Исламдағы әдеп

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.ИСЛАМДАҒЫ ӘДЕП ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1Анықтамалары және талас.тартыстар жайлы Құранда келген аяттар менхадистер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Әһлисунна уәлжамағаттың кейбірақидамәселелеріндеақидалық талас.тартыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

2.АҚИДАЛЫҚ ТАЛАС.ТАРТЫСТАРДЫҢ ӘДЕПТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2.1Ақидалық талас.тартыстардың әдептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
2.2 Ақидалық талас.тартыстар жайында ғалымдардың пікірі және талас.тартыстартың пайдалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
2.3Бүгінгі ақидалық талас.тартыстыңсебептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ даласына сонау VII-VIII ғасырдан бастап ене бастаған ислам діні қазіргі таңда қазақ халқының, соның ішінде өзге ұлттардың да төл діні деңгейіне жетті. Егемендігімізді алғанға дейін ел ішінде ислам дініндегіақидаға(сенім) саласына қатысты ақидалық талас-тартыстардың ешбірі бой көрсетпегенеді. Сондықтанақидаға саласына қатысты ақидалық талас-тартыстардың ешбіріне байланысты ғылыми еңбек жоқ. Тіпті орыс шығыстанушылары да бұл мәселеге қатысты ауқымды ешқандай еңбек жазбаған. Аса Жоғары Аллаһ Тағала қасиетті ҚұранКәрімде: "Өздеріне ашық дәлелдер келгеннен кейін(сондай) бөлініп, қайшылыққа түскендер тәріздіболмаңдар",— деп мұсылмандарға дінде жікке бөлінуге,ақидалық талас-тартысқа түсуге тыйым салды. Өкінішке орай,осындай ашық аятқа қарамастан қазіргі таңда арамыздатоп-топқа бөліну, айтыс-тартыстар орын алуда.
Қай кезде де қарама-қайшылықтар, ақидалық талас-тартыстар, бірін-бірі көре алмаушылықтар сияқтыоқиғалар ешбір халықты аттап өтпегенін тарихтанбілеміз. Сондай оқиғалар мезгілімен қайталаныптұратынындай, бүгінгі күні біздің елімізде де белеңала бастады.Соңғы кездерде шетелдіктер,шетелдерде оқып келген кейбір жастарымыз елгеүгіт-насихаттарын жүргізіп, діннен толық хабарыжоқ халықтың санасына ата-бабамыз ұстаныпкелген Ханафи фиқһ және Матуриди ақида мектептерін кемсітіп, Парсы шығанағыхалықтары ұстанатын мазһабты биікке шығарыпіріткі салуда.
Расында қазіргікүннің проблемасы : Біз білетіннәрселердегітүсінігіміздің таяздығы,сол сияқты бірлікке алып келетін дұрыс көз-қарасты жоғалтып алдық, біз тек қана танумен шектеліп қалдық(мәтінмен )және оның әдебін ұмыттық.Бізге қасиеттіҚұран-Кәрім мен пайғамбарымыздың (с.ғ.с) хадистері жеткенімен,олардың асыл мақсаттарынұмыттық.
1 Халифа Алтай "Құран Кәрім қазақша аударма түсінігі" Медине, 1992
2 Смайыл Сейтбеков" Иман негіздері" Алматы, 2011
3 Иман журналы, №3(116) 2014 жыл
4 Тауилят әһли-сунна, 1-бөлім, Дар әл-Китаб Илмиян, Бейрут-Лебанон
5 Доктор Осман АбдуррахАбдуллатиф, Құран-Кәрім менсүннеттегі хиуардың әдептері
6 Ризабек Батталұлы, Ақида сабақтары-"Siyaush" баспасы, Алматы 2011 жыл
7 Сахих Бухари. Әбу Абдилла Мухаммед ибн Исмайыл. Әл-Жамиғ-сахих. Станбул, 1907.
8 Жолдыбайұлы.Қ, Дін мен діл, " Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры" Алматы,2010
9 Сахиху Муслим. Истанбул, 1413,1992
10 Әбсаттар қажы Дербісәлі,Ұлық Имам - Имам Ағзам Әбу Ханифа, "Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры",Алматы, 2011
11 Шейх Мухаммад Садық Мухаммад Юсуф, Талас-тартыстар (Ихтиләфтар) Алматы: Ислам мәдениеті мен білімін қолдау қоры, "Мұсылман" баспаүйі, 2011.
12 Абдул -Қаһир әл-Бағдади, "Әл-Фәрқ бәйнәл-фирақ","әл-Мактабатул асрия" баспасы, Сайда-Бейрут,2004 жыл
13 Мұхаммед инб Хиббан ибн Мұхаммед, Сахих ибн Хиббан, 1-том,. "Мүуассатур-рисала" баспасы, Бәйрут, 1992 жыл
14 Ибн Жарир әт-Табари "Тафсир әт-Табәри", Каир " Дару Хажар", 1995.
15 Исмайыл Мұтлы, Сүннеті Инкар Фитнесі,"Мұтлы иайынлары" баспасы, Станбұл,1999ж
16 Құрманбаев.Қ , Хадис ілімі "Нұр-Мүбарак " баспасы, Алматы,2010
17 Ибн Хажар әс-Әсқалани,Фатхул-Бари, " Дәрул фикр" баспасы, 2000
18 Сунан Әби Дауд, 4-том, " Дәрул-Фикр" баспасы, 1996
19 Мухиддин ән-Науауий, әл-Мажмуж,8-том,"Дәрул-фикр" баспасы,Бәйрут,1997
20 Мұхаммед ибн Әли ибн Мұхаммед әш-Шаукани, Тухфатуз-зәкәрин,1-том"Дәрил-калам" баспасы, Бәйрут, 1984
21 Ибн Касир "Тафсир Ибн Кәсир", Бәйрут:" Дару әл-кутуби әл-илмия",4-ші том, 1997
        
        Мазмұны
Кіріспе......................................................................................................................
1.ИСЛАМДАҒЫ ӘДЕП.............................................................................................6
1.1 Анықтамалары және талас-тартыстар жайлы Құранда келген аяттар мен хадистер.......................................................................................................................6
1.2 Әһли сунна уәл жамағаттың кейбір ақида мәселелерінде ақидалық талас-тартыстар....................................................................................................................11
2. ... ... ... ... ... ... Ақидалық талас-тартыстар жайында ғалымдардың пікірі және талас-тартыстартың пайдалары..........................................................................................57
2.3 Бүгінгі ... ... ... ... ТІЗІМІ.........................................................64
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ даласына сонау VII-VIII ғасырдан бастап ене бастаған ислам діні қазіргі таңда қазақ ... ... ... өзге ... да төл діні деңгейіне жетті. Егемендігімізді алғанға дейін ел ішінде ислам дініндегі ақидаға (сенім) саласына ... ... ... ешбірі бой көрсетпеген еді. Сондықтан ақидаға саласына қатысты ақидалық талас-тартыстардың ешбіріне байланысты ғылыми еңбек жоқ. Тіпті орыс шығыстанушылары да бұл ... ... ... ... ... жазбаған. Аса Жоғары Аллаһ Тағала қасиетті Құран Кәрімде: "Өздеріне ашық ... ... ... ... ... қайшылыққа түскендер тәрізді болмаңдар", -- деп мұсылмандарға дінде жікке бөлінуге, ақидалық талас-тартысқа түсуге тыйым салды. Өкінішке орай, ... ашық ... ... ... таңда арамызда топ-топқа бөліну, айтыс-тартыстар орын алуда.
Қай кезде де ... ... ... бірін-бірі көре алмаушылықтар сияқты оқиғалар ешбір халықты ... ... ... ... ... ... мезгілімен қайталанып тұратынындай, бүгінгі күні біздің елімізде де белең ала бастады. Соңғы кездерде шетелдіктер, шетелдерде оқып ... ... ... елге ... ... ... ... хабары жоқ халықтың санасына ата-бабамыз ұстанып келген Ханафи фиқһ және Матуриди ақида мектептерін кемсітіп, Парсы шығанағы халықтары ұстанатын мазһабты ... ... ... ... ... күннің проблемасы : Біз білетін нәрселердегі түсінігіміздің таяздығы, сол сияқты бірлікке алып келетін дұрыс көз-қарасты жоғалтып алдық, біз тек қана ... ... ... ( ... ) және оның ... ... ... қасиетті Құран-Кәрім мен пайғамбарымыздың (с.ғ.с) хадистері жеткенімен,олардың асыл мақсаттарын ұмыттық. Біздің ақидалық талас-тартыстарымыз негізінен мустахаб, мандуб ... ... ... біз ... ... ... ... қылып алдық.
Мұсылман баласы қандай да бір түйткілді мәселені аттандап, құр айқаймен шешпеуге тиіс. Парасаттылыққа, түсіністікке, сондай-ақ ғылымға сүйенген ағартушылық, бұл - ... ... емі. Бір ... ... ... ... артық кету, бұл шынайы ғылымның жолы емес. Өзін ақтап, ұстанымын жақтау үшін өзі секілді ойламайтындардың бәрін түрлі жолмен қаралап, ... ... ... былғау, жеке басының мәселелерін араластыру мұсылманшылыққа жат. Ондай жолдың пайдасынан гөрі зияны басым. Ендеше, ең әуелі тақырыпты жан-жақты зерттеп, кең ... ... ...
Зерттеудің нысаны. Шариғаттағы ақида мәселелеріндегі ақидалық талас-тартыстардың әдептері.
Зерттеудің пәні. Исламдағы ақидалық талас-тартыстардың әдептері және олардың пайдалары.
Зерттеудің мақсаты. Ақидадағы ақидалық ... ... ... ... ... ... Исламдағы ақидалық талас-тартыстар туралы жалпы түсінік беріп, Құран-Кәрім мен хадистерден ақидалық талас-тартыстар жайындағы мәселелерді ашып ... ... ... ... Исламдағы ақидалық талас-тартыстар мәселесін анықталып: қоғамда ақидалық талас-тартыстар жайлы дұрыс көзқарас қалыптасып, адамдар дұрыс іс-әрекет ... ... ... және ... ... ... ... жайлы жан-жақты қарастырып,әртүрлі еңбектерді зерттеп, тұжырымдама жасау.
Зерттеу көздері. Құран-Кәрім мен пайғамбарымыздың сахих хадистер ... ... ... ... ... ... ғылыми танымдық журналдар.
Зерттеу әдістері. Зерттеу алдына қойған мәселелерді шешу және ... ... ... ... ... ... ... нақтылау мен жинақтау, модельдеу,жобалау, диагностикалау әдістері арқылы қамтамасыз етілді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі. Ақидадағы ақидалық ... ... ... ... ... ... қаншалықты зиян екенін ашып көрсету.
Ғылыми жұмыстың құрылымы. кіріспеден, екі ... ... ... ... ... ... Әдеп, ақида, әһли сунна уәл жамағат, талас-тартыс анықтамалары ... ... араб ... аударғанда (сөздік, яки грамматикалық мағынасы) "бір нәрсенің бөлек ұштарын бір жерге жинау", "топтау" мағынасын береді. Көпше түрі "ақаид". ... ... ... ... ... тұжырымдарды құрайтын сенім жүйесі, дәлірегі, иман негіздері дегенді білдіреді. Ақида ... ... ... ... ... ... ... бір мәзхабтың немесе бір мәзхабты құрған имамның иман негіздеріне қатысты айтқан ... мен ... ... үшін де ... ... ... сенім жүйесіне қатысты саласын зерттейтін ғылымды "калам" десе, тікелей сенімге байланысты айтқанда "итиқад" термині қолданылады. Сол секілді ақиданы да, көп ... иман ... деп ... ... ... ... ілімнің бірнеше атаулары бар:
1)Таухид ілімі - - Аллаһ ... ... ғана ... ... ... Оның негізгі мәселелерінің бірі Аллаһ Тағаланың біреу ғана ... ... ілім ... ... ілімі деп аталған.
2)Ақида ілімі - сенім ілімі. Оның ... ... ... ... сенімге қатысты болғандықтан, ақида ілімі деп аталған.
3)Усулуддин - дін ... ... бұл ілім ... ... ... ... " ... " деп аталған.
4)Илмүл калам - сөз ілімі, ... ... ... ... ... әр түрлі көзқарасты алға тартатын ілім болуына байланысты, илмүм калам деп аталған.
5)Имам Әбу ... ... оған разы ... бұл ілімді "Әл-фиқһүл әкбар" (үлкен ұғым) деп атаған.[6,б.8]
2.Қазақ тіліне " әдеп " сөзі араб ... ... Дәл сол ... ( أدب) ... синонимы " مكارم الأخلاق " яғни " әдептілік, көркем мінезділік" деп айтылады. Тіл (лингвитика) ... ... ... ... ... ... ... дін" деп те айтады. Зерделей білген адам араб ... ... ... ... ... өзі ... жат емес екенін көрсетіп тұрғанын аңғартады.
Шариғат саласында да әдептілік дәл осы " مكارم الأخلاق " сөзімен белгіленеді. "Әдептілік" сөзінің шариғаттағы ... ... ... ... өз ... сай ... жақсы және ізгі амалдарды жүзеге асыру ұғымын қамтиды. Мысалы: жақсы ойда болу, өтірік айтпау, біреуге көмектесу т.б. [ 3,б.24]
3.Алдымен Әһлу ... ... ... ... ... мен Хазіреті Пайғамбардың сахих хадистерін ұстанып, жол бастар етуші, ... ... ... ... ... мәселесінде ұстанған жолымен жүрушілер " Әһли суннат уәл-жамағат " деп ... Әһли ... ... ... ... - "сүннет халқы және жамағат". Яғни ... ... - ... ... ... (с.а.у) жүрген жолын ұстануды білдіреді.
Ал мұның Әһли сүннет уәл-жамағат деп аталу себебі ... ... ... ... ... айтқан мына хадисінен бастау алады.
"Яһудилер 71 топқа, хрестиандар 72 топқа, үмметім де 73 топқа бөлінеді. Осы 73 топтың ішіндегі ... ғана ... ... ... 72-сі ... болады", - дейді. Сонда қасында тұрған сахабалардың біреуі тұрып: " Я, Расулуллаһ! Жаннатқа баратын топ ... ?", - деп ... ... ... : " Менің және асхабымның жүрген жолымен жүргендер ", - деп ... ... да әһли ... ... ақидада ұстанған жолы Пайғамбарымыздың бен сахабалардың ұстанған, жүрген, амал еткен жолымен бірдей екендігін кейінгі тақырыптардан байқауға болады.
" Әһли ... ... " ... ... Әбу Ләйс ... " Шәрхул фиқһил әкбар" атты еңбегінде қолданған.[2,б.22]
4.Талас-тартыcтың тілдік мағынасы - күш қуат, қаттылық, яғни дөрекілікпен жеңу ... ... ... ... - белгілі құжат арқылы немесе қарсыласқа күмән салу ... жеңу ... ... ... Әмин Шанкити мужад кітабында бұл туралы:
"Ақидалық талас-тартыстың ... ... жету ... ... ... ... ... [5.б6]
Талас тартыстар жайлы кейбір аяттар
Енді талас-тартыстар жайлы Құранда келген аяттармен танысалық:
Бірінші аятта Аллаһ Тағала:
وَاعْتَصِمُوا ... ... ... وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ ... ... ... ... عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آَيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
"Түп түгел Аллаһтың жібіне (дініне) жабысыңдар да ... ... ... ... ... еске ... Өйткені, бір біріңе дұшпан едіңдер, жүректеріңнің арасын жарастырды. Оның игілігімен туысқа айналдыңдар. ... бір ... ... ... сендерді одан құтқарды. Осылайша Аллаһ сендерге аяттарын тура жолға түсулерің үшін баян етеді" [1,3.103] Бұл аяттағы "Аллаһтың жібі" дегендегі мағына ... ... ... ... Оты лаулаған бір шұңқырға құлағалы тұрған адам арқанды мықты ... ... ... ... ... құлаудан құтылу үшін де Құран сөздерін, Исламды мықты ұстау қажет. ... ... ... ... жоқ. Бұл аят ... ... ... ұраны. Әр қандай бірігу бөлінуді жоқ қылумен пайда болады. Мұнан кейін бұлай істеудің қаншалықты дәрежеде адамдарға пайдалы екендігін ұғып білсе ... ... ... аяттың түсу себебін төмендегінше түсіндіреді: "Шас ибн Қайс атты адам Аус және Хазраж ... ... ... ... өтіп бара ... жәһилиет кезінде бір бірімен дұшпан болған екі топтың достық рәуіште бірігіп отырғанын көреді де оның ... ашуы ... ... ... ... ... күн бермес" деп ойлап, бір яһуди баланы шақырып алып : ... ... ... ... ... ... атты ... еске салып және сол туралы өлеңдерді оқып бер", деп жібереді. Ол бала барып екі рудың арасына от жағып, Буас ... ... ... ... ... ... ... қалады да: қару, қару деп дауыстап жібереді. Бұл жәйт Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) құлағына жеткенде, Пайғамбарымыз ... ... мен ... ... алып Аус пен ... руының алдына барып: "Мен араларыңда бола тұра, Аллаһ ... ... ... ... ... жойғаннан кейін де, араларыңа достықты салғаннан кейін де бөлініп алып "Буас" күнінде Аус және ... ... ... ... ... ол ... Аус руы ... руын жеңген болатын. надандарша ұрыспақшысыңдар ма?" - дейді.
Адамдар дұшпанның сөзіне еріп ұрысып қалғандарын түсінеді де ... ... ... ... ... ... сұрап, құшақтасып қол алысады. Жоғарыдағы аят осылайша түскен еді. Бұл аяттағы сөздер негізінен барша мұсылмандарға түскенімен сол ... Аус және ... ... ... ... еді. ... аяттың жалғасын талқылайық: "Сондай ақ, өздеріңе Аллаһтың берген нығметін еске алыңдар. Өйткені, бір біріңе дұшпан едіңдер, жүректеріңнің арасын жарастырды". Ислам ... адам ... ... ұлы нығметі. Сол иләһи нығметпен дұшпандар дос-бауырға айналды. Бір біріне деген дұшпандықты тек Ислам ғана ... ... Тек қана ... ... ... ... дінін мықты ұстаған адам ғана бір-біріне діни бауыр бола алады. Өйткені, Аллаһ Тағала: "Оның игілігімен туысқа айналдыңдар", - ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен шынайы діни бауыр бола алмас еді. "Оттан бір шұңқырдың ернеуінде едіңдер, сендерді одан құтқарды. ... ... ... ... тура жолға түсулерің үшін баян етеді", - деген. Яғни адамдар Ислам дініне кірмес бұрын талас-тартыста, ұрыс-керісте, ... ... ... ... сондай-ақ, қисық-қыңыр жолда едіңдер. Ол жол - Оттан бір шұңқырдың ернеуі еді. Аллаһ Өзінің ұлы нығметі ... ... жолы ... ... қойды да алаулы отқа құлаудан құтқарды.
Расында, Ислам діні таласып-тартысқандарды бірлестіру, ұрысып жатқандарды жарастыру мен дұшпандарды достастыруға қызмет ... ... ... ... ... бұл дін адам баласына тек жақсылық келтіретіндігі анық. Исламға өзін ... деп ... ... ... ... (ихтиләфтар тудырса), ұрысып, бір-бірлеріне дұшпандық қылса олардың өздері айыпты болады. ... ... ... әрі Елшісіне бой ұсыныңдар, өзара жанжалдаспаңдар, онда сәтсіздікке жолығасыңдар да күш-қуаттарың кетеді және сабырлы болыңдар. Шын мәнінде ... ... ... ... ... және Оның Елшісі Мұхаммедке (с.ғ.с) қаншалықты бой ... ... ... қол ... ... Мұсылмандардың өзара таласып- тартысудан қашық болулары, Аллаһ Тағала мен Оның Елшісіне мойынсұнулары да көптеген жетістіктерге жету ... бір ... ... табылады. Аллаһқа әрі Оның Елшісіне бой ұсынбай, өзара таласып-тартысудың соңы не ... ... ... ... ... ... ... баян етеді:"...өзара жанжалдаспаңдар, онда сәтсіздікке жолығасыңдар да күш-қуаттарың кетеді..." Аллаһтың сөзі - хақ. ... ... ... ... ... ... тек қана ... және өзара келіспеушілік салдарынан сол хәлге тап болған. Бұл мәселе төңірегінде имам Ғазалидің Жазайрдегі Ситиф қаласында ... ... ... ... келтірмекшімін: "Аллаһ Тағала маған Ислам тарихын үйрену мүмкіншілігін берді. Бүгінгі күнде мен Ислам тарихын жетік үйрендім дей аламын. Аллаһтың атымен ант ... ... Ухуд ... ... ... ... дейін сыртқы дұшпаннан жеңілген жоқ. Мұсылмандар қашан жеңіліске ұшыраған болса, тек қана ... және ... ішкі ... ... ғана жеңіліске ұшыраған" Аят жалғасында Аллаһ Тағала былай дейді: "... және сабырлы болыңдар. Шын ... ... ... ... ... ... ... туындамау үшін сабыр керек. Сабырсыздық мұсылмандар арасында түрлі талас-тартыстар мен ұрыс-керістердің шығуына себеп болады. Аллаһ сабыр етушілермен бірге, сабыр етушілерді ... ... ... ... етпей шыдамсыздық танытқандар талас-тартыстардың жамандығына жолығады.
Үшінші аятта:
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ ... لَا ... ... اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا ... (30) ... ... وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ
"...Әрі ортақ қосушылардан болмаңдар. Сондай олар ... ... ... ... әрбірі өз алдындағыларына мәз болғандар"[1,30.30-31]. Демек, дінде ... ... ... ісі ... ... ... Топ-топ болып бөлініп алып, талас-тартыс шығарып, өзара айтысу да мүшріктердің ісінен болып табылмақ. Әрбір топ өз алдындағы мәселелерден ... ... ... ... ... де ортақ қосушылардың амалын істеушілерден болып табылады екен.
Төртінші аятта:
إِنّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ ... فِي ... ... أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ
"Күдіксіз ... ... ... ... ешбір байланысың жоқ. Сөзсіз олардың ісі Аллаһқа тән. Кейін оларға істеген істерін түсіндіреді".[1,6.159]. Бұл аятта ... ... ... және өз ... топтасуға алып баратын істерді Пайғамбарымыздың(с.ғ.с) жолынан бөлек екендігін айтып тұр. Және бұл аятта Аллаһ Тағала мұндай ... ... ... ... лайық емес іс екендігін ескертуде.
Бесінші аятта,
إِنَّ ... ... ... ... وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا ... ... ... ... ... ... ... اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ
Пәлекетке жолыққан әһли кітап иелерінің әрекетін бізге өнеге етіп: ".Сондай Кітап ... ... ... ... кейін араларындағы күншілдіктен ғана талас-тартысқа түсті". [1,3.19] .Бұл аяттың білдіруінше талас тартыстардың себебі өзара көре ... пен ... ... Сонда бізге таласып-тартысу өзге діндерден мұра болып қалғаны ма?
Алтыншы аятта:
وَلَا تَكُونُوا ... ... ... مِنْ ... مَا ... ... ... لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
"Өздеріне ашық дәлелдер келгеннен ... ... ... ... түскендер тәрізді болмаңдар. Міне, соларға зор азап бар" Иә, көзімізді ашып, ... ... ... ... дініміз арқылы өзімізге ашық дәлелдер келгеннен соң да бөлініп, ... ... ... бас қоя ... қатты азапқа душар болып қаларымыз анық.
Таласып-тартысу жайлы кейбір хадистер
Енді таласып-тартысудың жамандығы жайлы Пайғамбарымыздан келген кейбір
хадистерді біліп ... ... ... Мүслим риуаят еткен хадисте Пайғамбарымыз (с.ғ.с): ... ... ... ... ... қалмасын", - деген. Біз Пайғамбарымыз (с.ғ.с) қайтарған нәрселерден қайтуымыз шарт. Пайғамбарымыз (с.ғ.с) ... ... ... ... ... ал біз оған ... ... таласып-тартыса беретін болсақ не болады?! Бұл хадисте таласып-тартысудың кесір боп тиетіндігі ... тұр. Бұл - ... ... ... ... әкеп ... ... рет таласып- тартысқаннан кейін, оның әсерінен жүрек қайшыласуға бейім болып алса, Аллаһ бетін аулақ қылсын, ... ... ... күмәнсіз бастарын келіспеушілік пен ұрыс-жанжалдардан шығара алмай қалады.
Екінші хадис:
Абдуллаһ ибн Амр (р.а) риуаят еткен хадисте: "Бір күні ... ... ... күн қайнап тұрған кезде барған болатынмын, бір аят жайлы таласып-тартысып жатқан екі кісінің дауысын естіп қалдым. Сол кезде Пайғамбарымыз (с.ғ.с) ... ... ... екендігі байқалып тұрды Ол: - "Әлбетте сендерден бұрынғы ... ... ... ... үшін ... ... - деді Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) өз сахабаларының екі кісі бір аят ... ... ... ... ... емес екен. Өйткені, ол екеуі өздері сезбеген халде тарихтағы ең ... ... ... ... жатқан еді. Ол болса, Аллаһтың кітабы жайлы таласып-тартысу еді. Бұрынғы өткен үмметтер Аллаһтың кітабы ... ... үшін ... ... ... Егер біз де сол істі ... болсақ, сол қауымдардың қате істерін қайталаған болмаймыз ба?
Үшінші ... ... ... ... ... ... ибн Аббас (р.а) мыналарды айтты: "Мен Пайғамбарымыздан (с.ғ.с) есіткен ... бір ... мен ... ... қырағат етіп оқып жатқандығы есітіп қалдым да оның қолынан жетелеп Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) алдына алып бардым. Сонда Пайғамбарымыз ... ... де ... - ... Шұғба, таласып-тартыспаңдар. Расында, сендерден бұрынғылар таласып-тартысты да пәлекетке жолықты, деп айтты". Демек, дінімізде бір ... екі ... ... мүмкін болатын жайлар да бар екен. Белгілі бір аяттарды Абдуллаһ ибн Аббас (р.а) бір түрде ... ... ... ... сахаба (р.а) басқа түрде қырағат етіп жатқандығы айтылған. Кейін Пайғамбарымыздың (с.ғ.с) алдына барғанында: "екеуіңдікі де дұрыс" - ... ... ... (с.ғ.с) мұндай мәселе жайлы таласып-тартысудан қайтарып отырған. Міне, құрметті де ізетті мұсылман бауырлар, мұсылманның таласып-тартысуы харам екендігі жайлы және ... ... ... ... ... ... болатын кейбір аяттар мен хадис шарифтерден хабардар болдық. Ендеше өз-өзімізге ынсап қылып бір ... ... ... ... мен сүннетпен жүреміз дегеніміз қайда және амалымыз қайсы? Сол насихаттап жүрген нәрселеріміз, оны орындау да, орындамау да сүннет болған істе ... ... ... ... қарсы шығып, харам істі қылғанымыз Құран мен сүннетке амал ету деп аталады ма? Сондықтан да ғұламалар бір сөзді ... ... бір істі ... ... оны ... зерттеп, егер ол зиян алып келмейтін болса, сосын барып кірісуге болады деген. Істесе сауап, істемесе күнә болмайтын сүннет ... ... ... соңы ... іске алып ... Бұл дініміздің үкімдерін толық білмегендіктен. Не үшін біз Құран және сүннетке амал ету істерінде кішкене ғана нәрседе таласып-тартысамыз да, ал ... және ... ең ... ... бірі боп ... ... бірлігі жайлы бұйрықтар мен тыйымдарға амал етпейміз?
Енді, талас-тартыcтардың шығуына себеп болған ... ... ... салып, талқылап көрсек. Оларды ғұламаларымыз қалай түсіндірген екен? Сол жайлы білгіңіз келсе құлақ ... ... ... ... ... , (сол ... ... (кісі) түрегеп тұрғаннан, түрегеп тұрған, жүріп бара жатқаннан, жүріп бара жатқан жүгірушіден ... Ол ... ... ұмтылғанды опат етеді, сондықтан, кім олардан құтылар не паналар жер ... соны ... - ... ... ...
Бесінші хадисте:
Аллаһ елшісі (с.ғ.с) айтады:
"Мен, ақиқат екендігіне сенімді бола тұра талас-тартыстан бас тартқан адамға жаннаттың маңайынан, әзілдеп ... да ... ... адамға жұмақтың ортасынан және көркем мінез-құлық иесіне жаннаттың ең төрінен үй нәсіп ... ... ... ... Әһли ... уәл жамағаттың кейбір ақида мәселелеріндегі ақидалық талас-тартыстары.
Бірінші: мазһабтар қарама-қайшылығы жайында:
Мұсылман елдеріндегі фикһи ... ... ... қарама-қайшылықтар екі түрлі:
1.Ақида жайындағы ақидалық талас-тартыстар.
2.Фиқһтағы кейбір мәселелерге қатысты ақидалық талас-тартыстар.
Бірінші: Сенімге қатысты қарама-қайшылықтар:
Бұл іс бұрындары Ислам жұртына ... алып ... ... ... бұзған және бөлінуге әкеп соқтырған ең үлкен қайғы. Бұл өте қатты өкінішке ұрындыратын және мұндай болмауы уәжіп болған іс. ... ... ... ... ... ... және әділетті халифалар кезеңіндегі тура және таза Ислам діні болған "Аһли сүннә уәл жамаға" ... ... ... ... Бұл ... Пайғамбарымыз (с.ғ.с): "Сендерге менің сүннетімді және әділетті халифалардың сүннетін ұстану керек. ... оны ... ... деп ... ... ... кейбір мәселелеріне қатысты қарама-қайшылықтар:
Жағдайдың бұлай қалыптасуының өзіндік ғылыми себептері бар. Бұл ... ... ... ... ... ... деген мейірімі және шарғи дәлелдерден үкім шығаруға кең мүмкіншілік бар екенін түсінуге болады. Сондай-ақ, бұл нәрсе бір нығмет және фиқһи-заңды ... ... ... ... діни және шарғи істерде кеңшілікке жеткізеді. Сонда ғана шариғат бір жақты ғана ... ... ... ... болмайтындай бекітіліп, құрсауланып қалмайды. Қайта керісінше үмметке кей уақыттарда және кей істерде фақиһ имамдардың мазһабында таршылық болып жатса, басқа ... ... ... және ... ... ... нәрсе ғибадатқа, қарым-қатынасқа (сау-да секілді) немесе отбасы, не болмаса ... ... ... өмірдің басқа да жәйттеріне байланысты болуы мүмкін. Мазһабтардың осы екінші түрлі қарама-қайшылықтары - ... ... ... ... Бұл ... ... де, ... да емес. Мұндай қарама-қайшылықтың болмауы мүмкін емес. Өзінің ... ... ... ... және ... ... ие ... әрбір мазһабтың фиқһи ижтихадында (тырысуларында) қарама-қайшылықтың болмауы мүмкін емес. Егер біз өткен тарихымызға ... ... ... ... туындауы заңдылық екенін түсінетін боларсыз. Себебі қолданыстағы ... ... ... ... ... ... арасындағы талас-тартыстардың пайда болу себептері:
1. Тақырыпқа кең ... ... ... ... сөз қалған екен:"Адамдар хаққа бүкіл тарапынан жетпегені сияқты, бүкіл жағынанда қателеспеген". Тақырыпқа кең көз-қараспен ... ... ... ... ... ... пілді сипаттағаны сияқты. Соқыр адамдардың бір тобы пілдің аяғына қолдарын қойып былай дейді:"Расында бұл ... ұзын ... ... ... ұқсайды", - деді. Ал оның арқасына қолын қойған ... бұл ... биік ... ... биік жер ... - ... Сол ... соқыр адамдар пілдің әр жеріне қоюына байланысты әр түрлі етіп сипаттайды. Бұл талас-тартыстардың жеңіл түрінен саналады. Өйткені, талас-тартысқа ... ... ... ... ... ... ... дәлелсіз еруде қатып қалу.
Бұны Құран-Кәрімнің көптеген аяттарынан көре аламыз. Мысалы адасушылардың, надандардың ата-бабаларының дініне ... ... ... ...
3. Өз ... қатып қалу
Бұны да Құран-Кәрімнің көптеген аяттарынан көре аламыз. ... ... бен ... ... ... ... ... көре аламыз.
قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآَيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ
"Расында білеміз, күдіксіз олардың ... сені ... Олар сені ... ... ... жоқ. Бірақ залымдар Алланың аяттарына қарсы келеді"[1,6.33]
Имам ибн Кәсир осы аятқа байланысты былай деген ... ... ... ... ... сені ... жоққа шығара алмайтындай іліммен қоршаймыз. Негізінен олар сені жоққа шығармайды. Бірақ олар сен алып ... хақ ... ... шығарады", - деді".
Сол секілді Ахнас Әбу Жаһилден сұраған екен:"Ей, Әбу Жаһил Мұхаммед шыншыл ма, өтірікші ме ... ... ... ", - ... Әбу ... сол кезде:"Ей, Ахнас саған бәле болсын! Аллаһқа ... ... ... ... Біз оны ... ... Бірақта Бану Хашимге пайғамбарлық, басшылық өтсе, қалған қурайштықтарға не қалады", - деді.
Негізінде әһли ... уәл - - ... ... ... талас тартыстар бар, бірақ олар негізгі мәселелерде емес, тармақты ... орын ... ... ... ... ... (с.а.ғ) миғражға көтерілген кезде Аллаһ Тағаланы көрді ме, әлде ... ... Ал ... ... ... ... ... көруінде ешбір талас тартыс жоқ.
Әшғари мен Матуриди мектептерінің пікірталас майдандары бір болғандықтан, олардың ортақ ұстанымдары ғана емес, шариғатты ... ... де ... ... ... те, екі ... пікірталастағы кейбір әдістемелік ерекшеліктері мен ұстанымдағы айырмашылықтары болды. Бірақ ... ... ... мен ... ... пікірлерінде айта қаларлық өзгешелік болмағандығын білдіреді. Мысалы, Шейх Мұхаммед Абдуһ Әшғари мен ... ... ... ... ... ... ... айтқан. Бірақ екі мектептің кәләм іліміне қатысты көзқарастарын талдар болсақ, олардың пікірлерінде ... ... ... ... Екі имам да ... ... зерттеу барысында ақыл мен қисынға мейлінше арқа ... ... бірі ... ... ... көп арқа ... ... мектебі Алла тағаланы Құран, хадис арқылы тануға көбірек мән берсе, Матуриди ... Имам ... ... ұстанып, Алланы ақылмен тануға көберек бейімділік танытты. Әшғари мептебі ақыл-ой бір нәрсенің жаман-жақсысын шариғатсыз ажырата ... ... ... ... шынайы ақыл жақсы-жаманды өздігінен ажырата алатынын айтады. Имам Матуриди ақиқатқа жету үшін ақылды қолданғанда, әсіре сілтеп жібермей, ақыл мен қисынға ... ... Ал Имам ... мен оның ... ... ... мен сүннетке) көп мән беруімен ерекшеленген. Осыларға ... ... ... мен ... арасындағы ақида мәзһабы деп түюге негіз бар. Ал әшғарилік - ... мен ... ... ... арасындағы мәзһаб. Имам Матуриди ақылға шариғаттың шеңберінде жүгінді. Нақылмен бірге ақылды да ақиқатты танудың қайнар-көзі деп ... ... ... де ... ... ... нақылға ақылды сүйеніш еткен. Бірақ ол ақылды ақиқатты танудағы нақылға көмекші құрал ғана деп ... Ал ... ... ... да сенім мәселелеріне қатысты дәлел келтірудің дербес қайнар-көзі деп ... ... ... ... нақылсыз жалаң ақылмен ақиқатты табуға бас қойып қателікке ұрынбады.
Тағы да мысал келтіретін болсам
Имам Матуриди Алла пендесіне күші ... ... ... және оны күші ... ... жауапты қылмайды. Себебі, Құранда былай дейді: "Алла кісіге шамасы келмейтінді жүктемейді"[1,2.286]. Ал Имам Әшғаридың пікірінше, Алла қаласа, пендеге күші жетпейтін ... ... оған ... етуі ... Имам ... ... ... Алланың бар және бір екенін білуі парыз десе, Имам Әшғари парыз емес деді. Матуриди бойынша діни ... ... адам ... ... ... сенуі керек. Мысалы, тау басында өмір сүрген адам біздің сеніміміз бойынша Алланың бар ... ... ... оған ... ... ... оған ... ешкім үйретпегендіктен мұндай жағдайда ондай пенде діни міндеттерден жауапқа тартылмайды. Әшғарилер бойынша діни үгіт-насихат ... ... ... ... ... ... оған иман ... міндетті емес.
Кәсіп жайында:
Адамдар белгілі бір пайдалы немесе қандай да бір ... ... ... деп атайды.
Ибн Кәмәл кәсіб туралы өз сөзінде:
"Кәсіб дегеніміз - бір ... ... ... ... зияндықты кетіретін іс."
Негізінде Матуриди мазһабының үлкен ғалымдары Әшғари мазһабының ғалымдарымен пенденің ісі Аллаһ ... ... ... орын ... ... ... ... мағынасында ихтилафқа түсті.
Матуридилықтардың пікірі:
Матуриди ғалымдары бекітті пенденің ісінде ... ... ... ... қалауы мен құдіреті барлығын, бірақта ісін жаратуда әсерінің жоқтығын. Бұл ... ... мен ... ... іске ... ... ... Тағала пенденің іс-әрекеті үшін құдірет жаратып береді, ал оның (істің) нәтижесі пенденің өзіне ... ... ... ... ... пенденің (дүниеде мақталған немесе датталған, сол секілді ахиретте сауаб не жазаға лайық қылдыратын) ісінде ... ... ... ... Және де олар пенденің ісі Аллаһ Тағаладан бөлек деп қарастырмады.
Әшғарилықтардың пікірі:
Әшғари ғалымдары пенденің ... ... ... ... ... жаратылмағандығын келтіріп өтті. Және де пенделердің істерін өз қолдарымен жүзеге асыратынын әрі сол ... ... ... ... ... ... ғалымдар сонымен бірге Аллаһтың құзырында кулли қалау барлығын, ал қалған нәрселерде тек жузи қалау барлығы жөнінде пікір ... ... ме әлде ... ме жайында:
Бұл мәселеде Матуриди және Әшғари ғалымдары өзара ақидалық талас-тартысқа ... Сол ... бұл ... ... не ... ... ... хақиқи не мажази тұрғыда ма екендігінде де ихтилафқа түсті.
Матуриди ғалымдарының пікірі:
Матуриди ... ... тек ... ... ... айтып өтті. Мысалы Әбу Ханифа өз сөзінде :
"Расында кәпір бұл дүниеде нығметтенеді. Аллаһ Тағала оған ашық және жасырын қуат ... ... ... ... ... береді ".
Әшғари ғалымдарының пікірі :
Әшғари ғалымдары кәпірдің дүниеде, дінде тіпті ахиреттеде нығметтенбейтінін айтып өтсе, имам Әшғари былай деп ... ... ... ... ... бұл ... де ... де нығметтендірмейді. Ал дүниенің нығметтері тек Аллаһ құлшылық етумен орын алады. Ал егер балиғатқа жеткен біреудің нығметтенгенін көрсең ол нығмет емес ол тек бос ... ... ... бұл ... ... ... аса үлкен емес. Негізінде Әшғари ғалымдары кәпірдің нығметтенбейді деп айту себебі олар нығметке яки нәтижеде пайда ... ... ... ... ... ... ... Ал Матуриди ғалымдары нығметтің затын түсіну үшін оны жалпы емес жеке дара бөліп қарастыру себебіне туындады. Қазіргі таңда лафзи талас-тартыстарды ... ... ... ... талас-тартыстар осылардың қатарына жатады. Және жоғарыда айтылып өткен ақидалық талас-тартыстарда өзара келіскен әдіс тәсілдер бар.
Қорыта айтатын болсақ, ... Әһли ... уал ... ... ... бар. ... олар тек ... мәселелерде. Яғни бұл таластар негізгі мәселелерді қуаттаушы болып келеді. Және де олар тармақты мәселелер ... ... ... тудырмайды. Тіпті пайғамбарымыздың хадисінде ихтилафтарда рахмет бар екендігі айтылып өтеді. Және олар қолданылатын әдіс тәсілдерге қарама ... ... Бұл ... үмметі тән нәрсе, жаңадан қосылған бидғат нәрселер емес. [4.б.167-169 ]
2. АҚИДАЛЫҚ ... ... ... талас-тартыстардың әдептері
Ақидалық талас-тартыс пен диалогтың арасындағы ұқсас жерлері екі тараптың бір-бірімен тілдесіп, пікір ... ... ... да ... ... ... ... пікірін жақтап қарсыласты жеңуге тырысады. Яғни тартысушы өзінің бір беткейлігімен, қырсықтығымен, өз пікірімен шектеліп қалады.
Ақидалық ... пен ... ... ... ... көре ... ... ақидалық талас-тартыс сөзі Құран-Кәрімде жиырма тоғыз жерде зікір етіледі. Оның жиырма алтысы ... ... ... ... тек үш ... ғана жақсы сипатпен келген.
ادْعُ إِلِي سَبِیلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
"Адамдарды Рабыңның жолында даналық және ... үгіт ... ... Әрі ... ... ... ... تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
"Іштеріндегі зұлымдық қылғандарынан басқа Кітап иелерімен көркем түрде сөз ... ... ... ... ... [1,29.46]
قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي ... Ғ.С.) ... ... ері ... Аллаға шағып, сенімен тартысқан әйелдің сөзін естіді. Алла екеуіңнің сөйлескендеріңді де естиді"[1,58.1]
Қалғандары болса не наразылық кейпінде немесе ілім ... ету, ... жету ... ... Мысалы Құрандағы кәпірлердің пайғамбарларды мойындамағаны секілді:
قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا
Олар: "Әй Нұх! Рас бізбен жанжалдастың, ... ... ... ... ... ... Құран-кәрімде жалпы бұйырылмаған, әрі мадақталмаған болып есептеледі. Ал егер талас ... ... ол ... ... ... Бұл ... ... пайғамбарымыздың (с.а.с) мына бір хадисін келтірсем
مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلا ... ... ... ... тура ... ... ... одан тек қана ақидалық талас-тартысқа жолығумен адасады", кейін мына аятты оқыды":
"Олардың саған бұны айтулары жанжал үшін ғана.Өйткені олар құйқар ел"[1,43.58]
Бұл ... ... пен ... талас-тартыс арасындағы сәйкестік. Яғни диспут дилог түрлерінің бірі болып есептеледі. Бірақ диспуттың анықтамасына қайтатын болсақ, оның ... ... ... және логикалық шарттарға сүйенетінін ашып көрсетеді.
Диспут тілдік негізде - ... және ... ... ... тұрады.
Ал терминдік мағынасында өзара бір-бірімен таласу жағдайындағы адамдардың халін зерттейтін ілім, ол екеуінің ақидалық ... пен ... ... ... ... хақты көрсету мақсатында, сауаб жолында болады. Жалпы ақидалық талас-тартысты диспуттан бөлек деп айтуға болады.
Сауабқа жету мақсатымен жауаб беру ... ... ... ... ... ... екі адамның бір істі бекіту үшін дәлел келтірулері екі диспутқа түсуші адамның арасындағы қарсыластықтың болуы орын алады.
Пікір - ... ... ... және ой ... ... ... ... хадисінде келгенде:.
"Яғни, тікен кірсе жұлынбайды" - деген мағынада.
Талас есеб беру және терең зерттеу - деген мағыналарда да ... ... ... ... келтіретін болсақ:
"Кім таласқа түссе соңы өлім болады."
Пікір талас ол - екі жақтың немесе екі тұлғаның ... ... ... бір түрі. Бірақ ол қорытындыны терең зерттеудің негіздеріне, және қателерді ашудың және ... ... ... ... ... ... бұл терең зерттеу.Басқа тараптың барлық нәрсесін үйреніп алған және оған есеп беру жағынан терең ... екі ... тек ... ... үшін ... ... талас-тартыстың мақсаты сөз бен ойдан бұзықшылықты және күмәнді кетіру әрі дәлел ... ... ... Ол екі таласушы адамның ақиқатты тануға жәрдемдесуі. Және бір тараптың қарсыласынан жасырған нәрсесін ашу үшін ақиқатқа ... Және ... жету үшін ... дәлел келтіру жолын ұстану. Имам хафиз Заһаби айтады: ... мен ... ... ... ... ашу үшін және ... ғалымның өзінен басқаларға ілімнен пайда беру үшін және әлсіз мақұрым адамдарды ояту үшін". ... ... ... төмендегіше болу керек:
1) Құжат, дәлел келтіру: Ақидалық талас-тартыстағы дәлел келтірудің ... - сөз бен ... ... мен бұзықтықты кетіру, хаққа жету үшін дұрыс дәлелді жолмен жүру.
2) Дағуат қылу. Бұл жайында Аллаһ Тағала қасиетті Құран-Кәрімде былай ... ... ... رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ ... ... ... ... және ... үгіт ... ... Әрі олармен көркем түрде күрес"[1,16.125]
3) Көз-қарастың сәйкес келуі: Ақидалық талас-тартыстың жемісінен саналады - ... ... ... ... ... келуі, әки жеккөрушілік көбейген заманда тараптарды разы қылатын ортақ мәселені шешудің болуы.
4) Хақты ... үшін және ... жою үшін ... ... мен ... шығушылықты ашып көрсету:
وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآَيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ
"Осылайша ... жолы ... үшін ... ашалап баян етемі." [1,6.55]
Негіздер және ақидалық талас-тартыстың жолын анықтайтын басты қағидалар.
Негіздер:
1)Хаққа жету: хақты талап еткенде нәпсі құмарлық пен бір ... ... ... сақтану керек. Басым ойды көрсетіп жалғанмен күресу қажет.
Имам Ғазали хақты талап етудің белгілерін айтқан кезде:
Хақты талап еткен кезде ... ... ... - ... ... пен оған ... ... адасушылықты көрсетудің арасын ажырата алмайды. Оның оған жеңіссіз Аллаһ разылығы үшін жолдасы ... деп ... ... оған ... ... ... оған білдірсе оған рахмет айтады.
2)Ақидалық талас-тартыстың мақсаты мен үкімің шегі: Расында ... ... ... үзілмейтін шекті нүктесі жоқ, терең ақидалық талас-тартысқа жетелейді.
3)Қайтатын бір негізге келісу: Әр мұсылманның сүйенетін негізгі нәрселері ... пен ... және ... ... ... ... болып табылады. Аллаһ тағала ол екеуіне жүгінуді Құран-Кәрімде әмір еткен.
فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي ... ... ... اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآَخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ ... егер бір ... ... оны Аллаға, пайғамбарға ұсыныңдар. Егер сендер Аллаға, ахирет күніне иман ... ... Міне осы, ... да ... ... ... ... нақтылайтын және оны жетістікке жетелейтін қандай да бір ғылыми таласқа кіріспестен бұрын көз-қарас пен дәлел келтірудің ... бір ... ... ... Олай ... ... ... талас-тартыс шегі жоқ мағынасыз дауға ұласады.
4) Негізгі нәрсеге ... ... ... ... ... ... ... келісілген және нақтыларының маңыздыларынан бастау керек. Кейін одан тармақты мәселелерде таласуға және оның ... ... ... жүргізуге өтуге болады. Өздігімен ақидалық талас-тартыс жүргізудің әдебі бұл жерде ақидалық талас-тартыс жүргізушімен тұлғаның өзімен байланысатын әдептер бар. ... ... ... ... және онда терең із қалдыратын өзіндік жағдайлар бар. Ақидалық талас-тартыс өзінің мақсатын ... ... және ... ... ... бұл ... ... қажет.
Өзіндік әдептердің маңыздылары:
Біріншісі: Ақидалық талас-тартысқа сәйкес жағдайды қалыптастыру: Лайықты орын таңдау және ... ... ... ... ... сол ... ... тарап үшін өзіндік және жалпы жағдайларды бақылау қажет. Әрі қоғамдық бос, даулы нәрселерден алыстау керек. ... ... ... хақ ... ... ... талас-тартыстың ешқашан рухани және тәндік қысымдардан жәрдем беретін тұлғамен толықтырылуы дұрыс болмайды. Өйткені бұл істер ... ... әсер ... ... сәйкес жағдайды қалыптастырудағы себептер:
Біріншісі:Екі тараптың бір-бірін тануы:
1)Басқа тараптың рухани жағдайы үшін ақидалық талас-тартыстың тақырыбынан ... ... ... талас-тартысқа сәйкес сөздерді және екінші тараптың назарын аударатын қызықты кіріспелер келтіру.
Екіншісі:Ықылас пен шынайы ниет:
Ақидалық ... пен ... ... мақсат, жақсы ниет әрі Аллаһ Тағалаға деген шынайы ықылас таныту керек. Және диспутқа түсуші рия мен ... ... ... ... және басқалардан өзін жоғары санау әрі өзінің жеңдімдеп есептеуден, таңқалу мен мақтауды ... алыс ... ... ... Тағалаға деген ықылас танытудың және хақты талап ... ... ... - ... ... жүргізуші адамның өзіне қарсы адамның сөзіндегі сауап нәрсе байқалған кезде қуануы. Имам ... ... ... тек Аллаһ Тағала оның тіліне хақты түсірсін-деп үміттеніп қана таласқа түстім"
Ақидалық ... ... ... ... ойлар және сонымен қатар хақтың жолдары бір адамның мүлкі еместігіне және сауап бір адамның ғана жеке меншігі ... сену ... ... Ынсап және әділдік.
Ақидалық талас-тартыстағы негізгі бастамалары - олар ынсап және әділдік. Кемел ... ол ... ... қабыл ету. Пікір мен оны айтушының арасын ажырата білу (яғни айтушыны емес оның пікірін). Ақидалық талас-тартысқа түсуші адам ... ... мен ... ... ... өз ... ... керек. Аллаһ Тағаланың кітап иелерін сипаттаудағы ынсаптың мысалын айтқаны секілді :
لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ ... ... ... ... آَيَاتِ اللَّهِ آَنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ
"Кітап иелерінің бәрі бірдей емес. Олардың түн мезгілінде тіке тұрып, Аллаһтың ... ... ... ... бір тобы ... Кішіпейілдік және көркем мінез:
Әдептің және жалпы көркем ... ... ... әрі жеке ... ... кішіпейілділіктің және хақты қабыл етуі әрі дұрыс нәрсені мойындауы басқа тарапты қанағаттандыруда үлкен орны бар. Өзімен ақидалық ... ... ... ... пен ... көрген сонымен қатар жомарт мінезді сезген әрі көркем сөзді естіген әрбір адам тек өзінің қарсыласын құрметтеуге асығады және оның пікірін ... үшін оған ... ... ... ... хадисінде келгендей:
"Кімде-кім кішіпейілділік танытса Аллаһ Тағала оның дәрежесін көтереді".[7,б.177]
Яғни Аллаһ Тағала бұл дүниеде дәрежесін көтергені сияқты, ахиретте де оның ... ... және ... ... ... себебінен ахиреттегі сауабын арттырады.
Бесіншісі: Жұмсақтық және сабырлық.
Ақидалық талас-тартысқа түсуші адам ... әрі ... болу әрі ... ... ашулана бермеу керек. Ұсақ-түйек нәрселерді тәрк еттей, болмашы ұсақ сөздерге бола бас тартпауы керек. Өйткені Аллаһ тағала пайғамбарына ... ... ... ... қарап, оларға жұмсақ болуды әмір етті. Жылы жүзді ... ... болу ... басымырақ және ашуды жеңуші. Өйткені кешірімділік жүректің тазаруына әрі күнәлауды тәрк етіп, олардың кешірілуіне себепкер болады.
Және ... да ұлық әрі ... ... ол - жамандықты жақсылықпен тию. Және дөрекі сөздерді сыпайы сөздермен ауыстыру яғни, қатты сөздерді әдемі әрі ... ... ... Шыдамсыздық пен дөрекілікті байсалдылық пен құрметтілікке ауыстыру. Бұл дәрежеге тек сабыр сақтаған және ұлық бақытқа ие адам ғана ... ... ... орай Аллаһ Тағаланың сөзін келтіретін болсақ:
وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ... ... ... ... ... كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (34) وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا ... ... ... ذُو ... ... Жақсылық пен жамандық тең емес. Жамандықты ең көркем ... ... сал. ... ... ... қыл.) Сол ... сені мен ... араңда дұшпандық болған біреу, өте жақын достай болып кетеді. Бұл қасиет ; сабыр еткендерге ғана нәсіп болады. Сондай-ақ бұл ... зор ... ғана ие бола ... және ... ... әрі ықыласты ақидалық талас-тартысқа түсуші мұсылман адам әрдайым хақты көрсетуге тырысады. Және ... ... ... ... жаны ... ... хақтан бас тартып тәкаппарлыққа түсуінен және бас тартуынан қорқады.
Мейрімділік және ... ... ... өте ... ... ... ... талас-тартысқа түсуші адам соңғыларды тура жолға әрі хидаятқа түсіру үшін қадам басады. Осы ... ... ... ... ... талас-тартыс кек алу және жамандық жасау үшін мүмкіндік немесе дұшпандықты тудыратын себеп емес. Қызғаншақтық пен ... ... жол әрі ... пен ... ... да ... Мейрімділік ақидалық талас-тартысқа тусуші адам мен басқа ... ... ... ... ... Және оның ... мен ақылына кілт. Ақидалық талас-тартысқа түсуші адамға мейрімділіктің белгілері көрінген сайын және қарсыласының көкірегін ашқан сайын және оның ақидалық ... ... ... оның ... қанағаттанып, оған бағынады. Аллаһ тағала пайғамбарына қатысты былай деді:
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ ... ... ... ... ... غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ
"(Мұхаммед Ғ.С) Оларға Алланың мейірімі ... ... ... ... Егер тұрпайы, қатал жүректі болсаң еді, әрине олар маңайыңнан тарқап кетер ... ... ... ... ... ... ... сақтықпен,қызықтырумен және оларға жанашырлықты танытатын еді. Бұған ... ... ... ... Ферғаун елінің мумині ( Мұса пайғамбар) өз қауымына мейрімділік, жанашырлық әрі қорқынышпен көп ... ашық ... көре ... ... ... آَمَنَ يَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزَابِ (30) مِثْلَ ... ... ... وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ (31) وَيَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ ... ... ... ... кісі: " Әй елім ! Расында мен сендерге ()(өткен ) топтардың күні сияқты күн (келуі ) нен қорқамын " деді. ... : Нұх (Ғ.С) ... ... және ... ... ... тәрізді. Аллаһ Тағала құлдарына зұлымдық қаламайды! ". " Әй елім ! Расында мен, ... ... ... ... ... Хақта бекем тұру және құрмет көрсету
Қажет болады ақидалық талас-тартыс жүргізуші мұсылманға діннен алған қуатқа және иманның ұлылығына арқа ... ... ... ... талас-тартыс жүргізген кезде сол ақидалық талас-тартысының мақсаты қарама-қарсы тарапты масқаралауға және қорлық көрсетуге ... ... ... иманның қуаты бұл хаққа такәппарлықпен қарайтын қырсықтық, шектен шығушылық немесе арам ойлау емес. Расында ол ... ... ... және оған ... ... ... салып тыңдай білу.
Қандай да бір жетістікке жеткісі келген ақидалық талас-тартысқа түсуші ... ... ... ... ... ... ... әдебі мен қабілеті бар секілді тыңдаудың да ерекшеліктері осылайша. Ақидалық талас-тартыс-ақидалық талас-тартысқа түсуші адамсыз сөзбен әсер ... бір ... ... ... ... ... ақидалық талас-тартыс пен екінші жаққа немесе тыңдаушының естуінің арасында ... ... ... ... тиятын нәрселер: басқа тараптың сөзін бөлу-өйткені ол жаман әдепке қосылатын тартыстың түрленуіне себеп ... ... жол. Сол ... бұл ... ... тізбектелуіне және ұштасуына әсер ететін әрі оның шатасуы мен ұмтылуына жетелейтін бір себеп. Ғұламалар ... ... ... ... жайлы былай деді:
"Екеуінің біреуі екінші тараптың сөзінің мақсатын толығымен түсінбейінше ... және ... ... сөзінен босағанша күтуі және сөзін толық бітіруден алдын өз ... оны ... ... ... тарапты тыңдау және ынсаптық таныту-бұл нәрселер басқа тараптың хақты қабыл етуіне ықпал етіп және өзінің қатеден ... ... ... ... ... ... ... ақидалық талас-тартыс орынсыз іс. Сол себептен хақты табуды мақсат етіп диспутқа түсушілер арасында жек көрушілік, араласпаушылық ... ... ... ... орнауы дұрыс емес.
Діни бауырмашылық, жүректердің тазалығы және жанның пәктігі ұсақ ақидалық талас-тартыстардан, тармақты нәрселерден, келіспеушіліктерден, жеке пікірлерден жоғары тұрады. ... ... ... ... ...
Диспут жалғасқан сайын немесе ақидалық талас-тартыс қайталанған сайын жүректерді жаралауға немесе қатерлерді туындатуға немесе ... ... ... ... ... салаф ғалымдар өз араларынды таласты, сөйтседе олардың араларында діни бауырлық-байланыс қала берді. Екі ... Әбу Бакр және Омар көп ... ... және ... үкім ... де ... пен сүйіспеншілік әрі махаббат пен мәңгі бауырмашылықта қала берді. Екеуінің арасында ақидалық талас-тартыстар орын ... ... ... бір-біріне деген құрметті, сүйіспеншілікті бірге алып жүрді.
Ғылыми ақидалық талас-тартыстың әдептері сегіз түрге бөлінеді:
1).Ілім
Ілім - ақидалық талас-тартыстың жетістігі үшін және оның ... ... үшін ... ... Бұл ... ақидалық талас-тартыс жетістікке жетпейді және уақытты құртып, еңбекті босқа кетіреді. Ақидалық талас-тартысқа түсуші адам өзі білмейтін тақырыпта ... ... және өзі ... ... ... жүруі қажет. Өйткені осы себепті өзінің қорғаған пікірі мен үкіміне кір келтіреді, әрі өзін құрметсіздік пен сыйламауға және шектен шығуға ... ... бір ... және ... ... шегінен бастау.
Әртүрлі диспутқа түсуші адамдардың ортақ шегарасы-екі тарапта аман болатын келісілген нүктесі. Қандай да бір ... ... ... ... талас-тартысқа түсуші адам ол-келісілген келісімнің орнын көрсете біледі. Асылында келісімді істерден бастау уақытты үнемдеуге жәрдемдеседі, сол сияқты екі ... ... ... ... және сол ... ... ... бір мақсатқа қайтарады.
Егер ақидалық талас-тартыс тақырыптарды айтумен басталатын болса, онда бір-бірімен ортақ мәмілеге келудің сәті бекер әрі ... ... ... Сол ... ол ... ... және де жанды дұрыс пікірге назар салмаудың ... ... ... тақырыбтан бастау тартыстың нүктесін шектеуге, үкімнің көркем болу тәртібіне жәрдемдеседі және де оны ... ... ... ... ... және жоғарысына ұмтылу.
Қандай да бір жетістікке жеткісі келген ақидалық талас-тартысқа түсуші адам ... ... ... ... жеткен адам әрі өз уақытын пайдасыз нәрселерге жұмсамайтын. Өйткені маңызды нәрсені және бастаманы білу оған жолды қысқартады. ... бір ашық ... ... ... ... үкіммен және үлкен мақсатпен бастаулары дәлел болады. Ол бастау серігі жоқ жалғыз Аллаға құлшылық етуге шақыру.
وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ ... ... يَا ... ... ... مَا ... مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ
"Және Ғад еліне туыстары һұд (Ғ.С) ты жібердік:" Әй елім! ... ... ... ! ... одан басқа тәңірлерің жоқ. Қорықпайсыңдар ма?", - деді. [1,7.65]
Бұл сөзді Һудта, Салихте,Шұғайб пайғамбарлар айтқан.
Бұл әдепке ... ... ... ... және дұшпанымен күресуі көмектеседі. Оған кейбір істер маңызды мәселеге және дұрыс үкімге жеткенге дейін уақытша қол ... ... ... ... ретінде Ибраһимның (Ғ.С) өз қаумымен таухидке жетуге және ширкті ... ... ... ... болады.
4(. Дәлел келтіру.
Ақидалық талас-тартыс жетістікке жетуіне себеп болатын нәрселер - ол дәлел. Дәлелдің ... ... ... ... ... ... сөз айтылған екен:
" Егер жеткізуші болсаң дұрыс сөз айт ... дау ... ... ... ... " - деп айтылғаны секілді.
Ақидалық талас-тартысқа түсуші адам ... ... және ... ... ... ... емес. Екі күшті дәлелге жауап беру мүмкін емес, ол екеуін басқа алуға және басқаруға болатын үш дәлелмен басқару ... Олай ... ... тарап басым түседін әрі пікірді әлсіретіп әлсіз ... ... өз ... орнына кір келтіреді. Дәлел қашан табылса оның дұрыстығы бекітіледі, талап етілген орынға өз ... ... ... және оның ... ... ... тәртібі қажет және мақсат етілген нәрсеге дәлел келтіру үшін оның айқын болуы қажет.
5(.Мысал келтіру
Расында жетістікке ... ... ... ... ол - жақсы мысал келтіре алатын адам және өз қарсыласының қанағаттандыру үшін мысалды себеп қыла ... Олай ... жаңа ... ... ашықтығы, баяндығы жағынан арттырады. Мысалдардың мағынаны шығаруда және ... ... ... рөлі бар. ... оған көп ... бөледі. Және оның маңыздылығына әрі оның мақсатының баяндылығына нұсқайды.
وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ
"Бұл мысалдарды адам баласы түсінсін деп, ... ... ... ... ... негізгі жетістікті нәрсе - ақиқат үшін шындықты, айқындықты берік ұстану және ықыласқа ... ... ... бұл сипаттар дұшпандық, зұлымдық жолында әлсіз болады. Дұшпандық тартыс-таласқа жолықтырады. Уақытты тарылтуға әрі жаңа ақидалық талас-тартыстан қашуға әкеп соғады. ... ... құны жоқ, ... ... еш ... бермейтін сұрақтарға жолықтырады.
7. Хаққа оралу және ... ... ... түсуші адамның ерекшеленетін сипаттары мен әдептерінің маңыздыларынан-оның талап ететін жоғалтқан нәрсесі хақ болу ... Оның ... ... оны ... ... ... керек, ақылды өз қатесін мойындайтын алатын адам оған қатесі баян ... ... ... бет ... оны ... ... ... тура жолды көрсеткені үшін және оны нұсқағаны үшін рахмет айтады. Қатені мойындау нәпсіге ауыр келеді, әсіресе адамдардың арасындағы бір ... ... Хақ ... ... ... ... шынайылықты, ықыласты, қуатты, батырлықты, берілуді қажет етеді.
8. Қарсыласына дәлел келтіру және қарсыласу.
Ақидалық талас-тартыстың мақсаты - ол ... ... ... ... ... адамға аузын жаптыру мен үнсіз қалдыру тәсілдерінен аулақ болу керек өйткені ол ақидалық талас-тартысқа түсуші адамның ... жек ... ашу, ... ... ... талас-тартысқа түсуші адам әдептің шегінен шығып ұзағымен аузын жапқызу және қарсылық танытуға жүгінеді. Хақтың жауы болу, зұлымдық, дұшпандық,масқаралауға және күлкі ... және сол ... ... ... әрі сүйеніш болып табылады. Осылардың мысалы ретінде Құранда аяты келді :
لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ ... مِنَ ... ... مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا
"Аллаһ жаман сөздің жарияланып сөйленуін жақсы көрмейді. Бірақ зұлымдыққа ұшыраған біреудікі басқа. Аллаһ әр нәрсені ... ... ... ... сөз ... ... ... болуды бұйырды. Тіпті кәпірлермен болсада. Бірақ оларға мейірімділік жасау пайда бермейді керісінше оларға қаттылық қолданылады. Егер олар зұлымдық пен айла ... ... ... ... ... екі түрлі болады:
1). Жаман талас
2.) Мақталған талас
Жаман ақидалық талас-тартыс-қарама-қайшылық орнаған талас. Және ол әртүрлі мінез-құлықтық себептерге ... Бұл ... ... ... ... алдау және өз ойына таңғалу
2. Жаман ойлау және дәлелсіз соңғыларды кіналауға асығу
3. Басшылыққа, мансапқа ... ... еру және ... ... Белгілі тұлғалардың, мазһабтардың, топтардың сөздерін ғана ұстанып қалу.
6. Басшыға, ұлтшылдыққа, жамағатқа бөлінуде қатып қалу.
7. Алда бастап жүрген адамдардың ... ... таяз ...
8. ... ... және ... нақты болмау.
Осы және бұдан басқа себептер мінездің төмен ... қор ... ... кетіретін нәрселер. Осы себептердің әр бірін түсіндіру ұзақ. Бұл ... ... ... әдебі жайлы мінездік және ғылыми қағидалар жайлы сөз қозғағанда тоқталамыз.
Жақсы ақидалық талас-тартыс.
Ол ақидалық талас-тартыс түрліше болып келеді. Ол бір ... ... ... ... тұрады. Бұлардың ішінде бейнелік, лафзи, нұсқалық таластарды атауға болады. Бұл ихтилафтар пікіри себептерге және кейбір ғылыми ... ... ... қатғи, усулдерге ешбір қатысы жоқ кейбір сенім мәселелеріндегі ақидалық талас-тартыстар сияқты.
Кейбір ғылыми ... ... ... дәл осылай. Ал кейбір саяси отырыстардағы ақидалық талас-тартыстар өзгерту және жөндеу тәсілдері секілді.
Пікіри таластарға ... ... ... мен ғылымдарды түзетудегі көз-қарастық ихтилафтар. Мысалы: Кәләм ілімі, логика, философия, тасаууф секілді. Сонымен қатар тарихи оқиғалар және ... ... ... ... кейбір ғылыми оқиғаларды түзетудегі ақидалық талас-тартыстар бар.
Бұл ақидалық талас-тартыстарда ешқандай жамандық жоқ. Өйткені жаман нәрсе ахлақи және ғылыми ақидалық талас-тартыстың ... ... ... Расында ақидалық талас-тартыстар Имам Әбу Ханифа, Имам Малик, Имам Ахмад, Имам Шафиғи, Имам Әузағи ... ... ... ... ... де ғасырын болды. Олардың ешқайсысы кейінгі адамдардың өз ойларына ергізуді немесе өз ... ... ... ... ... ғалымдар мен кіші ғалымдарға ерген ұстаздардың және үмметтің ұстаздарының ғасырында ақидалық талас-тартыстар ... және ... ... Құран мен сүннетке жасаған түсіндірмелері мен тафсиріндегі ақидалық талас-тартыстарға көз-қарас ретінде келіспеушіліктер болды. Тіпті пайғамбарымыздың заманында олар ... ... Олар оны ... ... шығармады. Мысалы Бану Қурайза қаумына асыр намазына үкім жасағаны секілді, ол ... ... ... және ... ... ... секілді.
Діннің табиғаты :
Аллаһ Тағала өзінің Құран-Кәрім мен пайғамбарымыздың сүннетінде адамдардың ақыл-ой жүгіртулері және іздену жолында әрекет етулері үшін үкім ... және ... ... ... және ... анық және жасырын үкімдердің болуын қалады. Егер Аллаһ Тағала қаласа өзінің кітабының ... оған ... ... әрі ... көп болмайтындай нақты дәлелдермен үкім қылынған настармен түсіретін еді. Бірақ олай істемеді діннің ... ... ... және ... ... ... ... сәйкестендіру үшін. Ақиқатында, адамзаттың әр ұлтқа бөлініп, ... мен ... ... мен тегінің һәм тілі мен диалектісінің әркелкі болуы Аллаһ Тағаланың айнымас аяттары. Оларды мойындамау, ... ... ... ... Жаратушының хикметпен жарату заңына қарсы шыққанмен тең.
Әсілінде, мүташабиһ аяттың астарлы мәнін іздеп, ауыспалы мағынасын таңдау арқылы жорамал жасауға ... ... ... да, ... дейтін халафтар да өз көзқарастарының дұрыстығына " Әли Ғимран" сүресіндегі мына аятты ... ... ... ... ... ... ... مِنْهُ آَيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ ... ... ... فِي ... زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي ... ... ... بِهِ ... مِنْ ... ... ... يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
"Ол (Алла) саған Құранды түсірді. Онда ... ... ... ... бар. Олар ... негізі һәм тірегі. Ал басқа аяттары болса, мағынасы нақты, ұғынықты емес мүташабиһ аяттар. Жүректерінде қыңырлық бар жандар ... ... ... ( адамдарды адастырамыз һәм қалай нәпсі қалауымызға қарай) олардың жорамалын жасаймыз" деп мүташабиһ аяттардың соңына түседі. Шын мәнінде, оның ... ... тек Алла ... және ... ... де, " Біз кітапқа ( мұхкамі мен мүташабиһына ) толықтай иман келтірдік. Барлығы Алланың құзырынан" ... ... ... ... ... жорамалдарынан бірер мысал.
Атақты имам Мұхиддин ән-Науауий өзінің Мүслимнің " Сахихына " жазған " әл-Минһаж" атты кең ... ... ... ... хадистерге түсіндірме беріп, жорамал жасағанына куә боламыз. Біз олардың барлығын бұл жерде бере ... ... ... ... екі-үш хадиске жасаған түсіндірмесін келтіріп отырмыз.
Имам ән-Науауий пайғамбарымыздың (с.а.у): "Адам ұрпақтарының жүректерінің бәрі ... ... екі ... арасында бір ғана жүрек тәрізді. Оны қалаған жағына төңкеріп, бұрады. Сосын Пайғамбарыимыз былай деді:"Уа! жүректерді ... ... ... ... ... ... ... деген тағат-ғибадатқа қарай бұра гөр!" делінген хадисіндегі адамдардың жүректерінің Аллаһ Тағаланың екі саусағының ... ... ... былай дейді:
Бұл хадис "Ахадисус-сифатқа" (Аллаһ Тағаланың сипаттарына қатысты мүташабиһ хадистер) жатады. Бұл жерде алдында айтылған екі пікірге ... екі ... ... ... ешбір жорамал жасамастан әрі ондағы сөздің мағынасының ... ... ... мойындай отырып иман келтіру. Яғни, оның ақиқаттығына иман келтіру. Және хадисте қолданылған ... ... тура ... мұрат емес екеніне де иман келтіру. Алла Тағала : "Оған еш нәрсе ... ... ... ... ... ... Алла Тағаланың ұлықтығына лайық түрде жорамал жасау. Мұндай жағдайда "Пәленше менің жұмсам жұдырығымда, ашсам алақанымда" делінгендей сөздің ауыспалы мағынасы таңдалады. ... сөз ... оның ... ... ... ... оның ... екендігі білдіріледі. Және "Пәленше менің саусақтарымның арасында қалаған жағыма аударамын" ... ... де " Ол ... ... ... оған ... ... істей аламын " деген мағынаны білдіреді.
Ендеше, бұл хадистің мағынасы: ... ... ... және ... ... ... нені істеймін десе, бұл оның құзіретіне бағынышты. Адамның екі саусағының арасындағы нәрсенің қарсыласпайтыны ... Алла ... ... ... ... келіп, ырық бермей кетуі мүмкін емес. Міне, сондықтан Алла ... ... ... ... ... тәсілмен сөйлескен. Оларға түсініктірек болу үшін көзге көрінетін мағыналарды мысалға келтірген ". Егер "Алла Тағаланың құдіреті біреу емес пе, ал ... ... ... екеу ғой" ... ... ... былай дейміз:"Мұндай жерде мысалдың екеу немесе көпше түрде келуі маңызды емес, жоғарыда айтқанымыздай бұл ауыспалы мәнде, әдеби тәсіл ... ... ... ... ... мысал келтірілген".
Атақты хадис ғылымының майталған шебері, мәшһүр ғалым Ибн ... ... да ... Имам ... ... ... "Фатхул-Бари" атты кең түсіндірмесінің бір қатар жерінде мүташабиһ хадистер мен аяттарға тәуил жасағандығын ... ... ... ... : ... маған бір қарыс жақындаса, мен оған шынтақтай жақындаймын, ал ол ... ... ... мен оған бір ... жақындаймын. Ал ол маған жүріп келсе, мен оған жүгіріп барамын" деген Ұлы Жаратушыдан риуаят еткен қудси хадисіндегі ... Алла ... ... ... ... жақындауын және Аллаға қарай жүріп келуін " құлдың Аллаға ғибадат, құлшылық арқылы рухани жақындауын, ал " ... ... ... ... жақындауын және Алланың құлына қарай жүгіруін" Алланың құлына деген рақымдылығының тездігі әрі сауабының еселеніп, мол беретіндігі ... ... ... мағынада айтылып тұрғандығын білдірген. Кітапта аталмыш хадисте қолданылған ... тура ... ... ... мағанасын таңдап, жорамал жасаған Ибн Баттал Табари сынды ғалымдардың пікірлерін жеткізген. Сондай-ақ Инб ... ... Алла ... ... ... " ... ... тәубасына Алланың қуануын" ауыспалы мағынада " Алланың разылығы " деп түсіндірген. ... және Ибн Әби ... :" ... үшін ... " ... Алла Тағала үшін қолдануға болмайды, бұл жерде ауыспалы мағынада "Алланың разылығын " білдіріп тұр " деген мәндегі сөздерін келтірген. [8,б. ... ... мен ... ... ... ... мен сөйлемдер тілдің байланысына бір келісімде келді. Онда көп мағыналы ортақ сөздер және ақиқат пен ... ... ... және жеке ... ... ... келді.
Адамзаттың табиғаты:
Аллаһ тағала адамдарды әртүрлі етіп жаратты. Әрбір адамның шектеулі тұлғалығы, ... ... ... ... жеке ... бар. Адамдардың бір қалыпта тұрып қалғаны және бір-бірімен таласқандары ... ... бұл ... ... ... ... қарсы келетін іс.
Болмыс пен тіршіліктің табиғаты:
Біз болмыстың Аллаһ Тағала жаратқан кішкентай бөлігінде өмір сүреміз. Онда ... ... ... және ... бар. ... де табиғаты осылай онда әртүрлі әсерлерге байланысты уақыттар мен мекендерде өзгереді де таласады да. Жалпы ... ... - ... ... орнатқан болмыстық жол. Аллаһ Тағала Құран-Кәрімде бұл жайында былай деген:
وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً ... Ғ.С) егер ... ... ... ... ... қылар еді".
Әсарларда( хадистерде):[1,11.118]
"Адамзат үнемі жақсылық пен жүрседе қарсыласады ал егер де теңесетін болса бұзылады". [9,б.457]
Орта жолдағы әдіс-тәсілге ... ... ... ... ... ... ... وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ
" Аллаһ (Т) сендерге оңайлық қалайды, ауыршылық қаламайды." [1,2.175]
يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا
"Негізінен Алла ... ... ... Өйткені адам баласы нашар жаратылған." [1,4.24]
مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ
"Өткені, Алла, ... ... ... ... оны ... ... бермейтін тәсілдің түрі. Олай болса адамдарға жеңіл, оңай ... ... ... Тағаланың кітабы мен сүннетегі ақидалық талас-тартыстың қайтарылуы.
Пайғамбарымыз Аллаһ Тағаланың сөзін растап былай деген:
فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ ... егер бір ... ... оны ... ... ұсыныңдар." [1,4.59]
Ал біз болсақ мазһабқа ермейміз керісінше бір мәселелелерді ... ... бір ... ... ... ... біз ғұламаларымыздың ұстанған, көрсеткен жолын ұстануымыз және соған оралуымыз керек.
Ой (пікір,рай) мен қатғи дәлелдердің арасын ... емес ... ... көңіл бөлінеді. Құран аяттары мен пайғамбарымыздың (с.а.у) ... ... ақли ... және ... ... қамтитыны белгілі. Мысалы: Ахадус-сипаттар, ғалымдардың ижтиһады секілді. Ал қатғи дәлелдер мен мутауатир хадистер Құран-кәрім болып табылады. Және де ... ... ... ... ... ... сахих хадистер бар.
Ижтиһад мәселелерінде қатғи дәлелдерден аулақ болу.
Ижтиһад - фиқһ ... ... ... ... ... және ... ашу тәсілдеріне келісілген болса оны жоққа шығаруға болмайды. Бір мужтаһид басқа мужтаһидты және бір муқаллид басқа бір муқаллидді жоққа ... Бұл ... ... тек ... ... ... ... жамандықтан тыйғысы келсе ол адамға ғұламалардың халифалықтарына және олардың әрбірінің дәлелдеріне назар салу керек. Себебі бір мазһабты ғана ... қалу және ... ... ... ... қателескен деп сену үлкен бүлікке апаратын іс.
Айналасын пікірлер, дау-дамайлар қоршаған терминдер мен түсініктерді шектеу.
Сенің ашық,анық болуың міндет. Ғұламалар оны - ... ... ... деп ... ... ... ... көбісінің оралатын жері лафыздағы (сөздегі) хилафқа қайтады.
Кең ... ... ... ... ашық әрі еркін етіп көрсету үшін соған қатысты ... ... ... ... ... ... ... Бір ғана ғалымның атынан еріп оны аса құрметтеп, одан басқаға бет бұрмауымыз дұрыс ... Ол ... ... тек қана ... апарады.
Мақсаттар мен оралатын орынды таңдаудағы көз-қарастар.
Ислами мәселелердің мақсаттары бұл замандағы арақатынасты жеңілдетуде және істі ... ... рөлі бар. Бұл ... ... былай дейді:
"Амалдар түпкі ниетке байланысты. Расында, әрбір адам ниет еткеніне қол жеткізеді".[7,б.254]
Қазіргі кезде ел арасында намаз ... ... деп ... орын ... ... бұл ... ... Өйткені біз дінге бет бұрмаған айналадағыларымыздың бәрін " кәпір" десек, олар осыдан кейін мұсылмандықты, ... ... ... мүмкін бе? Тіпті, жақсы көруі былай тұрсын өзімізге ... ... ... Ал ... ... адамға дінді қалай түсіндірмекпіз?!
Алла елшісінің (с.а.у) өміріне бір мезет үңіліп көрелікші. Өзіне қиын сәттерде ұдайы қамқор болған немере ағасына ислам ... ... ... ... ... ... ... оны бірден қабылдай кетті ме? Әрине, жоқ. Ал Алла ... оның ... ... ... ... ... " сен кәпірсің " деп оған қатал түрде қары шықты ма? Қиын ... ... ... ... ... ... ұлғайған жасын да сыйламастан үйінен безіп, қатынасын мүлде үзді ме? ... жоқ. ... Әбу ... ... ... артық ізет көрсетпесе, кем көрсеткен жоқ. Алла елшісінің басқаша әрекет етуі де мүмкін емес еді. ... ол ... ... ... ... ғалам үшін рақым етіп жіберілген рақым пайғамбары еді. Ол адамзатты " кәпірге" санап, тозаққа топырлату үшін ... ... ... ... ... ... үшін ... Сегіз жылдан кейін Әбу Талиб жан тәсілім етер сәтте Алла елшісі тағы да " Уа, көкешім, " Лә иләһа ... " ... мен ... ... шапағатшы болайын" деп жалынғаны көп нәрсені көкейімізге салады.
Иә, Алла елшісінің (с.а.у) адамзатты жақсылыққа бастау жолында көрсеткен ... толы ... ... ... ... емес.
Мұсылмандарға қарсы соғыста мүшрик әскерлерінің қолбасшысы болған әрі мұсылмандарға үлкен ... ... ... инб Уалидтің де тозақтық емес, жұмақтық болуын қалаған Алла елшісі (с.а.у ) Мекке шаһарына умраға ... ... ... ... ... жырақ жүруін түсінбеймін. Халидтағы ақыл оны міндетті түрде исламға әкеледі",-деп оған жүрек жарды сәлем ... бар. Алла ... ... ) ... ... ... ... естігенде, батыр Халид алып-ұшып, рақым пайғамбарының құзырына жетеді. Алдында тізе бүгіп, тілін кәлимаға ... ... ... ... ... тісі ... ... темірі мүбәрак жүзіне қадалып, үсті-басы қан жоса болған әрі мұсылмандар қатарынан жетпіс саңлақ сахабаның, оның ішінде Хақ елшісінің ... ... ... ... шейіт болған сол сұрапыл Ұхыт соғысында ше? Ардақты елші (с.а.у) өздерін осындай ауыр ... ... ... ... қарата " Уа, Алла Тағалам ! Менің мына қауымымды кешіре көр! Олар менің шынайы пайғамбар екенімді білмейді"-деп ... олар үшін ... ... дұға ... ... бір сәт ... ма? Алла ... (с.а.у) өзінің әрі күллі мұсылмандардың өмірін қатерге тіккен ... ... жоқ. ... ол ... ... ... келген мейірім пайғамбары еді.
Ардақты пайғамбарымыздың алдына (с.а.у) Әбу Бакірдің қызы Әсма ( Алла ... де разы ... ) ... "Уа, Алланың елшісі, шешем әлі пұтқа табынатын жан. Маған келіп тұр. ... ... ... " деп ... ... ... " ... қолыңнан келер бар жақсылығыңды жаса" дегенін қалай ғана ... ... ?! Ал енді ... ... шешесіне жақсылық жасауды бұйырған бұл дін қалайша саған ақ адал сүтін беріп, мәпелеп өсірген, ғұмыр бойы сенің өміріңді тілеген ... ... деп ... шығуға шақыруы мүмкін бе ?
Тіпті Аллаға сенбейтін адамдарға ... ... ... ... салмайды. Керісінше олардың өзіне әділдікпен қарым-қатынас жасауға шақырады. "Мұмтахина" сүресінде былай делінеді:
لَا ... ... عَنِ ... لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ ... أَنْ ... ... إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
"Дін турасында сендермен соғыспаған әрі сендерді өз отандарыңнан қумаған адамдарға жақсылық жасауларыңа және ... ... ... Алла тағала қарсы емес. Өйткені Алла тағала әділеттік жасағандарды жақсы көреді".[1, 60.9]
Кісінің намаз ... яки ... да бір ... ауыр күнәні жасауы оны діннен шығарып, кәпір ... ... ... мына бір ... ... көрейік.
Бұхаридің риуаятында арақ ішкен бір кісіні жазалау үшін Алла ... ... ... алып ... ... ... сол жердегі бір кісі "Қарғыс атқыр, осы-ақ осы ... ... ... - деп ... Мұны ... Алла ... : "Оған лағынет айтпа, ол Алланы және елшісін жақсы көреді " деп араша түседі. ... ол ... арақ ... ... әлі қоя ... да, ... және оның әз ... иман келтірген әрі іштей жақсы көретін шынайы мұсылман-ды. Оған қарғыс айту " жығылғанға жұдырық " болар еді. Алла ... оған да ... ... ... ... ... үшін мейірім қолын созды. Бәлкім ол сахаба одан ... ... ... ... бет ... ... әдетін тастаған болар. Ол жағы бізге беймәлім. Бір білетініміз, Алла елшісінің аузынан оған қарата айтылған " Алланы әрі оның ... ... ... " ... ... сөзі еді. ... мен ... және басқа да хадис жинақтарында тағы да мынадай оқиғаға куә ... Алла ... ... :" ... ... бір ... ) ... көп бір кісі бар еді. Әлгі кісі өлер ... ... ... деп өсиет қалдырды.: " Мен өлген соң, мәйітімді өртеңдер. Сүйегімнің күлін боранға және ... ... Ант ... егер Алла ... ... ... ... азаптай ма деп қорқамын " дейді. Балалары айтқанын орындайды ... ... ... Алла ... жерге :" Денесінен не алсаң, соны алып кел" деп бұйырғаны сол екен дереу әлгі ... тәні ... тұпа ... Алла ... ... " Сенің бұлай өзіңді өртетіп, күліңді шаштыруыңа не итермеледі? " дейді. Сонда әлгі кісі :" Саған ... ... " деп ... ... Алла ... ... бола оны ... ". Бұл оқиғадан ұққанымыз Алланың құлдарына деген рақымының кеңдігі.
"Егер Алла менің денемді қайта жинай алса, онда мені ешкімді азаптамаған ... ... деп ... ... қайта жинай алатын шексіз құдіретіне білместікпен шәк келтірген адамның ... ... ... ... ... Неге ? ... оны ... іске итермелеген Алланың азабына деген жүрегіндегі зор қорқынышы еді. Міне, оның осы ниеті үшін Алла тағала оны ... ... ... ... ... намаз оқымағандығын желеу етіп шешесінің әзірлеген тамағынан бас тарту тіпті өрескел қателік. Құранның "Маида" ... ... ... ... ... түгілі мұсылман емес кітап иелерінің тамағын жеуге де рұқсат етілген. Ал енді Алладан басқа тәңір жоқ деген, жүрегінде иманы бар, ең ... ... ... ... ... тәрк ... еврей мен хрестиан құрлы көрмеу деген сөз.
Айналасындағыларды жаппай кәпір санап ... " Лә ... ... ... ... ... оны ... да, Алла елшісі бұл сөздің кісіні түбі жұмаққа кіргізетіндігін " Кімде-кім Алладан басқа тәңірдің жоқтығына иман келтірсе, жұмаққа ... деп ... пе еді? ... ибн Зәйд сахабаның басынан өткен мына бір оқиға " Лә илаһа иллалаһ " сөзінің салмағын көрсетеді. Ұсама ибн Зәйд (р.а) ... ... ... бір ... енді ... ... басын шабуға ұмтылғанда әлгі кісі " Лә илаһа иллалаһ " деп ... ... оның бұл ... ... ... деп ... ... сол мезет өлтіреді. Кейіннен оқиға баяндалғанда, Алла елшісі (с.а.у) қатты кейіп Ұсамаға " Алла деген бір ... ... бе ... ... :" Ол оны қорыққаннан айтты"-дегенде, Пайғамбарымыз: " Оның қорыққаннан яки шын ниетімен айтқанын сен қайдан білдің, ... ... ... бе? ! ... ақыретте " Лә илаһа иллалаһ " сөзі жағаңа жабысса жағдайың нешік? деп ... ... ... Бұл ... ... рет қайталағаны соншалық, Ұсама ибн Зәйд "Қап, осы ... ... ... ғой. Осы ... ... мұсылман болмай тұра тұрғаным әлдеқайда артық па еді?!" деп өмір бойы ... ... ... ... сәтінде дұшпанның айтқан күмәнді " Лә илаһа иллалаһ " ... ... ... ... ... айтылған бұл сөзді елемей, ата-анаң мен айналаңдағыларды кәпір санаудың күнәсін өзіңіз салмақтап көріңіз.
Ендеше, ... " ... ... гөрі ... ... дін шындығын қалай жеткізсек деген уайым көкейімізде тұруға тиіс.
Иә, кешегі құдайсыздықты насихаттаған ... ... ... мен егіп ... күпірлік күдігі әлі де санадан толық кеткен жоқ. Бұған әрине бәрінен бұрын уақыт, даналықпен ... ... ... мінезге негізделген қарым-қатынас, хикметке толы түсіндіру жұмыстары қажет.
Рас, кейде білімі саяз ... ... ... ... ... ... ... тиіп, жағымсыз әсер етіп жатады. Тыңдаған адамы айтқанына бас шұлғып мақұлдамаса немесе бірден намаз оқып ... ... " ... санап, тозаққа ысырып жататындарды да кездестіріп жүрміз.
Дін түсіндіруде қаталдыққа,дөрекілікке жол беру аса қауіпті. Бұл тұрғыда Ибраһим ... (а.с) өз ... ... ... ... сәті ойланғанға ғибрат.
إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا ... ... ... عَنْكَ شَيْئًا (42) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ ... ... (43) يَا ... لَا ... الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (44) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ ... ... ... ... : Уа, ... ! ... (мұңыңды) естімейтін, ( мұқтаждығыңды) көрмейтін, саған ешқандай пайда тигізе алмайтын мына ... ... ? ... ! ... ... бір ... ... берілді. Өтінемін, маған ерсең, сені түзу, тура жолға бастаймын. ... ! ... ... ! ... ол ... ... етіп, күнә жасауда. Әкешім, саған Рахманның азабы тие ме деп ... ... досы ... ... деп соны ... ... ... пұтқа табынушы әкесін жалғыз Аллаға ғана құлшылық жасауға шақырғанда, ең әуелі ерекше мейірімге, жанашыр ниетке толы ... ... ... ... ... Одан кейінгі аяттарда да дәл осы сөзді жиі пайдаланғанын, тіпті ... ... осы ... бастағанына куә боламыз. Алғашқы аятта қолдан жасалған ... ... еш ... жоқтығын, сондықтан құлшылыққа лайық емес екенін түсіндіреді. Яғни ақылға салып, қисынға жүгінуге шақырады. Кейінгі аяттарды да Ибраһим пайғамбардың ... " ... деп ... ... ... ... душар боласың ба деп қорқамын, ақыретіңді ойлап мазам қашады, шайтанның қатарынан табыласың ба деп соны уайымдаймын деген секілді шынайы жанашырлығын ... Ал енді ... ... ... толы ... жылы сөздеріне әкесі не деп жауап қатты? Келесі аятта әкесі сөзін "ботақаным" деп емес, "Ей, ... " деп ... ... ... ... عَنْ آَلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا
"Жоқ әлде, сен ... ... тәрк ... ... ... айналдың ба? Егер сен бұдан бас тартпасаң, мен саған тас боратамын. Қараңды батыр, кет!".[1,19.46]
Әкесінің осынау ауыр жауабын естігенде, Ибраһим ... ... ерік ... әу ... мейірімге толы сөзінен айнып, биязы мінезінен жаңылып қалған жоқ. Керісінше
قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا
" Саған ... пен ... ... Сен үшін Раббымнан кешірім сұраймын" [1,19.47] деп тағы да жанашыр ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен осынау ғибратқа толы іс-әрекеті уағыз-насихатта біздерге үлгі болуы тиіс.
Ендеше, дінде ... ... ... ... ... көркем мінез, мейірім мен игі істеріміз арқылы үлгі болуымыз ... ... бір ... ... деп ... танытқаннан гөрі насихатымызды ұзақ мерзімді адамгершілікке толы қарым-қатынасқа негіздегеніміз жөн. Бүгін теріс айналып, сізден аулақ жүруге тырысқан адамдар бес ... ... он, ... жылдан кейін сізді іздеуі мүмкін. Сондықтан арадағы бүгінгі қарым-қатынаста ертең олардың сізге қымсынбай келетін мүмкіндігін болдырмай тастайтын қатал ... ... абай ... жөн. ... "кәпір" деп теріс айналған адамдарымыз ертең бізден де тақуа, бізден де ... ... адам ... ... ... ... ... керек.
Ендеше, сөзден бұрын үлгілі ісіміз, салиқалы амалдарымыз жүруі керек. Әрине, оңтайлы сәттерді пайдаланып, тіліміздің жеткенінше дініміздің құндылықтарын жеткізуді яки ... де ... ... ... ... ... ... ұмытпауымыз керек.
Мүмкін дін насихатын жақсы кітап сыйлау арқылы жеткізу ұтымды әрі әлдеқайда ... ... ... ... жасы ... ... өзіндік орны бар, жеке пайымы қалыптасқан адам діннен мүлде хабары жоқ болса да, сенің дін ... ... ... уағызыңа атүсті, кейде мұрын шүйіре " мен де білемін" деген кейіпте қарауы мүмкін. ... ... ... әр ... жеке ... мен табиғатына, білім деңгейі мен қоғамдағы орнына сай ыңғайлы тәсілді таңдай білу насихаттың оң ... ... ... өте ... аспанда ма?
Өкінішке орай, бүгінде өздерін салафиміз деп жүрген кейбір жандар мұндай сұрақ арқылы кісінің " ақидасының" дұрыс яки ... баға ... ... болашақ қарым-қатынасын анықтауды мақсат етеді. Тіпті бұл ағымның кейбір өкілдері үйлену мақсатында танысқан адамға осы сұрақты қойып, ... ... ... өзі ... ... ести ... онда онымен ары қарай сөйлеспейді. " Ақидаң дұрыс емес" деп теріс ... да ... ... ... ... ... жан-жағын бағамдап, жүйелі ойлай алмағандықтан, қайсібір ағымдардың ... ... ... ... жатпай көзсіз қабылдаудан туындайды. Ондай кісілер өздері оқыған немесе тыңдаған уағыздан өзгеше ойлауды адасу яки ... түсу деп ... ... ... ұшқары іс-әрекет пен пікірлердің құрбаны болып жатады.
Жоғарыда сауалда келтірілген Мүслимдегі хадисті тарқатып түсіндірмес ... ... ... ... ... ... дәлелдерімен тоқтала кетейік.
Араб тілінде " аспан" сөзінің ... ... " ... дегенді білдіреді. Міне, біз "Алланың жоғарыда" (аспанда) екендігін меңзеген аят, хадистерден осы мазмұнды түсінуіміз керек. Яғни, Оның ... ... ... ... ... біз ... өмірде " бұл мәселені жоғарыдағы адамдар шеше ... ... ол ... ... ... ... мәселені шешуге ықпалы бар биік мансап, жоғары лауазым иелері екендігін түсінеміз.
Алланы төбеміздегі аспанда деп пайымдау ... ... ... да ... ... жер шары ... болғандықтан, аспан да салыстырмалы түрде әр жақта болады. Яғни, жердің мына бетіндегі адамның аспан деп көрсеткен жоғарғы жағы ... арғы ... адам үшін ... жақ ... ...
Бір ескере кететін жайт, Жаратқанның тұрақтайтын белгілі бір мекенін білу мақсатында "Алла қайда?" деп сұрау шариғатқа қайшы. ... ... ... ... ... Ибн Хажар Асқалани : " Раббымызға тән сырларды ақыл-түйсінігіміз түсіне алмайды. Берген қандай да бір ... ... ... деп ... Сондай-ақ оның болмысы " қайда?" деп те сұралмайды" деген.
Себебі Алла ... мен ... ... ... Алла ... мекен де, арш та, уақыт та жоқ кезде бар еді. Сондықтан Алла ... ... ... тағы ... ... ...
Түптеп келгенде, мекен мен заманның өзі Алла тағаланың билігіндегі нәрселер. ... : ... ... مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّه
"Көктер мен жердегі жаратылыс кімнің иелігінде ?-деп сұра да? ... оның бәрі ... ... аяты ... де, оның ... де Алланың иелігінде екендігін білдіреді.
Алла тағала-мәңгі, ешбір өзгеріске ұшырамайды. Яғни, Хақ тағала ... жоқ ... ... ... ... ... кейін де өзгеріссіз қала береді. Бұл жайлы хазіреті Әли :" Алла тағала Аршты өзіне мекен үшн емес, керісінше құдіретін паш ету үшін ... " Алла ... ... жоқ кезде де бар еді. Ол бұрын қалай болса, қазір де дәл солай " деп, Аллаға мекен тән ... әрі Ұлы ... ... ... білдірген.
Хужжатул-Ислам Әбу Жағфар әт-Тахауи өзінің мәшһүр " Тахауия ақидасында" ... ... " Алла ... ... тіректер мен ағзалардан, құралдардан пәк. Оны кейіннен жаратылғандар тәрізді алты жақ ( оң, сол, алдыңғы, артқы, ... ... ... ... Ханифа "Фиқһул-әбсат" кітабында : " Менен Алла қайда ?" деп сұраса, былай деп жауап беремін : ... ... ... ... ... жоқ ... де Алла бар еді. Алла тағала "қайда?" деген сауал да, жаратылыс та, жалпы еш нәрсе жоқ кезде де бар болатын. Алла ... ... ... ... ... бір ... Алланың мекенсіздігін меңзеп былай деген:
"Мекен берген, халық қылған Ол Лә мәкан,
Түп иесін көксемей бола ма екен?
Және оған ... оны ... ... ... ... тола ма екен?!".
Күллі ислам ғалымдары Алла тағаланың мекенсіздігін бірауыздан келіскен.
Абдул-Қадир ибн Таһирит-тамими әл-Бағдади бұл жайлы: " Алланы мекен қамтымайтындығы әрі Оған ... ... ... ... ... ғалымдары бірауыздан ижмағ еткен".
Ал енді күллі ислам ғұламалары Алланың мекенсіздігінде бір сенімде болса, Мүслимдегі хадисте күңнің :" Алла ... ... ... ... ... қалай түсінген? Қалай талдаған? Хадис білгірлері хадистің дәрежесі жайлы не дейді?
Әуелі аталмыш хадистің мәтініне көз жүгіртіп көрейік. Мүслимнің жинағында ... ибн ... ... ... ... ұзақ ... соңғы жағында талқыланып отырған тақырыпқа қатысты былай дейді: " Менің бір күңім бар еді. Қойларымды Ұхұд пен ... ... ... жаятын. Бір күні жайып жүрген қойларының біреуін қасқырдың сүйреп бара жатқанын байқадым. Адам баласымын ғой, ел ... мен де ... ... Әлгі ... бір ... Сосын пайғамбарымыздың жанына келдім. (Болған жайды айтып бердім). Ол маған бұл істің үлкен күнә екенін айтты. Мен: " Уа, ... ... ... кәффарат ретінде) Күңіме азаттығын берейін бе?"-дедім. Ол маған : ... ... ... ... ертіп апарғанымда Пайғамбарымыз оған : "Алла қайда?"-деп еді, ол:" ... ... ... Пайғамбарымыз : "Мен кіммін?"-деді. Ол:" Сен Алланың елшісісің" деп жауап ... ... ... пайғамбарымыз (с.ғ.с) маған: " Басына азаттық бер, күңің мұсылман екен",-деді".
Біріншіден, қазіргі қолымыздағы Мүслим жинағындағы бұл хадистің соңғы жағындағы "күң ... ... Алла ... күңге "Алла қайда?" деп сұрағаны әрі оны " Алла ... ... ... жері ... ... Бәйһақидағы нұсқасында жоқ. Бұл жайлы Хафиз әл-Бәйһақи "әл-асма уас-сифат" кітабында былай дейді:" Мүслим бұл ... ... және ... ... Иахия ибн Әби Касирден жеткізген хадисінен "күң оқиғасын" қиып тастап риуаят еткен. Күң оқиғасын ... ... ... ... қатысты мәтіннің хадисті жеткізуші рауилер тарапынан әртүрлі сөздермен келгендігі болса керек".
Имам Кәусари Бәйһақидың осы сөзіне ... ... ... ... ... " ... ... " күң оқиғасы" хадисті толықтыру үшін кейіннен қосылған болуы мүмкін. Немесе Бәйһақидың қолындағы нұсқада нұқсан жоқ. Бәйһақидың өзі " Мен ... ... ... ... ибн әл-Хакамның ( осы хадисті жеткізген кісі) риуаятына хадис сөзінде қайшы келетін басқа риуаяттарды да ... деп ( күң ... ... ... ... " Мұдтараб" хадис екендігін ишарат еткен.
Байқағанымыздай, Бәйһақи қолындағы Мүслим нұсқасында "күң оқиғасының " жоқ ... ... ... хадистегі күң оқиғасына қатысты мәтіннің басқа риуаяттарда өзгеше сөздермен жеткізгендігін айту арқылы хадистің " мұдтараб хадис " ... ... ... ... ... ... Мүслимдегі " Алла аспанда" деген хадисті " мұдтараб " хадис қатарына жатқызған. " Мұдтараб" хадиске ... үкім ... ... Ал ... " ... " таңбасын баспаған басқа ғұламалар тегіс "Алла аспанда" деген сөзді, ... имам ... ... көрсетілгендей, Алланың мекенсіздігін негізге ала отырып, ол сөзден нендей ... ... ... тапсырып, үнсіз қалу жолын таңдаған яки Алланың ұлықтығына лайық басқа мағынада жорамал жасаған. Ендеше, ғұламалар салған сара жолдан адасып, ... бір ғана ... ... алып үммет арасына іріткі салып жүрген бауырларымызға Алла көкіректеріне ақиқат нұрын құйсын деп қана ... ... ... ... ақидасын ұстанамыз деп жүргендер, шынымен де, өздері ... ... мен ... ... ... ... атбағут-табиғиндардың ақидасын ұстанады ма? Әрине, жоқ! Себебі, олар былай дейді:"Алланың өзіне жарасатын қолы бар, бірақ біздің қолымыз сияқты ... ... қол ... ... Тіпті кейбіреуі"иттің қолы бөлек, мысықтікі де адамдікінен өзгеше, ендеше, Алланың қолы да басқаша"деп мысалдар бере отырып түсіндіріп жүр. ... олар ... тура ... ... ... Алланың қолы қандай екенін білмейміз дейді. Қандай қол екенін білмейміз деу - Алланы пәктеуге жатпайды. Себебі, өздері ... ... қолы ... жаратылыстың қолына ұқсамай-ақ қойсын, бірақ жалпы қол деген ұғым ұстауға арналған құралды, ... бір ... ... Ал Алла ... ... ... да, ағзаға да мұқтаж емес. Сондықтан сәлаф ғалымдары"йад"деген ... ... бір ... ... ... ... ... тура мағынасы Алла үшін мұрат емес, тіпті, Алла үшін белгілі бір кейіп жүрмейді деген.
Ал ... ... ... ... кейбір адамдар шын мәнінде шынайы сәлафи ақидасын ... ... ... ... ... ... ... аяттағы"истиуа>>сөзін"истиқрар>>, яғни орнығу, жайғасу, тіпті таққа отыру мағынасында түсіндіреді. Олар"Иад (тура мағынасы қол)"деген сипат бар, бірақ ол белгілі бір ағза яки ... ... ... ... сол ... ... бар, бірақ"отыру, жайғасу, орнығу"мағынасында емес, бұлардың мағынасын білмейміз, белгілі бір кейіп Аллаға жүрмейді"десе, біз ... ... ... ... ... ... Әбу ... өзінің шәкірттеріне қалдырған өсиеттерін қамтыған"Әл-уасия"кітабында былай дейді:"Біз Алла Тағаланың аршқа истиуа еткеніне сенеміз. ... ол ... ... ... ... әрі оған жайғасып, орнықпастан жүзеге асқан. Алла Тағала мұқтаж болмастан арштың да, басқаның да сақтаушысы. Егер Алла Тағала мұқтаж болғанда, ... ... да, әрі оны ... да ... ... ... құдіреті жетпес еді. Егер ол отыруға, жайғасуға мұқтаж болса, онда Алла ... ... ... ... қайда еді? Алла Тағала одан (отыру мен мұқтаж болудан) пәк әрі ұлы>>
Байқағанымыздай, табиғинге жататын, яғни сәлаф деген атауға анық лайық Әбу ... кең ... ... ... ... ... Ибнул-Һүмам былай дейді:"Саусақ та, қол да Алла Тағаланың сипаты. Бірақ ағза мағынасында емес. Керісінше Алланың ұлықтығына ... ... ... пәк Алла ең ... біледі>>. Егер олар Ибнул-Һүмам секілді"Алланың қолы бар, бірақ ағза мағынасында емес"десе де ... ... еді. ... олар ... білеміз, бірақ біздікіне ұқсамайды дейді, өзіне жарасатын ... деп ... ... ... ... ... қаратыла:"Олар Алланы ұмытты, сондықтан Алла да оларды ұмытты (тәрк қылды)>>[1,9.67],"Олардың бұл күнгі кездесулерін ұмытқанындай біз де оларды ... ... ... деген аяттардағы Аллаға байланыстырылып қолданылған"ұмытты"сөзі тура мағынасында емес, тәрк ету, ... ... ... Мұны ... ғұламалар осылай түсінген. Ал енді"Алла да ұмытады, бірақ оның ұмытуы біздің ұмытуымыз сияқты емес"деп әуелі ұмытуды таңып, сосын біздің ... ... емес деп ... ... ... қолы бар, ... біздің қолымыз секілді"емес дейтіндер де айтпайды. Себебі, ұмыту біздің ұмытуымызға ұқсамай-ақ қойсын, жалпы алғанда ұмыту кемшілік, есте сақтай ... ... емес пе? Ал ... ... ... біздің отыруымыз сияқты емес"деудің"Алла да ұмытады, бірақ ... ... ... емес"деуден қандай айырмашылығы бар? Ол да кемшілік, жаратылғандарға тән мұқтаждық емес пе? ... ... ... ... ... ... ... бір ағзаны яки жаратылғандарға тән іс-әрекеттерді білдіретін тура мағынасы мұрат емес, Алла Тағалан мұндай сөздермен нені ... ... ... ... ... ... соған иман келтіреміз деген.
Егер олар"Алланың қолы бар, бірақ біздің қол сияқты емес"деген ... ... ... ... ... ... ... емес"дегенді айтқысы келсе, онда оларды шатасып жүр демес едік. ... ... ... тілдік тура мағынасын жоққа шығармаймыз, қандай мағынаны білдіріп тұрғанын да білеміз, тек сипаттың ... ... ... ғана ... ... Оларға айтар уәжіміз егер сендер өздерің айтқандай"Алланың қолы, көзі"дегендегі

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Діннің жастар психологиясына әсері7 бет
Ислам ахлағы63 бет
Ислам дініндегі тәрбиенің мән-маңызы6 бет
Ислам діні Қазақстанда8 бет
Буддизмдегі әдептілік қағидалар6 бет
Жұма күнінің әдептері7 бет
Исламдағы адам өмірі44 бет
Исламдағы бала тәрбиесінің ерекшеліктері74 бет
Исламдағы бала тәрбиесінің маңыздылығы52 бет
Исламдағы жастардың кейбір мәселелері27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь