Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектер

Жоспар:

Кіріспе

Негізгі бөлім.
1. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектер.
2. Жасалу жолдары.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Сөзжасам 1991 жылы жоғары оқу орындарының оқу жоспарына кіріп, содан бері қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бөлімінің студенттеріне жеке пән ретінде оқытылып келеді.
Бұл пәннің оқу жоспарына қосылуы сөзжасамның тіл білімінің жеке саласы ретінде танылуына байланысты. Сөзжасам мәселесі бұл кезеңге дейін мүлдем оқытылмады деуге болмайды. Сөзжасам жеке сала болып танылмаған кезде, ол морфология саласына жатқызылып, морфология курсымен бірге оқытылып келді. Бірақ, морфология құрамында сөзжасам мәселелерінің тек сөз таптарының сөзжасамы ғана қамтылды. Сөзжасамның басқа мәселелері ол кезде зерттелмеді де, окытылмады.
Сөзжасам шетел тіл білімінде, орыс тіл білімінде тіл білімінің жеке саласы ретінде басқа салалардан кеш танылғанымен, қазақ тіл білімімен салыстырғанда, оларда жиырма шақты жыл бұрын танылды. Оқу жоспарына да пән ретінде бізден ертерек қосылды. Қазақ тіл білімінде сөзжасамның дербес сала ретінде танылуы 1989 жылға жатады. 1989 жылы шыққан «Казіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі» атты монографияда сөзжасам казақ тіл білімінің жеке саласы деп дәлелденді.
Сөзжасамның тіл білімінің дербес саласы болып танылуы оның өзіндік зерттеу нысанасы болуымен байланысты. Сөзжасам тілдің сөзжасам жүйесін, сөзжасамдық бірліктерді, сөзжасам заңдылықтарын, сөзжасамның амал-тәсілдерін, сөздердің жасалу жолдарын, сөзжасам арқылы жасалған туынды сөздерді, олардың түрлерін сөзжасамдық үлгілерді, сөзжасамдық мағынаны, әр сөз табының сөзжасамын т.б. толып жатқан сөзжасамға қатысты мәселелерді зерттейді, яғни тілдің сөзжасам жүйесін зерттейді. Тілдің сөзжасам жүйесі казақ тілінің сөздік қоры мен сөздік құрамын жаңа сөздер жасау арқылы толықтырып отыратын негізгі тілдік кұбылыс болғандықтан, тілде оны іске қосып отыратын сөзжасамдық заңдылықтар, әдіс-тәсілдер көне замандардан бері қолданылып, дамып іріктеліп, түрлі өзгерістерді басынан өткізіп, қазіргі қалыпқа түсіп, әбден қалыптасқан. Сондықтан тілде жаңа сөз кездейсоқ, қалай болса, солай жасала бермейді. Ол тілде қалыптасқан заңдылықтар арқылы жүзеге асады. Сөзжасам пәні студенттерді осы зандылықтармен таныстырады, ол туралы нақтылы ғылыми деректер береді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:


1. Оралбаева Н. Ж. «Қазақ тілінің сөзжасамдары»
2. «Қазақ тілі және әдебиеті» журналы, №23.
        
        Жоспар:
Кіріспе
Негізгі бөлім.
1. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектер.
2. Жасалу жолдары.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Сөзжасам 1991 жылы жоғары оқу орындарының оқу жоспарына кіріп, содан
бері ... тілі мен ... ... ... ... жеке пән
ретінде оқытылып келеді.
Бұл пәннің оқу жоспарына қосылуы сөзжасамның тіл білімінің жеке саласы
ретінде танылуына байланысты. Сөзжасам ... бұл ... ... ... ... ... Сөзжасам жеке сала болып танылмаған кезде, ол
морфология саласына жатқызылып, морфология курсымен бірге ... ... ... ... ... ... тек сөз ... ғана қамтылды. Сөзжасамның басқа мәселелері ол кезде зерттелмеді
де, ... ... тіл ... орыс тіл ... тіл ... ... ретінде басқа салалардан кеш ... ... тіл ... ... ... ... жыл ... танылды. Оқу жоспарына да пән
ретінде бізден ертерек ... ... тіл ... сөзжасамның дербес сала
ретінде танылуы 1989 жылға жатады. 1989 жылы шыққан «Казіргі қазақ ... ... атты ... ... ... тіл ... жеке саласы
деп дәлелденді.
Сөзжасамның тіл білімінің дербес саласы болып танылуы оның өзіндік
зерттеу нысанасы ... ... ... ... сөзжасам жүйесін,
сөзжасамдық бірліктерді, ... ... ... амал-
тәсілдерін, сөздердің жасалу жолдарын, сөзжасам арқылы жасалған туынды
сөздерді, олардың түрлерін ... ... ... ... ... ... ... т.б. толып жатқан сөзжасамға қатысты мәселелерді
зерттейді, яғни ... ... ... ... ... ... жүйесі
казақ тілінің сөздік қоры мен ... ... жаңа ... ... арқылы
толықтырып отыратын негізгі тілдік кұбылыс болғандықтан, ... оны ... ... сөзжасамдық заңдылықтар, әдіс-тәсілдер көне замандардан бері
қолданылып, дамып ... ... ... ... ... ... түсіп, әбден қалыптасқан. Сондықтан тілде жаңа сөз кездейсоқ, қалай
болса, солай жасала ... Ол ... ... заңдылықтар арқылы
жүзеге асады. Сөзжасам пәні студенттерді осы ... ... ... ... ғылыми деректер береді.
Негізгі бөлім.
1.Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектер
Әр сөзжасамдық ұялар сандық құрамы жағынан ... ... ... ... кұрамы туралы сөз қозғағанда, әр сөзжасамдық ұя
туралы жеке түрде сөз болуы керек.
Құрамы ... ... ... ... бір ... ... жоқ. Ол
үлкен де, кіші де бола береді. Сөзжасамдық ұяның көлемі түп ... ... ... ... ... өнімді-өнімсіздігіне
байланысты.
Сөзжасамдық ұялар бір-біріне байланысты, бағынышты құрылымдар емес. Әр
сөзжасамдык ұя өзінше бір дербес құрылым, әркайсысының өзіндік құрамы ... ұя екі ... ... ... аса ... де құрала береді.
Сөзжасамдық ұя өте жүйелі, күрделі тілдік құбылыс. Сөзжасамдық ұя
мүшелері белгілі ... ... Ұя ... орналасу тәртібі
сөзжасамдық. сатыға, тізбекке байланысты. Сөзжасамдық саты түп негіз сөзден
1-жасалған туындыдан бастап, туындылардың жасалу, өрбу ... ... ... ... отырады. Әр сөзжасамдық тізбек ... ... ... ... ... ұяда ... ... болуы ұядағы тарам
мүшелеріне байланысты. Сөзжасамдық ұя үнемі негіз сөз бен ... ... олар ... жұп кұрайды. Бұдан сөзжасамдық, ұя жұптан,
сатыдан, тарамнан, тізбектен тұратыны ... ... ... ... оның құрыльмын құрайды, сөзжасамдық ұяның жүйесін ... ... ... ұя болуы мүмкін емес, сондықтан сөзжасамдық жүп,
сөзжасамдық тізбек, сөзжасамдықтарам, сезжасамдық ... ... ... ... мүшелер болып табылады.
Ал сөзжасамдық үяның мүшелерінің ешкайсысы кез ... ... ... ... ... сөзжасамдық ұяда орналаса алмайды. Олардың калыптасқан
тәртібі бар, сөзжасамдық ұяда ол тәртіп ... ... да ... ... ... бар, оны ... тұрақты мүшелер бар, ол мүшелер
сөзжасамдық ұяда белгілі ... ... және олар ... бұл оның ... құбылыс екенін көрсетеді.
2. Сөзжасамдық тізбек
Сөзжасамдық ұя мүшелерінің негізгілерінің бірі – сөзжасамдық ... ұя орыс тіл ... ... ... бері оның ... ... те ... таныла бастады. Сөзжасамдық ұя теориясының
негізін қалаушы А.Н.Тихонов болғандықтан, ғалымның ... ... ... ... ... ол: "Под ... ... понимаем ряд однокоренных слов, ... в ... ... анықтаған ол.
1980 жылғы "Русская ... атты ... ... тізбекке: "Словообразовательная цепочка - это ряд одңокоренных
слов, находящихся в отношениях ... ... ... ... тіл білімінде сөзжасамдық тізбек мәселесі тұңғыш рет 1989
жылғы "Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі" атты монографияда тұңғыш ... ... ... ... термині ғылыми айналымға түскен. Ол
монографияда сөзжасамдық ұя, тізбек, саты, ... ... ... ... ... профессор Н.Оралбаева ... ... ... ... ... ... келе, автор оған
төмендегідей анықтама берген:". Сөйтіп, бір ... ... ... ... ... ... ... негізді сөздердің тобы
сөзжасамдық тізбек деп аталады".
Бұл анықтамалардың бәрінде сөзжасамдық тізбекте қанша туыңды ... да, ... бір ... түбірден тарайтынын негізгі белгінің бірі
деп, оны анықтамага кіргізген. Бұл — шындық. Сөзжасамдық тізбектің кайсысын
алсақ та, оның ... ... ... бір түп ... сөзден бастау
алады. Олай болса, тізбек атаулы түп негіз сөзден өрбиді яғни ... ... ... ... түп негіз сөз болуы шарт. Түп негіз
сөзсіз сөзжасамдық ... ... түп ... сөз ... тізбектің
негізгі мүшесі.
Сөзжасамдық тізбектің негізгі мүшесі — түп негіз ... ... ... сөздер. Тізбектің құрамындағы туынды сөз біреу де, бірнешеу де
бола береді. Мысалы, жүп ... ... ... Осы ... ... бір ғана ... сөз бар, ... туынды түбір, 3-тізбекте 3 туынды түбір бар.
Бұл туынды сөздердің санының тізбекте түрлі болатынын көрсетті. Сонда
тізбектегі түп негіз сөздің саны ... ... да, ... ... ... болады. Бұлар — сөзжасамдық тізбектің негізгі мүшелері.
Сөзжасамдық тізбектегі түп негіз сөз бір морфемалы ... ... ... сөз екі ... я одан да қөп ... болып келе береді.
Мысалы, ал-алым-алымды, бөл-бөлім - бөлімше->бөлімшелі деген екі ... ... түп ... - ол бір ... ... ал ... туыңдылары алым — екі морфемалы, алымды -үш морфемалы сөз. ... түп ... – бөл ... сөз - бір ... сөз, ... — 3
морфемалы, бөлімшелі — 4 морфемалы сөз.
Бұдан ... бір ... ғана бір ... сөз ... ... екі не одан да көп морфемалы сөз болатыны анық ... ... ... ... бір ғана негізгі түбір сөз ... ... ... сөз ... ... түбір сөздер жұрнақтар арқылы
жасалатындықтан, ол сөз ... ... ... арттырады. Ал
тізбеккте бір туындыдан екінші туынды жасала ... ... ... саны ... ... Мысалы, ек егін егінші егіншілік
деген тізбектегі туындылардың морфемдік саны ... ... ... ... тұр. Бір тізбекте бірнеше туынды сөз болған жағдайда тек негізгі
түбір сөздең жасалған туынды ... сөз ғана екі ... ... ... да, ... ... көп морфемалы туынды сөздерге жатады.
Туынды сөздердің құрамыңдағы морфемалар да түрліше. Олар: негізгі
морфема және ... ... ... ... ... ... морфема — түп негіз сөз, көмекші морфемалар - жұрнақтар. Анығырақ
айтқанда, тізбектегі туынды сездердің бәрінің құрамында тізбектің түп ... ... орын ... да, оған ... ... ... отырады, Мысалы, жи--
жиын жина -жинал->жиналыс деген тізбекте 4 туынды ... сөз бар. Сол ... ... ... ... да жи түп ... сөзі ... Бұл заңдылық
барлық сөзжасамдық тізбекке ортақ. Ол осы туынды сөздердің бір түбір сөзден
тарағандығы, жасалғандығын білдіреді. Мұндай бір ... ... ... ... ... сөздер болып саналады. Олай болса, сөзжасамдық
тізбектің құрамында туынды сөздер бір түп негіз сөзден ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық тізбек тек қана
түбірлес сөздерден құралады. Бұл белгі сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... бұл -сөзжасамдық
тізбектің негізгі ... ... ... ... ... түбір сөздер бірінен-бірі
тікелей жасалған туынды түбір ... ...... ... ... Мысалы, ек->егін->егінші->егіншілік деген тізбекті алсақ, ек ... егін ... ... ... сөзінен егіншілік туынды түбірі жасалған.
Бұлардың арасында басқа сөз жоқ, болуы да мүмкін ... ... ... теіс кана ... ... ... бірінің жасалуына екіншісі
негіз болатын ылғи негіз сөз бен ... ... ... яғни ... ғана ... Ол ... соңғы мүшесі келесі жұптың негіз сөзі
болып, басқа жұптың құрамына өтіп ... ... ... Осы ... үш жұп бар: 1) ... 2) келіс-
келісім, 3) келісім-келісімпаз яғни бұл тізбектегі туындылардың, бірінен-
бірінің тікелей туындауы болып табылады. Ал ... үшін бұл ... ... ... ... да ол -тізбекке берілген анықтамалардың бәрінен
орын алған негізгі ... ұяда 10 сөз ... оның бәрі ... ... ... олар
бір тізбек бола алмайды. Мәселен, жал деген түп ... ... ұяда 9 ... ... сөз бар, ... олар бір ... ... олар: 1) жал->жалдай; 2) ... 3) ... 4) ... 5) ... 6) ... деген 6 сөзжасамдық тізбекке жатады. Себебі ол 9 ... сөз ... ... ... ... ... ... жал сөзінен тікелей жасалған
туындылар, бірақ олар тізбекі аяқтап, әрі қарай ... 1) ... ... 3) ... 4) жал->жалсымақ; 5) жал->жалша. Бұлар екі
сөзден тұратын тізбектер. Бұлардағы туынды түбірлердің бәрі негізді ... ... ... ... ... ... ... ұядағы алтыншы тізбек қана (жал->жалда->жалдан->жалдандыр->
жаддандырт) 5 ... ... ... ... ... ... ... сөздер, сондықтан олар сөзжасамдық тізбек ... ... ... ... ... ... екі түрлі қызмет атқарады,
туынды сөз жасаушы және одан ... ... сөз. ... ... дегек тізбекті алсақ, мұндағы сөз жасаушы тұлғалар: зер, зергер.
Сол сияқты, көп->көбей->көбейт->көбейткіш->көбейткіштік деген тізбекте
туынды сөз ... ... көп, ... көбейт, көбейткіш, ал олардан
жасалған туындылар: көбей, көбейт, көбейткіш, көбейткіштік.
Бұл мысалдардан тізбек мүшелерінің әрі сөз жасаушы тұлға, әрі ... ... ... яғни екі ... қызметін атқаратыны анықталды. Олар
— алғашқы тізбекте зергер сөзі, соңғы тізбекте: көбей, көбейт, көбейткіш
туындылары.
Сөзжасамдық тізбектің ... осы ... ... ... ... деп аталады. Осы тұрғыдан келгенде,
сөзжасамдық тізбек негіз сөздер мен ... ... ... Жаңа ... ... ... сөз ... сөз деп аталады. Мысалы, егін, жиын,
ақта, көгер туындыларына негіз ... ... ек, жи, ақ, көк, ... ... ... ... егін, жиын, ақта, көгер негізді
сөздерге жатады.
Тізбек мүшелерінің бәрі осындай екі кызмет аткара бермейді, ... ... ... бір ... ... ... де ... Әр
тізбекке бір қызметтен аткарын екі мүше болады, олар: тізбектің бірінші
және соңғы мүшелері. ... ... ... сөз ... ғана аткарады,
соңғы мүшесі ... сөз ... ғана ... Бұл ... әр
тізбеккке тән белгі деп санауға болады.
Осымен ... ... ... ... бір ... түбір
сөз болады. Ол - түп негіз сөз. Түп ... сөз ... ... ол ... ... ... Басқаша айтсақ, ол - негізсіз
сөз. Негізсіз сөздің қалай ... ... ол ... ... ... сөз сияқты болып көрінеді. Кейбір негізгі түбір сөздерді
ғана тарихи тұрғыда дәлелдеуге тырысу ғылымда бар. Ол - өз ... ... ... құрамында жалғыз ғана негізсіз сөз
болатындықтан, ол ... ... ... ... саны ... ... тізбектегі түп негіз сөзден басқа сөздердің бәрі - негізді
сөздер. Сөзжасамдық тізбектегі негізгі сөздердің санына шек ... ... ... ... 5-6-ға ... ... одан да көпке жете
береді. Мысалы, тарт->тартпа деген тізбекте негізді емес ... де, ... де ... ... Ал ... ... ... сөзден тұратын тізбектер де кездеседі.
Сонымен сөзжасамдық тізбек түп негіз сөз бен негізді сөздерден тұрады.
Тізбектегі түп негіз сөздің саны ... ... ... саны ... ұяда ... ... сөз бен ... аяқтаушы сөз
болады, тізбекті бастаушы сөзге түп ... сөз, ... ... ... ең соңғы мүше жатады. Тізбекті бастаушы сөз ... ... ... ... да, ... аяқтаушы мүше ұядағы бір тізбекке ғана
катысты болады, яғни ұядағы әр тізбектің аяқтаушы ... әр ... ... ... ... сөз негізгі түбір сөз болады да, тізбекті аяқтаушы
сөз туынды түбір сөз ... және ол ... ... тізбектерден орын алмайды,
олардың құрамында кездеспейді. Мысалы, ... ... және ... ... екі тізбекте жол деген тізбекті бастаушы
сөз екі тізбекке де ... екі ... ... ... ... ... және ... - ұядағы тізбек атаулыға ортақ заңдылық.
Сөзжасамдық тізбектің кұрамындағы туынды түбір сөздер бір (сөз табына
да, түрлі сөз ... да ... бола ... ... олардың түрлі сөз
табына жататын туынды сөздер болуы жиі ... ... ... деген тізбекте туынды зат есімдер - ... ... ... есім - ... Бұл ... туынды зат есім мен туынды сын есім
жасалған. Ал піс->пісір->пісірт->пісірткіз деген тізбекте тек ... ... ғана ... бар ... ... ... сөзжасамдық ұялардан көруге
болады, бірақ олар түрлі сөзжасамдық ұяда түрліше құрамда кызмет ... 1) ... 2) жан-> ... 3)
жан->жансыз->жансыздан->жансыздандыр; 4) жар->жарғы; 5) жат-> жатақ->
жатақсыз; 6) кыз->қыздыр->қыздырыс.
Осы мысалдардағы ... зат ... ... ... ... ... етістіктен туынды етістік жасалған. ... ... зат ... сын есім ... ... сын есім сөзден туынды зат есім ... зат ... ... сын есім ... ... сын есімнен туынды
етістіктер жасалған. 4-тізбекте зат ... ... зат есім ... ... ... ... зат есім, одан туынды сын есім ... ... ... туынды етістіктер ғана жасалган.
Бұдан шығатын қорытыңды сөзжасамдық тізбектің сөз табы жағынан түрлі
болып келеді. Бұл - сөзжасамдық тізбекте ең көп ... ... ... ... ... ... бір сөз табына катысты сөздерден
кұралуы да кездеседі. Бірақ бұл көп емес, ... тек ... ... ... анықталды.
Қорытынды.
Сөзжасам морфология құрамында қаралған кезеңде сөзжасам бойынша тек
сөз таптарының сөзжасамы ғана зерттеліп ... Ал ... ... ... анықталмады, сөзжасамның көптеген ... де жоқ ... ... ... бұл ... ... ... қомақты күрделі түрі – сөзжасамдық ұя. Бұл ... ... ... ... Ол ... шағын мағлұмат бірінші рет «Қазіргі қазақ
тілінің сөзжасам жүйесі» атты монографияда ғана берілген болатын.
Ал сөз ... ... ... келе ... онда да ... ... ... мәселелер баршылық. Осы жағдай ескеріліп, бұл
мәселелер де жаңа ... ... ... көзқарасқа сай берілді.
Сөзжасам саласының мәселелері, оның қалыптасу тарихы, сөзжасам пәнінің
мазмұнын ... Бұл ... тіл ... ... ... арнайы
қаралмайды. Сондықтан да сөзжасам жеке сала, жеке пән болып танылады. Бірақ
бұл тіл ... ... ... ... ... салаларымен байланысын
жоққа шығармайды. Тіл білімінің барлық саласы ... ... ... бәрі ... ... бұл ... ... туғызады.
Сөзжасам тілді басқа салалардан мүлдем басқаша, ... ... ... ол ... ... ... объектісі арқылы
ерекшеленеді. Бірақ ол сөзжасамның тілдің баска салаларымен байланысын ... оған мән ... ол да ... ... орын ... пәні тілдің сөзжасам саласының мәселелерінен білім беруді
мақсат етеді, ол оның міндеті болып саналады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ... Н. Ж. ... ... ... ... тілі және әдебиеті» журналы, №23.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айнымалы токтар4 бет
Алгебра және математикалық анализ бастамалары3 бет
Байланыс кабелінің монтаждауы3 бет
Белоктар. Біріншілік, екіншілік, үшіншілік, төртіншілік құрылымдар4 бет
Күрделі тізбектерді эквивалентті генератор әдісімен шығарғанда компенсация және беттестіру әдісері6 бет
Принципиалды-электрлік сұлбалар5 бет
Транспозонды мутагенез6 бет
Өтпелі процестер4 бет
Гармоникалық тоқ және кернеу көздері бар сызықты тізбектерге жүргізілетін анализ23 бет
Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі лексика-семантикалық және сөзжасамдық ерекшеліктер57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь