Өнере бұлағының ... ... - жер асты суы. Су ... ... 1-1,5 м, ... 0,8-1 м. Өзен алабының кеңдігі 8-10 м. Суы ащы, мөлдір. Суда балық немесе басқалай ірі ... ... ... Ұсақ су ... көптеп кездеседі. Жағасында қамыс, қоға-ши, жыңғыл сарсазан, сораң түрлері, кермек өседі. Топырағы сазды-карбоналды, ... ... ... ... ... ... ... құраған. Өсімдік жамылғысы сирек, шашыранды орналасқан. Бұйырғын, сораң шөптер қырға қарай біртіндеп сораңды - жусанды далаға ... ... ... - ... ... түлкі және осы маңайда тіркелген ерекше аң - итаю кездеседі. ... ... ... ... км. ... каспий жағалыуы, шексіз көлемді көлдер,сондай - ақ алтын құмды жағалаулар. Осындай маржанның бірі - ... ... Жылы ... ... ... ... ... тамашалауға болады. Қазір ғана көк болса, 1-2 минуттан кейін жасыл, сосын сұр түске айналып, қайтадан көкке ауысады. ... - ... ... оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып жатқан, ұзындығы 7,5-8 шақырымдай бұлақ атауы. атауы түрікмен ... ... ... ... Өнере бұлағының негізгі қорегі - жер асты суы. Су ... ... 1-1,5 м, ... 0,8-1 м. Өзен алабының кеңдігі 8-10 м. Суы ащы, ... Суда ... ... ... ірі ... ... ... Ұсақ су жәндіктері көптеп кездеседі. Жағасында қамыс, қоға-ши, жыңғыл сарсазан, сораң түрлері, кермек өседі. ... ... ... Топырақ құрамындағы минерал-тұздар кристалданып, слюда қабыршақтарын құраған. Өсімдік жамылғысы сирек, шашыранды орналасқан. ... ... ... ... ... ... сораңды - жусанды далаға айнала бастайды. Жануарлары - қарақұйрық, қасқыр, түлкі және осы маңайда тіркелген ... . ... ... -- ... ең үлкен көл деп есептеліп теңіз атағына ие. Еуропа мен Азия аралығында орналасқан жер шарындағы ең үлкен тұйық көл. ... ... -- 371 000 km², ең ... орны -- 1025 m. ... ... S ... ... жеріне оның солтүстігі мен солтүстік - шығысы кіреді.Каспий теңізінің деңгейі мұхит денгейінен 28 м төмен. Жеріміздегі теңіздің жағалауы 2340 ... су ... ... ... кезі сәуірден шілдеге дейін,төмендеуі қыста.Су бетінің орташа температурасы 24 - 26 ... ... - ақ ... ... 80% ...
Каспий түбектері
* Ағрахан
* Абшерон -- Каспийдің батыс жағында, Әзірбайжанда орналасқан.
* Бозашы
* Манғышлақ -- ... ... ... ... ... қатар Каспий теңізі экономикамызға таусылмас қара алтынымен,бағалы сансыз балығымен,құнарлы қазылмас қазынасымен,майысқан маржан тастарымен үлкен үлес ... ... ... ... ... кілті - туризм саласы бойынша Қазақстанның туристік потенциялына айналмақ.
Қорыта келгенде жоғарыда айтылған бойынша ... ... ... ... ... ... оте ... - бұл экожүйе тұтастығын бұзбай мақсатымен қаз қалпында сақталған табиғат ... ... ... осы ... ... және мәдени - этнографиялық ерекшеліктер туралы мағлұмат,түсініктер алу.Яғни сан алуан табиғат
ғажайыптарын ... ... бара ... ... қорғау мақсатында,табиғаттың танқалдырар тан самалын сезіну мақсатында ұйымдастыруға ... - бұл өте ... түрі ... ... мұны кез келген жерге ұйымдастыра беруге болмайды,оғанда өзіндік тәнділік бар.Яғни ең керек қажеттілік табиғаттың таусылмас сыйқырлылығы.Үшкірленген тау тастар,жалтырлаған ... ... ... ... ... ... - көккінгек таза,мөлдір,асудан аққан ағындар,соққан толқынды тасулар , батпақты балшықтар мағызды ресурс қатарында.
Жоғарыда айтылғын ерекше құбылыстар Маңғыстаудың табиғат ... ... ... ... сан ... туризмнің дамуына,жоғары дәрежеде козге көрінер көрсеткіштің жемісінің айғағы.
80 ... ... ... ... ... саны 373,4 мың ... құрайды немесе Қазақстаннің халқының 24 % құрайды.Облыстың экономикасының тұрақты түрде оң ... ... ... жыл ... ... өсуіне жағыдай жасайды.Облыстағы қала халқының саны 283,2 мың адамды,яғни барлық халықтың 75,9 % құрайды. Облыстын этникалық құрамы әр ... және көп ... ... 90 ұлт және ... ... ... татарлар, немістер және т.б.Облыстын жергілікті халқы қазақтар - 74 % , орыстар - 17 % ... ... ... ... және кқші - қон факторлар әсер етеді.Көші - қонның негізгі себебі ұлттық мемлекет болып ... ... ... ... отыр.Көбінесе ТМД елдерінен қазақтар көшіп келуде.Обылысқа көшіп келгендердің 84,8 % - ... 9,1% - ... 1,2% - ... халықтардың өздеріне тән салт - дәстүрі,мәдениеті қалыптасқан.Сол сияақты ... ... салт - ... ... той, ... ит ... шаш алу, ... отырғызу т.б.
1.2 Маңғыстау облысының климаты мен сулары
Батыс Қазақстанның ... ... - ... Атырау және Ақтөбе облыстарының географиялық координатасы 42-490 солтүстік ... және 50-580 ... ... ... Бұл ... ... ... Маңғышлақтың денудациялық жазығы, Үстірт және Каспий маңы ойпатының өзен-көлдік жазығы жатады /1/. ... маңы ... - ... ... ... доға ... ... ойпат. Солтүстігінде Жалпы Сырт қыратымен, шығысында Үстірт және Маңғыстау тауларының етегімен, ... ... ... шектеледі. Каспий маңы ойпаты бұрын теңіз түбі болған. Төрттік дәуірдегі теңіз трансгрессиялары кезінде теңіз дүние жүзілік мұхит деңгейінен 50 м ... ... ... ... ... ... жеткен. Каспий маңы ойпатының жер бедері теңізден қалған ... 1 ... ... ... ... ... құм, шөгінді саз жыныстары қабаттарынан қалыптасқан. Тегіс жазықтың үстінде жеке тұз күмбезді ... ... ... 60 м, ... 56м, ... Боғда 152м, т.б. ). Ойпаттың теңіз жағалық бөлігінде батысында Кума өзенінің сағасынан, шығыста Жем өзеніне дейін бэр ... ... ... маңы ... ... ... - 10-27м ағынсыз өзен-көлдік-аккумулятивтік жазықтықта орналасқан. Оның кристалдық ірге тасы ... 6-7 ... 14-18 ... ... шығыста 7-8 км-ге дейін, оңтүстік-шығыста 10-12 км-ге дейін және орталығында 20-21 км-ге ... ... ... Ойпат мезокайнозойдың борпылдақ қалдығымен толтырылған, оның беті тұзданған төрттік ... ... және ... ... саздық жамылғымен жамылған. Бұл территория палеозой-мезазой жасындағы мұнай-газ қорлары мен құрылыс материалдары және әртүрлі химиялық ... ... ... ... ... су ... - ... теңізі. Оның ескі атаулары: Каспи, Гиркан, Хвалын, ... және т.б. Ол - ... ... ... мұхиттардан алыста, оқшау жатқан тұйық су алабы. Дүние жүзіндегі ең ірі тұйық су ... ... ... ... деп атайды. Жалпы ауданы 376000 шаршы км. Меридиан бағытында 1200 км-ге созылған, орташа ені 320 км. ... ... ... 7000 км, оның ... ... ... 2340 км, ... Ресей, Әзербайжан, Түрікменстан және Иран жерімен шектеседі. Беті ... ... 28 м ... ... Ең терең жері 1025 м, орташа тереңдігі 180 м. Ірі шығанақтары: Маңғыстау, Қазақ, Қарабұғазкөл, т.б. 50-ге ... арал бар. Ірі ... ... ... ... Красноводск, Шелекен. Ойпатты тегіс жағалау басым. Жағалауында теңіз суының бұрыңғы жоғары тұрған кезеңін ... ... ... көп ... құрлысына және физика-географиялық жағдайына байланысты, яғни тереңдігі және ... ... ... 3 бөлікке бөлінеді. Олар: Солтүстік, Орталық және Оңтүстік. Теңіз түбі бедері күрделі, ол әр түрлі жастағы геотектоникалық құрлымнан тұрады. ... ... 24,3% ... ... Каспий теңізінің 0,5% көлемін
құрайды. Жалпы ауданы - 91942 ... км, ... ... 397 ... км. Мұнда теңіздің тереңдігі 4-10 м-ден аспайды. Теңіз түбінің жер бедері - әлсіз толқынды, ... ... ... ... - ... ... Сор ... өлі Құлтық және Үстірттің батыс жарылымы орналасқан. ... ... ... - ... ... ... ... Каспий Каспий маңы ойпатының бөлігі болып табылады. Бассейннің түбі Еділ, Жайық өзендерінің грунтты шайылымымен толған. Солтүстік Каспийге ... ... ... және Жем ... ... ... ... атырауы бірнеше ағыстарға тілімденген, олар көптеген ұсақ ... ... ... - 140 мың ... км ауданды алып жатыр, суының көлемі 26439 текше км. Орталық Қаспий құрамына 36,4% ... ... ол ... ... 33,9% алып ... Ең ... жері - 788 м, ал орташа тереңдігі - 192 м. Ең терең жерлері ... ... ... Түбінің бедері Солтүстік Каспий бассейнінің бедерінен біршама ерекшеленген. Мұнда шельф, материктік беткей және ойпаттың түбі анық бөлініп көрсетілген. Батыс ... ... тар, ... ... ... ... тар және жарлы болып келген. Шығыс жағалаудың шельфі кең, солтүстікке қарай біршама ирелеңденген беткейлікте. Орталық Каспий ... ... ... ... су асты ... және ... ... орналасқан Апшерон құрлысы беткеймен бөлінген.
Солтүстік Каспийдің жағалауы ... ... ... ... ... Кавказ жотасымен жағалас. Шығыс жағалауы шөлді. Теңіз үстінен Үстірт жарлары, Маңғышлақтың таулы жүйесі, Туарқыра, Құбадақ-Құбасенгір және Үлкен Балқан түбектері ... ... ... ... ... ... көп санды ағынсыз ойпаттар және Қарабұғаз-Гол бұғазы ... ... ... ... ... ... теңізінің қозғалмалы бөлігі. Жалпы ауданы - 148640 ... км ... ... ... 39,3% ... алып ... ... көлемі - 51245 текше км. немесе теңіз су көлемінің 65,6% алып жатыр. Ең ... жері - 1025 м, ал ... ... - 345 м. ... ... ... күрделі - шельфтер, материктік беткейлер, терең ойпаттар және су асты жоталарымен ерекшеленеді. Шығыс бөлігі шельфінің ені - 130 км, ал ... ... 43 км ... ... ... жер бедері әр түрлі қалыптасқан. Баку қаласынан Алят ... ... ... ... ... әрі ... Кура-Араксин ойпаты, яғни Кура өзенінің атырауы орналасқан. Мұнда жағалау ойпатты-аккумулятивті. Мұнда Батыс-Түркмен мұнай-газды облысы орналасқан. Жер ... ... ... ал ... ... сорлар мен тақырлардан тұрады /2/.
Каспий теңізі жеке су торабы ретінде өзінің маңызды гидрологиялық тізбесін құрайды. Бұл тізбе барысында өзінің ... ... ... өзен ... теңіз тереңдігі және түбінің бедері, жергілікті бедер, жағалау сипаты анықталады. Өзен ағысы тимператураның таралу сипаттамасына, ... және ... ... әсер етеді.
- Өзендері. Теңіздің солтүстік бөлігіне ірі ... - ... ... Жем, ... ... ағыс жиынтығы Каспийге ағатын жылдық ағыстың 88% жуығын құрайды. ... ... ұсақ ... ... яғни ... ағыстың 7% -ын беретін Сұлақ, Терек, Қура өзендері құяды. Қалған 5% ағыс Иран өзенінің жағалауынан келеді (Горган, Херад, ... ... ... ... су ... жоқ. ... торы ... Еділ, Жайық, Терек өзендері ғана Каспий теңізіне дейін жетеді, ал Қараөзен, Сарыөзен, Ойыл, Сағыз, Өлеңті, Бұлдырты, ... ... ... ... ... Тұзды көлдер көп.
Мұздық тізбесі. Теңіздің гидрологиялық тізбесінде тереңдік және түбінің бедері маңызды рөл атқарады. Теңіздің терең бөлігінде жазғы уақытта ... жылу ... су ... ... әсер ... ... ... Солтүстік Каспийдің тайыз жерлерінде ауа температурасының төмендеуі нәтижесінде мұздану ... ... ... ... ... ... айының соңында 40-100 см-ге жететін мұзбен жамылады.
Аралдары. 1980 жылға дейін Каспий теңізінде 350 шаршы км ауданды құрайтын 50-ге жуық ... ... ... аса ... Құлалы, Тюлен, Чечень, Артем, Жилой, Огурчинский және басқалары. Аралдардың аудандары теңіз ... ... ... ... ... ... ... деңгейдің өсуіне байланысты көптеген арал аудандары кенеттен қысқартылған, тіпті кейбіреулері теңіз суы ... ... ... ... ... суының түсі көкшіл-жасылдан сарғыш-қоңырға өзгеріп отырады. Судың мөлдірлігі лайлы өзен суы ... ... онша ... тым ... ... орташа температурасы солтүстігінде -140 С, Каспий теңізінің жағалауында -80С. Абсолют минимумы -400 С-қа дейін барады. Қар жамылғысы жұқа ... 4-5 ай ... Жазы ... әрі ... ... орташа температурасы 22-240С. Абсолют максимумы 400С-тан асады. Жылдық жауын-шашын солтүстігінде 250 ... ... 150 ... ... ... Аңызақ желі жиі қайталанады.
Судың беткі қабаты жаз айларында солтүстігінде 24-26ْ С, ... 27-28ْ С-қа ... ... ... солтүстігінің тайыз бөлігі қатады, оңтүстігінде судың температурасы 10ْ С-қа жуық болады.
Орталық және Оңтүстік Каспийдің климаттық ... ... ... ... ... ауа температурасы суық, күн сәулесі жарықтық ауа температурасымен ауысып отырады. Жәй күндізгі ауа температурасы 3-60С. Жауын-шашын ... қар ... ... тез арада ериді, дегенмен қыстың суық қаһарында қар қалыңдығы 10 см жетеді. ... ... ... ... жыл мезгілімен салыстырғанда ылғалды. Көктемнің бірінші жарты айларында түнде суық байқалады. Ал жазы құрғақ, ... ... ... ... ... ауа ... ... (+430С) жетеді, ал түнде +160С төмендейді. Жазда жауын-шашын болмайды. ... ... ... 30%, ... 60%. ... ... айларында ауа температурасы жылы, аспан ашық болады, ал қалған айларында бұлтты, салқын ... ... ауа ... ... түнде керісінше төмен болады. Мұнда жел жиі-жиі орын алады. Ол Каспийдің шығыс жағалауынан соғады, жылдамдығы 3-5 м/с. ... ... ... ... және ... бөліктерінде де жел жиі-жиі болады.
1.3 Маңғыстау өңірінің топырағы, өсімдігі мен жануарлары
Бұрынғы ҚСРО-да ... ... ... тек ... ... ... болатын. Дегенмен ҚСРО құрамына кіретін Қазақстан республикасында жерді бағалау жұмыстары біршама ерте ... ... ... ... Бұл ... 1954-жылғы кезіндегі партиямыздың Ақпан-Наурыз пленумының шешімдеріне сәйкес, ... ... ... ... Азиялық аймағында, соның ішінде Қазақстанның терістік облыстарында ғасырлар бойы бос ... ... ... тың және тыңайған жерлерді астық өндіру үшін ... ... ... ...
1954-1960 жылдары партияның осы шешімдері нәтижесінде бүкіл елімізде 42 млн. ... тың және ... ... ... ... біршама бөліктері Оралдың шығысы мен Сібірде болғанымен негізгі бөлігі ... ... ... ... ... ... тың ... көлемі 25 млн. гектарға жетті, яғни бүкіл игерілген тың жерлердің 60 %-ы Қазақстан үлесіне тиді... Жалпыға белгілі тың игеру жұмыстары өте ... ... ... Сол кездегі одақтық, жергілікті партия тапсырмаларымен қазақ ғылым академиясының топырақтану институты тың және тыңайған жерлерді игеруге таңдап алу үшін топырақтанушылар мен ... ... ... 1954 ... ... жаднама (нұсқаулар) шығарды.
Қазақ ССР ғылым академиясының тоырақтану институтының директоры, республикамыздағы топырақтану ... ... ... ... ... ... корреспондент-мүшесі Ө.О.Оспановтың жетекшілігімен жасалған бұл нұсқаулар ауылшаруашылық министрлігімен бекіп, сол кездегі тың игерудегі алғашқы негізгі ... ... ... (10). ... ... үшін жерлерді ауадан түсетін ылғалмен қамтамасыз етілген ... ... ... ... ... ... Ондай топырақтар болып негізінен екі топырақ зонасы ұсынылды. 1) Орманды-дала және дала зонасы, топырақтары шалғынды-қаратопырақ және ортагумусты ... ... 2) ... даланың аз гумусты (оңтүстік) қара топырақтары мен күңгірт қара-қоңыр топырақтары.
Сол ... ... сай, ... тез ... ... ... осы екі зонадағы негізгі топырақтар агроөндірістік қасиеттері, құнарлылығы жағынан 1954-1955 жылдары игеру үшін төмендегідей 4 категорияға ... ... ...
* ... ... ... жақсы жерлер.
* Жыртуға жарамды сапасы орта жерлер.
* Жыртуға жарамды сапасы ортадан төмен жерлер
* Жыртуға жарамды сапасы нашар ... ... екі ... ... ... ... жақсы топырақтарға негізінен біркелкі жер бедеріне орналасқан зоналық қара топырақтар мен ... ... ... ... ... бұл ... ... көптеген жағдайларда олардың біркелкі орналаспай, басқа сапасыз, зонаралық топырақтардың араласа ... көп ... ... араласа кездесетін таңдақтар болып бұл аймақтарда, негізінен сортаң (солонцы) жерлер орналасады. Егер сортаң таңдақтар жалпы алқаптың 10%-нан аспайтын болса, және ол ... ... ... ... ... ... сортаңдар қатарына жатса, олар игеруге аса көп зиян ... ... Егер ... ... ... ... алып ... олар игеруге көп зиян болып, жердің категориясын төмендетеді. Ал ... ... ... ... және ... ... топырақтың бетіне жақын орналасқан майда сортаңдар болса, бұл алқаптар тіпті игеруге ... ... ... ... да ... ... ... жатады. Сонымен қара топырақты зонада Ө.Оспановтың жүйесі бойынша төмендегідей жер ... ... ... ... ... ... жерлер қатарына мынадай топырақтар жатқызылған:
а) Ортагумусты (кәдімгі) қара топырақтар.
б) Аздап сортаңданған кәдімгі қара топырақтар.
в) Шалғынды - қара ... ... ... шалғынды-қара топырақтар.
д) Сортаңданған және аздап сортаңданған кәдімгі қара топырақтар терең сортаңдармен 10%-ға шейін.
е) Сортаңданған және аздап сортаңданған ... ... ... ... 10%-ға дейін.
2) Жыртуға жарамды сапасы орта жерлер қатарына:
а) Сортаңданған және аздап сортаңданған ортагумусты қара топырақтар терең сортаңдармен 25%-ға дейін.
б) Сортаңданған және ... ... ... қара ... ... ... 25%-ға ... Құмдақ ортагумусты қара топырақтар.
г) Құмдақ ортагумусты қара топырақтар терең сортаңдармен 25%-ға дейін.
3) Жыртуға жарамды ... ... ... жерлерге:
а) Қатты сортаңданған ортагумусты қара топырақтар.
б) Қатты ... ... қара ... ... 25%-ға ... Сортаңданған және аздап сортаңданған ортагумусты қара топырақтар сортаңдармен бірге 25%-ға ... ... ... ... ... сортаңдармен 25%-ға дейін.
4)Жыртуға жарамсыз жайылымдық жерлерге: қатты сорланған зоналық топырақтар мен қатар олардың сортаңдармен ... ... ... ... зонааралық таза сортаң және мол сорланған жерлер мен ... ... ... орын ... ... ...
Тура осындай принциптер құрғақ даланың азгумусты қара топырақтары мен күңгірт қарақоңыр топырақтарды бағалап, ... ... ... ... де ... Есте ... ... тек бұл зонада терістіктен оңтүстікке жылжыған сайын құрғақшылықтың көбейе ... ... ... Сондықтан да олардың жалпы өнімділігінің, соған сәйкес бағаларының да төмендей түсетіні күмәнсіз. ... ... ... тың ... ... алғашқы үш жылы өтті. 1956 жылы Қазақстан тыңы елімізге алғашқы миллиард пұт астық беріп, республика туына бірінші Ленин ... ... ... ... тың ... ... ... жинады. Қазақстан ғалымдары да, оның ішінде қазақ ғылым академиясының топырақтану ... да ... тың ... тәжірибелерді ескере отырып, 1957 жылы терістік Қазақстан топырақтарының сапасын бағалаудың жаңа нұсқасын ұсынды (11). Институт ... ... ... ... бұл жаңа ... тың аймағындағы жерлер сапасы жөнінен төмендегідей 6 топқа бөлінді.
* ... ... ... ... ... ... жарамды сапасы орташа жерлер.
* Жыртуға жарамды сапасы орташадан төмен жерлер.
* Механикалық ... ... ... Игеруге қиын жерлер.
* Игеруге, жыртуға тіпті жарамсыз жерлер.
Келтірілген тізімнен көрініп тұрғандай, бұрынғы бағалау нұсқасына қосымша тағы екі топ ... ... тұр, олар 4- және ... яғни ... ... жеңіл жерлер мен игеруге (жыртуға) қиын жерлер. Бұл топтардың пайда болуы да ... емес еді. ... ... тың игерудің алғашқы кезеңінде жоспарды артығымен орындау мақсатында көптеген жыртуға жарамсыз, механикалық құрамы жеңіл, құмдақ топырақтар да жыртылып кеткені практикада ... ... ... тың ... ... ... да көп өріс алды. Міне сондықтан жаңа ұсынылған топырақты бағалау жүйесінде механикалық құрамы жеңіл топырақтар ... жаңа ... ... ... бұл топырақтарды кәдімгі агротехниканы қолданған кезде жыртуға жарамсыз, оларды жырту үшін ... ... ... ... етіп ... т.б.) ... екені айтылды. Ал игеруге (жыртуға) қиын жерлер қатарына топырақ ... ... ... ... ... ... ... жететін алқаптар жатқызылды. Бұл алқаптарды игеру шынында қиын екені түсінікті. Оларды игеру тиімді болу үшін сортаң, ақтаңдақтарды әртүрлі әдістермен жақсарту ... ... ... ... Міне осы жүйе ... ... тың жерлерін пайдалану көп жылдар бойы жүргізілді.
Жылдар өтіп жатты. Уақытпен ... ... де ... ... да ... ... ... жұмыстар жүргізді. Осы жылдар аралығында топырақтану институтының ғалымдары республикамыздың барлық облыстарының ортамасштабты топырақ карталарын жасап, әр облыс топырақтарының химиялық, ... ... ... талдау арқылы оларды агроөндірістік топтарға бағалап бөліп, сипатталынған облыстық топырақ монографиялар ''Ғылым'' баспасынан жарық көрді. Міне осы ... бәрі 1975 жылы ... ... академиясының топырақтану институтының Ө.Оспанов бастаған ғалымдары Қазақстанның жерлерін түгелдей бағалаудың жаңа жүйесін ұсынды (12). Бұл топырақтарды бағалап ... ... ... ... ... ... ... отырып жасалды. Мұнда жер категориялары, жартылай категориялары, оларға кіретін зоналық топырақтар және ... ... ... ... ... ... ... мен басты пайдалану бағыты жөнінен Қазақстан жерлері 5 категорияға бөлінді.
А - Жыртуға сөзсіз жарамды басым түрде егіншілікке ... ... - ... ... ... ... жерлер;
В - Басым түрде жайылымдық жерлер;
Г - Басым түрде ормандық жерлер;
Д - Ауыл ... да және ... ... да ... болмайтын жерлер.
Сонымен А, Б және В категориялары ауылшаруашылық жерлерін әртүрлі салада пайдалануларына дөп келеді. Осыған қоса Б және В жер ... Б1 және В1 ... ... яғни ... ... ... болатын жерлермен қатар, Б2 және В2 - егіншілікке жарамсыз немесе өте аз пайдаланылатын жерлер бөлінді.
Топырақ жамылғысының ерекшеліктеріне, ... ... ... ... ... мен ... А, Б, В ... зоналық топтарға бөлінді. Осы категориялардағы зоналық топтар топырақтарының сапасы мен ... ... ... ... ... сәйкес агроөндірістік топтарға, топшаларға бөлінеді. Төменде Ө.Оспановтың Қазақстан бойынша келтірілген топырақтарды бағалап топтастырудың жалпы схемасын ... мен ... ... - ... ... түрде жарамды жерлер. Зоналық топырақтардың біркелкі алаптары және олардың басқа ... ... мен ... ... ... ... ... таңдақтары 30%-дан аспайтын болып кездеседі. Негізінен табиғи жағдайларда ауадан түсетін ылғалдармен қамтамасыз етілетін дала топырақтарының жазық алқаптары, тауетегі жазықтары, тауаралық ... ... ... ... ... үшін ... ... пайдалану коэффициенті 50%-дан көп.
Б - басым түрде шабындық жерлер. ... ... ... мен ... ... ... таңдақтар 30 %-дан аспайды. Біртектес сорланбаған, сортаңданған алаптар таңдалып егіншілікке пайдалануға жарамды. ... ... БІ ... ... ... көлемі шамалы, олардың егіншілікте пайдалану коэффициенті 50 %-дан көп төмен. Ал топырақтары күрделі алаптары БІІ - ... ... яғни бұл ... ... егіншілікке жарамсыз немесе өте аз көлемде жарамдыларға жатады.
В - басым түрде жайылымдық жерлер. Негізінен шөл-дала, шөл ... ... ... ... жөнді дамымаған, сорланған, құмды, сортаң топырақтар және құрылымы күрделі кешенді барлық зоналар топырақтары. Мәселен, бұл категорияға ... ... ... ... ... ... мен ылғалмен жартылай қамтамасыз етілген қара-қоңыр топырақтардың 50%-на дейін сортаң ... бар ... ... мен ... ойпаң жерлерінің сапасы жақсы болғанмен жер бедері ыңғайсыз алқаптары жатады. Ескеретін тағы бір жағдай, шөл және шөл-дала зоналарының көп ... ... ... ... ... ... ... жарамды. Бірақ, өкінішке орай, ондай мол жерлерді суаруға су көздері жоқ.
ВІ - бұл ... ... ... да ... ... ... категорияға жататын жерлер болып табылады. Бірақ, олардың көлемі өте аз, ... ... ... су ... ... да ... мелиорация шараларына байланысты. Азда болса бұл категория жерлері арасында ВІІ - жартылай категорияға ... яғни ... ... жарамсыз немесе өте аз көлемде жарамды жайылымдар да орын алады.
Г - басым түрде ... ... ... ... ... ... және ... орманды жерлер, оған қоса өзен бойларындағы тоғайлы ормандар ... Бұл ... ... жерлері шабындық және жайылым ретінде пайдаланылады. Ал шөлдегі бұташалар мен сексеуілді ормандар түгелдей В - категориясына, яғни ... ...
Д - Ауыл ... да және орман шаруашылығына да пайдаланылмайтын жерлер. Бұл категория жерлер қатарына таза сорлар, батпақтар, жылжымалы құмдар, тау жыныстарының көріністері, мұздықтар т.б. ... емес ... ...
А - ... зоналық топырақтар топтары.
* Тұрақты суарылмайтын егіншілік жерлері - орманның сұр топырағы, сілтісізденген қара топырақтар, орманды-дала, таулы-дала, ... және ... ... тау ... ... Салыстырмалы тұрақты суарылмайтын егіншілікті жерлер - құрғақшылығы шамалы даланың кәдімгі қара топырақтары.
* Құрғақтау ... аса ... емес ... ... оңтүстік қара топырақтары.
* Құрғақ даланың тұрақсыз ... ... ... қара-қоңыр топырақтары.
* Құрғақ даланың өте тұрақсыз суарылмайтын ... ... ... Тау ... мен ... ... ... тауларының) суармалы және суарылмайтын егіншіліктегі сұр топырақтары, қара-қоңыр және ашық-қоңыр топырақтары.
* Тянь-Шань аймағындағы таулы-далалы, тау аралығы ойпаттары мен ... ... ... ... ... таудың қара топырақтары мен күңгірт қара-қоңыр топырақтары. Тәлімі тау егістік (богара) жерлері.
Б - ... ... ... Қара ... ... шалғынды, шалғынды-далалы топырақтары.
* Қара-қоңыр топырақты зонаның шалғынды, ... ...
* Құба және ... ... шөл ... шалғынды топырақтары. Көлтабанды ойпаң жерлер мен өзен бойлары.
* Таулы аймақтардың шалғынды және ... ... ... - ... ... ... Шамалы құрғақтау және құрғақтау далалық жайылымдар топырақтары.
* ... ... және ... ... ... ... Шөл-дала зонасының жайылымдық топырақтары.
* Шөл зонасының жайылымдық топырақтары.
* Тау етегіндегі шөл-дала белдеуінің жайылымдық топырақтары.
* Тау етегі мен ... дала ... ... ... ... Таулы жайылымдар, бұған негізінен таулы субальпілік, альпілік белдеулер жатады.
Агроөндірістік топтар мен топтар бөлімшелері. Агроөндірістік топтарға сол ... ... үшін ... ... ... ... бойынша бөлінсе, игеру үшін нақтылы қандай шараларды қолдану қажеттілігіне қарай бөлінеді. Төменде әртүрлі категория, жартылай ... ... ... ... ... мен топтар бөлімшелері келтірілген.
А - категориясы бойынша
* Арнайы ... ... ... ...
а) кәдімгі зоналық агротехника қажет.
б) бөлектенген, арнайы агротехника қажет.
* Топырақты жел эрозиясынан ... ... ...
* ... су эрозиясынан сақтауды қажет етеді.
* Топырақтың сортаңдануымен күресті қажет ...
а) ... ... ... күресу.
б) сортаң таңдақтармен күрес.
5. Топырақ эрозиясымен және сортаңданумен күресу.
6. Суаруды және екінші рет тұзданумен күресу қажет.
Б - категориясы бойынша
Б[І] - ... ... ... жерлер.
* Топырақтың ылғал тәртібі реттеуді қажет етеді.
а) топырақтың артық жербеті немесе жерасты ылғал болған жағдайда.
б) ... су ... ... ... ... және екінші тұзданумен күресу қажет.
Б[ІІ] - егіншілікке өте аз, немесе тіпті жарамсыз жерлер.
* Басым түрде жер бетін жақсартуды қажет ...
* ... ... ... жақсартуды қажет етеді.
В - категорясы бойынша
В[І] - ... ... ... ... ... ... жел ... қорғау қажет.
* Топырақты су эрозиясынан қорғау қажет.
* Топырақтың сортаңдануымен күресу қажет.
* Топырақ эрозиясымен және сортаңданумен күресу қажет.
* ... және ... ... ... қажет етеді.
В[ІІ] - егіншілікке жарамсыз, немесе өте аз жарамды жерлер
* Топырақ бетін жақсартуды қажет етеді.
* ... ... ... ... ...
* ... бетін және күрделі жақсартуды қажет етеді.
Міне сонымен Ө.Оспановтың бұл негізінен суарылмайтын егістіктер мен ... да ... ... ... жерлерді кең масштабта бағалаудың және жерді қажет бағытта пайдалануға жасаған жалпы жүйесі. Бұл материалдарды жер кадастрын жасаған кезде, тікелей ... ... ... ... ... жер ... жасау үшін, яғни топырақты бонитеттеу мен жерді экономикалық бағалау үшін нақтылы топырақ түрлері мен нақтылы эталонды ... ... ... Бұл ... ... ... бастамалар 1968 жылғы Одақта алғашқы шыққан жер кодексіне сәйкес бүкіл елімізде, әрбір одақтас ... ... 1990 ... Одақ ... әр республикалар егемендік алғанда бұл жұмыстар тез өріс алды. Қазақстанда нарықтық экономикаға сәйкес жер кодексі қабылданып, жер кадастры ... Ол ... ... ... ... ... жер бағалаудың жаңа кезеңі. Тәуелсіз алған жылдардың басында-ақ Республикамыздың жер туралы заңы қабылданған болатын. Дегенмен ол ... ... ... болып 1995 жылдың 22 желтоқсанында Елбасымыздың заң күші бар жер туралы уақытша жарлығы шыққан болатын. Жер ... заң ... аса бір ... заңы ... баспасөзде 1999 жылы 22 маусымда және 2000 жылдың 7 ... ... ... жетілдірілген нұсқалары жарияланып, көпшілік талқылануынан, парламент сараптамаларынан өтіп, 2001 жылдың 24 қаңтарында Елбасымыздың қол ... ... ... ... бұл ... да қазіргі нарықтық экономикаға дөп келмейтін тұстары байқалып, көп ұзамай халық назарына үкімет қазіргі әлемдік нарықтық экономикасын сәйкестендірілген Қазақстанның Жер ... жаңа ... ... ұсынды. Біршама пікірталас сараптамалардан кейін Қазақстан Республикасының Жер кодексі көпшілікті қолдауына ие ... ... 2003 ... 20 ... қол қоюымен қабылданды.
Бұл кодекстегі басты жаңалық - ауыл шаруашылығы мақсатындағы пайдаланатын жерлердің негізінен мемлекеттік меншікте болуымен қатар жеке ... ... ... ... (сатылуы). Жер кодексіні талқылау кезінде үлкен дау туғызған, біршама халыққа осы күнге дейін күмәндандырып жүрген мәселе - осы ауыл ... ... жеке ... ... ... ойымызша, бұл мәселеден үрейленетін ештеңе де жоқ. Біріншіден ауыл шаруашылық жерлерінің барлығы сатылмайды, көп болса Қазақстан жерлерінің 10-15 %-ы ғана ... ... ... жеке ... ... ... аласың, алмасаң да аласың деп ешкім сені қинамайды. Сатып алғың келмесе бірнеше жылға жерді мердігерлікке ... алып ... ... сатып алуға алғашқы кезде ақшаң жетіспей жатса оны оншақты жылға созып, бөліп төлеуге де болады. Жеке меншікті де, ұжымдық, ... ... т.б. ... ... ... Қай ... ұйымдастырсаң да өз еркің. Әңгіме жерді жеке меншікке беруде болып тұр. Себебі біздің тарихымызда ауыл ... ... көп ... бойы аса ірі ... ... ... ... Практика көрсеткендей колхоздікі, совхоздікі деген сөз ешкімдікі емес деген сөз. ... оны ... ... жоқ ... ... `'иелі жер - киелі'' деген әдемі сөздер бар, оның мағынасы иесі бар жерді иесі тиімді пайдаланып, қорғап, гүлдендіреді ... ... ... ... да ... дегенде өгіз қара күшім бар'' деген жеке ... жер иесі өз ... ... етіп, тер төгуге аянбайды. Себебі бұл жерден алынған өнім басқа ешкімдікі емес, өзінікі.
Жоғарыда қабылданған республикамыздың жаңа жер кодескіне сәйкес тәуелсіз ... ... ... өз ... ... ... жер кадастрларын жасау қалыптасуда. Себебі жерлерді жеке меншікке беру (сату), ... беру ... ... әр ... ол ... ... қарай әртүрлі. Соған сәйкес, олардың төлемақылары әртүрлі аймақтарда әрқалай. ... екі ... ... ... ... үкіметінің 2003 жылғы 2 қыркүйектегі қаулысына сәйкес жер учаскелері жеке меншікке берілген кезде, мемлекет немесе мемлекеттік жер пайдаланушылар жалға ... ... олар үшін ... ... ... сондай-ақ жер учаскелерін жалдау құқығын сату төлемақысының мөлшерлері берілген 4-қосымша-кестеде жер учаскесінің жеке меншікке құрылыс салуға немесе ... ... ... ... ... қоса алғанда, ғимараттар, (құрылыстар, үймереттер) мен олардың кешендері салынған жерлерді берген кезде, олар үшін төлемақының базалық ставкалары берілген. Ал 5 ... жер ... ауыл ... ... жеке ... ... кезде олар үшін төлемақының базалық ставкалары көрсетілген (18).
1-кесте - Жер учаскесінің жеке меншікке құрылыс салуға немесе ... ... ... ... ... қоса алғанда, ғимараттар, (құрылыстар, үймереттер) мен олардың кешендері салынған ... ... ... олар үшін ... ... ставкалары
Елді мекендер
1 ш.м үшін теңгемен төлемақының базалық ставкасы
Астана қаласы
1180
Ақтау қаласы
717
Ақтау қаласы
145
Ақтөбе қаласы
137
Атырау қаласы
123
Қарағанды қаласы
190
Көкшетау қаласы
114
Қостанай қаласы
123
Жанаөзен қаласы
129
Павлодар қаласы
114
Петропавл ... ... ...
181
Орал қаласы
114
Өскемен қаласы
145
Маңғыстау қаласы
181
Облыс орталығы ставкаларының пайызы
Облыстық маңызы бар қалалар
85
Аудандық маңызы бар қалалар
75
Кенттер.
Ауыл елді мекендер
Далалық орманды, далалық және ... ... ... шөлейт және шөлейт,
тау бөктеріндегі - шөлейт - далалық,
субтропикалық - ... ... елді ... жай, ... жаңа Жер ... ... 1,5 жылдың жүзінде осы заңға сәйкес біршама аса маңызды істер жүзеге асты. 1) Осы уақыттар ішінде ... 41 мың ... ... жері жеке ... ... одан ... 800 ... теңгеден астам қаржы ұлттық қорға аударылыпты. 2) Ауыл ... ... ... кепілге қояр құндылық ретінде қабылдай бастады. Мәселен, өткен жыл көлемінде екінші деңгейдегі банктер ауыл ... 50 ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуге кіріскен үстіміздегі жылдың алғашқы тоқсанының өзінде 92 миллиард теңгенің несиесін бөлген. Бұл жағдай ауылшаруашылығын жоғарғы көтеруге көп үлес ... ... 3) ... ... ... ... 170-ші ... сәйкес келесі жылдың бірінші қаңтарынан бастап жер телімдерін субарендаға беру толық күшін жоймақ. ... ... жер ... ... ... жұмыстары көпшілік облыстарда қазірдің өзінде мәреге жетсе, енді бірқатары аяқталуға таяу. Сонымен бұл жұмыстар жыл бойы ... ... яғни ... ... ... ... бітеді (19).
Қазақстан топырақтарының экологиясы. Қазір ғылыми-техникалық үдеу заманында адам қоғамының барлық тірлігі саналы қимылының нәтижесінде жасалып ... деп айта ... ... ... ... ... ... қорларын пайдаланудағы көрсетіп жүрген енжарлығымыздан, немқұрайлы қарауымыздан анық ... ... ... ... (20) ... ... ... жақсы өмір сүруі үшін (мекендеуі, тамақтық т.б. заттармен қамтамасыз ... дем ... орта ... әр адамға 2 гектардай жер керек екен. Оның 0,6 ... ... ... ... 0,2-сі ... мен ... үшін, ал 1,2 гектары жыртылмай, табиғи күйінде сақталуы керек. Бұл жерлер дем алып, ... ... ... ... экологиялық қалыпта болуына қажет. Ескеретін жай, қазіргі әлемдегі 6,0 миллиард ... үшін ... ... көрсеткіш көптен бері-ақ кеміген. Мысалы жер жүзіндегі әр адамға қажетт 0,6 ... ... жер ... 0,3 ... жер ... ... бұл көрсеткіш әр мемлекеттерде әр түрлі. Соңғы жылдарға шейін бұрынғы орталық Мәскеу ... ... 93%-не ... етіп ... ... республикамыз Одақтың нұсқауымен негізінен шикізат өндірумен шұғылданып келді, ал шикізат өндіру-өндірістің ең "ылас" саласы. Өктемдігі күшті ... 70 ... ... ... жерінің барлық байлықтарының беткі "қаймағын" ғана алып, экологиялық зиянды қоқыстарын қалдырып ... ... ... ... ... ... барлығына жуығы табылғаны белгілі. Халық шаруашылығымызға қажетті барлық қазбалы байлықтар, құрылысқа қажетті ... ... да осы ... ... ... ... ... қойнауында, оның әр түрлі тереңдігінде жатыр. Осы байлықтарды барлау, қазып алу, байыту, тасымалдау кезінде жерімізге ... - ... ... Оның ... ... ... ең "арзан" ашық әдіспен қазып алғандықтан, бұл аймақтардың экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... негізінен кен карьерлері және оларды қазу кезінде кен байлықтарды ... ... ... ... мен тау жыныстарын басқа алаптарға жылжытудан пайда болған құрамы әртүрлі тау жыныстарынан тұратын үйінділер жатады. Бұған байыту фабрикаларынан ... ... жылу ... ... күл мен ... мекенді орындар мен өндірістік мекемелерден тасталынған металл қалдықтары, резиналар, шыны-әйнектер, бетондар т.б. тұрмыстық қоқыс-қалдықтарын қосыңыз. Ескеретін жай, бұл ... ... тез ... ... ... ... жәндік немесе микроорганизмдер жоқ. Сондықтан олар бірнеше ондаған, жүздеген жылдар бойы жатуы да мүмкін. Бұл қалдықтар пайдасыз өнім ... өзі ... ... шөбін өсірмейді, өлі жерге саналып, алқаптың санитарлық жағдайын нашарлатады. Міне сондықтан да өз ... ... ... зиянды әрекеттерімізді өзіміз қолымызбен жақсартып, бүлінген жерлерімізді қайта культивациялап, ал өнімді жерлерімізді ... ... ... ... оның ... ... ... қажет. Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметтеріне қарағанда өндірісіміз бүлдірген жер көлемі санитарлық зонаны қоспағанда 200 мың ... ... жай, ... ... ... ... ... кезде "таза бұзылған" жерлерден басқа әскери-өндірістік кешендерден бүлінген жерлер ... ... ... ... ... ... ... сынау, ғарыш кемелерін көкке ұшырған кездерде бұзылып, зақымданып оның ішінде радиацияға шалынып, "ғарыш" ... ... Бұл ... көп ... құпия болып келгені мәлім. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттар тобы кейінгі кезде анықтағандай, еліміздің "қорғаныс" мақсатына бөлінген жер көлемі 20 млн ... ... ... Бұл ... мақсатындағы объектілердің қазақ жеріне, халқына тигізген және ... да ... ... ... нақтылап есептеу - келешектің ісі. Қынжылатын шындық, Жер планетасында тек Қазақстанда ғана ядерлы-стратегиялық ... ... ... ... ... қажетті шикізат осында табылып алынды, ядролық қондырғылар осында дайындалып осында сыналды, ракеталы-ғарыштық кешендер осында сыналып, осында көзі ... ... ... 40 жыл ... Жалпы Қазақстанда 500-ден астам атом бомбасының жарылысы ... оның ... ... ... ... басқа аймақтарда. Уран кеніштерінің аймақтарында экологиялық жүйенің барлығы да қатты ыластанды. Батыс Қазақстан ... ... ал осы ... ... ... ... Капустин-яр полигондарының қазақ жеріне тигізген зияндары ұшан-теңіз екені даусыз. Семей полигонының табиғатқа, қоғамға ... ... ... атап өту ... ... ... ... сол кездегі Әскери ведомствоның бір сорақы қылмысы туралы бір мысалды айта кетейік. 1953 жылы тамыздың 12 күні ... ... ... ... ... А.Д.Сахаровтың жетекшілігімен дайындалған алғашқы сутегі бомбасын сынау өткізілді. Міне осы сынақ кезінде жарылыс болатын нүктеден жарылыс әсерлерін байқау әртүрлі қашықтықта, ... ... ... ... 42 ... ... ... азамзаттар тәжірибе үшін қалдырылған. Сонымен тәжірибедегі адамдардың денсаулығын зерттеу Одақ тарағанша жалғасқан. Баспасөзде жарияланған соңғы кездердегі материалдарға ... сол 42 ... 1990 ... ... 3-і ғана 1 ... ... еді, қазіргі күндері олар да дүниеден өткен. Бұл мәселенің кезінде аса құпияда болғаны белгілі, тек тәуелсіз алған жылдардан бері біршама ... ие ... Осы ... ... ... адам ... ... қараған Кеңестік Одақ, Қазақстан табиғатына ешқандай мән ... ... ... Бұл ... ... ... ... кеңесі'' (11 ақпан, 1993 ж.) ''Қырық жылға созылған кесел'' мақаласынан алынды (21).
Біздің шамалауымызша ол ... ... ... ... және ... ... Бұл жерлер негізінен Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Жамбыл, Қарағанды, Маңғыстау, ... ... ... және ... ... ... орын алған.
Бұзылған, шаңы шыққан жерлер қатарына жайылым жерлерді де жатқызамыз. Жайылмдардың тарлығынан оларың біркелкі суландырылмағандығынан қыстау мен мал суаратын және елді ... ... ... гектар жайылымдар "тұяқ тесті" алқаптарға айналған. Ауылшаруашылығы айналымына жарамай шыққан жайылымдар көлемі Қазақ ауылшаруашылығы ... ... ... ... ... 15 млн ... ал өнімі көп кеміп, бүлінген жайылымдардың жалпы көлемі 60 млн ... ... ... көп кеміп, бүлінген жерлер қатарына біздер тағы да ауыр ... мен ... ... ... және мұнай-битум қалдықтарымен ыластанған Каспий өңіріндегі жайылым жерлерді де жатқызамыз. Шамамен олардың көлемі 4-5 млн ... ... ... ... ... бұзылған, ыластанған жерлер көлемі республикамызда 85-90 млн гектарға жетеді. Олардың құнарлығын қалпына келтіру үшін әр ... ... ... құнарландыру шараларын қолдану қажет. Бұл шаралардың күрделілігі, мерзім ... әр ... ... ... тағы бір жай, ... ... ... объектілеріне су тасқынынан кейін сайлы-салалы, құм-тасты болып қалған алқаптар және су астынан жаңа босаған жерлер де жатады. Республикамыздағы мұндай бүлінген ... ... ... жұмыстары жайында кітаптың соңғы бөлімінде тоқталмақпыз.
Қазақстандағы дағдарыс аймақтарын айтқан кезде территориясы ... ... ... ... көлі ... ... шамамен жартылай Қазақстанда орналасқан Арал теңізі аймағы, ... ... ... ... ... ... ... апатқа өте қатты ұшырағаны Арал теңізі бассейнінде орналасқан жерлер.
Бүлінген жерлерді қалпына келтіру. ... ... ... байланысты ауыл шаруашылыққа қажетті көптеген жерлер басқа мақсаттарға ... ... ... олар әр ... ... ... жол және ... тораптарын тартуға т.б. мақсаттарға жұмсалуда. Ал өндірісті қарыштатып дамыту үшін көптеген минералды заттарды, құрылыс материалдарды барлау, қазып алу және ... ... ... ... ... ... ... болады. Мәселен, 1970 жыдың басында жер бетіндегі әрбір тұрғынға шаққанда орта есеппен жыл ... жер ... 20 ... әр ... минерал мен тау жынысын қопарса, қазіргі кезде әр адам үшін 30 тоннадай минерал мен тау жыныстарын ... (29). ... жер ... ... ... көп ... тек 2%-дайы ғана пайдалы мүқтаждыққа жұмсалады, қалғаны табиғатқа "ұнамсыз", "сіңімсіз" түрде ... Бұл ... ... ... көп ... ... ... пайдалы жерлерді басып қалып, пайдасыз етеді. Сондықтан мұндай жерлер көп ұзамай қайта ... ... ... асуы ... Себебі бүкіл әлемдегі сияқгы біздің елімізде де жылдан-жылға халық саны үдемелеп өсуде. Адам ... ... ... ... киімдік заттарға мүқтаждығы, талғамы жылдан-жылға аспаса, кемімейді. Жер-Ананы пайдалануға негізгі бағыт - әр гектар жерді тиімді пайдаланып, ... мен ... ... ... ... пайдалана отырып, егістіктердің әр гектарынан түсетін өнімді арттыру, жерді талан-тараждықтан сақтау. Жерді тиімді пайдаланудың бір жолы - осы ... ... ... ... ... ... келтіріп культивациялау (рекультивация), құнарландыру.
Баршаға мәлім, соңғы жылдары үкіметіміз біздің ... ... ... - ... тиімді пайдалану, оның құнарын арттыру, оны дұрыс пайдаланбаған мекемелерге ... ... ... ... ... ... 1993 жылы ... жер туралы заңы қабылданса, Қазақстанның жаңа нұсқадағы жер кодексі 2003 жылы ... Бұл ... ... жерді жарақаттаған мекемелер, қазба-байлықтар алып болған соң, көп ұзамай өз қаражатымен бұзылған жерлерді қайта культивациялап, қалпына келтіруі ... ... ... бұл ... ... әлі жөнді қолға алынбай келеді.
Жерді қайта культивациялауда ... ... ... ... ... ... кейбір жерлерінде жап-жақсы жетістіктері бар. Біздің республикамызда кезінде ... ... бос ... кен ... тау ... ... жылу ... шығарылған күлдер, тағы басқа әр түрлі қоқыс-қалдықтар, үйілген жарамсыз жиындылар көп-ақ. Бұл аймақтар табиғатқа адам қоғамының ... ... ... ... шөп өспейтін болған соң, олар желге ұшып, суға ағып, аймақты былғайды. Мұндай ... ... ... мен ... ... ... ... кездеседі. Соңғы есептеулерге қарағанда, Қазақстанда мұндай өндіріс бүлдірген жер ... 200 мың ... Оның ... ... бұрынғы автомобиль жолдары, түсті металл, құрылыс т.б. министрліктерінің үлесіне тиеді. Ал бүкіл ТМД-да мұндай ... ... ... 2 млн ... ... ... осы күнге дейін "жарақат" жерлерді қайта культивациялап, қалпына келтіру әлі де жақсы жолға қойылған жоқ. Бұл бұдан әрі созуға болмайтын, ... ... ... ... ... ... ... бүкіл республика көлемінде жөнді қолға алынбағанмен, бұл мәселені өз инициативаларымен қолға алып, шұғылдана ... ... бар. Оның ... ... жетістіктерге жеткендердің бірі - Қарағанды көмір өндірушілері. Көмір шахталары бар алқаптарда террикондар - ... ... ... ... ... ... қалдықтары аралас бос жыныстардан түратын үйінділер кездеседі. Бұлар қалаға жақын жатып, кейбіреулері тіпті жанып, ... ... ... ... ... ... Оның ... құрылысқа, ауыл шаруашылығына қажетті қымбат жерлерді істен шығарады. Мұндай террикондар саны ... ... ... ... ... астам болатын. Террикондар астындағы және санитарлық аймақты қоса есептегенде, 7000 гектардан астам жер пайдасыз жатқан. Кейінгі кездерде Қарағанды көміршілері бұл ... ... ... ... ... Көптеген жылдар үйілген тау жыныстары қолдан жасалған ойпатты жерлерді немесе табиғи жағдайда кездесетін сай-саланы тегістеуге, жол құрылысында, жол ... ... ... ... ... Тау ... босап, тазаланған және қолдан тегістелген жерлерге топырақ ... ... көк ... ... ағаш пен ... егіліп, отырғызылып, ауа тазарып, қаланың сәні жақсаруда. Жүзден астам террикондардың басым бөлігі ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы институты топырақтану кафедрасының оқымыстылары ғылыми-әдістемелік көмек көрсетіп келеді.
Біздің республикамыз - үлкен құрылыс алаңы. Оған көп ... ... ... Сол ... ... ... оны ... алып, пайдалану кезінде жерге көп жарақаттар салды, әсіресе құрылыс материалдарын өндіру министрлігінің әр ... ... зор зиян ... ... ... ... "емдеу" мәселесіне алғашқының бірі болып кіріскен де осы министрліктің мекемелері.
Министрлік жанында кезінде жерді қайта культивациялау жөнінде тәжірибе-әдістеме ... ... ... бері жемісті жұмыс істеген еді. Бұл бөлімнің жерді қайта культивациялау жөнінде алғаш жасаған жобалары ... ... ... ... цемент заводы бүлдірген, көлемі 30 гектардай топырақ карьері қайта жақсартылып, бұрынғы иесі Сайрам ауданының Ленин ұжымшарына қайтарып берілді.
Бүлінген ... ... ... ... ... министрлікте баршылық, алайда іс жүзіне асуы баяу жүргізілуде. Себебі бұл жұмыс әлі де сыннан өтуді қажет етеді. ... ... ... ... ... ... ... жағдайына, яғни жердің құнарын кемітпей, бүрынғы қалпына келтіру деген сөз. Ол үшін қазылған, құнарсыз карьерлер тегістеліп болғаннан кейін оның бетіне ... ... ... ... ... ... негізгі түйіні осы, төсейтін құнарлы топырақ қабаттары көпшілік жағдайда табыла ... ... ... ... ... ... карьерлердің көбісі ескі. Ал соңғы уақыттарға шейін карьерлер қазудан бұрын топырақ қабаттары алынып, оларды жерді қайта ... ... үшін ... сақталған емес. Табиғи жағдайда ғасырлар бойы түзіліп, пайда болатын ... ... ... бар, ең ... қабаттары кезінде өзіміздің қателік жасап, ескермеуімізден рәсуә болып, үйінділер астында қалған. Ал қазір керек кезінде оны табу өте ... ... жер ... ... жер ... бұзушы мекемелер алдын ала құнарлы қабатты бөлек алып, жерді қайта культивациялауға дейін сақгау қажеттігі айтылған. Демек, ... ... ... ... қайта культивациялау көп оңайға түседі деген үміт бар.
Қазіргі кезде республикамызда ... ... ... ... ... топырақтың құнарлы қабаттары сақталмаған жағдайларда өткізілуде. Мұндай жағдайда құнары жоқ немесе құнары өте аз топырақтың ... ... ... құнарлануға бейім ұнтақталған, таза тау жыныстанрын пайдалануға тура келеді. ... тау ... ... ... аз жер ... ... қабаттарында ештеңе өсіп жарытпайтыны белгілі. Сондықган оны ауыл шаруашылығымызға пайдалану үшін құнарын арттыру керек. Ол үшін бұл жерлерге әр ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктерді таңдап өсіру керек. Бұған культивациялауға пайдаланылған тау жыныстарының ... ... көп әсер ... Мәселен, тау алқаптарында тараған лесс және осыған тектес тау жыныстары көп жағдайда ... ... ... мен ... ... ... өсуіне жарамды. Ал кей реттерде топырақтың құнарлы қабаттары сақталып қалады, бірақ оның көлемі қайта культивациялауға ... ... ... ... Бұл кезде топырақты жұқалау етіп төсесе, кейбір өсімдіктерге онша көп зиян келмеуі ... Осы ... ... өндіріске енгізбей тұрып, тәжірибе жүзінде алдын ала ... алу ... ... ... ... ... Мәскеу төңірегінде жүргізілген. Қазақстанның өзінде жер, климат жағдайларының әр түрлілігінен бір жерде жүргізілген тәжірибе, ... ... ... ... бере ... Сондықтан Казақстанның әр түрлі топырақ-климат жағдайларында бұл бағытта тәжірибе жүмыстары жүргізілуі тиіс.
Мұндай дәлелді тәжірибе жұмыстарынсыз өндіріске жерді қайта культивациялау ... ... ... көп қаржысын негізсіз жұмсауға әкеп соғады. Ондай жобалар іске асудан бұрын ... ... ... тәжірибе жүзінде шешіп, ғылыми түрде негіздеп, жобаға енгізу керек.
Бұл бағыттағы ғылыми-тәжірибе жүмыстары Қазақстандағы жерді қайта культивациялау жұмыстарының пионері болып отырған ... ... ... өндіру министрлігі мен ғалымдардың бірлескен істерімен басталған болтаын. Ақтау ның тау алқабындағы суарылмайтын, бүлінген жерлерді кайта культивациялағанда егілетін егістерді сынау ... ... ауыл ... ... ... жүргізсе, Оңтүстік Казақстан облысының тау етектеріндегі бүлінген ... ... ... егуге қажетті дақылдарды сынау, әр түрлі тыңайтқыштар ... ... ... ... ... ... ... Соңғы жылдары кезіндегі Түсті металдар министрлігінің өтініші бойынша мұндай жұмыстар ... ... ... Алтайда жүргізілді. Топырақтану институты мен Орталық ботаника бағының ... бұл ... ... ... ... ... өткізуде.
Бүлінген жерлер Қазақстанның оңтүстік немесе шығыс облыстарында ғана емес, басқа да облыстарда да ... ... ... тек ... материалдарын өндіретін және түсті металл министрліктер мекемелері мен Қарағанды көміршілері ғана емес, ... ... ... Бұл ... бұдан әрі төзуге болмайды. Әңгіме Үкіметіміздің жер туралы арнайы қаулылары мен заңдарын бұлжытпай орындауға келіп тірелді.
Топырақты тыңайту ... ... ... мол өнім алу үшін ... ... ... ... және органикалық заттар жеткілікті болуы шарт. Әдетте топырақтың қай жерде орналасуына және басқа табиғи жағдайларға қарай оның құрамында өсімдіктер тіршілігіне ... ... ... қоры ... ... олар жыл ... егілетін өсімдіктердің өсіп-жетілуінен, түскен өніміне қарай жұмсалып, белгілі мөлшерде кеміп отырады.
Егістіктердің топырақ құрамынан қаншалықты мөлшерде қоректік заттар ... мына ... анық ... ... Мәселен, жүгерінің гектарынан 600 центнер көк балауса жинау үшін өсімдік өсіп жетілу дәуірінде жерден 150 кг ... 70 кг ... 200 кг ... тұздарын алады. Ал қант қызылшасының әр гектарынан 400 центнер тәтті тамыр алу үшін қызылша өзінің вегетация кезеңінде ... орта ... 160 кг ... 60 кг ... 260 кг ... сіңіреді екен (31). Өнім бұдан жоғары болған жағдайда өсімдіктердің жерден алатын ... ... ... де арта ... Егер ... ... тұрақты әрі жоғары өнім алғымыз келсе, онда қосымша тыңайтқыштар енгізу қажет. Егістікке тыңайтқыштарды топырақтағы минералдық және ... ... ... ... ... ... ... қарап енгізеді.
Бұл жөнінде республикамыздың барлық облыстарында жүмыс істейтін агрохимиялық лабораториялардың қолғабысы үлкен. Бұл лабораториялардың қызметкерлері облыстардағы барлық ұжымшарлардың егіс ... ... ... жасап, әрбір шаруашылық басшыларына қай жерге қандай тыңайтқыш және қандай мөлшерде енгізу туралы ұсыныстар береді.
Республикамыздың білім министрлігі - Ғылым ... ... ... Топырақтану институты қызметкерлерінің көп жылдық жүргізген агрохимиялық зерттеу жұмыстары мынаны ... ... ... ... ... жағдайдың өзінде калиймен жақсы қамтамасыз етілген. Калий тыңайтқышын тек картоп пен қызылша үшін ... ... ... барлық топырақтары фосфорлы тыңайтқыштарды керек етеді. Сондықтан оны барлық егістіктер үшін ... ... жөн. ... ... ... ... тыңайтқыштар ауадай қажет.
3. Қазақстанның топырақтары азотты тыңайтқыштарды да көп қажетсінеді. Әсіресе олар оңтүстік облыстардың суармалы техникалық дақылдар мен суармалы ... ... ... ... үшін өте ... ... ... микроэлементтермен - жылжымалы бормен және марганецпен қамтамасыз етілген. Жылжымалы бордың Каспий маңы ойпатында мөлшерден артық екендігі анықталды. ... мен ... ... ... болса, мыс орта мөлшерде кездеседі. Кобальт Қазақстанның барлық жерінде мөлшердегіден аз. Тәжірибе ... ... тек қана ... ... ... ғана ... ... қатар микротыңайтқыштарды да қажетті мөлшерде енгізу егістіктің өнімін едәуір арттырады, сондай-ақ ... ... әсер ... ... әсіресе фосфор тыңайтқыштарын өндіруде республика ТМД-да алдағы орында. Бұған Жамбыл облысының Қаратау ... ... ... ... істейтін Жамбыл суперфосфат зауыты, Маңғыстау фосфорлы тұздар зауытының үлесі мол. Сондай-ақ фосфор зауыты Ақтөбеде, фосформен қоса азот, калий ... ... ... соңғы жылдары Маңғыстауда, Степногорскіде іске қосылды.
Минералды тыңайтқыштарды сөз ... ... үш ... ... ... калий) басқа өсімдік тіршілігіне өте аз мөлшерде болса да, ... ... ... да айта кету ... ... ... бұл ... жетіспейтіндері мырыш, молибден, кобальт екендігі ... ... Осы ... ... ... мал жайылымдық жерлерге қолдан енгізген жағдайда, егістіктің өнімі, ал жайылымдағы ... ... ... болады. Қазақстан агрохимиктері бұл салада әлі де ізденіс үстінде.
Біз жоғарыда тек минералды тыңайтқыштар туралы сөз еттік. Ал негізінен егіс ... тек ... ... ... ... ... ... басқа түрлері де көп әсер етеді. Бұл тыңайтқыштар органикалық тыңайтқыштар, ... бір түрі ... ... және ... ... ... бөлінеді. Органикалық тыңайтқыштардың көп тараған түрлері малдың көңі, көң садырасы, құс ... ... ... ... ... ... ... немесе кешенді тыңайтқыштар деп те атауға болады. Себебі оның құрамында органикалық заттардан басқа азды-көпті минералды заттар да бар. ... ... бір түрі - ... айтылғандай, жасыл тыңайтқыштар. Жасыл тыңайтқыштар немес сидерация деп, ... ... ... ... көп талап етпей, өніп-өсіп жақсы өнім беретін көпжылдық, не біржылдық шөптерді өсіп-жетіліп тұрған кезінде тамырымен қоса жыртып тастауды айтады. ... бұл түрі ... ... және ... ... ... құрамы жеңіл топырақтарды (құмдақ) органикалық заттармен байыту үшін қолданылады. Бактериялы тыңайтқыштар өзінің атынан-ақ ... ... тірі ... ... Оның ... жоғарыда айтқанымыздай, топырақ түзу процесіне, оның құнарлылығына микроорганизмдердің, оның ... ... ... өте ... ... ... бактериялар түрлері бұршақ тұқымдас өсімдіктер ішінде (тамырында) түйіртпекті (клубни) болып өсіп ауадан бос азотты өз денесіне жинап, топырақтың тыңаюына көп ... ... ... ... ... заттарды да ыдыратып, оны өсімдіктер үшін сіңімді ... ... ... да осы ... Табиғи жағдайда көбінде топырақ микроорганизмдері топырақта өзінше өсе бермейді. Осы жағдайларды ... үшін ... ... ... ... ... азотбактерин мен ... т.б. ... маңы ... ... және ... аймақтарды қамтиды. Сортаң бозғылт қоңыр және қоңыр топырақ сипатты сор мен сортаң кең ... ... ... көбінесе жеке жоталар мен өзен байларында қақ, сорлар, құмды аудандар бар. Топырақ палеогеннің аяғында басталған құм аралас сазды шөгінділерінен ... ... ... беті - ... ... төмен жатқан жазық. Бірақ мұнда тұз күмбездері ұшырайды, солтүстік бөлігіне қарағанда тұзды сорлар, қақтар көбірек. Солтүстігінде жусанды бетегелі, оңтүстігінде ... ... ... басым. Каспий ойпаты өзінің табиғат ескерткіштерімен, фаунасы мен флорасымен ерекшеленеді. Мұнда ... 945, ... 64, ... 414, ... 100 астам түрі кездеседі. Теңіздің солтүстік бөлігі жануарлар ... мен ... ... бай. ... жануарлардың 2 мыңға жуық түрі ( оның ішінде омыртқасыздар- 1069, омыртқалылар- 415, паразит жануарлар- 325) тіршілік етеді. Теңіз фаунасының негізін ... ... ( ... 60%-і, ... 80%-і, ... 50%-і ) құрайды.
Каспий теңізінде балық аулау кәсібі жақсы дамыған. ... ... ... ... ... көксерке, сазан, килька көп ауланады. Каспий теңізі қара уылдырық өндірілетін су айдындары арасында дүние жүзі бойынша алдыңғы орындардың ... ... ... ... ... ... Теңізде бекіре тұқымдастарының 5 түрі тіршілік етеді. Дүние жүзілік қордың 70%-ы осы Каспийде. Кәсіптік балықтардың 76 түрі кездеседі. Каспий ... ... қоры 2,9 млн. ... ... оның 40%-і ... ... бөлігінің үлесіне тиеді.
Солтүстік Шығыс Каспий аумағында құстардың 278 түрі кездеседі. Соның ішінде Қазақстанның және Ресейдің "Қызыл ... " ... өте ... ... ... қарабай, сары құтан, бұйра бірқазан, т.б бар.
Каспий ойпатында өсімдіктің 88 тұқымдас, 371 туысқа бірігетін 945 түрі өседі. Соның ... 357 түрі ... ... өсімдіктерге жатады, 6 түрі- Қазақстанның "Қызыл кітабына " енгізілген.
Каспий маңы ... ... ... ... ... - ... және әлеуметтік-экономикалық геожүйелерді, олардың құрылымын, байланысын, динамикасын, кеңістік пен уақыттағы тіршілік етуін, географиялық білімдер мен мәліметтер банкісі негізінде компьютерлік белгілеудің ... ... ... мағынасы болып географиялық ортадағы кеңістік-уақыттағы ақпараттар ағыны табылады. ГАЖ-дың ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта ғылымдар жүйесінде ГАЖ өзіне лайықты орнын алуда. Оны географиялық зерттеулерді ақпараттандырудың мақсаты мен міндеттерінен көруге ... ... ... бірі - - ... географиялық ақпараттардың синтезі мен талдауының көптеген орындалуына көмектесетін алгоритмдер мен бағдарламалық құралдарды құрудағы, географиялық ... ... ... ... географияны, информатиканы, ақпараттар жүйелер теориясын біріктіре отырып, картография және басқа ғылымдардың тоғысқан ... ... ... Ол ... әдісі ретінде жүйелік тұрғы негізінде электронды есептеу техникаларының ең жаңа жетістіктерін қолданып құрылған жүйе.
Каспий маңы ойпатының ... ... ... барысында ArcGIS геоақпараттық программалық өнім қолданылды. Карта құрастыруда ең ... ... ... Spatial Analyst ...
* Spatial Analyst ... ... осы территорияның 1:500000 масштабтағы топографиялық қартасынан биіктік белгілерін нүктелік қабатқа түсіреміз, барлық биіктік өлшемдері мәліметтер базасында тіркеледі.
* 1:500000 ... ... ... ... ... ... векторланып, барлық өлшемдері мәліметтер базасында тіркеледі.
* Негізгі гидрографиялық торлар (өзендер) сызықтық қабатта векторланып, барлық өлшемдері мәліметтер базасында ... ... су ... (көлдер, теңіздер) полигондық қабатта векторланып, барлық өлшемдері ... ... ... Осы ... ... Spatial Analyst ... ... арқылы территорияның жер бедерін бейнелейтін растрлық сурет алуға болады. Алынған растрлық ... ... ... ... ... ... территорияның жер бедерін бейнелейтін векторлы-полигональды қабат аламыз. Карта масштабына сай ... ... ... ... ... ... ... нүктелік қабат және мәліметтер базасы (атрибуттар кестесі)
3-сурет. Горизонталь сызықтары бейнеленген сызықтық қабат және мәліметтер базасы (атрибуттар кестесі)
1143003302000
4-сурет. Гидрографиялық тор
2-кесте. ... маңы ... ... сандық картасының мәліметтер базасының құрылысы.
Қабаттың аты
(ArcGIS бағдарламасында)
Геомет-
риялық типі
Қабат атының мазмұны
Катего-рия
Мағынасы
өзендер
көлдер
НП
Шекаралар
рельеф
сызық
полигон
нүкте
сызық
полигон
Гидрографиялық өзен торлар
Тұйық сулар (Каспий теңізінің батиметриясы)
Елді-мекендер
Мемлекеттік шекара
Жер бедері
1
2
3
1
2
3
4
5
1
2
1
2
3
4
5
6
7
ірі өзендер ... ... ағын ... ... ... ... ... өлшенген биіктіктердің шкаласы
төмен - (-100)
-100 - (-50)
-50 - 0
0 - ... - 200
200 - ... - ... ... ... ... физикалық-географиялық ерекшелектері
2.1 Маңғыстау өңірінің ладшафтарының дамуы
Рельефті, геологиялық құрылым, ... ... ... ... орта алып жатыр. Ол тау жыныстарды, минералды ... ... және ... геоморфологиялық ерекшеліктерін қамтиды.
Тауар - ақша қарым - ... ... ... ... негізгі түрі минералды шикізат ресурстары, пайдалы қазбалар нақты потенциалына ... олар ... ... бағаға ие бола алады.
Пайдалы қазбалардың қоры, зерттеу дәрежесіне, сандық анықтығы бойынша категорияларға бөлінеді:
А - қор ... мен орын ... ... ... кен ... - қор көлемі мен орын ... ... ... - ... ... есептелінген қорымен
С2 - алдын ала бағаланған қорлар
Бұл қорлардың ... ... ... ... ... целесообразно, басқа қорды забалансовые - тиімді пайдаланбайды, сол себептен перспективный.
Пайдалы қазбалар кендерін эксплуатациялау, жерді алумен ластау, ... ... ... ... ... ... ... ландшафт құрамдарының өзгеруіне әкеліп соғады.
Минералды шикізат ресурстардың табуы мен реализациялау экологиялық бизнестің бөлімі және де ... ... ... және ... металлдар қалдықтарын жинау мен қайта өңдеу экологиялық маркетингтің пайдалы түрі.
Ландшафты геоморфологиялық ... білу ... ... ... өте ... ... ... тұрмыстық құрылысқа участкелер сайлау, инженерлік, геологиялық, геоморфологиялық (рельеф биіктігі, бұрыш қыйылысы) зерттеулер ландшафтың экологиялық маркетинг сферасын құрайды. Тұрғын үйлер, ... ... ... ... ... экологиялық маркетингтің саласы.
Бұзылған жерлерді рекультивациялау - осы сфераға жататын экологиялық қызметтің бір ... ... ... ... ... яғни ... ауа, жер ... жер асты суларды гидроклиматогенді орта қамтиды. Экологиялық маркетингтің субъектісі - жер беті, жер асты суларының сандық, сапалық көрсеткіштері. ... ... ... ... ... ... ... аймағының ауасының сапасымен анықталады. Айтар болсақ, автожолға жақын тұрған ... ... ... үйдің нарықтық бағасы әртүрлі болып келеді.
Су ресурстарының бағасы су - ... ... ... ... ауыл ... ... су ... көлемімен анықталыналады. Судың сапасы химиялық құрамы, тұздар, температурасымен сипатталынады. Осыған ... ас су ... ... ... жүйелері мен технологиялар дайындау, тазалау құрал-саймандарын құруын талаб етеді. Су ... ... ... ... ақша ... талап етеді, сол себептен экологиялық маркетингтің бір саласы су сапасын жақсартудын арзан және ... ... ... ... ... ... ... ұстау, суды тиімді пайдалану, су ресурстарын қорғау - экомаркетинг сферасына ... ... және ас ... ... кені ... ... қасиеттерге ие. Жұмыс орындар, тұрғын үйлердегі атмосфералық ауа сапасын бақылау экологиялық ... ... бір ... ... ортаның ластануын болдырмайтын профилактикалық шаралар: өндірістік, тұрмыстық зонирлеу, территорияларды көғалдандыру, суды қайта екі қайтара қолдану, өндірістік технологияларды дамыту.
Ландшафтың жер-топырақ орта ... ... ... Ландшафт құрамының негізгі құрушысы педосфера, яғни топырақ ортасы. Биотикалық және абиотикалық орта аралығында топырақ орталық орын алып отыр. Сол ... ол ... ... ... ... ауыл ... ... құрылымында маңызды рольге ие. Өнімділігі, әртүрлі сапасы бойынша жер-топырақ ресурстары ... ... ... және ... ... ... бола ... нарықтық қасиеттермен анықталған бағаға ие.
Топырақ температурасы, ылғалдылығы, ... ... ... ... ... ... маркетингтің негізгі көрсеткіштері болып табылады. Жер, топырақ ресурстары жағдайының көрсеткіштері адам әрекетімен ... ... ... ... Жер ... өндірістік құрылыс, жол трубопровод, электр сызығын салу, су қойма, пайдалы қазбаларды ашық ... ... әсер ... ... болып, жер изъятиясы болады. Табиғи комплекстен жер алу ... ... ... және ... ... ... ... соғады.
Экологиялық маркетингтің маңызды сферасы - жер өнімділігін сақтап қалу. Топырақ-жер ... ... ... ... бонитетімен анықталады. Бонитет дегеніміз өнімділіктің суммалық көрсеткіші, яғни жер сапасының салыстырмалы сипаттамасы.
Топырақ бонитетінің негізгі критерийлері оның өнімділігі, ауыл шаруашылық ... ... ... факторлары есебі. Жер бөліктерінің бағасы орналасу ыңғайлылығы, шаруашық игерілгендігі анықталынады. Қалаға, транспорттық магистральға, сумен қамтамасыздандыру ... ... ... ... ... ... ақысы болып жер рентасы, аренда үшін ақы. ... ... ... ... ... экологиялық сапасын көбейту мен сақтауға бағыталған экологиялық қызметтер көп, соның ішінде топырақ мелиорациясын атап ... ... деп - ... ... ... ... ... топырақ құру жағдайларын жақсартуға бағытталған шараларды айтамыз.
Ол топырақтың физикалық күйін жақсарту су, ауа, жылу режимдерін реттеумен жүзеге ... ал ол өз ... ... ... ... етеді.
Топырақтың химиялық мелиорациясын айтып өтсек, топырақтың химиялық, физикалық қасиеттерін жақсарту мақсатпен әртүрлі химиялық заттар қосу арқылы іске асады.
Минералдар және ... ... ... ... ... көтеріледі.
Бұзылған жерлерде рекультивациялаумен қайта көтеру шаралары, техногенді әсер нәтижесінде бұзылған жер топырақ ресурстарын қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... тірі ... күрделі бөлігін қамтиды, соның ішінде өсімдік, жануар әлемімен ... ... ... ... табиғатты қорғау шараларының маңызды объектісі болады. Өз кезегімен экологиялық бизнесте де үлкен мәнге ие. Бірақ та биотаның кейбір элементтері табиғатты ... роль ... Сол ... ландшафты экологиялық маркетинг құрамына қатыса алмайды (қорғалатын ... ... ... ... ... ... ... ландшафт биомассасын атап кетсек болады, яғни бәрі тірі организм салмағы көлемі бірлігіне келетін биомассаның сандық ... ... ... ... ... шабындық-жайылымдықтардың өсімдік массасының биоөнімділігі экологиялық нарықта товар түрінде өтеді.
Өсімдік әлемінің маңызды бөлігі - ... Ол үш ... ... су ... ... емдік, қорықтар мен ұлттық парк орналастыру.
2. тұрғындардың тығыздығы жоғары жерлер, транспорттың қалың жилігі.
* эксплуатационды маңызы бар көп орманды ... ... ... нарықтық сипатамаларына көлемі, ағаш саны, өнімділігі кіреді.
Орман мен орман өңдеу өнеркәсіп - табиғатты пайдалану экономикасының маңызды саласы.
Ландшафтың ... орта ... ... ... маңызды бөлігі - кәсібі бар ресурстар.
Аңшылық кәсіб - жабайы аңдарды ату мен ... аң ... ... мен ... ... ... ... жеміс-жидек, саңырауқұлақ, жаңғақ дайындау мен өткізу. Емдік қасиеттері бар өсімдіктерді ... мен ... ... сферасында бұзылған геожүйелерді қайтадан қалпына келтіру мен реабилитациялау жатады.
Өсімдік пен жануарлардың жаңа ... ... ... ... ... яғни жануарлардың бір түрін жаңа орынға кіргізіп, ... яғни ... ... ... ... ... ... әкеліп, орналастыру, ареалын кеңейту.
Әуесқой ауыл шаруашылық пен балықшылық балық ұстау, аң атуға ... ... оған ақы ... Бұл ... ... аң мен ... ... болады.
Өсімдіктер мен жануарлардың экзотикалық түрлерін өсіру саласы бар.
Ландшафтың биотикалық ортасы қорғалатын табиғи аймақтарда да қамтиды, бірақ олардың экологиялық ... ... ... Бұл объектілерді коммерциялық әрекетке жол бермейді. Олардың негізгі мақсаты: биоәртүрлілікті сақтау, фауна мен флораны ... ... ... ... ... бар ... сақтап қалу.
2.2 Маңғыстау өңірінің ладшафтарына геоэкологиялық тұрғыдан сипаттама
Қала ландшафты қандай да бір ... ... ... ... ... ... Олардың өзгеру деңгейі мен сипатын анықтау үшін, урбандалған территориялардың экологиялық жағдайын зерттеу кешенді түрде жүргізілуі керек. Сонда ғана ... ... ... ... ... Осындай бағалаулардың негізгі бағыты табиғат жағдайлары арасындағы әрекеттерді қала территориясын шаруашылықта қолдану сипатын және адамның қоршаған ортаны сақтау ... ... ... Ол үшін келесі шараларды жүзеге асыру қажет:
* Урбожүйе экологиялық жағдайын анықтайтын табиғи компоненттерді экологиялық талдау;
* Урбожүйелерге экологиялық әсер ... ... ... ... ... жеке ... экологиялық дестабильділігі бойынша урбожүйе экологиялық жағдайын талдау;
* Урбожүйелер құрайтын табиғи-антропогендік деңгейлерін кешенді кеңістіктік талдау;
* Зерттелетін аймақтардың геоэкологиялық жағдайларын кеңістік бойынша ... ... ... ... мен ... ... құру [6].
Осылайша геоэкологиялық талдау ортаның әр компоненттінің өзгерісін көруге, қалалардың экологиялық жағдайын талдау мен бағалауға көмектеседі. Қоршаған ортаны ... ... мен ... ... ... анықтаған жөн.
Әрбір қала өзгерген табиғат ... ... су, ауа, ... пен өсімдік жамылғысы және т.б. Сондай-ақ, климаттық және бедер сипатымен ... ... ... ... деңгейін және ластану сипатын зерттеп, анықтамайынша, зерттелетін нысанның толық, біртұтас геоэкологиялық жағдайын, өзгеру динамикасын анықтау және геоэкологиялық ... ... ... ... ... ... қоспалар, яғни онда қатты және сұйық заттардың таралуы және газдардың болуына байланысты өзгеруі ауа ластануы деп аталады. Басты ауа ластағыш ... қоса ... екі ... күл, ... шаң), ... аэрозольдар және мыс, никель, кобальт, қорғасын және т.б металдармен ластанады.
Атмосферадағы ластаушы заттар өздерінің пайда болу ... ... яғни ... ... ... көздерінен түскен және II-ретті, яғни ластаушы заттардың ауадағы химиялық, ... және ... ... ... ... ... қоспалардың таралуы мен шашырауы. Жалпы қоспалар санынан ... ... ... ластағыштардың 98 пайызы бес ең кең таралған заттарға тиесілі: күкірт екі оксиді, ... ... ... оксиді, азот оксиді, көмірсутек. 2 пайызы ерекше қоспаларға келеді. Аз мөлшерде болса да олар улы, ... ... ... ... ... ... шаршы шақырымға дейінгі жерлерді алады. Сондықтан атмосферада зиянды заттардың ... ... және ... ... үдерістер өз әсерін тигізеді. Атмосфера ластануына өз үлесін тигізетін атмосфералық құбылыстар: жел, оның бағыты мен жылдамдығы, температура және оның ... ... ... ... радиация және т.б. айтуға болады.
Зерттеулер нәтижелері бойынша қала ауа бассейнінің ... ... жел ... ... үлкен, оның тазарту және ластау үлесі 60 ... өз ... ... кездесе оған қысым көрсетеді, бұл жағдайда желдің кенетикалық энергиясы азайып, ішкі және потенциалдық энергияға айналады. Жеке құрылыстар және қала бұл ... ... ... арқылы қалада жел күші азаяды, әсіресе жер беті маңында. Қала ішіндегі желдің таралуы, температура, ылғалдылық алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Ғимараттар ... ... жел ... ... ... мен ... орналасуына байланысты болады. Сондай-ақ өсімдік жамылғысыңда өз әсері бар. Ағашты-бұталы өсімдіктер жел ... ... 30 ... ... ... ... тұрғын және өндірістік ғимараттар жел жылдамдығы мен ауа бағытын өзгерте, қала ішінде ластаушы заттар таралуына әсерін тигізеді.
Сондай-ақ қала ... ... ... қарағанда жоғары болатынын 19-ғасыр өзінде байқаған болатын. Көпжылдық (климаттық) және арнайы бақылаулар мәліметтер бойынша, үлкен қаланың температурасы ... орта ... ... ... ... ... көбіне оң. Ал қала ішндегі температураның өзі бір уақыт ішінде үлкен шекте түрліше құбылады. Едәуір температура ... ... қала ... ... ... Бұл ... "жылу аралы" деп атайды.
Жылынған облыстарда, "жылу аралы" үстінде тиісінше ауа қозғалысының жоғарғы ағымы жүреді. Горизонтальдық ... ауа ... ... байқалады. Әсіресе түнде ол қарқынды жүреді. Жылу аралы ... ... қала ... ... ... көмектеседі.
Осылайша Ақтау қаласы үшін жылу режимі атмосфераның тазаруына үлкен әсерін ... ... ауа ... ... ... және географиялық жағдайлардың әсері зор.
Атмосферадағы ластағыш заттар өзінің пайда болу жағынан бірінші ретті - яғни ... ... ... және ... ... - яғни ... ... ауада химиялық, фотохимиялық, физикалық-химиялық реакцияласу нәтижесі болып табылатын заттардың таралуы мен шашырауы.
Жалпы қоспалар санынан өндіріс орындары атмосфераға тастайтын заттардың 98 ... бес ... ... ... ... ... екі ... қатты заттар, көміртегі оксиді, азот оксиді, көмірсутегі. 2 пайызы ерекше қоспаларға келеді. ... олар өте улы және ... мен жол ... қадағалау қызметінің автокөлікті жалпы бағалау мәліметі бойынша жылына 80 мың ... ... ... 45 мың тонна азот оксиді, 10 мың тонна тетраэтилқорғасын, 13 мың тонна көмірсутегі, 0,5 мың ... ... ... ... ... ... және Қазақстан Республикасының биоресурстары қызметі мәліметі бойынша 2005 жылы негізгі тіркелген станционарлы көзден 3 млн ... ... ... жыл бойы ... ... екен. Соның ішінде 50 пайызы жылу көздеріне, 33 ... тау және ... ... ... ... ... үшін атмосфера жағдайларының сапасы негізгі критериялары шектен рұқсат етілген концентрация (ШРК(ПДК)) шамасы бойынша алынады. Оның негізгі екі типі ... ... және ... ... екінші кестеде Қазгидромет бақылау қызметі жүргізген концентрациялар шамасын ылғи қадағалайтын заттар ШРК-сы берілген.
Кесте 3. Қазақстан Республикасында ... ауа ... ... рұқсат етілген концентрация шамасы [7]
Қоспалар аттары
ШРК мағынасы, мг/м[3]
Қауіпсіздік классы
Максимальды
Орташа тәуліктік
Көміртегі оксиді
Азот оксиді
Азот екі оксиді
Шаң
Фенол
Формальдегид
Қорғасын
Аммиак
Күкірт ... ... ... ... ... ... мен экспедициялық зерттеулері бойынша қалалардың 59 пайызы шаңның орташа концентрациясы ШРК-дан жоғары. Маңғыстау өңірінің қалаларының ... ... ... ... ... ... Азот диоксиді концентрациясы бойынша қалаларының 64 пайыз ШРК-дан жоғары. Келесі кестеде Маңғыстау өңірінің ірі қалаларының негізгі тасталатын қосындылары туралы мәліметтер ... ... ... ... ... орта мен ... ... зиянын тигізеді. Ауа ластану деңгейінің созылмалы бронхит, өкпе эмфиземасы, демікпе және т.б аурулардың пайда болу санымен тікелей байланысы орнатылған. Отын жану ... және ... ... ... ... ... заттар концентрациясының атмосферада жоғарылауы соңғы 50 жылда өкпе ісік ауруымен ... саны 10 есе ... ... 4. ... орындарының және автотранспорттан шыққан ластаушылар [8] ... ... ... ... ... оксиді
фенол
Формальде-гид
Ақтау
0,2/1,3
4,0/1,3
0,048/1,2
0,006/2
0,02/6,6
Шевченко
0,15/1,0
0,66/1,5
Маңғыстау
0,225/1,5
0,05/1,3
0,009/3,0
Әрбір автокөлік, егер де этильденген бензинде жұмыс істесе, атмосфераға 1-2 кг қорғасын ... ... Ал ... ... кіші ... ұзақ уақыт атмосферада сақталады. Осылайша барлық қорғасын өзінің улылығымен атмосферада топырақ және өсімдікке ... ... ... түседі. Соңғы зат айналымының кезегі қорғасын, кадмий және т.б металдар үшін адам ағзасы болып табылады.
Қорғасынның атмосферадағы ШРК-сы 0,3 мкг/м3. Ал ... ... ... ... 40-60 ... ... ... орташа тәуліктік концентарциясы 0,3-тен 0,6 мкг/м3. Маңғыстауда ол 0,00072 мкг/м3-ШРК-дан 2,4 есе жоғары.
Автокөліктің қорғасын атсатуының өсуі қала тұрғындарының қанында қорғасынның ... ... ... Ақтау солтүстік зонасындағы тұрғындардың қанындағы қорғасын 32-38 мкг/100 мл. Оңтүстік-шығыс таулық зонасында тұрғын қанында 17-18 мкг/100 мл ... ... ... ... ... ... қоғам мен табиғат арасында өзара әрекеттесудің экологиялық ... ... ... ... асты ... ... Мәселе қоршаған орта ластауының адамзат өміріне қауіп төнгенінде болып келеді. Маңғыстау өңірінің ірі қалаларының атмосфера ластану индексінің көрсеткіші бойынша ... ауа ... жыл ... ... Ақтау қаласында ластану индексі 14,8, Шевченкода-8,0, Маңғыстауда-13,4. Сондай-ақ, Маңғыстау ... ауа ... ... 2006 ... ... 2007 жылы 1,5 есе өсіп 11,4 ... Ақтау қаласында ауа ластану индексі 2006 жылы-12,1 ... 2007 жылы 12,6 ... та ... ... ... ... ... ластануының төмендеу тенденциясы бақылануда. 2006 жылы Шевченкода ластану индексі-7,8 мөлшерін көрсетсе, 2007 жылы бұл көрсеткіш 6,3 АЛИ ... ... ... ... ... ... ластану тенденциялары келер болашақта түсе қоймас (кесте 5).
Кест 5. Маңғыстау өңірінің ірі қалаларының ауа бассейндерінің ластануы (2007ж) [9]
Қалалар
АЛИ
ШРК-дан асатын ... ... ... асу мәні
мг/м3
ШРК асу мәні
Ақтау
14,8
Шаң
Көміртегі оксиді
Азот оксиді
Фенол
Формальдегид
0,1
2,0
0,06
0,001
0,09
-
-
1,6
-
6,3
0,8
19
0,38
0,11
0,044
1,6
3,8
4,5
1,1
1,3
Шевченко
6,3
Шаң
Азот екі ... ... екі ... ... қаласы ірі агломерациялық қала болғандықтан, мұнда ірі өндіріс ... мен ... ... жүріс көп. Бұлар айтылғандай негізгі ауаны ластаушы көздер. Ақтау да 70-тен астам өндіріс ... ... ... Олар ... 2, 3, 4 ... улы ... тастайды (кесте 6).
Кесте 6. Ақтау қаласының атмосферасының ауа сапасының деңгейі (ШРК-дан асу есесі)

Көрсеткіштер
ШРК-дан асу ... ... ... екі ... ... ауасының ластануына жел режимі әсері жоғары. Қаланың оңтүстік бөлігінде жел ауаны ... ... ... болса, орталығына қарай кедергілерге кездесіп, барлық әкелген ластағыш заттар қаланың орталық бөлігінде жиналып, тазартылмайды. Ең максимальды ... түс ... ... ... ... ... ШРК ... 2,88 және 2,25 бірлік құрайды. Күндіз көміртегі оксидінің концентрациясы 3 ШРК бірлігін құрайды.
Күкірт ... ... көзі ... ... ЖЭО ... ... жоғарғы ластану ластаушы көздер маңында байқалады. Әсіресе ЖЭО-ның ластау қасиеті жоғары. ЖЭО (ТЭЦ)-2 қаланың ... тыс, ... ... да, ... және ... ... желдер ауа зиянды заттарын қалаға тасиды. Қала батыс бөлігінде күкірт екі оксиді концентрациясы 5,9 ШРК ... ... ... бері келе ... ... ... қала ... салынған өндіріс орындары қазіргі кезде қала орталығына дейін кіріп кеткен.
Ауыр металдар жер қабатының құрамында сирек және таралуы бойынша шашыранды. Ауыр ... аз ... ... да, ... ... айтылған. Техногенді пайда болған ауыр металдар мөлшері Ақтау ... ... ... өте жоғары.
Жанаөзен қаласы климаттық ерекшелігі жағынан аридті аймақта орналасқан және станционарлы мен станционарлы емес көздерден шыққан зиянды заттар таралуына, ... ... және ... ... ... ... ... қаласының қалалық СЭС басқармасы мәліметі бойынша, қаланың жеке аудандарында ... ... ... ... ... ... 7. Жанаөзен қаласының атмосферасының ластануы
Аудандары
NO
NO2
Аммиак
SO2
Формальдегид
Шаң
Қорға-
сын
Қауіптілік классы
3
2
4
3
2
3
1
ШРК
0,4
0,08
0,2
0,5
0,035
0,15
0,0003
Батыс микроаудан
0,22
0,08
0,09
0,23
0
0,15
0
Казмаз авто орталығы
0,272
0,44
0,124
0,35
0
0,125
0
Байланыс автобазасы
0,28
0,44
0,213
0,2
0
---
0
Титов кентті
0,05
0,08
0,19
0,52
0
0,144
0
Екінші микроаудан
0,009
0,017
0,007
0,32
0
0,141
0
Алтынсарин көшесі
0,08
0,013
0,29
0,22
0
0,146
0
Темір жол ... ... ... ... ... ... ... ауа ортасы қанағаттырарлықтай. Кейде 1-4 қауіптілік кластағы ластағыш заттар ШРК-дан аспайды. Бірақ та азот екі оксидінің ... ... да, ... ... ... үшін ... азонның және т.б фотохимиялық әсері өседі. Азот қышқылының ең көп мөлшері қаланың батыс бөлігінде, күкірт ... ... ал шаң ... ... ... ... ... негізгі антропогендік ластаушы көзі авто транспорттар. Оның үлесіне атмосфераға түсетін зиянды қоспалардың көлемінің жартысынан астамы ... ... ... шығарылған зиянды заттардың атмосферадағы көлемінен станционарлы көздердің үлесі 41 пайыз, станционарлы емес көздер 59 пайызын құрайды (кесте 9).
Кесте 8. Жанаөзен ... ... улы ... ... түрлерінің көлемі, мың тонна/жылына
Барлығы
2000
2005
16,1
23,2
Көміртегі оксиді
Көмірсутек
Азот оксиді
12,4
2,9
0,8
19,0
4,5
1,4
Кесте берген мәліметтен көретініміздей, ... ... бес жыл ... автокөлік шығаратын улы заттар саны 16 мың тоннадан 24 мың тоннаға дейін өскен.
Жанаөзен қаласында 33 ... ... бар. Бұл ... ... тастайтын қалдықтар қатты заттар, көміртегі оксиді, күкірт екі оксиді және т.б. Соның ішінде 10 ірі ... ... ... ... ... (кесте 10).
Кесте 9. Жанаөзен қаласындағы станционарлы көздерден тасталатын зиянды заттар сандық ... мың ... ... ... ... оксиді
Азот оксиді, азот екі оксиді
10,6
3,9
0,6
0,8
8,6
23,8
19,0
0,7
Күкірт қалдықтарын шығарушы ірі ... жылу ... ... ... Жанаөзен қаласының орталық бөлігінде көптеген ғимараттар мен ... ... жылу беру ... қосылған. Негізгі орталық Жанаөзен ЖЭО (ТЭЦ)-6. Қала бөлігінің кей бөліктерін ауданаралық жеке жылу орталықтары қызмет етеді. Ал бір қабатты жер ... ... ... жағу ... ... Жеке ... күз-қыс айларында ластағыш заттардың көбеюіне әкеледі.
Сондай-ақ қаланың есепке алған көздерден басқа ескерілмеген көрсеткіштері де бар. Ол ... ... ... ... ... нысанының мәліметтерінің жабық болуына байланысты бұл мәселелер зерттелмеген. 1999 жылы 27 ... және 5 ... ... ... ... ... ... болған апат аймақ экологиялық қауіптілігін арттырған. Әрбір ғарыштық кеме ұшыру кезі Жанаөзен қаласында және облыста 9-11 күнге атмосфералық ... ... ... - ... аяз, жазда - қуаңшылық пен шаңды желдер ... ... ... ... ... ... ... энергетика, автотранспорттан және т.б түседі. Маңғыстау атмосфералық ауасы бойынша Қазақстан Республикасының ең ... ... ... жел ... ... мен тұмандар ауада зиянды қоспалардың жинақталуына әкеледі. Мұнда да ауа Маңғыстау өңірінің ірі қалаларындағыдай, мұнда да ауа: азот екі және азот ... ... және ... ... ... ... ластанады, сондай-ақ қалада өнеркәсіптердің дамуына байланысты ауыр металдар концентрациясы да жоғары болып келеді. Маңғыстау ... 84 ... ... ... шығаратын өнеркәсіп орындары бар, оның ішінде 45 өндіріс орны ... ... көп ... ... екі ... мен ... оксидінің жоғарғы концентрациясы ЖЭО (ТЭЦ) аймағында байқалады. Бұл ... ... және ... отынды пайдаланудан қалыптасады.
Маңғыстау қаласы бойынша орташа шаң концентрациясы 0,4 мг/м3, 2,7 ШРК, ал максимальды бақыланған концентрациясы 1,9 мг/м3, 3,8 ШРК, ... ... ... 0,011 ... 3,7 ШРК, азот екі ... - 0,05 ... 1,3 ШРК, ... екі оксиді - 3,0 мг/м3, 1 ШРК, аммиак - 1,0 ШРК-ны ... ... ауыр ... ... ... ... ... ЖШС жұмысына байланысты. Бұл аймақта азот екі көрсеткіші 23,9 есе ШРК-дан асады, ... ... - 4,8 есе, ... оксиді - 3,1 есе, формальдегид - 2,5 есе ... асып ... ... ... қаласының атмосфера ластануының индексі (АЛИ)
13,4. басқа жылдармен салыстырсақ, қала атмосфера жағдайы қарқынды түрде төмендеуде. ... 2003 жылы ... ... 2006 жылы ... ... 2007 - 11,4 [8, 10].
Қазіргі кезде су ресурстары мен ауыз суды сақтау мәселесі өте маңызды ... бірі ... ... ... 5-6 ... су пайдалану практикасы қайта қалпына келмес су пайдаланудың өсіп келетінін және пайдаланған судың 4-5 пайызы ... ... ... А. С. ... мәлімет бойынша, қазіргі кезде сумен қамтамасыз ету Жер шарының қалаларында 20 пайызға, ауыл ... 75 ... ... екен. Шектелген су көзі болса антропогендік әртүрлі ластағыш заттармен ластанып, көлемі ... ... үшін таза тұщы су ... ... ... ... Қазақстан тұщы су қоры өте шектеулі. Республиканың орташа жылдық ағыны тек 100,5 км[3] ғана құрайды. Оның ішінде Қазақстанның өз ... 56,5 км[3] ғана ... ... ... ... тұрақты дамуындағы Қоршаған ортаны қорғау Ұлттық жоспардың іс-әрекетіне сәйкес жоғары сапалы сумен елді қамтамасыз ету мәселесі тұр. Сумен қамтамасыз етуде, ... ... ірі ... су ... ... ... және халықаралық стандарттарға сай емес. Мысалға, су құбырларының суы Жанаөзен қаласында - 11,8 пайыз, Ақтау қаласында - 8,2 ... ... ... ... ... ... келмейді. Су дефициті (жетіспеушілігі) мәселесінің пайда болуының негізгі себептері су ресурстары сапасының төмен болуы мен су ... ... ... ... ... 10. ... Республикасында қабылданған су қоспаларының шектік рұқсат етілген концентрация шамасы [7]
Қоспалар аттары
ШРК мағынасы, мг/м[3]
Қауіпсіздік классы
Хром (3+)
Хром ... ... ... ... ...
Бор
Мыс
Фенол
Мұнай өнімдері
Нитрит иондары (NO2) Нитрат (NO3)
Гексохлоран
Линдан
0,5 ... ірі ... ... Қазіргі кезде қаланы сумен қамтамасыз ету көздері қарқында ... ... ... ... едәуір төмен аудандардың бірі. Мұнда топырақ, су мен ауа, ... ... улы ... жоғарғы ластану деңгейі байқалады. Қазақстанның экологиялық жағдайын ... ... су ... ... роль ... (Ақтау қаласының кіші өзендері). Олар табиғи фильтрлер, жер асты суларының негізгі көзі ... ... және ... ... ... ... ... Бірақ та өндіріс концентрациясының жоғарғы деңгейі, халықтық жоғарғы тығыздығы және кіші өзендердің ... ... ... ... олардың ластануына және биосфералық функцияларының бұзылуына әкеледі. Қаланы сумен қамтамасыз ету үшін жер асты және жер беті ... 1 ... ... 600-700 ... келетін су көлемін алады (норматив бойынша 200 л/тәулігіне).
Гигиеналық талапқа сай емес Ақтау қаласының жер беті ... ... ... ... ... 2005 жылы 39,1 ... құрса, 2007 жылы 42,3 пайыз болған. Осылайша микробиологиялық ластану көрсеткіші ... ... ... тек Жанаөзен облысынан (онда 51,5 пайыз) ғана артта.
"Адам экологиясы мен қоршаған ортаны қорғау" Ғылыми - ... ... ... ... 83,5 ... ... және тұрақты су ағатын су құбырларының гигиеналық талаптарға сай ... ... Әр ... ... ... ... құрам мөлшері қабылдаған шекке сәйкес емес, әрбір сегізінші ... ... ... ... ... ... Ал әр оныншы үлгіде вирусты ластанудың жанама көрсеткіші болып табылатын колифагтар бары анықталған.
Жоғарғы бактериалдық және органикалық ластануда су ... мен су ... суын ... ... ... хлор ... қолданылады, кезегінде хлорды нейтралдату жүргізілмейді. Осылайша суда жоғарғы концентрациялы қалдықты хлор 1-2 мг/л ... ... ... (0,7 мг/л) асып ... ... сондай-ақ, хлорлы органикалық қосылыстар түзіп, жоғарғы концерогендік тиімділікке ие болады.
Кесте 11. ... ... ... ... бойынша ауыз су сапасын анықтау
Үлгі алынған орын
Алынған үлгі ... ... ... ... пайызбен
Судың таратушы жүйеге түскенге дейін
364
8
2,0
Таратушы тор (колонка)
1557
314
20,0
Скважина
88
15
17,0
Фильтрлер
170
82
48,0
Екінші маңызды су көзі ... ... ... ... жер асты ... минералдану деңгейі 0,33 г/л-ден 2,9 г/л аралығында ауытқиды. Сондықтан, жер асты суларын тұщыландырудың маңызы зор. Адамның жер асты суларына әсер ету ... ... ... және ... ... ... ...
Жалпы айтқанда, Маңғыстау өңірінің ірі қалаларының су беткі және жер асты су сапасы, ауыз су сапасы қойылған нормативтерге сәйкес келмейді және ... ... ... ... көзі ... ... ... өңірінің ладшафтарының шаруашылықта пайдалану жолдары
Геоэкологияның (ландшафттық экологияның) маңызды мәселесі - ... ... мен ... ... ... кеңістіктік-уақыттық заңдылықтарын танып білу. Осы мақсатта тек ... ... ... орта ... ... ғана емес, сонымен бірге адам қызметінен өзгерген (табиғи-антропогендік геожүйе) орта да ғылыми тұрғыдан зерттеледі. Геоэкологияның ғылыми пән ретіндегі мақсаты - ... ... ... және ... ... ... адам тіршілігінің экологиялық жағдайын зерттеп, бағалау.
Табиғи-антропогендік ландшафттардағы ... ... ... ... ... ... ... мен геожүйенің техногенезге орнықтылық дәрежесіне, қоршаған ортаға адам ... ... мен ... ... ... ... реакциясына (оның ішінде тұрғындар тығыздығына), т.б. Геожүйенің адам тіршілігі ортасы ретінде оның қасиеттерін анықтайтын аталған факторлар географиялық қабық кеңістігінде біркелкі ... ... орын алуы мен ... ... ... ерекшеліктерінің, табиғи кешендердің құрылымының тығыз байланысы байқалады.
Басқа жағынан қарасақ, ландшафттардың экологиялық ... ... ... ... ... ... аймақтың экологиялық бұзылуға ұшыраған табиғат жағдайларына тікелей байланысты.
Осы жағдайлар экологиялық проблемаларды кеңістіктік- аумақтық тұрғыдан, яғни геоэкологиялық аудандау негізінде зерттеу ... ... Осы ... экологиялық проблеманы зерттеудің географиялық әдісінің ұстанымдық мәселелері толық пайдаланылады: кешенділік (табиғи және техникалық жүйелерді бірге қарастыру) және аумақтық ... ... ... ... жүйелердің экологиялық жағдайын физикалық-геоэкологиялық провинциялар, аудандар, ландшафттар, т.б. рангінде зерттейтін болғандықтан, геоэкологиялық ... ... ... жалпы ғылыми физикалық-географиялық аудандау бола алады.
Экологиялық жағдайы зерттеліп отырған аймақтардың табиғат қасиеттерінің бірдей болуы, осы ... ... мен ... ... бағытталған шаралар жүйесінің бірдей болуына мүмкіндік береді.
Физикалық-географиялық аудандаудың жалпыға белгілі мақсаты - ... ... ... ... мен ... негізінде жер бетін бір-біріне ұқсайтын табиғи аймақтарға бөлу. Геоэкологиялық аудандаудың алғашқы кезендерінің де негізгі мәселесі осы.
Физикалық-географиялық аудандаудың геоэкологиялық мақсатта қолданылатын ең ... ... ... ... ұстанымды аламыз. Бұл ұстаным аумақтың түрлі деңгейдегі елдің, зоналар, ... ... ... ... ... ... ... физикалық-географиялық топтануының себептерін, уақытын, сипатын көрсетеді.
Азоналық қатардағы ең жоғарғы (ірі) таксондық бірлік - физикалық-географиялық ел. Ол ... және ... ... ... ... ... мен ... ортақ белгілерімен, белдеулік ландшафттык зоналылықтың болуы не болмауымен сипатталады.
Ландшафттық ... ... - ... және ... ... ... және өсімдік жамылғысының, экзогенді-динамикалық процестерінің бағытының ортақтығы.
Елдер ішінде физикалық-географиялық провинциялар ... ... ... ... - ... мен жер ... жер беті тау жыныстарының, топырақ және өсімдік жамылғысының ортақ белгілері. Провинциялар физикалық-географиялық зоналар ішінде орналасады да, оның ... ... ... ең төменгі және ең негізгі бірлігі - ... ... ... ландшафт. Физикалық-географиялық аудан дегеніміз - пайда болуы, геологиялық құрылысы бірдей, жер бедері бір типті, климатының, ... ... ... мен ... ... ... аумақ.
Геоэкологиялық аудандау, әдетте, физикалық-географиялық аудандаудың жоғарыда аталған ... ... ... оның ... - әрбір бөлінген аймақтың экологиялық жағдайын кеңістікте сипаттап, көрсету. Сол ... ... ... ... ... ... ... бірліктер жүйесіне ұқсатуға болады. Дегенмен, аудандаулардың екі ... ... ... да бар. ... ... ... ... атаулары. Бұл атаулар табиғи қасиеттерімен бірге бөлінген бірліктің экологиялық фонын да (экологиялық шиеленісу деңгейі) көрсетеді.
Фактілік деректердің ... ... ... ... жеткілікті зерттелмеуі Қазақстанның геоэкологиялық аудандалуын біз атаған ... ... яғни ... аудандар (ландшафттар) рангінде көрсетуге мүмкіндік бермейді. Осы жағдайға және зертелетін барлық аймақтар ... ... ... жоқтығына байланысты біз геоэкологиялық аудандаудың аралық қосымша таксондық бірлігін бөлдік. Белгілі бір ... ... ... ... ... локалды, қалпынан жоғары ластануы, осы экологиялық қасиеттері бойынша ... ... ... ... ... ... аймақты геоэкологиялық анклав деп атадық (ғылыми әдебиеттерде анклавты қасиеттері басқа кеңістікпен қоршаған аудандық жағынан бөлектенген ... деп ... ... ... ... ... ең төменгі бірлігі-геоэкологиялық анклав. Бұл физикалық-географиялық провинцияның ... ... ... деңгейі доминантты фонмен салыстырғанда жоғары бөлігі. Бұл экологиялық ... ... ... ... ... Ол физикалық географиялық округ, ауданның бөлігі болып табылады, кейде оның шекарасымен сәйкес келеді (геоэкологиялық анклавтардың экологиялық касиеттері А.В.Чигаркиннің ... ... ... ... аудандау белгілі бір аумақтағы қоршаған ортаны қорғау саласындағы жағдайдың кеңістіктік заңдылықтарын ... ... ... бағаланатын аймақтардың экологиялық қасиеттерінің бірдейлігі, осындай геожүйелерде экологиялық жағдайды жақсарту, қалпына келтіруге бағытталған шаралардың да бірдей болуына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... зор. Осы ұғымға табиғат құбылыстары мен процестерін қоғамға қолайлы ... ... ... ... ... де ... Бұл ... жергілікті табиғат жағдайларының ерекшеліктері жан-жақты ескерілуі қажет. Қоршаған ортаның экологиялық жағдайын қалпына келтіруге бағытталған еңбекті және ... көп ... ... ... ... біз ... экологиялық реконструкциялау стратегиясы деп атаймыз.
Геоэкологиялық аудандау. Қазақстанның табиғат жағдайларының басқаға ұқсамайтын күрделілігі мен алуан ... осы ... ... аудандаумен айналысқан ғалымдарды түрлі ғылыми тұжырымдар жасауға мәжбүр етті.
Геоэкологиялық аудандау негізіне Қазақстанның Б.А.Федорович /12/, Н.А. Гвоздецкий мен В.А. Николаев [6] ... ... [5, 9] ... ... аудандау схемасы алынды.
Геоэкологиялық аудандау схемасының арнайы мазмұнының ... ... ... табиғи шаруашылық аймақтарындағы экологиялық жағдайдың шиелінісу белгілері жатыр. ... ... ... 1994ж. ... ... ... геоэкологиялық (ландшафттық-экологиялық) картасы негізінде жасалды. Айта кетейік, ландшафттық-экологиялық картаны жасағанда адамды қоршаған экологиялық қолайлы жағдайды сақтауды қамтамасыз ... ... ... ... ... және ... мейлінше шоғырланудың рауалы шегі (ШРШ) (концентрациясы) ескерілген. Бұл интегралды көрсеткіштер Мүмкіндігінше Шектелген Экологиялық Жүктемені (МШЭЖ) сипаттайды ... ... ... негізіне салынған экологиялық ақпаратты кешенді сараптау фактілік материалды геоэкологиялық жағдайдың шиеленісуіне байланысты жүйелеуге мүмкіндік берді. Геоэкологиялық жағдайдың ... - адам ... ... жағдайының өзгеруі, табиғи ресурстардың азаюы не таусылуы, геожүйенің орта және ... ... ... ... не жоғалуы. Келеңсіз экологиялық жағдайдың себебі, әдетте, антропогенез, сирек жағдайда табиғи процестер. Қазақстанның ... ... ... әрбір геоэкологиялық провинциясы экологиялық бұзылудың белгілі бір деңгейіне (сыныбына) жатқызылған.
Экологиялық бұзылуды бағалау критериін таңдау геожүйелерді ранжирлеуді жалғастыруға, яғни табиғи ... ... ... одан да төмен реттік деңгейлеріне бөлуге мүмкіндік береді. Табиғатты қорғау жағдайлары бойынша ... ... ... ... ... ... ... бірдей шаралар жүйесін жасауға жағдай туғызады [36].
Кесте 12 - ... ... ... ... деңгейлері

Экологиялық бұзылу деңгейі
Табиғи ортаның экологиялық
бұзылу критериі
Балл
1
1
Апаттық
Табиғат компоненттерінің қөпшілігінің ... ... ... ... ... ... ... терең, бірақ қалпына келетін өзгеріс терге ұшырауы.
4
3
3
Шиеленіскен
Табиғаттың кейбір компоненттерінің елеулі, бірақ қалпына келетін келеңсіз өзгерістерге ұшырауы.
3
4
4
Қанағаттанарлық
Табиғаттың құрамдас бөліктерінің құрылымының ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшырауы.
2
5
5
Қолайлы
Келеңсіз экологиялық өзгерістердің болмауы
1
Жоғарыда аталған ұстанымдарға сәйкес ... ... ... схемасында 8 физикалық географиялық елдер бөлінген, олар 47 геоэкологиялық провинциялардан тұрады.
Кесте 13 - Қазақстанның геоэкологиялық ... ... ... Шығыс-Еуропалық
(Орыс жазығы)
дала
1.Еділ-Сырт құрғақ дала (шаруашылық жер ... ... дала ... жер өңдеу - урбоөнеркәсіптік).
шөлейт
3.Еділ-Жайық шөлейт (мал шаруашылығы)
4.Жайық алды шөлейт (мал шаруашылығы - мұнай өндіру).
шөл
5. Каспий маңы шөл (мал ... ... ... ... ... ... (мал ... - кен өндіру).
7. Жайық сырты дала (шаруашылық жер өңдеу).
В.Батыс Сібір жазығы
орман ды ... Есіл ... дала ... жер ... ... маңы дала ... жер өңдеу-кен өндіру).
10. Шағыл-Ертіс дала (шаруашылық жер өңдеу).
11. Ертіс маңы құрғақ дала (шаруашылық жер өңдеу-урбоөнеркәсіптік).
12. Барама дала ... жер ... ... ... дала (шаруашылық жер өңдеу).
14. Көкшетау дала (шаруашылық жер ... - ... ... ... дала (шаруашылық жер өңдеу).
В.Батыс Сібір жазығы
дала
16.Теніз құрғақ дала (шаруашылық жер өңдеу - урбоөнеркәсіптік).
17.Ерейментау-Баянауыл құрғақ дала (мал шаруашылығы-урбоөнеркәсіптік).
Г.Сары-арқа ... ұсақ ... ... (мал шаруашылығы).
19. Сарысу-Қызылжар шөлейт (мал шаруашылығы-кен өндіру)
20.Қызылтас шөлейт (мал шаруашылығы)
21.Шынғыстау шөлейт (мал ... ... шөл (мал ... ... ... дала (мал ... ... шөлейт (мал шаруашылығы).
шөл
25.Маңғыстау шөл (мал шаруашылығы-мұнай өндіру).
26.Үстірт шөл (мал шаруашылығы).
27.Солтүстік Арал маңы шөл (мал ... шөл (мал ... шөл (мал ... - ... Балқаш маңы - Алакөл шөл (мал шаруашылығы - жер өңдеу).
31. Төменгі Сырдария шөл (мал ... - жер ... маңы шөл (жер ... ... ... шөл (мал ... таулы елі
II.Алтай
34.Батыс Алтай таулы (урбоөнеркәсіптік-кен өндіру).
35.Оңтүстік Алтай таулы (рекреациялық-мал шаруашылығы).
Ж.Сауыр-Тарбағатай-Жетісу
III.Сау-ыр-Тар- бағатай
36.Зайсан тауаралық шөлейт (мал шаруашылығы).
37. Сауыр ... (мал ... ... (мал ... рекреациялық).
39.Барлық-Майлы таулы (мал шаруашылығы).
Ж.Сауыр-Тарбағатай-Жетісу
IV.Жетісу
40.Жетісу Алатауы таулы (мал шаруашылығы- рекреациялық).
41.Батыс-Жетісу таулы (мал шаруашылығы - рекреациялық).
З.Тянь-Шань таулы
V.Сол-түстік - Тянь-Шань
42.Шу-Іле ... (мал ... ... шөл (мал шаруашылық-жер өңдеу).
44.Іле сырты таулы (урбоөнеркәсіптік-рекреациялық).
45.Қырғыз жотасы таулы (мал ... ... (мал ... кен ... ... ... Шань
47.Өгем-Талас таулы (мал шаруашылығы- рекреациялық).
+ Маңғыстау шөл (мал ... - ... ... провинциясы
Маңғыстау таулы қыратын, Маңғыстау және Кендірлі Қаясан үстірттерін қамтиды. Геоморфологиялық құрылысы өте күрделі. ... ... ... мен ... ағынсыз ойыстар кезектесіп келеді. Соңғыларын сортаңдар, тақырлар, құмды массивтер алып жатыр. Жазық алқаптарда жоғарғы бордың әктастарынан құрылған Қаратау, ... және ... ... ... ... ... 556 м абс.) - ... тұрады. Ең терең ойыстары Қарақия (-132 м), Қауынды (-57 м), Қарынжарық (-68 м).
Климаты: құрғақ, шөлдік. Қаңтардың орташа температурасы - 2-6°С, ... ... ... жылдық мөлшері 150 мм. Жер беті су арналары жоқ. ... және ... ... ... құмды және сортаңды шөл фрагменттері де кездеседі. Сұр-қоңыр топырақта жусанды-сораңды өсімдігі бар.
Табиғи ресурстары мен экономикасы:
Табиғи ресурстардың негізгі түрлері - ... мен ... ... бай қоры бар ... ... ... Каспий теңізінің жақындығы тұщытылған су алудың әлеуетті шексіз көзі ретінде маңызды. Маңызды ... ... - ... мұнай кәсіпшілігі, Қазақ мұнай өндіру зауыты, Ақтау қаласындағы теңіз суын тұщытатын атомдық электростанция және ... маңы ... ... ... ... ... отарлық мал шаруашылығы.
Экологиялық табиғи факторлар
а) экологиялық шиеленісуді тежейтін - ... ... ... су ... ... ... ... шиеленісуді күшейтетін - климаттың шұғыл континент-тігі мен құрғақтылығы, жиі жел, сусыздығы, ... ... ... ... мен ... өсімдіктің сиректігі, құмдағы дефляция, Каспий теңізінің деңгейлік тәртібінің құбылмалылығы және оның жағалаулық абразиясы. ... ... ... орнықсыздану деңгейі - шиеленіскен. Эко-логиялық шиеленісу көздері - Каспий теңізі деңгейінің көтерілуінің созылуы, ... су ... ... және ... ... ортаның мұнай өндіру салдарынан ластануы топырақ-ызаның мазутталуы, уранды-фосфоритті кеніштер үйінділерінің желмен ұшуы, Ақтау қаласындағы атомдық ... ... ... Антропогендік шөлдену процесінің белсенділігі, қара жолдардың ретсіз салынуы, газ, мұнай құбырларының салынуы. ... ... ... ... ... ... ... аймақтары
* Ақтау қаласының урбоөнеркәсіптік кешені. Дамыған химиялық өнеркәсібі бар ірі өнеркәсіптік орталық (Каспий маңы тау-кен-химиялық комбинаты). 1999 ж. АЛИ5 - 4,3: шаң (3,3 ШРШ), ... ... (1 ШРШ), ... ... ... ... тотығы. БН-350 тез нейтрондарға негізделген атомдық реактор Каспий теңізінің тұзды суын тәулігіне 100 мың м3 көлемде ... ... ... жалғыз АЭС. Радиоактивті қалдықтарды пайдалану проблемасы, ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажеттілігі, АЭС-н Каспий теңізі суы ... ... ... ... Ата ... ... Ақтау қаласының солтүстік шығысынан 5 км жердегі жалғыз ... ... ... 3,75 км, ені 2 км. ... ... бері (1966 ... бері) жиналған қалдықтардың жалпы мөлшері: сұйық қалдықтар - 300 млн т, ... ... - 100 млн т. ... ауданы 66,5 шаршы км, оның ішінде сулы бөлігі 56 шаршы км, қатты ... ... беті 105 ... км. ... сирек металдар кендерін өңдеудің ауыр металдары көп қатты қалдықтарының жалаңаштануы - ... ... 1992 ... ... суқоймасына құйылатын ағын су көлемі 85-90 млн м3/жыл болды, жыл ... оның ... 15-20 см ... ... ... ... жұмыс істейді, сондықтан оны әрдайым сумен қамтамасыз ету керек. Суқоймадан құрамында ауыр ... бар шаң ұшу ... ... өсіп келе ...
* Жаңа Өзен мұнай кәсіпшілігі. Жаңа Өзен, ... ... ... ... ... ... ... орналасқан, бұрын жылына 20 млн т астам мұнай өндірілді. Атмосфераның серіктес газды жағу алауларымен ... ... ... ... ... қоймалар (қуыстар, шұңқырлар), мазутталған жерлер, қара жолдардың ретсіз салынуы ландшафттардың техногендік шөлдену процесін дамытады.
* Каспий ... ... ... ... ... ... жағалауын тынығуға мақсатта пайдалану жобасына байланысты Қазақ шығанағы су айдының экологиялық жағдайына тұрақты назар аудару қажет.
* Қаражанбас мұнай ... ... ... ... орналасқан. Серіктес газ шығарындысы, топырақтың мұнаймен
ластануы.
Қорықтық нысандар:
а) қазіргі бар - мемлекеттік Үстірт қорығы. ... ... ... ... ... ... ... ойысты, Үстірттің батыс бөлігіндегі қалқанды алып жатыр. Құмды, сортаңды, гипсті шөлдер мен неоген үстірті ландшафттары тән. ... Азия мен ... Азия ... бай флорасы мен фаунасы;
ә) ұсынылатын - ландшафттық қорықшалар:
* Қарақия ... ... ... ... ... табиғатымен таң қалдырады. Тек Қазақстанда ғана емес бүкіл ТМД аумағындағы теңіз деңгейінен 132 м төмен жатқан, ең ... ... ... Ірі ... ... ... 40 км, ені 10 км. Ойыстың беткейлері тік жарлы, оның түбінде кепкен көл, сор бар;
* Ақтау ... Бұл ... ... тән ... - тау ... ... жер бетіне үлкен бұрыш жасап еңіс орналасуы. Осының нәтижесінде жер ... өте ... ... ... типі қалыптасқан. 3 куэстті қырқа солтүстіктен оңтүстікке созылып жатыр. Олар жоғарғы бор, палеогеннің әктастары, мергельдері, саздарынан ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан жер бедері экзотикалық пішінді;
* Үстірттің солтүстік қалқаны мен Қайдақ ... ... ... ... 100 м артық сор, шығанаққа құлайтын тік жарларын қамтиды. Шөлді жер бедері алуан түрлі пішінді, жануарлардың алуан түрлі ... ... ... ... ... ... ... және Оңтүстік Ақтау тауларының бір бөлігін, Каспий теңізінің Бозащы түбегіндегі ойпатты сортаңды-құмды жағалауын, Үстірттің ... ... бір ... қамтиды. Шөлдің түрлі эдафиттік типтері, өсімдік және жануарлар әлемінің алуан түрлілігі қызығарлық.
Фауна мен флораның жоғалып бара ... ... ... - шұбар күзен, итаю, шағыл мысығы, сабаншы, қарақал, түрікмен ... ... ... арқары;
* құстар - қоқиқаз, сұнқылдақ аққу, ... ... ... ... жұртшы, ителгі, жорға дуадақ, қарабауыр бұлдырық, қылқұйрық бұлдырық, үкі;
* ... - еділ ... ... ... ... өсімдіктер - сүттіген туысы, парсы шырмауық туысы, берік сүттіген туысы, кәдімгі ... ... ... ... шөл (мал ... ... - ... және Арал теңіздері аралығындағы кең жазықта (деңгейі 250-300 м. абс.) ... ... ... маңы ... Арал ... Маңғышлақ үстіртіне 100 м биіктіктен құлайтын тік жарлы қалқандармен шектеледі. Неоген ... және ... ... ... мен гнейстерден тұрады.
Үстірттің тегіс жазықтары ірі сорлары (Асмантай-Матай) мен құмды массивтері (Сам құмдары) бар ... ... ... Жер беті су ... ... жер асты ... терең жатуымен сипатталады.
Климаты: шөлдік, құрғақ. Қаңтардың орташа температурасы - 5-10°С, шілденікі +26+29°С. ... ... ... 100-130 мм. ... топырақ пен тақырларда сұр жусанды бұйырғынды сирек өсімдік басым.
Табиғат ресурстары мен экономикасы.
Негізінен жайылым ретінде қолданылады ... ... ... мен газ кен орындары табылды. Табиғат ресурстарын игеру сумен қамтамасыз ... өте ... ... тежеледі. Провинция арқылы бірқатар магистральдық газ құбырлары ... ... ... факторлар:
а) экологиялық шиеленісуді тежейтін - табиғи өсімдігі мен топырағының аз ... жер ... аз ... ... ... тығыз топырақтың басымдығы;
ә) экологиялық шиеленісуді күшейтетін - табиғи антропогендік шөлдену процестеріне қолайлы аридті климат, топырақтың тұздануы, ... ... ... ... жел ... орын ... ... экологиялық жағдайы:
Экологиялық шиеленісу деңгейі - қолайлы. Экологиялық шиеленісу көздері - ... мен ... ... ... ... магистральды газ құбырлары ең үлкен экологиялық қауіп, ... ... апат ... бар. ... ... ... ... шектен тыс жаю.
Экологиялық шиеленісу аймақтары
1. Транзитті газ құбырларының әсер ету жолағы. ... ... ... ... сияқты ірі газ құбырлары трассасы өтеді. Әлеуеттік апаттық қауіп (өрт, ... ... ... ... жер бедерімен мен топырақтың техногендік өзгеруі.
Қорықтық нысандар:
а) қазіргі бар - ... ... ... ... қорығы (25 - провинцияны қараңыз).
* Жұбайұшқан зоологиялық қорықшасы - ... ... ... бір ... алып ... ... тау ... жер бедері қатты тілімденген, биотоптары алуан түрлі;
* Қызылсай зоологиялық қорықшасы Каспий маңы ойпатымен шектелген, ... ... ... ... Батыс қалқанын алып жатыр;
ә) ұсынылатын - Мыңсуалмас ландшафттық қорықшасы. ... ... ... ... көлдері бар. Сам құмдарының және Үстірттің Солтүстік қалқанның бөліктері енетін Үстірттің солтүстігіндегі Мыңсуалмас мекенін қамтиды. Түрлі биотоптары бар ... ... ... ... мен ... жоғалып бара жатқан түрлері:
* сүтқоректілер - шұбар күзен, итаю, шағыл мысығы, сабаншы, қарақал, қарақұйрық, үстірт арқары;
* құстар - ... ... ... ... ... ителгі, жорға дуадақ, үкі;
* өсімдіктер - кәдімгі жұмсақ жеміс туысы, ... ... ... облысы туристік рекреациялық ресурстарға өте бай аймақ екендігіне ешкім де күмәнданбайды. Бірақ та бұл ресурстарды дұрыс және толық көлемде ... жүр деп те ... ... Осы ... ... игеруге көптеген уақыт және қаражат кетеді, бірақ нәтижесі өзін ақтайды. ... ... ... ... ... өте көп және әр ... ... Бекет - Ата, Шақпақ - Ата мешіттері, Үстірт қорығы, Кендірлі туристік демалыс зонасы, тағы да ... ... ... өте көп. Олар әр ... ... туризмді дамытуға ықпалын тигізеді. Сол жерде, діни туризм, экологиялық туризм не болмаса белсенді ... ... ... ... Ол әр ... еркі, бірақ оларды жеке түрде де кешенді ... де ... ... ... ... мемлекеттері де туризм саласынан өз пайдасын көріп отыр, олар арнайы бір туризм түрін дамытып, оны ... ... ... жүр. Бірақ олардың ресурстары Маңғыстау облысының ресурсына қарағанда шектеулі. Қазақстан ... ол ... ... ... ... жаңа ... ашуға толық мүмкіншілігі бар. Және сол үшін, Қазақстанның кең байтақ жерін аралаудың қажеті жоқ, оның бәрін бір облыста табуға ... яғни ... ... Егер де көзделген жобалар, соның ішінде туристік зонасы құрылса, ол теңізге келіп демалушылар үшін ғана емес, ... ... ... де қабылдай алады. Егер де бизнесмен өз сапары кезінде іскерлік орталықтардан басқа көңіл көтеретін, тарихи, табиғи обьектілердің бар ... ... ол ... ... ... Және сол ... өз ... достарына, туыстарына ұсынады. Осының бәрін дұрыс қолана білсек, туризм ... ... ... облысының, мемлекеттік бюджетке өте үлкен көлемде қаражат берер еді. Шетел инвесторлары Маңғыстау ... ... ... өте зор екенін біле отырып, сол аймаққа инвестиция құюға дайын. Біздің міндетіміз, ... ... ... ... ... ... әлемдік нарықта бәсекелестігін көтеру.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ахметжанова З. Х. Охрана окружающей среды г. Алматы от загрязнения токсичными промышленными отходами. Дисс. на ... уч. ... канд ... наук. Алматы 1999г. - С 23-40.
2. Муратова Н. Р. Исследование, классификация и объективный прогноз ситуаций повышенного загрязнения ... г. ... ... На ... уч. степени канд. техн. наук. Алматы: 1997г. - С 9-19.
3. Баймолдаева А.Т. Геоэкологическое состояние окружающей среды г. ... и ... ... ... ... на ... уч. ... канд геогр. наук. Алматы 2001г. - С 9-63.
4. ... Н. Ф. ... ... М.: ... 1990.-687с.
5. Мальковский И. М., Сорокина Т. Е., Толеубаев Л. С. Транспортные коммуникации и проблемы ... ... и ... безопасности региона// географические основы устойчего развития Республики Казахстана.-Алматы: Ғылым 1998г.-С 485-430.
6. ... Отв. ... Д. А. ... ... ... А. А. ... А. В. Чигаркин. Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы. Алматы: Қазақ Университеті, 2007ж.-32б, 128-129 б.
8. Информационный экологический бюллетень. ... ... ... и ... окружающей среды. Алматы, 2001 г. - С 41-48.
9. ... ... ... ... ... РК. ... 2003г.-51с.
10. Республика Казахстан. Окружающая среда и экология. III-том. Алматы: 2006.-С 424-425.
10. Константинов А. С. Общая гидробиология. М.: Высшая школа, ... ... Олин Ю. А., ... К. С. Состояние малых рек являющихся источником питьевого водоснабжения и здоровье населения г. Алматы // Вестник КазНУ, серия экология, №1(8) 2007 - С ... ... Е. Е., ... И. О. ... ... ... металлов в почвах г. Алматы в условиях локального загрязнения // Вестник КазНУ, серия экология №1(12). 2003г. - С ... ... М. А., ... Т. П., ... М. Ф. ... оценка современного состояния экосистемы города Алматы по содержанию тяжелых металлов в почве и растениях // Вестник КазНУ, серия экология, №2(9) 2005г. - С 52, ... ... Р.Ш., ... Ш. Ш., Шупшибев К. К. Содержание микроорганизмов и тяжелых металлов в почвах города Алматы // ... ... ... ... №1 (10) 2002 г.-С ... ... Н. М., ... Б. К., Фалеев Д. Г. Интенсивность микоризной инфекции TRIFOLIUM HYBRIDUM L. ... ... ... // ... ... серия экология 1(14) 2004г. - С 78-80
17. Баксейітов Н. М., ... А. Б. ... ... ауыр ... ластануы және өсімдік клеткаларына цитогенетикалық әсерінің эффектілігі // ҚазҰУ Хабаршысы: экология сериясы 1(10) 2002 ж.-103-106 Б.
18. Новак С. М., ... А. С. ... от ... и шума в строительстве. Справочник. - Киев, Будивэльник, 1990г. - ... ... Ғ. ... ... Алматы: Республикалық баспа қызметі, 1995. 111-113 б.
20. Чигаркин А. В. Геоэкология Казахстана. ... ... ... ... ... Эколого-геохимический атлас городов и промышленных центров Казахстана. Казгидромет. Алматы: КАЗИМС, 1996. - С 49-56.
22. ... А.В. ... ... ... и ... природы Казахстана. - Алма-Ата: Изд-во КазГУ, 1974. - 135 с.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Компьютер ұғымы10 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің экологиялық мәселелері3 бет
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі32 бет
Дамып жатқан елдерге шет елдердің көмек мәселелері6 бет
Жiбек жолының Қазақстанның экономикасына әсерi6 бет
Каспий өңірінің экологиялық мәселелері13 бет
Маңғыстау өлкесінің экологиялық проблемалары15 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь