Дискурс

Диплом жұмысы дискурстағы просо¬ди¬ка¬лық амалдар тұрғысынан саралап, оның айырмашылықтары мен ұқсастықтарын анық¬тамас бұрын дискурс дегеніміз не екеніне тоқталдық. Дискурс қызметі ту¬ра¬лы алғашқы пікірлердің бірі ретінде ХІІІ ғасырдағы сириялық Абу әл-Фарадждың пайымдауын айтуымызға болады. Оның «Айтулы оқиғалар кітабы» еңбегінде: «Дауысын көтермей, ақырын, баяу сөйлеген адамның мұңға батып тұрғанын аңғаруымызға болады. Кейде адамның бұлай сөйлеуі оның еңбекқорлығын танытады» дей келе «дауыс» туралы пікірін: «кімде-кім әлсіз дауыспен сөйлесе-қозықа сияқты қорқақ, қатты және бейберекет сөйлеген адам - ешкі сияқты топас», – деп білдірген [1, 22].
Осы уақытқа дейінгі интонация, дискурс теориясына қатысты Г.П. Торсуева, Е.В. Клюев, О.Я. Гойхман, О.М. Казарцева, Л.А. Кантер, Т. Милевская, М.Л. Макаров, Р. Сыздық, Н. Уәли, Ә. Жүнісбек, Ж. Абуов, З.М. Базарбаева, Г. Әзімжанова, З.Ерназарова, Б .Мурзалина еңбектерінде бұл мәселелер әр қырынан қарастырылады.
Дискурс француз тілінен аударғанда «сөйлеу» мағынасын білдіреді. «Дискурс – экстралингвистикалық, яғни парадигмалық, әлеуметтік, мәдени, психологиялық факторлармен байланысты болатын мәтін. Белгілі бір оқиғаны баяндайтын мәтін» [2, 7].
Дискурстың көрерменге ұғынықты қабылдануында просодикалық тәсілдердің қызметі басым. Егер әр оқырман оқылатын мәтінді әр түрлі интонациямен оқитын болса, онда дискурс қабылданбайды. Дискурстағы негізгі мәселелердің бірі сөйлеуші мен тыңдаушының бір-бірін түсінуі ғана емес, мәселе сахнада айтылған сөзді есту арқылы көрерменнің қабылдауында. Классикалық драматургияда дискурс мақсатқа жету үшін, кейіпкер бейнесін сомдап, ойды жеткізуде актер әрбір сөздің интонациясын дәл қойып, нақышына келтіріп оқи білу керек. Дискурс ыңғайында берілген сөйлесім актілері хабарлау, қарсылық білдіру, мақұлдау, келіспеу тағы басқа мақсаттарды жүзеге асыруда просодикалық тәсілдердің қызметі басым. Профессор Г. Әзімжанова: «Интонация мәтінде де үлкен рөл атқарады: Әр түрлі стиль мен жанр түрлерін әр түрлі ыңғайда безендіреді, мәтінді әр түрлі мағыналық бөлшектерге бөледі, тыңдаушыға эмоционалды - эстетикалық әсер ете алады, фразааралық байланысты қамтамасыз етеді», - деп пайымдаған. Салғастырмалы түрде зерттеу тақырыптың өзектілігін танытады.
1.Абуль-Фарадж. Книга занимательных историй / сирия тілінен орыс тіліне аударған А. Белова., Вильскера /. ˗ Москва, 1957. ˗ 269 с.
2. Сыздықова Р. Бүгіні көркем проза тілі және әдеби норма // Өнер алды ˗ қызыл тіл. Мақалалар жинағы. ˗ Алматы, 1986. ˗ 85 б.
3. Қазақ көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті. ˗ Алматы, 2006.
˗ 324 б
4. Базарбаева З. Қазақ тілі: Интонология.Фонология. ˗ Алматы: Жібек жолы, 2008. ˗ 326 б.
5. Қабуснама /өзбек тілінен аударған және алғы сөзін жазған Т. Айнабеков/.
˗ Алматы, 2005. ˗ 160 б.
6. Сыздықова Р. Сөз сазы. ˗ Алматы: Санат, 1995. ˗ 117 б.
7. Тұранқұлова Д. Сахна тілі. ˗ Алматы: Білім, 1999. ˗ 210 б.
8. Аманжолов С. Тіл және жазу. ˗ Өскемен, 2005. ˗ 404 б.
9. Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің негіздері // филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. ˗ Алматы, 2007.
˗ 330 б.
10. Ерназарова З. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық аспектісі. ˗ Алматы, 2001 ж . ˗ 194 б.
11. Сыздықова Р. Сөз сыры (сөзді дұрыс айту нормалары). ˗ Алматы, 1983 ж.
12. Сыздықова Р. Сөз қолданыс және әдеби норма (жазушы және сөз мәдениеті). – Алматы, 1983 ж.
13. Шалабаев Б. Текст лингвистикасы туралы (қазақ тілі мен әдебиеті), 1993.
14. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеушілер. – Алматы, 1966 ж.
15. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімі мәселелері. ˗ Алматы, 2000 ж.
16. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы, 1994 ж.
17. Балақаев М. Қазақ тілінің граматикасы, 1948.
18. Қордабаев Т., Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі синтаксис. Ғылым. 1982ж.
19. Мұсабекова Ф. Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы. ˗ Алматы, 1991ж.
20. Жиенбаев С. Сөйлемнің тыныс белгілері. ˗ Алматы, 1940ж.
21. Сыздықова Р.Ғ. Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы жайында анықтауыш. А. 1976 ж.
22. Сыздықова Р.Ғ. Абайдың прозалық шығармаларындағы күрделі ойдың белгілері. ˗ Алматы, 1965 ж.
23. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. ˗ Алматы, 1995 ж.
24. Есенов Қ. Сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысы. ˗ Алматы, 1982 ж.
25. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі граматикалық ұғымдар. ˗ Алматы, 1992 ж.
26. Кеңесбаев І., Мұсабеков Ғ. Қазіргі қазақ тілі (лексика, фонетика).
˗ Алматы, 1962
27. Қалиев Б. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы. ˗ Алматы, 1984.
28. Сәдуақас Ж. Қазақ тіліндегі бір құрылымды сөйлемдер. ˗ Алматы, 1996.
29. Сыздықова Р.Г. Сөз сазы. А. 1995ж.
30. Ерназарова З. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық аспектісі. ˗ Алматы, 2001 ж.
31. Сыздықова Р. Қазақ тілінің анықтығышы (емле, тыныс белгілері, сөз сазы) Астана, 2000 ж.
32. Базарбаева З.М. Қазіргі қазақ тілі интонациясының негіздері. ˗ Алматы, 2002 ж.
33. Баймұратова И. Қазақ тіліндегі интонация тәсілі арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер. ˗ Алматы, 2003 ж.
34. Жұбанев Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. ˗ Алматы, 1966 ж.
35. Ақанов К. Граматика терминологиясының негіздері. ˗ Алматы, 1996 ж.
36. Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. ˗ Алматы, 1961 ж.
37. Нұрмаханова Ә. Н. Жүнісбекова К. Қазақ тіліндегі сөйлемдердің интонациясын оқыту мәселелері. ˗ Алматы. 1982 ж.
38. Базарбаева З. Интонация жүйесінің теориялық негіздері. ˗ Алматы, 2001ж.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Диплом жұмысы дискурстағы просо - ди - ка - лық амалдар тұрғысынан саралап, оның айырмашылықтары мен ... анық - ... ... ... ... не екеніне тоқталдық. Дискурс қызметі ту - ра - лы алғашқы пікірлердің бірі ретінде ХІІІ ғасырдағы сириялық Абу ... ... ... ... Оның ... дей келе туралы пікірін: , - деп ... [1, ... ... ... интонация, дискурс теориясына қатысты Г.П. Торсуева, Е.В. Клюев, О.Я. Гойхман, О.М. Казарцева, Л.А. Кантер, Т. Милевская, М.Л. ... Р. ... Н. ... Ә. Жүнісбек, Ж. Абуов, З.М. Базарбаева, Г. Әзімжанова, З.Ерназарова, Б .Мурзалина еңбектерінде бұл мәселелер әр қырынан қарастырылады.
Дискурс ... ... ... ... ... [2, 7].
Дискурстың көрерменге ұғынықты қабылдануында просодикалық ... ... ... Егер әр ... оқылатын мәтінді әр түрлі интонациямен оқитын болса, онда дискурс қабылданбайды. ... ... ... бірі ... мен тыңдаушының бір-бірін түсінуі ғана емес, мәселе сахнада айтылған сөзді есту арқылы көрерменнің қабылдауында. Классикалық ... ... ... жету ... ... бейнесін сомдап, ойды жеткізуде актер әрбір сөздің интонациясын дәл қойып, нақышына келтіріп оқи білу ... ... ... берілген сөйлесім актілері хабарлау, қарсылық білдіру, мақұлдау, келіспеу тағы басқа мақсаттарды жүзеге асыруда просодикалық тәсілдердің қызметі ... ... Г. ... , - деп ... ... түрде зерттеу тақырыптың өзектілігін танытады.
Зерттеу нысаны. Дискурстағы просодикалық амалдар, тіл мәдениеті сапасы, ... ... ... мен ... ... просодикалық амалдарды қарастыру. Алға қойылған мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер қарастырылды:
˗ дискурс теориясын қарастыру;
˗ дискурстағы интонацияны сипаттау;
˗ ... тіл ... ... ... тіл мәдениетінің ерекшеліктерін көрсету;
˗ дискурстағы контур ерекшелігі, просодикалық тәсілдердің өзгерісіне жеке -жеке тоқталу нәтижесінде синтагмалар мен ... ... ... ... ... жұмысының әдіс-тәсілдері. Дискурстағы просодикалық амалдарды зерттеу барысында әр ... ... ... ... Атап ... ... сұрыптау, топтау тәсілдерін басшылыққа ала отырып, салғастыру ... ... ... ... ... ... сипаттау, семантикалық және лингвомәдени талдау әдістері қолданылады.
Диплом жұмысының нәтижелері. Зерттеу жұмысында дискурстағы просодикалық тәсілдердің қызметін жан-жақты ашып көрсету;
˗ ... ... ... ... анықтауда эксперименттік-компьютерлік, интонологиялық әдіспен талдауды басшылыққа алу;
˗ сөйлеуші сөзінің интонациясына ... ... ... ... ... ... арқылы олардың әрбірінің әуенінің қозғалыс бағытын анықтау және ... ... ... сөйлеу толқынының бірлігіне лингвистикалық талдау жасау;
˗ тілдегі классикалық драмалық шығармалардың оқылуындағы просодикалық тәсілдердің ... ... ... ... ... мен ... ... суперсегменттік бөлшек болып табылатын интонемалардың сегіз түріне инварианттар негізінде лингвистикалық сипаттама беру;
Диплом жұмысының дереккөздері. Жұмыста дискурстың мәні мен ... ... ... ... оның зерттелуіне тоқтала кеттік. Дискурс талдау теориясына қатысты жарияланған шетелдік зерттеушілер еңбектері (Т.Гивон, А.Е.Кибрик, ... ... ... ... Т.В.Ахутина т.б.) мен қазақ тіл білімінде мәтін лингвистикасына, стилистикаға, синтаксиске және ... ... ... ... ... ... (Р.Сыздық, Р.Әмір, Т.Сайрамбаев, Б.Шалабай, А.Жұбанов, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова, Г.Қосымова, З.Ерназарова, Г.Әзімжанова, Қ.Есенова, Ж.Қайшығұлова, Қ.Айтмұхаметова т.б.), дискурсқа қатысты пікір білдірген Н.Уәли, Д.Әлкебаева, ... Ж. ... т.б. ... ... ... ... шетелдік зерттеушілер әртүрлі көзқарас тұрғысынан қарап зерттеді. Мысалы, Т.Ван Дейк, Дж. ... Дж. ... ... ... ... ... ... Ю.С Степанов және т.б. еңбектері қолданыстағы дискурстың қырларын айқындауға негіз болды.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом кіріспеден, екі тараудан және ... ... ... ... әдебиеттер тізімі мен қосымша беріледі.
1 ДИСКУРСТЫҢ ТІЛДІК ТАБИҒАТЫ
термині француз ... - ... ... ... - ... лебізді сөйлеу деген мағынаны білдірсе, бүгінде сынды жаңа мағынаға да ие болып жүр.
Дискурс ұғымы тіл білімі тарихында ХХ ғасырдың 70-80 ... ... ... бастады. Дискурс ұғымын ғалымдардың пікірінше көп компонентті психология, философия, ... ... ... ... ... да ... ... ретінде карастыру керек. Дискурс деп аталатын динамикалық мәтін лингвистикасы және дискурс теориясы деген ... ... ... ... кең ауқым алып отыр.
Дискурс туралы ғылыми зерттеулердің ішінде әр түрлі пікірлер бар. ХХ ғасырдың ортасында Эмиль Бенвенист айтылым ... ... ... француз лингвистикасына тән етіп жаңа мағынада қолданады. Бұл жаңа мағынаны айтушыға, сөйлеушіге меншіктелген сөз деп түсінуге болады. Дискурс туралы ... ... мен ... ... ... бар ... бағытты қалыптастырды.
Бірінші бағыт. Өкілдері дискурс терминін таза лингвистикалық аспектіге қолданғанды жөн санайды. Бұл бағыттағы зерттеушілер дискурсты , , ... ... ... ... дамыту үшін қолданады.
Мәселен, неміс ғалымы Зеллиг Харис, дискурсты (сөйлеу) диалог пен диалогтік қарым-қатынас құрылымын тығыз байланыстыратын коммуникативтік оқиға шеңберіндегі ... ... ... ... деп ... ұсынады.
Дискурс терминін Ф. де Соссюр қолданбаса да бұл ұғымның мәнін тіл мен сөйлеудің қарым-қатынасы ... ... ... ... ... қарастыруды құптайды.
Екінші бағыт. Бұл бағытқа француздық структуралистердің пікірлерін жатқызуға болады. (M.Фуко, А. Грейсяс, ... ... М. ... т.б. ). Бұл ... ... стиль ұғымымен байланысты қарастыра отырып, тілді әлеуметтік ... ... ... ... ... ... таниды. Пушкиннің тілі, Пушкиннің стилі бөлек деп қарастырады.
Үшінші бағыт. Неміс ғалымы Ю. Хавермас деген еңбегінде: , - ... ... ... ... ... әлі ... анықтама қалыптасқан жоқ. Осыған орай дискурс ұғымы прагмалингвистика, функционалды лингвистика, лингвостилистикада ие болып жүр. Сөйтіп термині лингвистикада әртүрлі түсіндіріліп ... өте ... ... ... болып табылады. Ол белгілі мәтін құрылымының қалыптасуына үлкен себеп болатын белгілі коммуникативтік процеске мінездеме береді.
Дискурс терминіне пәнаралық қызығушылық та ... ... ... ... ... ... бола бастады. Бұл бағыттардың барлығы жиылып біртұтас бір аумақ құрады да, ол дискурсты талдау (анализ) деп аталады. Аталған термин ... ... ... ... өзге де ... ... ... психология, мәдениеттану, әдебиеттану мен семиотика, заң, педагогика т.б. ... ... ... орын ... Мәселен, дискурс ұғымы ХХ ғасырдың 70- жылдарынын бастап философияда да кеңінен ... ... ... Ю. ... атты ... ... оған ... белгілер тиесілі: - деп қарастырады.
Дискурстың тіл мен сөзден (речь) айырмашылығы бар. Дискурс коммуникативтік ... ... ... ... ... тіл нақтыланады, туындайды, толығады.
Осындай дискурс ұғымына қатысты берілген түрлі ... ... ... ... ... жасауға болады:
дискурс ˗ тілдік бірліктердің барлық қолданысын байланыстыратын атау;
дискурсты тілдік әрекет, сөйлеудің жолы, тәсілі дейміз;
дискурс мәтін түзуші ˗ мәтін ˗ ... ... ... ... ... ... ˗ сұхбаттасушылардың өзара қарым-қатынасы.
Сөйтіп, дискурс термині айтуды, сөйлеуді ... және ... ... ... ... ... анықтауыш қосыла айтылатын болады.
Қарым-қатынастың негізгі түрлері дискурс пен мәтіннің өзіндік ерекшеліктерін салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... ... ... стиль немесе қолданыс сияқты ұғым-түсініктерді өзара тығыз байланысқан ұғымдар жүйесі негізінде ... ... ... ... ... белгілі бір мағыналық тұтастыққа ие болатын, қандай да бір шығарманың барлық көрінісін білдіретін тілдік категория,
сондай-ақ, мәтін ұғымы көбінесе сөйлеудің ... ... ... танылса, дискурс ұғымы ауызша сөйлеуде қолданылады. Мәтін мен дискурс ... ... ... ... мәндес, мағыналас қолданылатын тұстары бар. Кей жағдайда бұл екі терминді қолдану әркімнің жеке таңдануына байланысты болып ... ... ... ... бірі - ... құрылымы. Оның макро және микро құрылымдары бар. Дискурстың макроқұрылымы адресаттың берілген ақпаратты түсінуіне негізделіп, дискурстың негізгі мазмұнының жалпылама сипаттамасын ... ... ... ... ... ... абзацтар, ауызша диалогтағы репликалар т.б. жатады. Дискурстың макроқұрылымы шағын болса да оқушысына, тыңдаушысына мағлұмат бере алатындай болуы ... ... Дейк ... реферат немесе резюме деп атаған. Макроқұрылымның дискурсы оқушы мен тыңдаушының дискурстың қалай түсінгеніне ... ... ... ... ... ... семантикалық байланыс бар жекелеген сөйлемдер (атауыш сөздер, не етістіктерден тұратын сөздер) және педикацияланған сөйлемдер (етістік немесе баяндауыштар сөйлемде болмаса да, сол ... ... ... ... ... бар) құрайды.
Дискурс құрылымына әсерін тигізетін бірнеше факторлар туралы да ерекше айтуға ... ... ... ... тіл құрылымының қандай функционалды стильге қатыстылығы ескеріледі.
Тіл ... ... ... қай ... ... ... орын тәртібі т.б. көрсетіледі.
Прагматикалық фактор мәдениетпен тығыз байланысты. Дискурс құрылымында ерекше ескерілетін енді бір жайт - ... ... ... ... ... ... мен ... түсуі тілдік тұлғалар арасында тіл мен ойдың өзара ұштасуы ... ... ... ... Дискурстың түзу барысында тілдік тұлғаның білімі, өмірлік тәжірибесі, сөйлеу тактикасы мен статистикасы т.б. ... ... ... ... ... тіл мен ... екі бөлек етіп қараудың қажет екенін ғылыми ... ... ... ... ... ... болды. Ол сөйлеуді тілдік материалдардың жанданып іске қосылуы, тілдің ... ... ... дей келе тіл білімін тіл лингвистикасы, сөйлеу лингвистикасы деп екі салаға бөледі де, ... ˗ ... ... ˗ тіл, ол ... ... ... ˗ ... нәрсе, нысаны ˗ сөйлеу әрекеті, сөйлеу индивидуалдық құбылыс деп көрсетеді.
Дискурс - сөйлеу ... ... ... ... ... қызмет етуіне, дамуына тікелей қатысты. Тіл дискурс арқылы қатынас құралы бола алады. Ал тіл мен ... ... ... ... ... ˗ ... ... және әлеуметтік құбылыс, ал тіл - тек әлеуметтік жалпы құбылыс;
˗ ... ˗ ... ... ал тіл - ... ;
˗ сөйлеу өзі қызмет еткен қоғамдық ортадағы бар фактордың әсеріне ұшырайды;
˗ тіл ˗ ... ... ... ал ... кейде ол заңдылықты бұзады;
˗ тіл ˗ негізгі ұғым. Ол ˗ қоғам мүлкі. Жеке адам тілі жоқ. Ал ... ˗ жеке адам мен ... ... үстінде, ойын жеткізуде адам өзіне керекті ақпаратты тіл деп ... ... ... Оның ... адам ... ... ... таңдап алады, байланыстылық пен тұтастыққа негіздеп тұтас сөз құрап шығарады. Демек, осы айтылған тіл мен сөйлеу өзара тығыз байланысты өмір ... ... ... түсуі мүмкін емес.
Дискурсты сөйлеу тұрғысынан алып қарастырсақ та, сөйлеу ең алдымен ауызша формада жүзеге асырылатыны мәлім. Сол себепті сөйлеудің ... ... ... ... сөздерде, шешендік өнерде жатыр деуге болады. Сөйлеу мәдениетінің озық үлгісі - шешендік ... тіл ... де, өзге ... ... да ... табады. Ол өте күрделі, көп аспектілі сала. Әлемдік лингвистикада прагматика жан-жақты сөз болуда. Қазіргі ... тіл ... ... ... мен ... арасындағы байланысты зерттейтін прагматика саласы даму үстінде. Прагматикада тілдік таңбаның әсер етуші қызметі, таңбаның ... мен ... ... мәні ... Тіл ... ... ... прагматикалық аспектіде қарастыруға болады.
Прагматика көп қырлылығымен де танылады. Сол себепті зерттеуші ғалымдар оны мынадай аспектілерде қарастырып келеді: ... ... ... ... ... ... прессупозиция, сөйлесім жағдаяттары интерпретация, бағалау логикасы, диалог).
Мәселен, философияда прагматикалық бағыт негізінде тілдің ... ... ... ... ... ... логикасы), психолингвистикада сөйлесу қызметтері, адамның психологиялық әлемінің прагматикалық әрекетін тануда ерекше орын ... ... ... орны ... ... түсуші сөйлеуші мен таңдаушы сөздерінің өн бойынан прагматика орын алады. Шешендік сөздер прагматикаға негізделген. Шешендік сөйлеудің ... ... ... әсер ету, сол ... ... өз прагматикасын жүзеге асырады.
Мәтін туралы зерттеулерде мәтін типологиясы туралы кеңінен баяндалады. Мәтін типологиясы ... ... ... мүшеленуіне байланысты мәтіннің жалпы теориясынан бөлініп шықты. Сондай-ақ, кейінгі жылдары бұл ... ... ... ... ... Типология - мәтінді жеке типтерге, кластарға бөлуге деген қазіргі таңда бірмағыналы жалпы қабылданған пікірі жоқ мәтін лингвистикасының бір саласы ... ... ... ... типологиясы әлі де зерттеулерді қажет ететін қомақты іс болып саналатындықтан, мәтіндердің типологиясын берудегі қиындықтардың бірі ... оның ... ... ... ... ... ... отыр.
Мәтіндерді топтастыруға орай ғалымдардың ұсынған түрлі топтастырулары бар. Мәтін типологиясының аумағын алғаш қарастырған В.Я.Пропп болды. Ол 1928 жылы ... ... атты ... ... ... ... Француз ғалымы Клода Бремон аталған еңбектің кұндылығының бүгінге дейін жойылмауы туралы ерекше атап өтеді.
В.Я.Пропп еңбегі ... ... ... ... негізгісі болды. Мәтін типологиясын жасау өткен ғасырдың 60-70 жылдарынан басталып, оның негізінде ... ... ... ... ... ... ... қатысты жасалған типологияны алғаш ұсынушы С.А.Фридрих. Мәтін типологиясына қатысты жан-жақты қарастырылған неміс тіліндегі еңбек А.Кречмердікі. Ол 70-80 ... ... ... он жеті ... ... ... ... қатар неміс зерттеушілерінің арасында мәтін типологиясын жасауда өз ізденістерін танытқандардың бірі - ... Ол ... екі ... ... ішкі және сыртқы түрде алып қарастырады.
Ал И.Мистрик, Т. Вайнрих, Р.Харвег сынды ғалымдар мәдениетінің ішкі ерекшеліктерін таза тілдік тұрғыда қарастырады. Алдымен, ... өз ... ... бірліктер арқылы байланысты деп көрсете отырып, мәтіннің типологиясын беруде, мәтіннің байланыстылығын ерекше белгісі деп есептейді. И.Мистрик мәтінді ... ... ... десе, Р. Харвег өзінің типологиясында мәтін ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты ашып көрсететін типологиялардың бірі - Г.Я.Солганиктің ... ... ... ... ... ... ... (1,2,3-жақта);
2) сөйлеудің сипатына карай (тура, жанама);
3) сөйлеуге бір, екі ... ... ... ... ... ... диалог, полилог);
4) сөйлеудің функционалды-мағыналық түріне қарай: cуреттеу, әңгімелеу, ... ;
5) ... ... ... қарай: тізбекті, параллель байланыс ;
6) тілдің қызметіне және экстралингвистикалық белгілеріне орай;
7) функционалды ... ... ... ... жасау үшін мәтіннің байланыстылығы негізге алыну қажет. Мәтіннің байланыстылығы мәтіннің типімен анықтайды.
Осындай мәтінге берілген түрлі типологиясын айқындауға болады.
1.1 ... және ... ... ... ... әңгіме, пікірталас;
˗ сөйлеудің өтуі: (ресми, бейресми);
˗ сөйлеудің берілу сипатына қарай: (2.3 - жақта );
˗ ... ... ... ... ... сөйлеуде тыңдаушылардың саны: (жеке адам, көпшілік);
˗ сөйлеуге бір, екі немесе көптеген коммуниканттардың ... ... ... ... ... ... ... құрамы: (бірыңғай, әр алуан);
˗ сөйлеудің мақсаты: (хабарлау, ықпал ету).
Шешендік сөздер - ... ... ... ... ... болғандықтан, тіпті көрініс бір деуге болады. Ошақ қасы, төбе ... ... ... үстінде айтылатын әзіл, айтыстардан бастап, торқалы той, топырақты өлім ... ... ... кеңесі, кісі құны сияқты дауларға араласады. Осындай да ... ... ... сөйлесу, әңгіме, пікірталас түрінде өрбиді; шешендік сөздер дискурсты ел ішіндегі болатын түрлі жағдайларға орай, мәселен, екі ел ... ... ... сұхбат сынды оқиғалар ресми түрде өтсе, күнделікті мәселелер бейресми түрде жүргізіледі; сөйлеудің берілу сипаты шешендік ... ... ... екі ... диологқа құрылатындықтан, оқиға 2,3-жақта баяндалады;
Тағылымы мол шешендік сөздерді беруге сөйлеудің сипаты кей ретте тура, кейде ... ... ... ... тауып отырады; қарым-қатынас жағдайында коммуникативті оқиғаға қатысушы жеке адам немесе көпшілік болуы да ... ... бір, екі ... одан да көп ... ... ... ... монолог, диолог, полилог түрінде келеді; пайымдау, оның ішінде риторикалық пайымдау түрлері қолданыс табады; адамды қандай пікірде болсын ... ... ал оны ... оған не ... ... ... ... және оны азды-көпті дәрежеде растайтын пайымдаулар болып табылады. Би, шешен тыңдаушысының әлеуметтік құрамын ескермейді, онда тыңдаушылардың құрамы бірыңғай не әр ... ... ... ... ... ықпалы әсері айрықша болады.
Таным және ғылыми жүйеліктің ... ... ... шегі уақыттың белгілі бір мерзіміне, білім саласына, мәндердің ... және ... да ... ... белгіленеді. Параметр ұғымы физика мен математика салаларында кеңінен орын алады. Ал тіл білімінде, ... ... ... ... типтеріне орай қарым-қатынасқа түсушілердің сұхбатында қолданыс табады. Дискурстағы негізгі параметр.
Сөйлеуші. Ол ... ... ... үшін сөз ... ... ... өзінің ойын тындаушыға мүмкіндігінше толық түсінікті жеткізуге тырысады. Айтылатын ойдың тыңдаушысына түсінікті болуы үшін сөйлеуші онын ... ... жас ... жағдайларын да ескеріп отырады.
Шешендік сөздер дискурсындағы хабарды қабылдаушы оқырман не тындаушы. ... ... да аса ... рөл атқарады. Ол қарым-қатынастың ойдағыдай өтуіне ықпал етеді. Тыңдаушының белсенділігі, деп қоюы, аударуы, қабылдауы, білім деңгейі ерекше ... Оның ... ... ... ... түсіну болып табылады.
Қарым-қатынас кезіндегі сөйлесушіге қатысты параметрге назар ... жай ... ... ... мәтіндер, үндеулер, кітаптың, мақаланың аты жатады;
ә) күрделі мәтіндерге: өзінің көлемі, күрделі ұйымдасуы негізінде ... ... ... ... ... ... поэма), ғылыми мәтін (монография, мақала) жатады;
б) кешенді мәтіндер: бұл мәтіннің ұйымдасуының күрделірек түрі, оны қабылдау, түсіндіру қиындық тудырады және ... ... ... ... терең білімді оқырманды қажет етеді;
в) функционалды-стильдік параметр - бұл параметр бойынша топталған мәтіндер қарым-қатынастың мақсаттылығы мен ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу, көркем мәтіндер;
г) дайындалған параметрі жағынан: (спонтандык) ішкі себептермен пайда
болған, жағдайлық (ситуациялық) деп ... пен ... ... ... ... типологиясын беруде қолданылады. Бұл параметрді ұсынған Л.В. Сахарный болды. Ол мәтіннің мынадай ... ... ... мәтін (тұтас және байланысты);
ә) деректі мәтін; алгоритмдік параметр - бұл параметр ... А.Н. ... ... ... үш ... ... жазылып алынған, жартылай жазылып атынған, жазылып алынбаған.
Жазылып алынбаған мәтін өзіндік ішкі ойлауға, ситуациялығымен, вербальды айтылуда ауқымды варианттылық ... ... Оған ... ... ... ... ... келеді. Ішкі ойдың берілу параметрі: бұл параметр ... ... және ... мәнді мәтіндер арқылы көрінеді. Ресми мәтінді айтылатын мәтіндерге келісім шарт мәндерін, бұйрық, жарғы, т.б. жатқызылса, сыпайы мәнді мәтіндерге көркем ... ... ... - прагматикалық параметр: алдын-ала жазылған мәтін, суреттеу ... ... ... ... ... ) ... типологиясын беруде мәтіннің ұйымдасу параметрімен қатар мәтіннің ұйымдасу принципі де ... ... ... ... тұтастық, бірлік, байланыстылық қасиеттері белгілі бір жүйемен, принципке негізделіп жасалуы шарт.
Көркем мәтіннің ұйымдасуындағы ... - ... ... ... ... ... мәтіні - ассоциацияға ойлауға негізделеді, ... ... ... және ... ... ... ... мәтін - логикалық ілім мен ... ... ... - дайын білімге негізделген және алдын ала (есептелген) орындалған мәтін, ... ... ... да болмасын) ақпарат міндетті түрде адресатпен қарым- қатынас негізінде жеткізіледі. Бұл мәтін түріне негізінен сөздіктер, анықтамалар жатқызылады:
Үгіт мәнді ... - ... ... бар. Сөйлеу кезінде адресаттың танымы мен сезіміне әсер етеді. Мұндай фактінің өзіне айқын баға ... ... ... ... - әр ... не ... не ... типте кей жағдайда екі типте де жалпылай ақпарат беретін мәтін;
Жарнамалық мәтін - ақпаратты ... ... ... ... ... ... ... сатып алушының назарын аударту мақсатын көздейді).
Осы ... ... ... ... отырып, шешендік сөздер дискурсының ұйымдасу принциптерін былайша тұжырымдауға болады:
˗ шешендік сөздер дискурсы ... ... ... ... болады;
˗ шешендік сөздер дискурсы нақты сезімдік және ... ... ... ... сөздер дискурсындағы коммуникативті оқуға, ойлауға, сезуге, қабылдауға, сөйлеуге, яки сөйлесуге қатысты болып келеді.
Дискурс параметрінде қарым-қатынасқа түсушілердің саны, сөйлеуде белсенді ... ... ... ... қалып отырғандар ескеріледі. Соған орай шешендік сөздер дискурсындағы сөйлесім параметрлерін былайша ... ... ... ... ... ... сөйлеу формасы ˗ ауызша, мәтінде ˗ жазбаша;
˗ шешендік сөздер дискурсындағы серіктес ˗ ... ... ˗ ... шешендік сөздер дискурсындағы тыңдаушы орта ˗ шексіз, мәтінде ˗ дифференциалды;
˗ шешендік сөздер дискурсындағы сөйлеуге ... ˗ ... ... ˗ ... ... ... дискурсындағы тыңдаушылардың реакцииясы ˗ шешуші, мәтінде ˗ шешімін таппайды;
˗ шешендік сөздер дискурсының ... аясы ˗ ... ... ˗ ... ... ... - ... жасау, ал қарым-қатынас жасау дегеніміз - өзара әрекеттесу. Сөйлеу актілерін ... ... ... ... ... ... бірінші кезекке қойылады.
1.2 Дискурс және тіл мәдениеті
XX ғасырдың 70-жылдарынан бастап философияда кеңінен қолданыла бастады. ... ... ... Ю. ... өзінің атты еңбегінде қолданған болатын. Содан бері бұл термин батыстық философияда кең қолданылып жүр. Хабермас мына төмендегідей ... ... деп ... - ... сұхбатқа имманентті (іштей тиесілі), сол кезеңнің қоғамдық өмірінде қалыптасқан нормалар, ережелер және негізгі құндылықтар ... ... ... тіл. ... идеология деп отырғанымыз жалпы белгілер жүйесі деген мағынада қолданылып отыр. Дискурс - тілдік коммуникация түрі. Кең ... ... ... - ... ... ... Оған ... мұра, көзқарас, дүниетаным кіреді. Тар мағынада, дискурс деп қандай да болмасын мағыналы, құнды іс-әрекеттің ... ... ... ... ... Ф. де ... ... қазіргі француз функционалистеріне дейінгі классикалық лингвистика тілді қоғамның барлық мүшелеріне ортақ, түсінікті константты (өзгермейтін) құрылым деп қарастырады. Ол түсініктің ... ... ... ... ... ... әсер етті. Біріншіден, тілде бір нақты нәрсені білдіретін белгі және сол нәрсенің өзі бірін-бірі анықтайды деген түсінік; екіншіден, сол ... ... ... ұжым ... үшін ... ... бәрі бір мағынаға ие; үшіншіден, осы жоғарғы айтылғандардың нәтижесінде тіл қоғамның барлық әлеуметтік топтарына бірдей қызмет етеді. Шындығында, тіл - ... ... ... осы тілде сөйлесеміз, бір-бірімізді түсінеміз. Бірақ, күнделікті өмірдегі сөз саптасымызға жіті көңіл ... ... онда біз ... ... ... ... - ... сөз өзінің нақты заттық, бұйымдық мазмұнынан басқа көптеген уақытша, өзгермелі идеологиялық мағынаға да ие екен. Сол шексіз көптүрлі мағынаның ... бір ... ... ... тілді көптеген бөліп-бөліп жібереді. Осы М. ... , деп, Р. Барт деп ... ... ... сөзі ... ... өйткені ой принципті түрде тәмамдалуы мүмкін емес. ... сөз ... ... рухани әлемінде өзіндік өзгеріске ұшырайды. Тірі сана, тірі қарым-қатынас барысында тілді бұлжымас, қозғалмас жүйе деп қарастыру ... ... Адам үшін оны ... ... орта да, ол ... ... тілдік санасы да түгелдей дерлік көпдауыстылықтан, көпмағыналылықтан ... Сөз ... ... тек бір ... білдіріп қана қоймайды, сөздің өзіндік , тіпті өзіндік де бар. Рухани әлемнің өзіндік ерекшелігін оның белгілік, ... ... ... ... ... ... - мағыналы белгі, таңба болмысы. ... ... ... адам ... ... өзгешелеп қана қоймайды, тіпті әлеммен жақындастырып, біріктіреді де. Өйткені, белгі қашанда , белгі. Сондықтан да белгілік шығармашылықтың ... - өнер ... ... ... діни ... ... және тағы ... бәрі - адамды қоршаған шынайы әлемнің материалдық заттай бөліктері. Олардың ... ... ... оның ... ... өзіндік құндылығында.
Адамдар қарым-қатынасының әмбебап құралы ретінде белгі түгелдей дерлік қоғаммен, әлеуметпен қатынасты әлеуметтік болмыс. Ол қашанда адамдар сұхбатына, ... ... ... ... ... және ол шығармашылықтың мазмұны тікелей қарым-қатынас, сұхбат негізінде ғана жүзеге асуы мүмкін.
Жалпы ұғыну мәселесі XX ғасыр философиясындағы ... ... ... ... десек болады. Осы мәселеге сонау Ф. Шлейермахерден, В.Дильтейден бастап М. Хайдеггер, Х.Г. Гадамер ... ... көп ... ... ... тер ... Түсіну мүмкіншілігі туралы айтылған біраз көзқарастарды қарастырып өткеніміз жөн. В. ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, немесе сол В. Дильтейдің кезіндегі Германияда қалыптасқан терминология бойынша, өзіндік ерекшеліктерін түсіндіру деп ... ... да ол ... ... еңбегін тікелей рухани ғылымдар мен жаратылыстану ғылымдарының қарама-қайшылығына негіздеп, (1883) деп атады. Рухани ... мен ... ... ... ... зерттеу объектілерінің өзгешелігімен ғана байланысты емес, сонымен ... ол ... ... ... де, ... ... де ... Табиғаттың белгілі бір мақсаты жоқ және ешқандай мағыналық құрылымы жоқ болып ... ... ... ... - ... ... ретінде ақыл-ойы және еркі бар адамға (таным субъектісіне) қарама-қарсы тұр, өйткені адам үшін ... ... , ... ... Ал енді ... ілімдер, немесе адамның өзі таным субъектісі бола тұра өзін-өзі, яғни адамды зерттейді. Сондықтан бұл жерде объекті мен ... бір ... ... дәл ... ... Осы тұста В. Дильтей өзінің шығармаларының орталық мәселесін - адамның, субъектінің өзін-өзі түсіну, өзін-өзі ... ... ету ... туралы жағдайды көтереді. Бір сөзбен айтатын болсақ, жалпы, гуманитарлық ілімдердің ... ... ... . ... ... үшін оның ... көзқарасын, идеалдарын, яғни рухани әлемін білу қажет. Ал ол жаратылыстану ... ... ... көрініп тұрған нәрсе емес, сондықтан оны танып ... ... де ... ... бар. Осы ... ... ... ұғыну, түсіну мәселесі көтеріледі. Жаратылыстану ғылымдары зерттейтін пәніне көзімен көріп, қолымен ұстап ... ... ... ... ... ... бұған қарама-қарсы тәсілмен әрекет ету керек. Рухани әлемді тек ену, бойлау арқылы, яғни сол ... ... ... ... ... ... айналу арқылы - бір сөзбен айтсақ, ұғыну арқылы танимыз. Жаратылыстану, немесе нақты ... өз ... ... ... ... ал рухани ғылымдарды түсіну, ұғыну керек. Оларды суреттеп, мазмұндап беру мүмкін емес, оларды түсіну керек, әркім өз ... ... өз жеке ... ... ... біз ... ... ал рухани өмірді ұғынамыз. Табиғат құбылыстары қайталанбалы нәрсе, сондықтан да оларды тәжірибе жүзінде ... ... ал ... ілім объектілері, мысалы тарихи факті өмірде жалғыз рет қана орын алады, бірегей, сондықтан да ... ... ... ... ... ... Біз ... Цицеронды өмірге қайта келтіре алмайтындығымыз сияқты, ешқашан оның өмір сүрген кезеңін де, ондағы тарихи жағдайларды да бәз ... ... ... ... ... біз ... жалпылауыш түсініктермен істес болсақ, ал тарихи ілімдер немесе тағы да басқа рухани ілімдерді игеру барысында біз өзіміз сияқты ерен жеке ... оның ... ... кездесеміз. Басқаны объективті түрде суреттеп, сипаттап, түсіндіріп беру мүмкін емес. ... ... ... түсіну қажет. В.Дильтейдің осы теориясы герменевтиканың бастауында жатыр. В. Дильтей үшін Цезарьді түсіну Цезарь болуды талап етеді. Тарихи тұлғаны тек ... ғана ... яғни ... , ... ... ... ... қана ол туралы бір нәрсе айта аласың. Қарап отырсақ, рухани әлемдегі болмыстың табиғи әлемнен ерекшелігін көрсетуге тырысқан В. ... тым ... ... пайдаланған көрінеді. Зерттеуші өзінің өмір сүріп отырған уақытынан, оның негізгі әлеуметтік-мәдени контексінен ешқашан ары кете ... ... ... ... бір ... кезеңге сай өзіндік психологиялық қалпы болады. Түгелдей дерлік, бар ... ... ... өткен тарихи тұлғаларға немесе ондағы идея - ойларға ену мүмкін емес. В. Дильтейдің

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көп пропозициялы дискурс401 бет
Сахна тілі интонациясының дискурстық сипаты24 бет
Саяси дискурстың ерекшіліктері (лингвомәдениетаралық талдау)54 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
Авторлық сана – мәтіннің базалық ұғымы56 бет
Аударма және өркениет30 бет
Жарнамадағы нейролингвистикалық бағдарламалау47 бет
Интернеттегі коммуникация және қоғамның тілдік даму мәселесі69 бет
Міржақып Дулатұлы шығармаларындағы «Ғаламның тілдік бейнесі»24 бет
Мұқағали поэзиясын оқыту әдістемесі43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь