Бейорганикалық заттардың негізгі класстары және олардың генетикалық байланысы

Бейорганикалық қосылыстар Бейорганикалық заттар құрамына сәйкес (екіэлементтік, немесе бинарлык, қосылыстар мен көпэлементтік қосылыстар: оттекті, азотты т.б) және осы заттардың химиялық реакцияда орындайтын функциясына, яғни химиялық қасиеттеріне сәйкес (қышқылды-негіздік, тотығу-тотықсыздану т.б) әртүрлі кластарға жіктеледі. Бинарлы қосылыстарға кез-келген екі түрлі элементтен тұратын қосылыстар жатады. Мысалы, азот пен оттегінің бинарлық қосылыстары: N2О, NO, N2O3, NO2, N2O5; мыс пен күкірттің бинарлық қосылыстары: Cu2S, CuS, CuS2. Бинарлық қосылыстардың формулаларында металдар бейметалдан бұрын көрсетіледі: SnCl2, Al3N. Егер бинарлық қосылыс екі бейметалдан түзілген болса, онда бірінші орынға келесі тізбекте солға қарай орналасқан элемент символы жазылады: B, Si, C, As, P, H, Te, Se, S, I, Br, Cl, N, O, F. Мысалы, CBr4, H2O, SF6. Егер бинарлық қосылыс екі металдан тұратын болса, онда бірінші үлкен периодтың басында орналасқан металл көрсетіледі. Ал егер екі металл да бір топта орналасқан болса, онда бірінші реттік нөмірі үлкен элемент көрсетіледі. Мысалы, Cu Zn, AuCu3. Бинарлық қосылыстар бейметалл типіне сәйкес әртүрлі кластарға жіктеледі (кесте-2.1), ал қалған бинарлық қосылыстар металдар арасындағы қосылыстарға – интерметаллидтерге жатады.
        
        * Бейорганикалық заттардың негізгі класстары және олардың генетикалық байланысы. 
Бейорганикалық қосылыстар Бейорганикалық заттар құрамына сәйкес (екіэлементтік, немесе ... ... мен ... ... оттекті, азотты т.б) және осы заттардың химиялық реакцияда орындайтын функциясына, яғни ... ... ... ... тотығу-тотықсыздану т.б) әртүрлі кластарға жіктеледі. Бинарлы қосылыстарға кез-келген екі түрлі элементтен тұратын қосылыстар ... ... азот пен ... ... қосылыстары: N2О, NO, N2O3, NO2, N2O5; мыс пен күкірттің ... ... Cu2S, CuS, CuS2. ... ... ... ... бейметалдан бұрын көрсетіледі: SnCl2, Al3N. Егер бинарлық қосылыс екі бейметалдан түзілген болса, онда ... ... ... ... ... қарай орналасқан элемент символы жазылады: B, Si, C, As, P, H, Te, Se, S, I, Br, Cl, N, O, F. ... CBr4, H2O, SF6. Егер ... ... екі металдан тұратын болса, онда бірінші үлкен периодтың басында орналасқан ... ... Ал егер екі ... да бір ... орналасқан болса, онда бірінші реттік нөмірі үлкен элемент көрсетіледі. Мысалы, Cu Zn, AuCu3. Бинарлық қосылыстар бейметалл ... ... ... ... ... ... ал қалған бинарлық қосылыстар металдар арасындағы қосылыстарға - интерметаллидтерге жатады.
кластар
Бейметал
Қосылыс формуласы,
Мысалы
Атаулары
галогенидтер
F,Cl, Br, I
NaCl
Натрий хлориді
оксидтер
O
FeO
темір (ІІ) ... Se, ... ... P, ... ... ... карбиді
силицидтер
Si
FeSi
темір силициді
боридтер
B
Mg3B2
Магний бориді
Олардың атаулары бейметалдардың латынша атауының ... ... ... ... ... ... ... элемент әртүрлі тотығу күйінде кездесетін болса, онда оның атауынан кейін жақшада тотығу дәрежесі көрсетіледі. Мысалы, Cu2O - мыс (I) ... CuO - мыс (II) ... СО ... (II) ... СО2 - ... (IV) ... Тотығу дәрежесінің орнына грек сандары көмегімен құрамы көрсетіледі: СО - көміртек монооксиді, СО2 - ... ... Fe3O4 - ... ... Кейбір бинарлық қосылыстар үшін дәстүрлі атаулары сақталады: H2O - су, NH3 - ... ... ... ... кең ... - ... Функционалдық белгілеріне сәйкес оксидтер тұзтүзетін және тұзтүзбейтін деп ... ... ... ... ... және ... болып жіктеледі.
Қышқылдармен (немесе қышқылдық оксидтермен) әрекеттесіп, тұзтүзетін оксидтер негіздікдеп аталады. Суды қосып алып (тікелей немесе жанама), негіздік оксидтер негіздерді ... ... ... ... СаО сумен әрекеттесіп, кальций гидроксидіне Са(ОН)2 айналады:
СаО +Н2О-->Са(ОН)2.
Магний оксиді МgO- ... ... Ол суда ... ... бірақ оған негіз-магний гидроксиді Mg (OH)2 сәйкес келеді.
Негіздермен (немесе негіздік оксидтермен ) әрекеттесіп, тұзтүзетін оксидтер қышқылдық деп аталады. Суды қосып алып ... ... ... ... ... ... айналады. Мысалы, күкірт (VI) оксиді SO3 сумен әрекеттесіп, күкірт қышқылын H2SO4 ... + H2O = ... ... SiO2 ... оксид. Ол сумен тікелей әрекеттеспейді, бірақ оған кремний қышқылы H2SiO3 сәйкес келеді Қышқылдық оксидтерді алудың бір ... - ... ... ... ... қышқылдық оксидтерді ангидридтер деп атайды. Қышқылдармен де, негіздермен де әрекеттесіп, тұзтүзетін оксидтер амфотерлік деп ... ... ... мысалы, Al2O3, ZnO, PbO, Cr2O3 жатады.
Тұзтүзбейтін оксидтер қышқылмен де, негізбен де әрекеттескенде, тұз түзілмейді. Мысалы, азот (I) оксиді N2O, азот (II) ... ... ... тағы да бір ... ... олар құрамы бойынша оксидтер класына, ал құрылысы мен қасиеттері бойынша тұздарға жатады. ... ... ... ретінде металдар пероксидтерін айтуға болады. Мысалы, барий пероксиді BaO2, ... ... Na2O2. ... ... ... пероксидтері әлсіз қышқылдың сутегі пероксидінің H2O2 - тұздары болып табылады.
Бейорганикалық қосылыстардың маңызды кластарына қышқылдар, ... және ... ... ... тарапынан қышқылдар ерітінділерде сутек ионын бөліп диссоциацияланатын заттар. Қышқылдар мен негіздердің протондық теориясы тұрғысынан қышқылдар сутегі ионын ... ... бар ... яғни протондар донорлары. Қышқылдарға тән химиялық қасиеттері - олардың негіздермен әрекеттесіп, тұзтүзу қабілеттері, мысалы:
H2SO4 + 2NaOH = Na2SO4 + 2H2O 2 HNO3 + FeO = Fe(NO3)2 + H2O 2 HCl + ZnO = ZnCl2 + ... ... ... және ... ... ... ... мен болмауына сәйкес жіктеледі. Күштері бойынша қышқылдар күшті және әлсіз болып ... ... ... ... - азот ... HNO3, күкірт қышқылы H2SO4 және тұз қышқылы HCl. ... ... ... оттекті қышқылдар (HNO3, H3PO4) мен оттексіз қышқылдарды (HCl, H2S) айырады. Негізділігі бойынша, яғни қышқыл молекуласы құрамындағы сутек атомының санына ... ... ... (HCl, HNO3), екінегізді (H2S, H2SO4), үшнегізді (H3PO4, H3BO3) т.б. ... ... ... ... ... түзетін элементтің атауына жұрнағын қосу арқылы ... HCl - ... H2S - ... ... ... ... элемент атауына сөзін қосу арқылы пайда болады. Егер элементтің ... ... ең ... ... ... ... ... H2SO4- күкірт қышқылы, HNO3 - азот қышқылы. Элементтің тотығу дәрежелері төмендеген сайын олардың ... ... ... жүреді: HClO3- хлорлы қышқыл, HClO2- хлорлау қышқыл, HOCI- хлорлылау қышқыл.
Электролиттік диссоциациялану теориясы тарапынан негіздер ерітінділерінде гидроксид-иондарды бөлу арқылы диссоциацияланатын ... ... ... ... ... - ... (қышқылдық және амфотерлік оксидтермен) әрекеттесіп, тұзтүзу қабілеттері, мысалы:
KOH + HCl = KCl + H2O Ca(OH)2 + CO2 = CaCO3 + H2O 2 NaOH + ZnO = Na2ZnO2 + ... мен ... ... ... ... ... сутек иондарын қосып алуға қабілеті бар заттар, яғни протондар акцепторлары. Мысалы: ... - ... ... ... ... ... - ... NH4+ түзеді. Негіздер тәрізді аммиак қышқылдармен әрекеттесіп, тұз түзеді:
2 NH3 + H2SO4 = (NH4)2SO4
Қосып алатын протондар санына ... ... ... (LiOH, KOH, NaOH) және екіқышқылдық негіздерді (Ca(OH)2, Fe(OH)2) т.б. айырады. Күштері бойынша негіздер күшті және әлсіз болып жіктеледі: ... ... ... ... ... ерітінділерінде сутек ионынан басқа оң зарядталған иондар мен гидроксид-ионынан басқа ... ... ... ... ... жатады. Тұздарды қышқыл құрамындағы сутек атомдарының орнын металл басу арқылы ... өнім ... ... ... ... қышқыл қалдығы басудың өнімі ретінде қарастыруға болады. Толығымен орын басу жүрсе, орта тұздар пайда ... ... ... ... орны толық басылмаса қышқыл тұздар, ал негіздегі гидроксоптың толық басылмауы жағдайында негіздік ... ... ... тұздарды негізділігі екі немесе одан да көп қышқылдар береді, ал негіздік ... екі және одан да көп ... бар ... ... ... + H2SO4 = CaSO4 + 2 H2O CaSO4 ... ... - орта тұз KOH + H2SO4= KHSO4 + H2O KHSO4 (калий гидросульфаты) - ... тұз Mg(OH)2 + HCl = Mg(OH)Cl + H2O Mg(OH)Cl - ... ... - ... ... ... бір қышқылдан түзілген тұздар қостұздар деп аталады. Бір металл пен екі ... ... ... - ... ... Қос ... ... - калий-алюминий сульфаты (алюмокалий ашудасы) KAI(SO4)2∙12H2O. Аралас тұздар мысалы - ... ... - ... CaCl(OCl) (немесе CaOCl2). Тұздардың атаулары катион мен анион атауларынан құралады. Оттексіз қышқылдар аниондарының атаулары бинарлық қосылыстар тәрізді беріледі, яғни ... ... ... NaF - натрий фториді. Ал оттекті қышқыл аниондарының атаулары элементтің тотығу дәрежесінен тәуелді. Жоғары тотығу дәрежесі үшін ... ... ... азот ... HNO3 ... - нитраттар, күкірт қышқылының H2SO4 тұздары - сульфаттар. Ал тотығу дәрежесі төмен болса, онда ... ... ... ... ... HNO2 тұздары нитриттер, күкіртті қышқылдікі H2SO3 - сульфиттер. Қышқыл және ... ... ... орта тұздар атауының жалпы ережелері бойынша беріледі. Қышқыл тұздың анионына сөзі ... ол ... орны ... ... ... ... ал саны грекше сан атаулары арқылы беріледі. Мысалы, Na2HPO4 - ... ... NaH2PO4 - ... ... ... ... ... атауына сөзі қосылады, ол орны басылмаған гидроксотопты көрсетеді. Мысалы, Al(OH)Cl2 - ... ... ... - ... ... ... ... дәстүр бойынша хлор (HClO4), йод (HIO4) және марганец (HMnO4) қышқылдары тұздарының атаулары ерекше беріледі: олар сәйкес перхлораттар, перйодтар және ... деп ... ... ... ... ... ... (металл, бейметалл) және күрделі (оксид, қышқыл, негіз, тұз) заттардың барлығының өзара байланысы ... ... деп ... ... -- шығу ... осы ... байланыстарды тұздарды алудың мысалында қарастырайық:
1. Кейбір металдар мен бейметалдар езара әрекеттесіп (синтез әдісі) тұз түзеді:
Fe + S = ... ... ... мен ... ... ... әрекеттесуі де тұз береді.
СаО + СО2= СаСО3
3. Қышқыл мен негіздік оксидтің әрекеттесуінен де тұз ... + H2SО4= MgSО4+ ... ... қышқылдық оксидтердің әрекеттесуі де тұз тудырады.
ЗСа(ОН)2+ Р2О5= Са3(РО4)2+ ЗН2О
5. Қышқылдар мен негіздер әрекеттесуі арқылы да тұз алуға болады:
NaOH + ... Тұз бен ... ... жаңа тұз бен жаңа ... береді, тұз тұнбаға түседі:
Са3(РО4)2+ 3H2SО4= 3CaSО4↓+ 2Н3РО4
7. Тұз бен негіздің әрекеттесуі жаңа тұз бен жаңа ... ... ... ... ... ... керек.
ҒеСl3+ 3NaOH = Ғе(ОН)3↓ + 3NaCl
8. Металл мен баска тұз әрекеттескенде де жаңа тұз бен ... ... + CuSO = FeSO + ... Тұз бен тұз ... жаңа екі тұз түзіледі, олардың біреуі тұнбаға түседі.
ЗВаСl2+ 2Na3PO4= Ва3(РO4)2↓+ 6NaCl
10. Металмен қышқыл әрекеттескенде тұз бен ... ... + 2HCl = MgCl2 + ... ... ... ... қышқылдар, негіздер және тұздар жатады. Электролиттік диссоциациялану теориясы тарапынан қышқылдар ерітінділерде сутек ... ... ... ... ... мен ... протондық теориясы тұрғысынан қышқылдар сутегі ионын беруге қабілеті бар ... яғни ... ... ... тән ... қасиеттері - олардың негіздермен әрекеттесіп, ... ... ... + 2NaOH = Na2SO4 + 2H2O 2 HNO3 + FeO = Fe(NO3)2 + H2O 2 HCl + ZnO = ZnCl2 + ... ... ... тарапынан негіздер ерітінділерінде гидроксид-иондарды бөлу арқылы диссоциацияланатын заттар. Негіздердің маңызды химиялық қасиеттері - қышқылдармен (қышқылдық және ... ... ... ... ... мысалы:
KOH + HCl = KCl + H2O Ca(OH)2 + CO2 = CaCO3 + H2O 2 NaOH + ZnO = Na2ZnO2 + ... мен ... ... ... ... ... сутек иондарын қосып алуға қабілеті бар заттар, яғни протондар акцепторлары. Мысалы: аммиак - ... ... ... ... аммоний - ионын NH4+ түзеді. Негіздер ... ... ... ... тұз ... NH3 + H2SO4 = ... (немесе негіздік оксидтермен ) әрекеттесіп, тұзтүзетін оксидтер қышқылдық деп ... Суды ... алып ... ... ... ... ... қышқылға айналады. Мысалы, күкірт (VI) оксиді SO3 сумен әрекеттесіп, күкірт қышқылын H2SO4 түзеді:
SO3 + H2O = H2SO4
Кремний диоксиді SiO2 ... ... Ол ... тікелей әрекеттеспейді, бірақ оған кремний қышқылы H2SiO3 сәйкес келеді Қышқылдық оксидтерді алудың бір әдісі - ... ... ... ... ... оксидтерді ангидридтер деп атайды. Қышқылдармен де, негіздермен де әрекеттесіп, тұзтүзетін ... ... деп ... ... оксидтерге мысалы, Al2O3, ZnO, PbO, Cr2O3 жатады. Тұзтүзбейтін оксидтер қышқылмен де, ... де ... тұз ... ... азот (I) ... N2O, азот (II) оксиді NO. Элементтердің оттегімен тағы да бір қосылыстары белгілі, олар құрамы ... ... ... ал ... мен ... ... тұздарға жатады. Ондай заттардың мысалы ретінде металдар ... ... ... ... ... пероксиді BaO2, натрий пероксиді Na2O2. Табиғаты бойынша металдар пероксидтері әлсіз қышқылдың сутегі пероксидінің H2O2 - тұздары болып ... ... ... осы ... ... ВБ және МО ... ... әр түрлі атомдық орбитальдардың арласып,энергиялық ждағынан тиімді біркелкі АО-ң ... ... ... ... ... ... ... байланыс түзуге өте бейім.Гибридті орбиталдардың саны гибридтенуге қатынасқан ... ... ... ... ... ... пішіні мен энергиясы жағынан бірдей болып келеді.Олар атомдық орбиталдарға қарағанда хим-қ ... түзу ... ... жатады,сондықтан электрон бұлттарының бүркесуіне қолайлы жағдай туады.АО гибредтену түрлері көп. Олардың ең маңыздыларын қарастырайық: .sp-гибридтену.Периоодтық жүйедегі ... ... ... ... ... sp-гибридтену түрі іске асды Берилийдің сутекпен және галогендермен қосылыстарын қарастырайық.Берилий негізгі жағдайда жұптаспаған электрондары жоқ.Бірақ оның ... ... ... түзу ... ... ... құрылысты ВБ теориясыментүсіндіру үшін,Ве электрондарының қозған жағдайын қарастырады,осының нәтижесінде екі ... ... ... ... ... екі орбиталі бірігіп жаңа жәнне ұқсас екі гибридті электрондар пайда болады.sp-гибридтену.Бір s-орбитальдарымен және екі р-орбиталдарымен қосылып,жаңа үш ... ... ... ... бір ... ... ең қолайлы жағдай орналасады.Осындай гибридтену периодтық жүйедегі үшінші топша элементтерінің молекулаларына тән.Әр түрлі гибридті орбитальдардың кеңістіктегі ... да әр ... ... жұп ... тебелісу теориясы толық гибридтелу бойынша байланысқа қатыспайтын электрон жұптарының тебісу әсері ... жұп ... ... ... ВБ ... қолданып қорытынды жасауға болады :
1.ВБ әдісі көптеген молекулалардың геометриялық құрылысын түсіндіруге мүмкіндік береді.
2.Гибридті орбиталдардың кеңістікте орналасуы өзара ... ... ... ... ... ... ... қасиеті,байланыстың бағытталынуын сипаттайды.Ковалентті байланыстың иондық байланыстан басты айырмашылығы,иондық байланысқа бағытталу қасиеті тән емес.
.
Молекулалық орбиталдар ... ... ... ... әдiсi ... ... ... бiрнеше орталықты қамтитын (атомдардың ядроларын) толқындық функция ... ... ... Оның ... қaғидасы мынадай: молекулада бастапқы атомдарды байқамайды, тек ядроларды ... ... ... ... ... ядролар жэне молекуладағы барлық электрондар өрiсiнде қарастырылады. Еңқарапайым жақындасуда молекулалық орбиталдар Шредингер теңдеуiнен ... ... ... ... комбинациясы болып табылады. қазiргi уақытта молекулалық орбиталдар теориясы бiрте-бiрте кеңiнен қолданыла бастады.
Молекулалық орбиталдар теориясы (МО) - молекуланың электрондық құрылысын анықтайтын әдiс. Бұл ... ... ... - молекула бутiн бiр тұтac жүйе. Молекулаға барлық электрондар мен ... ... ... ... ... ... - ... электрондардың барлық ядролар мен электрондарға ортақ өpicтe қозғалуы.
МО ерекшелiктерi. Валенттiк байланыс әдiсi АО (атомдьық орбитал) жеке бiр атомның электронының ... ... ... орбиталдар (МО) бүкiл молекуладағы ядроларға ортақ МО - көп центрлi орбиталдар. МО әдiсi молекуладағы әр электронға ... ... ... сипаттайды.
Молекулалық орбитал атомдық орбиталды сызықты комбинациялау нәтижесiнде түзiледi деп саналады. Бастапқы әрiптерiн алып ... ... ... ... ... орбитал ол атомдық орбиталдардың сызықты комбинациясы.
Бiрақ, молекулалық орбиталдар түзiлу үшiн АО - орбиталдар кесімді шарттарға сай болу ... ... ... энергияларының шамасы жақын болуы;
_ атомдық орбиталдағы бүркескен электрон бұлттары тығыздығының шамасы улкен болуы;
- атомдық орбиталдардың байланыс орталығы бiр симметрияда ... ... ... ... ... - ... әp электронды сипаттайтын толқындық функция молекула құрамындағы барлық ядролар өpiciне ... ... ... Ең ... ... ... ... дегенiмiз атомдык орбиталдардың өзара сызықты комбинациясын құру нәтижесiнде ... жаңа ... ... ... ... электрондар бiрнеше орталықгарға ие болған (атомдардың ядролары) толқындық функциялармен сипатталады. Атомдық орбиталдарды өзара қосып не алып ... ... ... ... ... ... химиялық байланыстың осы күнгі теориялары.
Кешенді қосылыстардың табиғаты туралы көзқарасты дамыту ... ... ... ... ... боуымен және дамуымен байланысты. ХХ ғасырдың 20 жылдарында кешенді қосылыстарда ... және ... ... ... ... жазылған жұмыстар шыға бастады. Электростатистикалық көзқарастың дамуына Коссель мен Магнус үлкен үлес қосты, ал қосэлектрондық байланыс ... ... ... ... ... болады. Ары қарай үш квантмеханикалық әдіс пайда болды: валенттік байланыс ... ... ... ... (МО) және кристалдық өріс теориясы. Бұл әдістердің ешқайсысы кешенді қосылыстардағы байланыстарды анықтауға ұсынылмаған, ... ... осы ... ... ... жетістіктерге жетуге алып келді. Олар бір - біріне ... - ... ... Керісінше, олар өзара бір - бірінің көптеген кемшіліктерін ... ... ... ... көптеген сұрақтар туындағанымен, соңында барлығы бір байламға келіп тоқталады.
Электростатикалық теория
Қарапайым электростатистикалық теорияны ... рет ... ... ... ... ... үшін ... және Де Бур (1935 жылы) қолданды. Одан кейін Коссель мен Магнус та өз жұмыстарында осы теорияны қолданды.. Электростатистикалық теория ... әр ... ... ... үшін ... ... ... болатын мәні есептелді. Координациялық сан - кешентүзгіштің негізгі сипаттамаларының ... Ол ... ... және ... сонымен қатар оны қоршаған лигандалардың заряды мен радиусына тәуелді болады. ... ... ... ... оған ... ... ... және оның координациялық саны артады, ал лигандалардың зарядын арттырған кезде ... ... ... ... және ... сан ... Иондық лигандаларды молекулярлыға айырбастаған кезде координациялық сан артуы ... ... ... ... ... күші полярлы молекулалардан қарағанда көп Координациялық санды арттыру кешентүзгіштің өлшемінің артуына және лигандалардың санының кемуіне әкеледі. ... ... үлгі ... және ... Ол ... қатарының тұрақтылығын, олардың стехиометриялық ерекшелігін (кеңістіктегі лигандалардың орналасуы), кешентүзгіштің координациялық санын бағалауға мүмкіндік береді. Кей жағдайда оның көмегі ... ... ... ... болдырмайтын бейтарап кешендердің болуын түсіндеру мүмкін болмайды, сондай-ақ ол кешендері ... ... ... ... ... және оптикалық қасиеттерін түсіндіре алмайды. Электростатистикалық теорияның дамуы кристалдық өріс ... ... ... Онда ... электрон бұлттары құрылымының квантты - механикалық ... ... Бұл ... осы ... ... ... болған, бірақ ол ковалентті байланыс туралы көзқарасты қарастырмады. Бұл әдістің ... к.с. = 2, 4 және 6 ... ... ... ... тек қана ... ... және октаэдрлік түрінде болуы мүмкін. Бірақта, шын мәнінде бұл олай ... к.с. = 4 ... ... қосылыстар квадратты (шаршылы) түрде де болады. Сонымен қатар полярсыз лигандалары бар ( және т.б.) ... ... ... ... алмайды. Кекшентүзгіштердің өлшемі және заряды үлкен емес болған жағдайда тұрақты кешенді қосылыс түзіледі. Оның үстіне кешенді қосылыстардың магнитті және ... да ... ... ... ... ... бере алмайды.
Координациялық қосылыстарда қолданылатын валенттік байланыстың квантты - ... ... ... aтом ... түзуге бос орбитальдарын, лиганд пайдаланылмаған электрон жұбын ... ... ... ... рөлін атқару үшін оның құрамындағы атомның комплекс түзушілер әдетте металдардың ... бола ... ... олардың бос валенттік орбитальдары болғандықтан, олар Льюис ... ... ... ... ... ... бар ... лигандтар Льюис негіздерінің қасиеттерін көрсетеді. Орталық атомның бос орбитальдарының саны оның комплексті қосылыстағы к.с.тең болады. Сонымен ВБ әдісі б/ша ... ... ... атом мен ... ... байланыс-донорлы-акцепторлы жолмен түзілетін коваленттік байланыс. Комплексті ионның кеңістіктегі ... ... ... ... ... ... бос орбитальдарының типіне байланысты.Орталық атом байланыс түзуге sp-гибридті 2 орбиталін пайдаланса-сызықтық, sp2-гибридті 3 орбиталін пайдаланса жазық үшбұрышты, sp3-гибридті 4 ... ... ... ... ... 4 ... ... квадратты комплекстер;dsp3-гибридті 5 орбиталін пайдаланса үшбұрышты бипирамида тәрізді комплекс, d2sp3- гибридті 6 орбиталін пайдаланса октаэдрлік комплекс түзіледі.ВБ әдісі ... ... ... атом мен ... ... ... түзілу механизмін және комп-ң кеңістіктегі құрылысын түсіндіре алады. Лигандтың тудыратын өрісі күшті ... ... ... ... ... мәні ... ... Д-деңгейшесін жіктеу қабілетіне қарай лигандтар спектрохимиялық қатар деп аталатын мынадай ... ... CO, CN,NO2 ... бұл ... ... ... өзінен соң орналасқан лигандтарға қарағанда Д-леңгейшесін күштірек жіктейді. Жіктелу энергиясының шамасына орталық атомның табиғаты да әсер етеді. Орталық атомның валенттігі ... ... ... ... ... да ... байланыс әдісінің негізгі кемшіліктері: 1. Әдістің таза сапалық түсіндіруімен шектелуі. 2. Қосылысты спектрлік ... және оның ... ... ... 3. ... ... ... болжау және түсіндіру мүмкін емес. 4. Түрлі құрылымдар үшін байланыстың тіпті ... ... ... және ... ... ... 5. - ... астындағы ыдырау энергиясын есептеу мүмкін емес. Артықшылығы: қарапайым ереже қатарына негізделген, ол көп ... ... ... ыңғайлы атомдармен байланысқан модель берді. Валенттік байланыс әдісі химиктерге тәжірибеде қолдану үшін қажетті ең қарапайым әдіс болып табылады. Валенттік ... ... ... ... 30 - 40 ... кең ... жұп электронды байланыс жөнінде тұжырымның дамуы болып табылады. Кейінгі он жылдықта өзінің кванттымеханикалық негізде электростатикалық ұсыныстың қайта туындауын болжайтын ... тор ... ... босатты. Ковалентті құрайтын комплекстерде олардың белгілі үлесі бар екенін есепке алатын кристалдық тор теориясына жаңартылған моделі ... өріс ... (ЛӨТ) ... ... ... ... ... әрекеттесуді толық қамтитын қазіргі кездегі жаңа және жан жақты әдіс МО болып табылады. Бұл ... ... және оның ... көмегі өсіп келеді. Осыған қарамастан, үш кванттымеханикалық әдістердің ішінде кристалдық өріс теориясы маңызды қызмет атқарады, осының көмегімен аз еңбек ... ... ... ... болады.
Кристалдық өріс теориясы
Электростатикалық жақындаудың дамуы кезіндегі келесі сатысы кристалдық өріс теориясы болды. Осы теория бойынша ... ... ... атом және оның жан - жағындағы лигандалардың арасындағы өзара таза электростатикалық әсерлесу мен жүйесі сияқты түсіндіреді. Бірақ, қарапайым ... ... ... ... өріс ... орбитал және электрондар түсінігін қолданады. Орталық ионның орбиталдары орбиталдан лиганданы жеке қарастырады. Теорияның ... ... ... ... - орбиталының лиганда күшіне және түрлі кеңістікте орналасуынан туындайтын түрлі ... ... ... ... ауып ... - ... туындау дәрежесіне әсер ететін кристалдық өріс қосылыстарына осы теорияны қолданылуға қарамастан - орбиталдарында орналасқан сыртқы электрондар ... ... ... ... ... жетістікке жетті. Кристалдық өріс теориясы бұрыннан белгілі: И. Ленгмюр (1919 ... ... ... ... ... ... ал 1929 жылы Бете ... рубин, кристал) мақаласында көрсеткен, квантты - ... ... ... осы теорияны ашты. Химиктер одан валенттік байланыс әдісінің шектеуін түсіндіргенде көмек сұрады. Бұл магнитті қабылдауды есептеу бойынша Ван-Флектің ... ... ... ... ... өріс ... ерекше қызығушылық ионның көрінетін спектр бөлімінде әлсіз жолақта ... ... үшін ... Илзе және ... жұмыстарынан кейін басталды. Бұл теорияға сәйкес бейорганикалық комплекстің болуы орталық атомның оның жан - жағындағы лигандалармен электростатикалық ... ... ... олар бұл ... ... заряд және диполь (қосүйек) ретінде қарастырды. Лигандалар металмен өте берік ... ... олар сол ... бір - ... ... ... бірдей заряд тасымалдайды. Сондықтан әрбір кешенді қосылыста лигандалардың өзара тартылу және тебілу күштерінің арасында тепе - ... ... Ең ... ... ... ... жан - жағында лигандалардың геометриялық орналасуы лиганда арасында тебілу күшінің минималды және ... ... ... және ... ... ... ... максималды өлшемін қамтамасыз етуі шарт болған кезде туындайды. Кристалдық өріс теорисының негізгі қағидалары: Орталық ион және ... ... ... ... ... ... ... түзіледі және ол тұрақты болады. Орталық ион өзінің электронды құрылысының негізінде қарастырылады, ал лигандалар - ... Олар жай ... ... ... ... ... көзі болып табылады. Кешенді қосылыстардың негізгі сипаттамасына квантты - ... ... ... ... ... және ... арасындағы кристалдық өріс теориясы бойынша химиялық байланыс ионды болып табылады ... ион ... ... ). Негізгі назар комплекстүзушінің - электрондарының валентті жағдайында лигандалармен өзара әсерде болуына ... ... ... ... ... Осындай жағдайларға қарамастан комплекстердің көптеген қасиеттерін түсіндіру үшін (бояуы, магнитті қасиеті және т.б) пайдалы. Лигандалы өрістің әсерін анықтау үшін - АО ... ... жөн, ... ... - ... Жай ... ... алудың негізгі әдістері.
Барлық химиялық элементтердің 4 /5-нен көбі металдар. Менделеев кестесін сол ... ... ... оң жақтағы төменгі бұрышына қарай, Be, A1, Ge, Sb, Po ... ... ... бөлсек, астыңғы үшбұрышта (және 8-топта) металдар болады. Кестеден металдар негізгі топтарда да, қосымша топтарда да бар екенін, ал қосымша топтардағы ... ... ... негізгі топтардан, біз әлі оқымаған ІІІ-, II-, ... да ... ... ... ... ... ... және оларды алудың негізгі тәсілдері. Табиғатта металдар көбіне түрлі қосылыстар түрінде кездеседі, кейбіреулері бос, еш ... ... ... ... ... жеке ... ... сап металдар дейді, ол -- платина, алтын, күміс және мыс, қалайы, сынап ... ... ... үш металл, көбіне қосылыс түрінде болады.Металдардың жер қыртысында кездесетін қосылыстары, түрлі минералдар түрінде болады.Ішінде ... ... бар ... мен тау жыныстарын, қүрамындағы металды өнеркәсіптік жолмен шығарып алу ... ... ... ... ... деп атайды. Демек қандайда болсын кен қүрамында керекті бөлігімен ... ... қүм, саз, ... т.б. бос ... деп аталатын болімі болады. Мысалы, темір кендерінде таза темір 50-70% болса, ондай ... іске ... ... ... ... дейді, мыс кендерінде, таза мыс 1% болса да, ол бай кен ... ... ал ... ... онда ... ... ... боліктері бар жыныстардың озі тиімді деп есептеледі.Металдардың кені болып саналатын қосылыстар кобіне оксидтер, ... және ... ... (карбонат, галогенид, сульфат, силикат, фосфат т.б.).
1.Оксид кендерінщ мысалдары - қызыл темір тас (Ғе2 Оз),қоңыр ... тас ... ... темір тас (ҒеО- Ғв2Оз);боксит (А12 Оз-2Н2О); пиролюзит (МпО2 ); ... тас ... мыс кені (Си2 О), ... ... тас ... ... ... жер қыртысында біраз терендікте жатады, мысалы, колчедандар: мыс ... ... ... колчеданы (FeS2 ); жалтырлар: мыс жалтыры (Cu2 S); ... ... (PbS); ... ... (ZnS), ... (Ag2 ... (HgS) т.б. Сульфид кендерінің көпшілігінде бірнеше металл аралас болады, мысалы, қорғасын мен мырыш аралас, оның үстіне алтын, ... т.б. ... ... ... көп ... ... кен деп атайды.
3. Түз кендері. Кейбір металдар, әсіресе, периодтық ... І-, ... ... ... және сирек металдардың біразы жаратылыста көбінесе тұздар түрінде кездеседі. Ол тұздар теңіздердің, не ащы көлдердің суында еріген күйде жөне ... тұз ... жер ... ... ... да бұрынғы теңіздердің қалдығы). Ол тұздардың да химиялық құрамына қарай химиялык атымен катар ... аты бар. ... ... -- ... ... -6H2 O), сильвинит (KCl-NaCl), сильвин (КС1), галит (NaCl), флюорит (СаҒ2 ), бишофит (MgCl2 -6H2 ... ... ... -3H2 O), серит (MgSO4 -H2 O),полигалит(K2 SO4 -MgSO4 -2CaSO4 -3H2 ... (K2 SO4 -2MgSO4 ), ... (MgSO4 -7H2 O), гипс (CaSO4 -2H2 O), ... (CaSO4 ), ... (NaSO4 ), ... (Na2 SO4 -10H2 ... -- доломит (CaCO3 -MgCO3 ), мрамор (СаСО3 ), сидерит (FeCO3 ), смитсонит (ZnCO3 ), ... ... ), сода (Na2 CO3 40H2 O) ... кен ... осы ... ... ... металдарды шыгарып алу мәселесіне келелік. Металды адам баласы мұнан 5000 жылдай бұрын өндіре ... ... ... ... ... материалдық, рухани жөне мәдени тұрмысының дамуы, металл алу және оны пайдалана білумен байланысты болган. Бірақ, XX ... ... бар ... 15 ... ... темір, мыс, қорғасын калайы, мырыш, күміс, алтын ғана қолданылып келді. Соңғы қысқы ... ... ... ... ... ... және басқа металдардың аңызы артып, сонымен қатар қазіргі ғылым мен техника металдардың бәріне де қолданылатын орын тауып, ... адам ... ... ... ... адам керегіне түтынылатын металл мөлшері орасан көп, мысалы, осы ғасырдың ортасында бүкіл жер жүзінде ... 150 ... ... ... мыс, ... ... әрқайсысы 2 миллион тоннадан, қалайы, никель әрқайсысы 200 мың тоннадан артық өндіріледі.Металл қоры жағынан, оны өндіруде Қазақстанның қосар ... зор. ... Қ.И. ... ... ... ... гауһар қоры; Қазақстан хром және ванадий байлығынан жер ... ... орын ... ал ... мыс, ... ... ... кадмий, ванадий, хром, вольфрам, молибден және баска кейбір метаддардың қоры жөнінде біздің елде ... орын ... ... ... ... ... көп ... ол кенді әуелі байыту керек. Кенде керекті бөлігімен қатар, керексіз құм, саз, ... т.б. ... бос ... ... ол бос ... ... өте көп те болады, кеннің сол керекті бөлімін бос жыныстан бөліп ажыратуды ... ... деп ... Кен ... қарапайым түрлерінен басқа флотация (ағылшыншы flotation қалқып шығу деген созден) көп қолданылады. Флотацияның техникасы ... оның ... -- кен мен бос ... ... ... ... әр түрлі болуыңда. Флотация жасау үшін кеңці өте үсақ етіп үнтақтап, сумен араластырып (пульпа ... ... ... ... суға ... нашар бір органикалық зат, айталық қарағай майын қосады (1 т кенге 400 г ... Бос ... ... сыртына су молекулалары адсорбцияланады (өйткені олар гидрофильдік заттар), кеннің, әсіресе сульфидтің, болшектерінің сыртына су ... ... ... олар ... ... ал майдың молекулалары адсорбцияланады.Ыдыстың астыңғы жағынан сығылган ауа жібергенде, сол ауа көпіршіктерінің сырты майдың жүқа қабыршағымен қапталады. Осындай ауаның көпіршігі ... ... ... ... көбік түзеді, оның сыртындағы маймен адсорбцияласқан кеннің бөлшектері, ілесіп жоғары шығып, ... ... ... ... су ... бос жыныс ауырлап ыдыс түбіне шөгеді.
Көбікті сыпырып алып, сығып байытылған кенді алады.Кен ішіндегі металды алу әдісі -- оның ... ... ... ... тотықсыздандырып барып ішіндегі металды алады. Тотықсыздандырғыш ретінде көбінесе коміртек қолданылады, мысалы:
SnO2 +2C=Sn+2CO Fe2 O3 ... ... ... ... -- ... ... ... Кейбірқиынбалқитынметалдардыалудатотықсыздандырғышретіндеалюминийқолданады, өйткеніалюминийтотыққандаөтекөпжылубөліпшығарады (бірмоль(А12 Оз) түзілгенде1,6'1033 кДж), бүлреакциянышағыныдыстаөткізсе, 3500°-қадейінқызубереді. Бұләдістіалюминотермия дейді, оныорысғалымыН. Н . ... ... ... ... ... ... ... жене сирек металдар алу үшін тотықсыздандырғыш ретінде сутек қолданылады:
WO3 +3H2 =W+3H2 ... ... ... ... ... (конвертор, немесе ватер жакет) күйдіріп, қүрамындағы күкіртті де, металды да оксидке айналдырады:
2ZnS+3O2 =2ZnO+2SO2 2Cu2 S+302 =2Cu2 O+2SO2
" Қайнаган ... к ү йде " кү ... . ... ... әрекеттестіру, өнеркәсіптінтүрлісалаларындаөрісалды. Үсақұнтақталғанзаттышілтерүстінесалып, астынаншілтердіңтесік-тесігіненауа (басқагаз) үрлейді, сондаүнтақзаттыңауатесіпшыққанбетібүлкілдеп, қайнапжатқантәріздіболады. Соныңнәтижесіндеүнтақзат. тозаңтүріндекөтеріліп, ауамен (басқагазбен) жақсыараласып, бүл "қайнағантәріздікүйде" реакцияласуыөтежьшдамболады.
Т ұ з ... ... ... ... ... ... бериллийт.б. сияқтыметалдарды, олардыңтүздарынбалқытып, электролиздепалады. Алюминийдібалқығанглиноземді (АІ2О3 ) электролиздепалады.Тұздарқүрамындағыметалдар, ... ... ... ... ... балқығантүзданбөлініпшығады.Электролизәдісінтекбалқыганемес, ерігентүздаргажәнемыс, никельт.б. металлытазалауга (рафинация) қолданады.
Электролизден басқа ... ... ... ... ... ... пирометаллургия әдістері деп атайды.Кейбір кендерде керекті метадцың аздығы сондай, олар флотациямен де байымайды, ондай ... ... ... Оның ... -- ... өте үсақтап түрлі реагенттермен (қышқыл, сілтілердің ерітінділері) әрекеттестіреді. Сонда ерітіндіге тұз ... ... ... ... ... арқылы шығарып алады.
Таза металдарды алу. Қазіргі металлургияның ... ... ... ... бірі : ... ... аса таза күйінде бөліп алу. Оның себебі, олар бүгінгі техникада шектен асқан таза күйінде қолданылады. ... ... ... өткізгіштерде ядролық реакторлар мен қазіргі аса төзімді болаттың арнайы түрлерінде м-еталдардың тазалығы өте жоғары болуы талап етіледі. Осыған орай ... ... ... ... ... астам етіп отыр.Металдарды тазалаудың әр түрлі әдістері бар. Мәселен, вакуумда айдау мен қайта балқыту арқылы металдардың өртүрлі үшқыштығына сай қоспадан ... ... Ал, ... металдар төменгі температурада аса үшкыш қосылыстар түзеді, олардықатты қыздырса, ыдырап таза металл бөледі. Зоналап балқыту әдісі қоспаның қатты және ... ... ... ... ... Өте ... қызуы бар зонадан өрлі-берлі баяу жылжып өтіп түратын металдың таза кристалдары ортасына шоғырланып, қоспасы шеттеріне ... ... ... қайталаулардан соң өте таза металл алынады.
* Бейорганикалық тізбектер, циклдер, клеткалар және кластерлер.
Катенация. Органикалық қосылыстардың әр түрлілігімен шартталатын көміртектің қасиеті-ол бір ... ... ... түзу ... ... ... ... бейметалдар да осындай тізбек түзуге қабілетті. Силандардың алкандарға қарағанда реакцияға қабілеттігі өте жоғары болғандықтан, олардың ұзын ... ... ... ... кедергі болмаса да, силан синтезі мен оның ... өте ... ... ... және олар ... тұрғыдан тиімді, бірақ та алкандардың активтену энергиясы жоғары және ол ... ... ... ... көрсетеді. Бөліп алу және синтез қиындықтарына қарамастан, полисиландардың (n=1-8) түзу және тармақталған тізбектерін сипаттауға мүмкіндік бар.
Силанның фтор және хлор ... Si10Cl22 ( ... ... ... және 215-220 ℃ ешқандай ыдыраусыз айдайды) дейін белгілі. Сонымен қатар Si- Si байланысының беріктігіне басқа да факторлар әсер ... ... ... ... Орынбасарлары жоғары силандар тұрақты болып келеді. Si2Br6 265℃ температурада ешқандай ыдыраусыз айдала алады, ал С2Br6 200℃ температурады С2Br4 пен Br2 ... ... ... ... Si- Si ... ... ... дәлелденген.
Гетерокатенді қосылыстар.
Гетерокатенация құбылысы- екі немесе одан да көп әр ... ... бір ... ... таралған. Ең қарапайым декатенация оксоқышқылдардың немесе олардың тұздарының дегидратациясы ... ... ... Мысалы гидроортофосфат ионынан дифосфат ионының түзілуі.
2HPO42- = (O3P-O-PO3)2- +H2O
Циклдар
Органикалық химияда ең кеңінен таралған циклді қосылыс-бензол, ал ... ... ... екі ... ... B3H6N3 мен боразан (PX2) 3N3 (үш текті фосфонитрилді қосылыстар).
Боразин ең алғаш диборан мен аммиакты қыздыру арқылы синтезделіп, 1926 жылы ... B2H6 +6NH3=2 B3H6N3 ... ... ... ...
6NH4Cl+6BCL3+6Na[BH4}= 2B3H6N3 +3B2H6+6NaCL+18HCl
3 NH4Cl+Li[BH4]= B3H6N3+3LiCl+9H2
Жасушалар
Ақ фосфор құрылымында жасуша (клетка) ... ... ... ... ... ... ... бөлме температурасында тұрақты Р4 молекуласы, Р2 молекуласы, изоэлектронды N2 молекуласытабылған. Ол ... ... ... ... ... ... ... болуы және олардың димерлі табиғаты дисынап дихлоридте, яғни каломеоь Hg2Cl2 қосылысында және басқа да сынап(І) ... 20 ... ... ... 20-25 жыл ішінде көпядролы металл-металл байланысы бар кешенді қосылыстар-класстерлі қосылыстар химиясы үлкен дамуға ие болды. ... ... ... ... ... ... ядро, ал қосылыстарды кластерлер деп атайды. М
Металл кластерлары-органикалық лигандалары бар кешендер, ... ... ... ... ... ... оның туыстас қосылыстары.
Көбінесе М-М байланыстары тотығу ... ... ... ... ... ... ... кластер түзу қабілеті атомдану энергиясының жоғарғы мәні мен қайнау жіне балқу температурасының жоғары ... ... ... ... Zr,Nb,Mo,Tc,Ru,Hf,Ta,W, Re, Os, Ir және Pt
Кластер түзі кезіндегі металл атомының тотығу дәрежесінің төмен болуы d орбитальдардың болуымен байланысты.
Екіядролы ... көп ... ... (X=Cl, Br). Оларды Х- қатысында Н(РН2О2) көмегімен ReO4- тотықсыздандыру арқылы алуға болады. [Re2X8]2 ... Re-Re ... ... ... ... ... да аз.
* Қышқылдық- негіздік әрекеттесулердің осы ... ... ... ... теориясында қосылыстар ионды және ковалентті болып бөлінеді. Ковалентті байланыстың өзі екіге бөлінеді: полюсті және полюссіз. Заттардың кристалдық торларының типтері қосылыстарындағы ... ... ... Ал ... ... және ... қасиеттері тор типтеріне байланысты болады. Ионды және ковалентті байланысты қосылыстардың ерекшеліктері ... ... ... ... де ... Осы ... бақылау ушін электрөткізгіштікті зерттейтін құралды пайдалануға болады.Ол ... ... ... ас ... ... салып,оны электр желісіне қоссақ,электр шамы жанбайды,олай болса қатты ... ... ток ... ... ... қант пен ас ... ... дистилденген су құйсақ та электр шамының жанбайтынын ... қант пен ас ... су ... ... ... ... желісіне қосқанда ас тұзының ерітіндісіне құйылған жағдайда электр шамының жанғандығы, ал қант ... ... ... ... ... осы екі қосылыстың айырмашылығы неде?Әрине, олардағы химиялық байланыстардың ... ... ... ... ... ... ас ... байланыс-ионды.Әрі қарай зертханада бар сілті,бейорганикалық қышқыл ерітінділерімен осы ... ... ... шамының жарқырап жануын,ал органикалық сірке қышқылының ерітіндісінде ... ... ... ... болса,шамның жануы заттардың ерітінділерінде токты тасымалдаушы бөлшектердің иондардың болуына байланысты.Заттарды суда еріткенде немесе балқытқанда иондарға ыдырауын диссоциация дейміз.Диссоциацияланатын заттар ... ал ... ... заттар бейэлектролиттерге қант,глюкоза,спирт және кейбір жай газдардың судағы ... ... Зат ... шамының жануы1 Құрғақ қант -бейэлектролит2 Құрғақ ас тұзы ... ... су ... NaCl ... ... Қант ... ... Сірке қышқылының ерітіндісі әлсіз электролит7 NaOH ерітіндісі +электролит8 H2SO4 ерітіндісі +электролитБұл теорияның ... ... ... швед ... ... Аррениус.Ол 1903жылгы Нобель сыйлығының лауреаты.Аррениус еруді тек физикалық құбылыс деп қарастырды,диссоциациялану нәтижесінде бөлінген иондар еріткіш молекулаларына біртіндеп таралады деп ... ... ... ... көзқарасты қалыптастырып дамытқан әрі С.Аррениус теориясын толықтырған ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... деп қарастырады.Ал С.Аррениус теориясының негізгі қағидаларын қарастыратын болсақ:1.Тұздар,қышқылдар,негіздер ерігенде және балқығанда ... ... мен ... ток ... осы ... ... тәуелді болады.Олардың оң зарядталғаны катодқа тартылғандықтан катиондар деп,ал анодқа тартылғандары аниондар деп аталады.Ағылшын физигі М.Фарадей XIX ғасырдың 30-шы жылдарытерминдерін ... және ... ... ... молекулалар суда ерігенде иондарға толығымен ыдырайды.Иондардың формулаларында зарядтың таңбасы (+,-)оның сан мәнінен кейін жазылады.Ас тұзы ерітіндісіндегі ... ... ... ... ... суда ... кезде оның молекуласы иондарға ажырап қоймайды,осы иондар су ... ... ... ... су ... былай белгілейміз(+,-),ол диполь деп аталады және екі поюсті болады.Мысалы:H+->011) элементінің (К -- >Na, CI -- >Ғ) қасиетін қайталағанымен, оның касиеті ... ... ... ... яғни олардың белсенділігі жоғарырақ екенін көреміз. Қарама-қарсылықтың күресі мен бірлігі - периодтың басынан аяғына ... ... (Na - CI; К - Вг). ... ... ... радиобелсенді элементтер ашылды, бұл еңбектер әлі де жалғасуда. Осы ... ... ... ... ... ашуы сәті ... іс емес, терең ғылыми танымдық маңызы бар табиғаттың ... ... бірі ... ... 7-топ элементтерінің (галогендер) химиясы: жай заттар мен ең маңызды қосылыстарының физикалық және химиялық қасиеттері, олардың алынуы және қолданылуы. Элементтерге жалпы ... ... ... негізгі топшасына > жанұясын құрайтын , Ғ ; СІ , Br , І және Аt ... . ... - > ... мағына береді .
Бұл элементтер металдармен тікелей қосылып типтік тұздар түзу қабілетіне ие . (КҒ ,NаСІ және т.б) ... ... ... бір ... ... ие , бұл ... ... бейметалдық қасиетін көрсетеді . Ең электр терістілігі жоғары элемент болып , фтор қосылыстарда әрдайым -1 тотығу ... ... . ... галогендер де -1 тотығу дәрежеге ие , бірақ олар оң тотығу дәрежесін де көрсете алуы мүмкін : 1 , + 3 , + 5 , + 7 . ... олар ... ... . ... ... көрсетілген тотығу дәрежелерін көрсетуі мүмкін , -1 ден +7 дейін , йодтың типтік аналогы болып ... . Ғ - СІ - Br - І - Аt ... ... ортақтастық кемиді . Фторда екінші период элементтері сияқты , ... ... ... d - ... жоқ . ... галогендердің қасиеті 17 . 1 кестеде көрсетілген .
Кестеден көрініп тұрғандай реттік нөмірі өскен сайын , Ғ - Аt ... ... атом ... ... , ... потенциалы кемиді , бейметалдық қасиеті , тотықтырғыштық қабілеті әлсірейді , осыған сәйкес басқа да физика - химиялық ... ... . Жер ... ... . Жер ... бұл элементтер тұз түрінде - галидтер (мас . үлес %) : Ғ 6.05 * 10-2 ; СІ 4.05 * 10-2 ; Br 3*10-5 ; І 1*10-4 ... ... . ... - ... элемент . фтордың негізгі минералдары - далалық шпат (флуорит) СаҒ2 , ... Na3AlF6 және ... 3Са3 (РО4)3 * СаҒ2 . ... ... ... : NaСІ ас тұзы ... , көл , өзен ... еріген және кептірілген тұз жартастарда кездеседі ; карналлит КСІ * МgCl2 * 6 H2O және ... КCl . Бром ... ... , ... , ... ... ... теңіз суында және жер асты тұзды ағын суларда , ал йод аз концентрацияда теңіз суында кездеседі . Бұл ... ... ... ... 0,4 % - дай ... . ... кендерінің жер асты суларында еріген йодит және бос йод ... ... .
17 . 1 ... ... ... қабатының құрылымы
радиус , нм
ионизациалық потенциал , эВ
Жай заттар :
қатты күйдегі тығыздығы , г/см3
б . т . 0С
қ . т . ... ... ... ... , ...
2s22p5
0.064
17,42
1,3
-21,96
-188,1
159
3s23p53d0
0,099
12,97
1,9
-101,0
-34,1
243
4s24p54d0
0,114
11,84
3,4
-7,3
59,2
192
5s25p55d0
0,133
10,45
4,4
113,6
185,5
151
6s26p56d0
-
9,2
-
227
317
109
Алынуы . Фторды өнеркәсіпте электролиздеу арқылы бифторид құймасынан КҒ * 2НҒ (б . т. 560 С) ... . ... ... ... ... - ... NaСІ ... электролиздеу немесе балқытылған хлоридтен алу . СІ2 концентрленген Н2SO4 ... . ... ... ... , қысыммен сығып болат баллондарда сақтайды . Зертханада хлорды тұз қышқылын МnO2 немесе КМnO4 ... ... ... . ... және йодты өндірісте тұзды көлдер мен теңіз суынан өндіреді . NaСІ ... алып , суды ... ... кейін бром мен йод тұздан ығысып шығады :
2NaІ + СІ2 = 2NaСІ + І2
Йодты ... ... ... және ... ... жер асты суларынан алуға болады . Зертханада бром мен йодты төмендегідей ... ... . ... + 2H2SO4 + MnO2 = Na2SO4 + MnSO4 + 2H2O + Br2
Астатты жасанды жолмен 1940 жылы α-бөлшегінің ... ... ... ... . ... + 42He 21185At + ... сөзінің аудармасы деген мағынаны береді , баяу ыдырайтын 210 Аt изотопының ыдырау периоды 8,3 сағатқа тең . ... ... . Фтор - ... , ал хлор - ... ... ... , улы газ . Бром - ... сұйықтық , оның буы өте улы . Йод - ... ... ... , тез тұтанып , қызыл-күлгін бу түзіп , тыныс жолдарына қауіп төндіреді .
СІ - Br - І - Аt ... атом ... ... ... ... ... күшейеді , байланыс беріктігі әлсірейді Г-Г . Бұл диссоциацияланған молекуланың Г2 энтальпиясының кемуіне әкеледі , ... ... ... ... . ... ... молекуласының беріктігі СІ2(ЕСІ-СІ=238 кДж/моль) қарағанда азырақ . Сонымен бірге фтордың басқа элементтермен байланысы (Н , СІ , және т . б . ) 400 ... ғана ... атом ... ... және ... ... болуымен сипатталады . F2 күшті тоттықтырғыш ретінде жоғары ... ... ие . ... фтор ауыр асыл ... (Kr , Xe және Rn) ... , ...
Xe + 3 F2 = XeF6 , Δ0298= - 176 кДж
Барлық галогендер металдармен әрекеттескенде ... ... . ... ... фтор атмосферасында суытқанда немесе қыздырғанда жанады . Жеткілікті жоғары температурада алтын мен ... ... ... , ... ... ... ... түзеді . Фтор қалыпты температурада Fe, Cu, i, Al және Zn ... ... , ... ... сыртқы қабаттарында фторидтердің қорғаныс қабығы пайда болады . Хлор ... ... ... ... ... және ... бейметалдармен байланысады , О2 , N2 , С және асыл газдармен байланыспайды . Бром және йод , ... қоса ... жай ... ... . Бірақ аз энергиялы.
Галогендер үлкен энергиямен әсер етіп , сутектің ... ... ... ... . (NН3 , В2Н6 , SiН4 және т.б) ... хлор ... ысты ... жанады :
С10Н16 + 8СІ2 = 16НСІ +10С
SiО2 (α-кварц) сияқты берік байланыс F2 атмосферасында оттегіні ... ... ... + 2F2 = Si F4 + ... - СІ2 - Br2- І2 - Аt2 ... галагендердің тотықтыру белсенділігі төмендейді және иондардың тотықсыздану белсенділігі жоғарылайды Г - : Ғ- - СІ- - Br- -І- - Аt- . ... ... ... ... ... , ал ... аз ... сутегі немесе металмен қосылысы , мысалы
2КBr + СІ2= 2КСІ + Br2 және т . б .
Керісінше , ... ... ... ... ... ... оның ... қосылыстардан ығыстырады , мысалы :
Br2 + 2KClO3 = 2KBrO3 + ... + 2HClO4 = 2HIO4 + ... ... байланысты олардың суға қатынасы өзіне тән . Фтор оны қуатты ... :
2F 2+ 2Н2О = 4НF ... ... озон О3 , фтор ... ОF 2және Н2О2 түзіледі . Хлордың суда ерігіштігі салыстырмалы түрде аз : 200С та 1 ... Н2О 2,5 ... хлор ... . Бұл ... хлор суы деп ... . 100 ... суда бромның ерігіштігі 3,5 г (бром суы) , ал ... ... бар ... 0,02 г тең (йод суы) . СІ2 , Br2 және І2 сумен төмендегі жүйе ... ... ... + Н2О НГО ... гидролизін Н . А .Яковкин зерттеген (Яковкин реакциясы , 1899) . Суда хлорлылау қышқылының НСІО күшті тотықтырғыш ... ... - ... ... қасиетімен түсіндіріледі .
Йод калий йодидінің сулы ерітіндісінде комплекс ... ... ... :
К[I3] : I2 +KI = K[I3] . Бром , йод және астат суға қарағанда , органикалық ... ... ... . ... : ... , этанол , хлороформ , бензол және т.б. Фтор көптеген еріткіштермен жақсы әсерлеседі . Қазіргі заманғы техниканы , ... ... ... және өте ... ... ... ... фтор қосылыстарынсыз жүзеге асыру мүмкін емес . ... ... ... жағатын майлар , түтінденген азот қышқылында тотықпайтын және ... ... ... ... ... ... , ... және т . б .) , фторокаучуктер , ... ... шыны ... , ракеталық жанар майлар және т . б . Медицинада фтортудырушы көмірсутек қолданылады (қан тамырларын және жүрек қалпақшаларын ауыстыру ... . ... ... алу үшін де ... . ... ... реагенттерге өте төзімді . Ол тазалықты талап ететін аппарат ... және ... ... ... ... .
Фторопластан жасалған бұйымдар химия өнеркәсібінде ғана емес , сонымен қатар электротехникалық , авиациялық , атом ... және тағы ... ... ... . Фтор химиясы халық шаруашылығында , ғылыми тәжірибеде және тұрмыста кеңінен қолданылады .
Хлор органикалық және бейорганикалық қосылыстарды ... ... . ... ... ... ... кең ... . Оларға : пластикалық массалар , синтетикалық талшықтар , каучуктер , былғары алмастырушы , ... ... ... ... ... және т . б .
Хлордың көпшілік бөлігі тұз қышқылын алуға , хлор ізбесін , құрамында ... бар ... ... , суды ... және т . б. ... жұмсалады .
Бромның көпшілік бөлігі дәрілік препараттар мен фотоматериалдар алу үшін пайдаланылады.
Йод медицинада қолданылады .
Хлор , бром және ... ... ... ... ... ... . Калий хлоратының негізгі тұтынушысы - сіріңке өндірісі . КСlО3 артиллериялық істе - ... ... ... үшін ... , ... ... заттармен (көмір , фосфор , күкірт) бертолле тұзымен қосылып , ... ... ... . ... әртүрлі салада қолданылуы . Натрий хлориді - хлор , ... ... , ... алу үшін ... ... пайдаланылады , сабын қайнатуда , тамақ өндірісінде және басқа салаларда қолданылады . Кальций хлориді СаСl2 * 6Н2О ... ... ... үшін ; СаСl2 газдарды құрғату үшін қолданылады .
10. 6-топ элементтерінің ... ... ... ... ... ... жай ... мен ең маңызды қосылыстарының физикалық және химиялық қасиеттері, олардың алынуы және қолданылуы 1.Элементтерге ... ... ... жүйедегі VIA-топшасындағы p-элементеріне типтік элементтер-оттегі(O),күкірт(S) және селен топшасындағы элементтер-селен(Se),теллур(Te),полоний(Po) жатады.Элементтердің тотығу дәрежесі-2-ден +4 және + 6 өзгереді.VIA-топшасы элементтерінің химиялық қасиетіне ... ... ... ... ... ... ... радиустарының өсуі және иондану энергиясының кемуі бейметалдық қасиетінің нашарлатады және ... ... ... ... ... ... ... радиус,нм
2s22p4
0.066
13,61
3s23p4
0,104
10,36
4s24p4
0,117
9,75
5s25p4
0,137
9,06
6s26p4
---
8,43
Қарапайым заттар:
Балқу темп.,қайнау темп.,тығыздығы,г/см куб
-218,8
183,0
1,27
( )
112,8
(ромб.)
444,6
2,06
(ромб.)
220
685
4,80
(гекс.)
450
990
6,24
(гекс.)
254
962
9,3
Қышқылдық атом екі ... емес және екі ... емес ... ... ... ... төрт ковалентті байланыс жасауға қабілеттілігін көрсетеді.Оттегі электр терістілігі жағынан фтордан кейін ... ... ... ... ... -2 тең. ... күкірттен валенттілігі және 3d-орбиталі бойынша ерекшеленеді,ал жұп емес электрондарының өсуі мен сәйкестендіріледі.Қым-қуытта күкірт атомдары s-және ... ... ... ... өтуі ... ... өтуі үшін ... жұмсалады,ол оттегіге қарағанда 250,8кДж/моль аз.Сондықтан күкірттің координациялық сандары биік және тотығу дәрежесі:-2,+4 және +6.
Атомдардың өлшемінің өзгеруі S-тан Se-Te және Po ... σ- және PI- ... ... d- тіпті 4f-орбитальдары үлкен роль ойнайды.
Жер қыртысында кездесуі.Оттегі-жер қыртысында ең көп тараған элемент (47 мас. үлесі, %). Ол үш тұрақты ... ... ... ... және ... ... үлкен оттегі көптеген элементердің формасының жер қыртысында пайда болуын алдын-ала анықтайды.
Күкіртте жер қыртысында көп тараған(0,1мас. ... ... ... β-радиоактивті изотоптары 34S және 36S.Күкірттің табиғатта кездесу формасы әр түрлі.Оның өздігінен пайда болатын жері ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі минералдары бар металлдар мен байланысты.Ол екі ... екі ... ... және ... көп ... ... газдармен және бірнеше минералды сулар мен қалыпты байланысады.Күкірт органика ... ... және ... ... ... ... ... элементтер қатарына жатады.Селен мен теллур-жиі кездесетін,ал полоний-сирек кездесетін элементтер қатарына жатады.Табиғи селен 6 тұрақты изотоптан,теллур 7 изотоптан ... ... ... ... үшін ... ... белгілі.
Селен мен теллурдың құрамдас минералдары сирек кездеседі.Олардың Cu,Pb,Hg,Ag және Au металдары мен бірігуі көптеп ... ... ... ... кездеседі,мысалы
Алынуы.Өндірісте оттегіні сұйық ауаны айдау арқылы ... ... ... ... тау бөктерінен балқыту арқылы алады.Көбінесе күкіртті сулы және генераторлы газдардан соны мен қоса түтіндерден бөліп алу ... ... мен ... ... рафинатталған электролиздік ванналардағы қара темір қалдықтарынан әдетте алады.Бастапқы полоний алу үшін висмут-209 пайдаланады. Оны атомдық реакторларда нейтрондар мен ... ... ... О қалыпты жағдайда-түссіз газ;сұйық оттегі көгілдір түсті.Оттегі суда аз ериді:Н2О-ның 100 көлемі 20˚С-та О - нің 3,1 ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады.
:О -- О: және :О = O:
О молекуласы жалпы тұрақты,диссоциацялану энергиясы 494 ... ... ... ... ... галогендерден кейін тұрады.
Оттегі қатаң жағдайында(-219̊ С төмен) α-, β- және γ-түрлендірулері -229 және -249̊ С ... ... ... ... О3 +4 тотығу дәрежесінде оттегінің байланысы ретінде қарауға ... мен ... ... ... PI-байланыстарымен және зарядтары бірдей,сонымен қоса байланыс ұзындықтары да О -- О ... ... ... С,өткір иісті және жарылғыш(сұйық және қатты),оттегіге қарағанда суда ... ... ... диамагнитті және біршама полярлы(μ=1,77·10Кл·м).Химиялық байланыстарда О тұрақты,әсіресе қоспаларда және 100̊ С ... ... ... ... Au мен Pt ... ... ... барлық металдарды тотықтырады.Сутегі асқын тотығы мен реакцияға түскенде озон тотықсыздандырғышы:
H2O2+O3=H2O+2O2
Күкірт оттегінен өзінің оқшау бөлшектер түзу ... ... ... PI-байланыстарының дативті механизімі пайда болу мүмкіндіктерінің тұрақты болуы мен ерекшеленеді.Цикілдік молекулалары S бір шама тұрақты.
Күкірттің бірнеше түрлендірулері бар.Ол ... ... ... сары ... ... ... түзеді.Ол түзілулер күкірт көміртегі мен бензолда жақсы ериді.Температурасы 94,5̊ С жоғары болғанда моноклинді күкірт кристалдарының тығыздығы 1,96г/см3,балқу температурасы 119,3̊ С ... ... және ... ... бір-бірінен құрылымы бойынша ерекшеленеді.Температура жоғарлаған сайын күкірт буында молекула құрамындағы атомдар саны азаяды:S8,S6,S4, және S2. Пластикалык күкірт-қоңыр түсті,жапысқақ,созылғыш.Оны ... ... ... суық су ... ... ... ... соң ол қайтадан ромбалық күкіртке айналады.
Күкіртті қыздырғанда оттегімен,галогендермен оңай тотығады,балқытқанда металлдармен араласады.Күкірт сумен және қышқылдық ерітінділермен әрекеттеспейді.Ол сілтілік ерітінділерде қайнағанда ... ... ... қарапайым заттардың бейметаллдық қасиеті төмендейді.Po металл және физикалық қасиеті бойынша Te қарағанда,Bi,Pb ... ... ... ... ... түр ... ұшырайды.Солардың ішіндегі ең тұрақтысы сұр селен.Оның атомдары шексіз спераль тәрізді ... екі түр ... сұр ... ... ... ... ... ені бойынша тыйым салынған бөлігінде 1,5 эВ жартылай өткізгіш.
Теллурдың негізгі екі түр өзгерісі ... ... ... ... және ... ... күмістей-ақ түсті.Олардың атомдары спираль тәріздес орналасқан.Қою-қызыл формадан металл тәріздес формаға ... ... ... металл тәріздес формаға өтуіне жұмсалған жұмыс 4,7эВ тең.Поллонидің екі алотропиялық түр өзгерісі бар.Олар ... ... ... ... ... өзгеруі және коваленттік байланысының әлсіреуі Э-Э электірлік қасиетінің өзгеруіне әсер етеді:күкірт-диэлектрик,селен және теллур-жартылай өткізгіштер,ал полоний металл өткізгіш. S-тен Se,Te және Po-ға ... ... ... ... ... атрады.Se,Te және Po қыздырғанда оттегімен,галогендермен оңай тотығады,ал қыздырғанда металлдармен ... ... және ... ... ... ... ... 100̊С сумен тотығады:
Te+2H2O=TeO2+2H2
ал полоний типтік металл ретінде тұз қышқылымен әрекеттеседі:
Po+2HCl=PoCl2+H2
Селен мен теллур азот қышқылымен тотығады,мысалы:
2Se+4HNO3+H2O=3H2SeO3+4NO
Полоний Po(NO3)2 ... ... ... кең ... газдық жанарғыларда қолданылады.Бұл жанарғылардың алауын дәнекерлеуде және металдарды қырқыуда,платинаны балқытуда,кварцта және ... ... ... ... ... кең ... қолданылады.Оны газдық жанарғыларда қолданылады.Бұл жанарғылардың алауын дәнекерлеуде және металдарды қырқыуда,платинаны балқытуда,кварцта және тығыз балқитын металдарда қолданыады.
Қиын тұтанатын ... ... ... ... ... оттегіні жарылғыш заттар жасау үшін қолданылады.Медицинада кейбір ауыр науқаспен ауырғанда және уланғанда таза оттегімен демалуға кеңес береді.Практикат жүргізгенде оттегіні маңызды ... және ... ... ... өте көп ... - ... орны ерекше.
Практикада озонды күшті тотықтырғыш және тазартқыш құралы ретінде қолданады.Озон ... тек ... ғана ... блып жақпангрибоктармен вирустарды өлтіреді.Озондалған ауаны ғимараттарды дизенфекциялауда,ауыз суларды тазартуда,ауаны тазартуда қолданылады.Техникалық реактивтерде озон үлке қызығушылық тудыруда.
Сутегі асқын ... сулы ... ... ... ... үшін ... ... ракетаның отынын тотықтыруда қолданады.
Натрий сульфидін органикалық нитро байланыстарды тотықсыздандырады.Мысалы:күкіртті бояғыш ретінде қолданады және тері илеуде қолданады.
Омоний ... ... ... ... ... ... ... полий сульфидін қолданады,ал Серная печень-тері өндірісінде теріні илеу үшін қолданады.Күкірт хлоридін резеңке өнер кәсібінде әр ... ... ... үшін ... суық ... күкірттің еріткіші ретінде қолданады.Ыстық булканизациясында 143̊С-та қарапайым күкірттің көмегімен іске асады.Күкіртті әр ... ... ... ... қағаз өнер кәсібінде,резеңке,сірінке өнер кәсіптерінде және тағы басқа көптегн өнер кәсіпте қолданады.Күкірт ауыл шаруашылығында зиянкестерден қорғану үшін,перотехникада және ... ... ... ... ... мен ... ... ағарту үшін және H2SO4+ Сa(HSO3)2 алу үшін SO2 қолданады.
Сульфурилхлорид және ... ... ... ... улы ... және түтіндеткіштер дайындауға қолданылады,сонымен бірге бояуларды,органикалық заттарды синтездегенде қолданады.
Әсіресе күкірт қышқылының техникада ... ... ... наны деп ... ... ... өндіруде,әскери өнеркәсіпте,басқақышқылдар алуда (Н3РО4,НСL,HNO3) мұнай және металлургия өнеркәсінде,органикалық синтезде қолданылады.Күкірт қышқылының тұздарыда ... ... ... көп ... ... ... тұз ... мен медицинада қолданылады.
Селен жартылай өткізгіш техникада өзгереді.Ол әйнек өнер-кәсібінде ... ... ... алу үшін қолданылады,вулканизацияда кучук алу үшін фотографияда және бірнеше оптикалық және дыбыстық құрылғылар дайындауда қолданылады.Селеннің жрық беру ... ... ... ... ... ... ... мінездемесі бойынша адамның көзіне жақын тіпті одан да сезімтал.Бұл қасиеттердің бірнеше сатысы теллурда да ... ... өсуі мен ... ... ... ... ... жұмсалады,қорғасынға теллур қосқанда оның қаттылығы мен созылғыштығы жоғарылайды.Одан бөлек теллурды ... ... мен ... ... алу үшін ... қосылыстарын әйнек бояуда,фотография мен микробиологияда (микробтарды бояуда) қолданады.
Селеннің қосылыстарын түстеуіш ... ... ... ... ... ... қосылыстарын соңғы уақытта қатерлі ісікке қарсы қолдануға тырысып жатыр.Айтып кету керек,селен мен мыщяктың ... ... өте ... ... және ... ... элементі болып табылады.Әсіресе,бұл полонийдің-210РО изотбына тиісті.Ол α-бөлшектері ретінде өзгереді.
11. Күкірт (IV, VI) қосылыстары: физикалық және химиялық қасиеттері, олардың алынуы және ... екі ... бар - SO2, ... ... SO2. Бұл төрт валентті күйде, қосылыс түзген күкіртте ажыраспаған электрон жұбы (3s2) болады. Осы ажфраспаған электрон жұбы және ... ... ... ... ... атомы sp2, (SO2) кейде sp3-гибридті (SO32-) байланыс түзеді.
Алынуы. А) ... ... ... ... өртеу: 4FeS2+11O2=2Fe2O3+8SO2.
В) күкірт қышқылын тотықсыздандыру: Hg+2H2SO4=SO2+2H2O+HgSO4
Зертханада күкірт диоксидін алу:
Cu+2H2SO4=SO2+2H2O+CuSO4.
Физикалық қасиеттері. Түссіз, өткір иісті, ... 0,2% ... ... тамақ қарлықтырып, біраздан соң адамды есінен тандырады; -10C-та сұйылады, -73C-та қатады, судағы ерігіштігі 1:40.
Қолданылуы. Күкірт диоксиді, ... ... ... ... және тоқыма, қағаз өнеркәсіптерінде, дезинфекция, ветеринария мен медицинада (қотыр емдеу), тоңазыту өндірісіндеде, бояулы ... ... ... ... Суда ... ... түзеді:
SO2+H2O=H2SO4
Фосфор пентахлоридімен реакцияласып, тионилхлоридін түзеді:
SO2Cl2+2H2O=H2SO4+2HCl
Тотықсыздандырғыштық қасиеті бар, демек оның құрамындағы оң төрт валенттіі күкірт тағы электрон беріп реакцияласады: SO2+1/2O2=SO3
Тотықтырғыштық ... де бар, ... оның ... оң төрт ... күкірт өзіне электрон қосып алып реакцияласа алады, оның нәтижесінде өзі тотықсызданып шығады: SO2+C=S+CO2. Күкіртсутекті оңайырақ тотықтырады: ... ... SO3. ... үлкен маңызы бар оксид. Алынуы: SO2+1/2O2=SO3
Күкірт триоксидінің гидратациясы экзотермиялық процесс:
SO3(c)+H2O=H2SO4(c) ∆Ho=-89,1кДж/моль
H2SO4(c)+aq=H2SO4aq ∆Ho=-75,3кДж/моль
Күкірт триоксиді судан басқа ... де ... ... ... SO3+H2O2=H2SO5
* 2SO3+H2O2=H2S2O5
* 4SO3+H2O2=H2S4O14
* SO3+S=S2O3
* SO3+HCl=SO3HCl
12. Күкірт қышқылы: қасиеттері, алынуы және қолданылуы.
Күкірт қышкылы -- күкірттің маңызды қосылыстарының ... Ол ... ... ... орта және қышқыл тұздар түзеді.
Физикалық қасиеттері. Концентрациялы күкірт қышқылы -- түссіз, ұшпайтын, май тәріздес, суда ... ... ... зат. ... 1,84 ... ... үлесі 98%. Ол 280°С-та қайнайды, ал 10,4°С-та кристалданады.
Күкірт қышқылы суда ерігенде көп жылу бөле отырып, онымен химиялық реакцияға ... ... әр ... ... ... ... H2SO4*2O, H2SO4*2H2O, H2SO4*4H2O. Сондықтан да қышқылды суда еріткенде мынадай қауіпсіздік ережесін мұқият сақтау қажет: ауыр ... ... ... ... ... шыны ... ... отырып, жайлап құю қажет. Сонда ауырлау күкірт қышқылы ... ... ... дейін жетіп, бөлінген жылу біркелкі тарайды, ал керісінше суды қышқылға құйса, су ... ... ... ... мол жылу суды ... температурасына дейін жеткізіп, қышқыл жан-жаққа шашырауы мүмкін ... ... ... су ... зат. Егер ... ... ... стаканды біраз уакыт ашық калдырса, ауадағы су буын бойына тартып сіңіреді де, қышқыл ыдыстан асып төгіледі. Осы қасиетіне бола ... ... ... газдарды ылғалдан құрғату үшін пайдаланады.
Концентрациялы күкірт қышкылы адам терісіне, матаға, ағашқа тисе, оны карайтып ... Сол ... ... ... ... ... өте сақ болу ... Теріге немесе матаға тиген күкірт қышқылын тездетіп сумен жуып, содан соң ас содасы ерітіндісімен шаю ... ... ... ... ... күшті тотықтырғыштың қасиеті тән. Сұйылтылған күкірт қышкылы басқа күшті қышқылдарға тән қасиеттерді көрсетеді.
* Екінегізді күкірт қышкылы сатылы ... ... әсер ... ... ... H2SO4 ... дерлік диссоциацияланады. Ал екіншісінде азырақ диссоциацияланады:
* Күкірт қышқылы сілтілермен және ... ... ... түз ... ... ... Сұйылтылған күкірт қышқылы металдардың кернеу қатарындағы сутектің сол жағында орналасқан металдармен ... ... ... ... ... ... ... газы бөлінеді:
Қалыпты температурада өте концентрациялы 80 -- 90%-тік күкірт ... ... ... ... ... ... хроммен әрекеттеспейді. Оның себебі, металл бетінде енжар қабат пайда болады.
Концентрациялы күкірт қышқылы H2SO4 металдардың кернеу ... ... оң ... ... ... де ... Бұл ... сутек бөлінбейді. Күкірттің тотығу дәрежесі +6 болатын сульфат-ионы SO4 ... ... ... ... SO2 ... Барийдіңерімталтұздарыкүкіртқышқылынажәнеоныңтұздары -- сульфаттарғаанықтағышреактивболады. Екісынауыққааздапкүкірткышқылыжәненатрийсульфатыерітіндісіненқұйып, үстінебарийхлоридінентамызса, ақтүнбатүзіледі. Реакция теңдеулері:
немесе екі реакциядан қысқартылған теңдеу:
BaSO4 ... суда да, азот ... да ... күкірт кышкылын жөне оның түздарын сипаттайтын реактив ретінде ... ... ... пайдаланылады.
Концентрациялы күкірт қышқылына батырылған ағаш және қағаз қарайып, көмірге айналады. Қантқа әсер ... ... ... одан ... пен оттекті бөліп алады, ал көміртек кеуекті көмір түрінде бөлініп шығады. Мысалы, оған тәжірибе ... көз ... ... ... 30 г ... ... 100 ... стақанға салып, шыны таяқшамен араластыра отырып, 26 мл концентрациялы H2SO4 қосу қажет. Қышқыл қосқан соң көп жылу ... ... ... тез ... де қант ... ... көмірге айналып, стақаннан асып төгіле бастайды (11-сурет). Реакция теңдеуі:
Қолданылуы. Күкірт қышқылы -- химиялық өндірістід кәбінде қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... кең көлемде қолданылуына сәйкес құкірт қышқылы бірінші орында тұр. Ол ... ... ... HCL, HN03, Н3Р04 және ... ... алуда кеңінен пайдаланылады. Металлургияда түсті металдар алу үтттін мұнай ... ... ... тазартуға, қопарылғыш заттар, жасанды талшықтар, бояулар, дәрі-дәрмектер парфюмерия өндіруде, тері илеуде және пластмассасинтездеуде алатын орны ерекше (12-сурет).
Күкірт ... ... ... қышқылының тұздары 2 типті болады: орта және қышқыл тұздар. Орта ... -- ... ... ... -- ... Көпшілік сульфаттар суда жақсы ериді, ал ерімейтіндерге және аз еритіндерге BaSO4, SrSO4, жатады. Kөп қолданылатын тұздары: натрий сульфатының ... ... ... оның ... ... деп ... тұз медицинада дәрі ретінде "глаубер түзы" деген атаумен қолданылады. Натрий сульфатының негізгі қоры Арал, Балқаш көлдерінің маңында кездеседі. Кальций ... CaSO4 ... ... ... ... түрінде таралған. Оны қыздырып алебастр алып, құрылыста байланыстырғыш зат ретінде пайдаланады. Тотияйын, яғни мыс кристалгидраты CuSO4*5H2O жасанды ... ... ... ... ... күресуге қажет. Темір (II) сульфатының кристалгидраты FeSO4*7H2O ауыл шаруашылық зиянкестерімен күресуде, мата ... ... ... ... ... -- екінегізді күшті қышқыл. Сүйылтылган күкірт қышқылының басқа қышқылдарға тән химиялық қасиеттері бар. Концентрациялы күкірт қышқылы ... ... бар ... ... Концентрациялы күкірт қышқылы суда көп жылу бөле ериді. Ол ... ... адам ... ... Онымен жұмыс істегенде сақ болу керек. Ол екі қатар тұздары -- ... және ... ... ... қышқылы минералдық тыңайтқыштар, басқа тұздар алуда, медицинада, ... ... ... ... қолданылады.
13. 5- топ элементтерінің (азот, фосфор, мышьяк, сурьма, ... ... жай ... мен ең маңызды қосылыстарының физикалық және химиялық қасиеттері, олардың алынуы және қолданылуы.
Бұл топтағы элементтердің ... ... ... ... ... ... ... химиялық қасиеттері де өзара ұқсас. Атомның сыртқы электрондық ... бес ... ... ... бейім екендігін көрсетеді, демек, оларды бейметалл деп сипаттауғы мүмкіншілік береді. ... бұл ... ... ... ... және ... негізгі топтардағы сәйкес элементтерден кем. Бұлар металдармен және сутекпен қосылғанда, теріс үш валентті беймталл болып реакцияласады.
Азот -- ... ... - ... ... ... - суда аз еритін газ. Бұл элемент аминқышқылдарының амидтердің ақуыздардың-нуклейін ... және ... өте ... басқада көптеген органикалық қоспалардың құрамына енеді. N - элементтердің периодты жүйесінің V ... ... ... реттік нөмірі - 7, атом салмағы - 14.0067. Табиғатта екі изотопы кездеседі: 14N ... 15N ... Азот ... периодтың, бесінші топтың негізгі топшасының элементі, реттік нөмірі 7. Олай болса азоттың ядросында 7 протон мен 7 ... бар. ... ... саны да 7. Осы 7 ... екі электрондық қабатта былай бөлініп орналасқан: 1s[2]2s[2]2p[3].
Сондықтан азот қосылыстарында үш валентті, негізгі жағдайдағы қосылыстарында азоттың тотығу дәрежелері -3, 0, +3 ... ... N2, ... ... кезде азот атомында бос d қабаты болмағандықтан 2s деңгейшесіндегі электрон жұбы ажырайды. Байланыс түзу үшін бір ... ... ... ... ... азоттың тотығу дәрежесі +1, әрі қарай +2, +3, +4, +5-ке дейін ... ... N2О мен NО тұз ... ... ... ... оксидтер; оларға сәйкес қышқылдарының формулалары HNО2 - азотты қышқыл, HNО3 - азот ... ... Азот ... ... ... 78%-ын ... Ол - ... иіссіз, суда нашар еритін, ауадан сәл ғана жеңіл D (ауа) = 0,97,D (H2) = 14 ... ... ... тыныс алуға жарамсыз газ. Ауадағы 1 л азот ... ... 1,25 г. Азот ... сұйылады, -210°С-та қатады (қар тектес).
Химиялық қасиеттері. Aзот химиялық реакцияларда әрі тотықтырғыш, әрі тотықсыздандырғыш. Азот оттегімен, ... ... ... ... ... алюминиймен әрекеттескенде тотықтырғыш болады. Азот молекуласы өте берік болуына байланысты реакцияга түсу қабілеті төмен, химиялык енжар зат. Жоғары температура мен ... ... ... ... азот ... ... әрекеттесіп, аммиак түзеді:
N2 + 3H2 = 2NH3
Бос күйдегі азот оттекпен электр ұшқыны ... ... ... бұл ... найзағай жарқылдағанда жүреді:
N2 + О2 = 2NO
Бөлме температурасында азот тотықтырғыш ретінде тек металл литиймен әрекеттеседі:
N2 + 6Li = ... ... ... де ... ... + N2 = ... Азот химиялықсинтезде инертті атмосфера жасау үшін пайдаланылады. Тоңазытқышта, медицинада, аммиак алу үшін ... ... азот ... ... ... ... қолданылады. Азот, негізінен, аммиак алуға, одан әрі азот қышкылы және азот тыңайтқыштарын алу үшін қолданылады. ... ... ... ... орта жасау үшін де пайдаланады (электр лампасын толтыруға, т.б.). Азот молекуласы -- берік қосылыс. Ол тотықтырғыш ретінде ерекше ... ... ... ... ... азот бос ... кездеседі, ол ауаның негізгі құрам бөлігі. Селигралардың құрамында болады. Азот адам және жануарлар, өсімдіктер ... ... ... ... ... асыратын нәруыздың құрамына кіреді.
Азот қышқылы,HNO3 -- тұншықтырғыш, иісі бар, түссіз, сұйық зат. Таза күйінде тығыздық 1,51 г/см[3]. Ол -- ... ... ... ... қатады. Ауада су буымен майда тамшылар түзеп "түтіндейді". Азот қышқылы жарық әсерінен біртіндеп ыдырайды: 4HNO3=4NO2+O2+2H2O. Бөлініп шыққан ... қос ... ... еріп, оны қоңыр түске бояйды. Азот қышқылы аса өткір қышқыл, ... ... ... ... ... ол ... Н[+] және NO3- иондарына ыдырайды. Көптеген металл еместер азот қышқылында өзіне тиісті қышқылдар ... ... ... ... азот ... ... ... кезде күкірт қышқылына айналады. Азот қышқылы алтын, платина, тантал, родий, иридийден ... ... ... ... ... ... немесе оксидтерін түзеді. 1 көлем азот және 3-4 көлем тұз қышқылынан тұратын қоспа "патша арағы" деп ... ... ... Азот ... әрекеттеспейтін металдардың кейбіреуін, соның ішінде алтын мен платинаны да ... Азот ... азот ... қопарылғыш заттар, бояулар тағы басқа заттар алу үшін қолданылады. Азот қышқылының тұздары -- ... да суда ... ... ... азот ... аммиакты оттегінің қатысуымен толықтыру арқылы алады.
Фосфор, P - ... ... ... ... ... ... реттік нөмірі - 15, атомдық массасы 30,97. Бірнеше түрі бар: ақ фосфор - тығыздығы 1,828 г/см[3]; балқу температурасы - ... ... ... - ... 2,31 ... балқу температурасы - 593°С. Химиялық элементтердің периодтық жүйесінде фосфор III периодта, V ... ... ... ... ... ... массасы 31, реттік нөмірі (ядро заряды) 15.
Физикалық қасиеттері. Фосфор ... жай зат ... ... ... ... ... Оның ... -- ақ және қызыл фосфор. Ақ ... улы жөне тез ... ... аса ... ... ... Оның буымен демалуға болмайды. Ақ фосфорды шыны ыдыста, су ... ... құм ... ... ... ... ... Ақ фосфор ауасыз кеңістікте қыздырғанда қызыл фосфорға, ал жоғары қысымда қара фосфорға айналады. Қара фосфор аз кездеседі
Алынуы. Бос күйіндегі фосфорды алу үшін ... ... ... ... ... (IV) ... мен ... косып қыздырады. Бөлінген фосфордың буын су астында ақ фосфор Р түрінде бөліп алады. Реакция теңдеуі:
Са3(РО4)2+ 3SiО2 + 5С = ... 5CО↑ + ... ... ... ... ... темен) және тотықсыздандырғыш қасиет көрсетеді. Тотыксыздандырғыш ретінде оттекпен және белсенді бейметалдармен реакцияға түседі.
* ... ... ... ... ... Фосформеталдарменфосфидтертүзеәрекеттеседі:
Мырышфосфиді -- зиянкескемірушілерменкүресудеқолданылатынпрепарат.
1. Реакцияжағдайынабайланыстыфосфорхлормен (70°С) әрекеттесіп, фосфортрихлоридінРСІ3 және 300° С-тафосфорпентахлоридінРСІ5 түзеді:
2. Фосфорсутекпенәрекеттесіп, ... ... -- ... ... ... ... Шырпыныңбасынажанғышзаттар -- күкіртпенбертоллетүзыныңқоспасыжағылады. Қораптыңжақтауынақызылфосформеншыныүнтағыжелімменотырғызылады. Шырпыныңбасынқорапқаүйкегенде, қызылфосфорбер- толлетұзынаноталып, тезтүтанады
* 2Р + ЗСl2 = 2РСl3 ... ... ... 2Р + 3S = P2S3 ... ... ... ЗСа + 2Р = Са3Р2 металмен фосфид түзеді
Фосфор өзінің ... ... ... ... "жарық шығарғыш" деген мағынаны білдіреді) ауада оттекпен жарық шығара ... ... ... Осы ... жасап көрейік. Әуелі шыны қалпақшының тығыны зат жағатын темір қасықшаны өткізеді.Себебі фосфор жанғанда, ақ түтін будақтап, оның ... ... Ол ... ... үшін ... ... фосфорды спирт шамы жалынында қыздырып, жана бастағанда шыны қалпақшаға кіргізіп тығындайды. Сонда түзілген ... (V) ... ... ... ... суда ... Енді ... теңдеуін жазайық:
* 4Р + 5O2 = 2Р2O5 оттегімен ... ... ... фосфор сіріңке өндірісінде, пиротехникада және фосфор кышкылын алуға пайдаланылады. Фосфор ауыл- шаруашылык зиянкестерімен күресу үшін кажет улы ... алу үшін ... ақ және ... түрөзгерісі бар. Ақ фосфор химиялық белсенді болып келеді. Сондықтан ақ фосфорды қараңғыда су астында сақтайды. Ақ ... ... ... ... ... фосфор алынады. Қызыл фосфор сіріңке өндіруде, пиротехникада қолданылады. Фосфор жай және күрделі заттармен өрекеттеседі. ... ... ... қоры ... (Қаратау) және Ақтөбе (Шилісай) облыстарында бар. Фосфор ... және улы ... ... пайдаланылады. Ақ, қызыл фосфор Н3РО4 алуда, жанғыш қоспалар дайындау үшін қолданылады.
P+5HNО3конц = Н3РО4+5NО2↑ +Н2О
Фосфор қышқылы ... ... H3PO4, мол. м. 97,995; ... ... ... ... нм, b=0,4831 нм, ... нм, =95,31°); ауада жайылады; балқу темп. 42,5°С; тығ. 1,88 г/см3; ΔH0обр.-1283 кДж/моль; Балқыған күйде ... ... ... қою ... ... -121 0C-та шынытәріздес масса түзеді. Фосфор қышқылы суда кез келген қатынаста араласады. Сұйытылған сулы ... ... дәмі ... Фосфор (V) оксидін суда еріту арқылы
Р2О5 + ЗН2О = 2Н3РО4
Фосфоритке ... ... ... ету ... + ... = 2Н3РО4+ 3CaSО4
Фосфор қышқылы үш түрлі тұз түзеді: NaH2PО4 - натрий дигидрофосфаты; Na2HPО4 - натрий гидрофосфаты; Na3PО4 - ... ... ... Na, Ктұздары - ортофосфаттары, гидро- және дигидрофосфаттары суда ... ... ... ... ... тотықтырғыш қасиет көрсетпейді, қышқылдарға тән барлық реакцияларға түседі.
1) активті металдармен сутек бөле әрекеттеседі:
2Н3РО4 + ЗСа = Са3(РО4)2+ ЗН2↑
2) негіздік оксидтермен тұз бен су ... + 3MgO = ... ... ... тұз бен су түзе әрекеттеседі:
Н3РО4 + 3NaOH = Na3PО4 + ... ... ... тұздарымен әрекеттеседі;
2H3PО4 + 3Na2S = 2Na3PО4 + 3H2S↑
жаңа тұз және жаңа қышқыл түзеді.
Фосфор қышқылының қалдығына (РО4[3-]) ... ... ... үшін ... ионы (Ag[+]) қолданылады.
Н3РО4+ 3AgNО3 = Ag3PО4↓+ 3HNО3
(РО4[3-]+ ... ... ... ... тірі ... өмір ... ... органикалық фосфорлы қосылыстар күйінде көптеп кездеседі (АТФ; глюжкозофосфат).
Мышьяк. Жаратылыста кейде ғана бос күйде, ... ... ... ... ... ... ... көбіне мышьякты колчеданнан FeAsS алады, колчеданды қыздырғанда ол айырылып: FeAsS = FeS + As. Мышьяк ұшқыш болғандықтан, оны буын ... ... ... тағы тазалау үшін рафинациялайды.
Физикалыққасиеттері. Кристалдық мышьяк қара сұр түсті, ... ... ... ... салмағы 5,73; және мышьякты сутекті айырғанда бөлініп шығатын аморфты қара мышьяк болады. Мышьяк суда ... ... өте ... ал ... өте тез ... ... ... As2O3 айналады, осы сияқты қыздырғанда басқа да көп элементпен қосылып, қосылыстарында үш және бес валенттік көрсетеді.
Мышьяктың өзі де, ... да ... у. ... жеке ... көп қолданылмайды. Кейбір құймаларға оларға қаттылық және коррозияға тұрақтылық қасиет беру үшін қосылады. Мышьяктың қосылыстары тірі организмге физиологиялық күшті әсер ... ... көп ... ... медицинада көп заманнан дәрі есебінде тұтыылады, ауыл шаруашылығында зиянды жәндіктерді қыру үшін қолданады.
АрсинAsH3. Мышьяктың қандай болмасын қосылысын, сутекпен бөлініп шығу ... ... ... ... ... сұйытылған қышқылдармен арсенидтерге әсер ету нәтижесінде түзіледі.
Mg3As2+6HCl=3MgCl2+2AsH3.
Арсин түссіз, өте улы сарымсақ иісті газ, өте тұрақсыз, қыздырса оңай ... ... және ... қара ... ... ... оңай ... оңай айырылатындық қасиетін, мышьякты іздегенде бірдеңеге аралас жүрген, азғантай да мышьякты табу үшін пайдаланады. Аммиак сияқты емес, ... су ... алып ... суда ерігіштігі де анағұрлым нашар, ауада мынадай реакция бойынша жанады:
2AsH3 + 3O2 = As2O3+3H2O.
Оттекті қосылыстары. Мышьяк екі оксид түзеді - ... ... As2O3 және ... ... As2O5, ... сәйкес екі қышқылы және олардың тұздары бар: мышьякты қышқыл H3AsO3 және мышьяк қышқылы H3AsO4. Мышьяк жанғанда димышьяк триоксиді, бұл ақ ... ... зат. Суда еруі ... ... ... гидроксид түзеді:
As2O3+3H2O2As(OH)32H3AsO3.
Мышьякты қышқыл - өте әлсіз қышқыл. Тұздары арсениттер ... ... ... ... не ... ... азот қышқылы сияқты күшті тотықтырғышпен тотықтырғанда мышьяк ... ... ... (Stіbіum), Sb - элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы химялық ... ... ... 51, ... массасы 121,75. Шығыс елдерінде бұдан 3000 жыл ... ыдыс ... ... ... ... XIX ғасырда сүрме жылтырының ұнтағын әйелдер қасын бояуға пайдаланған. Сүрменің алу жолын және қасиеттерін алғаш сипаттап жазған ... ... (1604) ... 1789 ж. ... ... ... ... атпен химиялық элементтер тізіміне енгізді.
Табиғатта таралуы. Табиғатта тұрақты 2 изотопы 121Sb(57,25%), 123Sb(42,75%) бар. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 10 - 5%. 27 ... ... ең ... ... бертьерит, лингвистонит, т.б.
Физикалық қасиеттері. Сүрменің үш аморфты және ... түрі бар. Ең ... ... ... басқалары төменгі температурада қалыпты сүрмеге айналады. Қалыпты сүрменің кристалдық торы гексагоналды, күмістей ақ металл; тығыздығы 6,61 - 6,73 ... ... t 630,5 оС, ... t 1635 - 1645 ... ... ... ... - 3, +3, +5, химиялық активтігі нашар. Ауада тотықпайды, температура 630 [о]С-тан жоғарылағанда жанып, Sb2O3 түзеді. Фтордан басқа ... ... ... ... ... ... әрекеттеседі. Сұйытылған минералды қышқылдар мен суға тұрақты. Қыздырғанда концентрлі HCl, H2SO4, HNO3-терде еріп, ерігіштігі ... ... ... ... металдармен қосылып, антимонидтер береді.
Алынуы. Сүрмені сульфидті кентастарды күйдіргеннен қалған өнімдерді немесе тотыққан кентастарды тотықсыздандыру арқылы ... ... ... ... ... таза ... және антимониттері жартылай өткізгіш ретінде қолданылады.
Висмут. Жаратылыста дербес күйде, көбіне қосылыс - висмут ... Bi2O3, ... ... Bi2S3 ... кездеседі. Висмуттың қасиеттерінде металдық қасиет өте асым, ол оның периодтық системадағы орнына, яғни бейметалдардың тобында болғанымен, бұл 7 не 6 ... емес 5 ... әрі оның ең ... ... болғандығына тура келетін қасиет. Дербес күйде висмут ... ... ақ ... жылтыр, бірақ морт металл. Висмуттың балқуы оңай (45-47C), құймалар жасай үшін қолданылады.
Висмуттың қосылыстарынан мыналарды келтіруге болады. Висмутсутек BiH3 - өте ... ... мен ... Висмуттың төрт оксиді бар BiO, Bi2O3, Bi2O4, Bi2O5. Висмутты ауада қатты қыздырса Bi2O3 висмут ... ... ... тек қана ... қасиеті бар, қышқылдарда ғана ериді, ал Bi2O5 әлсіз қышқылдық қасиеті бар оксид. Висмут гидроксиді Bi(OH)3 ынадай реакциямен алынады:
Bi(NO3)3+3NaOH=↓Bi(OH)3+3NaNO3.
Висмут тұздарының көпшілігі суда ... оңай ... ... тұз не ... (BiO) ... түзеді. Мысалы:
Bi(NO3)3+2H2OBi(OH)2NO3+2HNO3
BiCl3+2H2OBi(OH)2Cl+2HCl
Bi(OH)2Cl=BiOCl+H2O.
14. Азот қышқылы: қасиеттері, алынуы және қолданылуы.
Азот қышқылы, HNO3 -- тұншықтырғыш, иісі бар, ... ... зат. Таза ... ... 1,51 ... Ол -- 42oС-та мөлдір кристалға айналып қатады. Ауада су буымен майда ... ... ... ... ең ... ... ... оның сұйытылған ерітіндісінде HNO3 молекулалары түгел диссоциацияланған.
Азот қышқылы химиялық тұрақты зат ... ... ... әсерінен айырылып, су, оттек және азот диоксидін береді:
4HNO3=2H2O+4NO2+O2
Қышқыл неғұрлым концентрленген болса, соғұрлым ... ... ... оның ... ... ... негізгі сипаттаушы қасиет оныі айқын тотықтырғыштығы. Азот қышқылы өте күшті тотықтырғыштардың бірі. Бірқатар бейметалдар, азот ... ... ... қышқылына бірақ айналады, мысалы: күкірт - күкірт қышқылына, фосфор - фосфор қышқылына айналады.
Органикалық ... ... ... ... азот ... жанасқан кезде тотығудан бөлініп шығатын жылудың көптігінен тұтанып, жанып та кетеді, мысалы ағаш ұнтағы, скипидар, т.б.
Азот қышқылы басқа затты тотықтырғанда өзі ... ... ала ... сайын мына қосылыстарға не солардың туындыларына айнала алады:
+5 +4 +3 +2 +1 0 ... ... ... ... ... ... де ... формулаларының үстіне жазып көрсеткендей өзгереді.
Азот қышқылының қай дәрежеге дейін ... ол, бір ... оның сол ... концентрациясына, екінші жағынан тотығып жатқан тотықсыздандырғыштың активтігіне байланысты. ... ... ... ... ол ... оңай ... Концентрленген азот қышқыл әрдайым NO2 дейін ғана тотықсызданады, ал ... азот ... ... NO дейін тотықсыздандырғыш ретінде актив металдар, мысалы Fe, Zn, Mg болса N2O дейін де тотықсызданады. Қышқыл өте сұйытылған болса, ... NH3 ... ... ... ... ... ... азот қышқылымен азот аммоний тұзын NH4NO3 түзеді:
4Zn+10HNO3өте сұйық=4Zn(NO3)4+NH4NO3+3H2O
4Mg+10HNO3сұйық=4Mg(NO3)2+N2O+5H2O
3Cu+8HNO3сұйық=3Cu(NO3)2+2NO+4H2O
Cu+4HNO3конц=Cu(NO3)2+2NO2+2H2O
Азот ... ... ... бір ... ... ... болатын; кейбір металдар (темір, алюминий, т.б.) сұйық азот қышқылында жақсы ерігінмен, концентрленген салқын азот қышқылында ерімейді. Өйткені азот қышқылы бұл ... ... Оның ... металдың қышқылмен жанасқан беті бірден тотығып, түзілген оксид жұқа, қабыршақ түрінде металдың бетін қаптап қышқылдың одан әрі әрекетінен қорғайды, ... ... ... біріне бірі өте тығыз, әрі оксид молекуласының оттек дақ шеті, қышқылға жанасатын бет жағына орналасады.
Азот қышқылында ерімейді ... асыл ... азот ... (1 ... мен тұз ... (3 көлем) қоспасында "патша сұйығы" ериді.
HNO3+3HCl=Cl2+2H2O+NOCl.
Осы реакциялардан өлініп шыққан хлор алтынмен қосылып ... ... ... ... ... суда ... тұз, сондықтан алтын патша сұйығында еріген болып көрінеді:
Au+3HCl+HNO3=AuCl3+NO+2H2O
AuCl3+HCl=H[AuCl4]
Қолданылуы. Азот қышқылы азот қосылыстарының ішінде өте көп және әр ... ... ... ... зат. Азот қышқылы көп мөлшерде азот тыңайтқышқары және органикалық бояғыштар өндірісінде қолданылады. Химиялық өнеркәсіпте көп тотықтырғыш ретінде, сонымен қатар түтінсіз ... ... ... заттар жассауда қолданылады.
15. 4-топ элементтерінің (көміртек- қорғасын) химиясы: жай заттар мен ең маңызды қосылыстарының физикалық және химиялық ... ... ... және ... ... ... ... (не IV А) тобының бірінші элементі көміртек, екіншісі кремний, бұлардан кейін сыртқы электрон қауызы жағынан осылармен ұқсас, бірақ үлкен ... ... - ... ... және ... ... негізгі топтың элементтерінің сыртқы электрон саны төртеу болғандықтан бұлардың тотығу дәрежесі -4, +4-ке тең ... ... ол төрт ... өзі s2p2 ... ... ғана берсе, оң тотығу дәрежесі -2, ал s2р2-электрондарының бәрін ерсе, тотығу дәрежесі +4 болады.
Топ бойымен жоғарыдан ... (C-->Pb) ... ... ... ... ... электрон тартқыштығы, демек бейметалдық қасиеті кемиді, сонымен ... ... ... ... ... ... өседі.
Көміртек. Көміртек өте көп тараған элементтер қатарына жатпайды, бірақ оның маңызы ... ... оның ... ... ... ... ... табылады.
Табиғатта таралуы. Көміртек бос күйінде алмаз, графит, карбин деп аталатын аллотропиялық күйлерінде ... ... ... ... ... :: MgCО3 - доломит, СаСО3 - мәрмәр, MgCО3 - магнезит). Байланысқан ... ... ... ... ... ... Бос ... көміртек улы емес, ал оның қосылыстары CO - иіс газы, ССl4 - төрт хлорлы көміртек, CS3 -- ... ... улы ... ... ... ... әр ... сипатталады. Аллотропия дегеніміз - химиялық қасиеттері бірдей, алайда физикалық қасиеттері әр ... түрі де ... ... ... Көміртегінде аллотропия қасиеті бар. Көміртегінің әр түрлі түрлері көміртегі аллотроптары деп аталады.Олар не ... не ... ... ... ... мен ... кристалл аллотроптарға жатса, көмір, кокс, ағаш көмір, қара күйе, көміртегі газы және мұнай коксы аморфты аллотроптарға жатады.
Физикалық қасиеттері. Алмаз ең ... зат, ... ... ... сұр ... ... зат. ... 2000°С-да, төменгі қысымдакарбинге айналады. Жаңадан алынған фуллерен деген түрі де бар, ол футбол добы сияқты құрылысты болады. Көміртектің бұл түр ... ... ... ... ... Оны ағаш ... тас көмірді ауа қатысынсыз құрғақ айдау арқылы алады. Сонда алынған көмірде өз бетіне газдарды, сұйықтарды сіңіретін қасиет (адсорбция) ... ... ... ... ... ... ... органикалық заттардың көмірленуі нәтижесінде түзіледі.
Химиялық қасиеттері. Көміртек көптеген жай заттармен оңай ... Жану ... 2С + О2 = ... С + О2 = ... ... әрекеттескенде көміртек тек жарықсәулесінің әсерінен төрт хлорлы көміртек түзіледі:
С + 2Cl2= CCl4 ... ... өрт ... ... ... әрекеттесіл карбидтер түзеді:
2С + Са = СаС2 (бұдан ацетилен алынады)
4) Күкіртпен күкіртті көміртек түзеді:
С + 2S = CS2 ... ... ... метан түзіледі:
С + 2Н2-->СН4 (отын - ол табиғи газдың негізгі құрам белігі)
Көміртектің күрделі заттармен әрекеттесуі: 1) Сумен ... ... ... (су ... ... + Н2О = CO + Н2 (су газы - ... отын)
Алынған газдардың екеуі жанғыш болғандықтан жылу көбірек белінеді. Сондықтан көмірді жаққанда сулау қажет.
2) Концентрлі күкірт және азот ... ... ... + ... С+ 2H2SО4(конц) = СО2+2SO2+2Н2O
Қолданылуы. Алмаз - бұрғылар жасау үшін, қырланған алмаздан бриллиант, ... зат ... - ... ... ... дайындауда.
Кокс (C) тотықсыздандырғыш ретінде металл өндіруде.
Активтелген көмірдің адсорбциялық қасиеті медицинада және газтұтқыштар (противогаз) әзірлеуде қолданылады.
Көміртегі қосылыстарының пайдалануы. Көміртегі қосылыстары күнделікті ... әр ... ... ... ... ... мацлар, витаминдер және протеиндер секілді түрлі тамақ өнідері көміртегі қосылыстарынан тұрады. ... ... ... май, ... және ... мата, жүн мата, жібек ,зығыр, вискоза және нейлон секілді тоқыма өндіріс заттарының ... да ... ... кездеседі. Көміртегі қосылыстары ағаш, көмір, алкоголь және жанармай секілді жағармайлардың да құрамында болады.Көміртегі қосылыстарын пайдаланатын басқа заттарға ... мен ... ... бояулар, әтір сулар, улы заттар, жарылғыш заттар мен газдар жатады.
Кремний, Sі - элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы элемент. ... 3 ... - 28Sі, 29Sі және 30Sі бар. Жер ... мөлшері 29,5%. Табиғатта оттектен кейінгі көп тараған элемент.
Физикалық қасиеті. Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, ... 2,32 ... ... t 1420С, ... t ... ... ... Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза ... төрт ... ... мырыш буымен тотықсыздандыру арқылы алынады. Қыздырғанда сутектен басқа кез келген ... ... ... ... ... инертті. Таза кремний темір, мыс, алюминий, қорғасын қорытпаларында қолданылады. Ол ... ... ... төзімді, мықты,электрлік және магниттік қасиеттерін арттырады. Кремний тау хрусталі немесе кварц (Si02) ... ... ол (Si) қиын ... ... ... бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы алмаздан ... ... ... ... ... ... реакцияға түсуі оңай зат.
Химиялық қасиеті. Жай заттармен:
* Si + 02 = Si02 (кремний оксиді)
* Si + 2F2= SiF4 ... ... Si + C = SiC ... Si + 2Mg = Mg2Si ... силициді)
Күрделі заттармен:
Сілтінің ерітіндісімен қыздырғанда әрекеттеседі. Si + 2NaOH + Н20 = Na2Si03 + 2Н2↑
Қолданылуы
* Техникада шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады.
* Si - ... ... ... ретінде қолданылады.
* SiC карборунд - бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, стоматологиялық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға тезімді заттар алады.
Алынуы
* зертханада Si02+ 2Mg = Si + ... ... Si02 + 2C = Si + ... ... ... ... оксиді. Кремний оксиді - құм Si02, 0 = Si = О силикагель Si02 - балқу температурасы жоғары, электр ... ... зат. ... ... ... ... т. б. күйінде табиғатта кең таралған. Құм суда ерімейді, бірақ қыздырғанда сілтімен және содамен қышқылдық ... ... ... Si02+ 2NaOH = Na2Si03 + ... Si02+ Na2CO3 = Na2Si03+ C02 ↑
* Si02 + 4HF--> SiF4 + 2H20 (шыныға өрнек салуда жүретін реакция).
Кремний ... ... - ... ... H4Si04 - ... ... ... қышқылы іркілдек (коллоид) күйінде болады.
Алынуы: Тұзынан күшті қышқылмен бөліп алуға болады.
Na2Si03 + H2S04 (конц.) = H2Si03 ↓+ ... - екі ... ... ... ... ... ... тұздары силикаттар деп аталады.
NaHSiO3- натрий гидросиликаты
Na2Si03 - натрий силикаты
Na2Si03 + H20 + 2C02 = 2NaHC03 + H2Si03 ↓ ақ ... ... ... ... ... ... да ... қышкыл.
Н2Si03 оңай айырылады.
H2Si03 = Н20 + Si02
Na2Si03, K2Si03 - ... ... ... ... шыны деп ... ... ... қолданылады.
Германий, Ge - элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 32, ... ... 72,59. 1871 ж. орыс ... ... ... элементтердің периодтық жүйесіне сүйеніп, германийдің (латынша Germanіum) табиғатта бар екенін (экасилиций деп атаған) болжаған, кейін 1886 ж. ... ... ... ... аргиродит минералы құрамын химиялық талдау арқылы бұл элементті тауып, атын туған елі германия құрметіне ... ... ... ... - морт сынғыш, күміс түсті кристалл зат, тығыздығы 5,35 г/см3, ... ... ... ... ... 28500С. 5 изотопы бар. Табиғатта жеке күйде кездеспейді. Оның негізгі минералдары: германит, аргиродит, рениерит, плюмбогерманит. ... өз ... және ... ... ... көмірлерді жағу процесінде алуға болады. Ол үшін құрамында германий бар шикізаттарды әр түрлі жолдармен концентратқа айналдырады. ... ... ... - өте ... элемент, қыздырса ауада қос тотық қабыршағымен қапталады, галогендермен, күкіртпен әрекеттеседі. Су, сілті, қышқылмен әрекеттеспейді, тек азот қышқылы оны тотықтырып ... ... (GeO2) ... ... ... ... радио, электр техникасында кең қолданылады, сондай-ақ арнаулы құймалар жасауда пайдаланылады. Таза германий монокристалл ... ... ... (латынша Stannum), Sn - элементтердің ... ... ... ... ... ... нөмірі 50, атомдық массасы 118,69. Қалайы күміс түсті ақ, жұмсақ, иілгіш металл. Балқу t 231,91°С, қайнау t ... ... ... ... 112, 114 - 120, 122, 124 болатын 10 тұрақты изотопы бар. ... ... ... ... ... ... Жер ... салмақ мөлшері 8.10-3%. Қалайы қоршаған орта температурасына байланысты үш түрлі кристалдық модификацияда (түр ... ... ... ... ... - ... 5,846 г/см3 болатын α - Sn (сұр қалайы);
* тетрагональдік (173°С-қа дейін) - тығыздығы 7,295 ... - Sn (ақ ... ... ... дейін) - тығыздығы 6,52 - 6,56 г/см[3] γ - ... ... ... ... кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны ... ... ... ... ... ... ... алады: SnO2+C=Sn+CO2. Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі күкірт және азот ... тез ... ... ... құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе қалайының, мыспен құймасы - қола ... мен ... және ... ... ... ... ... Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан оны кей жағдайларда темір ... ... ... Ол деп ... Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ ... ... ... Ақ ... ... ... жасалады.
Қорғасын (лат.Plumbum), Pb - элементтердің периодты жүйесінің IV-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың ... ... ... 82, атом ... 207, 2.
Қорғасын өте ерте заманнан белгілі, одан жасалған тиын ақша, медальондар ертедегі Египет қазбаларынан көп ... Жер ... ... 1.6 07 %, ол жеке ... ... Ең маңызды кені- галенит- қорғасын жылтыры PbS; Қазақстандағы кендері Оңтүстік және Шығыс Қазақстанда және Қарағанды облысында. Қорғасын бос ... ... ... ... және ауыр ... оңай ... ... өндіру үшін, оның рудасын алдымен байытады, одан шыққан концентратта 40-78% қорғасын болады. Концентраттағы қорғасын көбіне полиметаллургия ... ... ... пен техникада кең пайдаланылатын түсті металл. Ол атмосферада коррозия және ... ... ... болғандықтан, химиялык аппапатуралар (әсіресе, күкірт қышқылы өндірісінде) және кабель, оқ, бытыра ... ... ... ... ... кең қолданады.
16. Металдардың жалпы физикалық және химиялық қасиеттері. Металдық байланыс.
--------------------------------------------------------------------------------
Барлық химиялық элементтердің ... көбі ... ... ... сол ... жоғарғы бұрышынан оң жақтағы төменгі бұрышына қарай, Ве, Аl, Ge, Po ... ... ... ... ... үшбұрышта (және 8-топта) металдар болады. Табиғатта металдар көбіне түрлі қосылыстар ... ... ... бос, еш ... ... ... ... Ондай жеке кездесетін түрін сап метал дейді, ол-платина, алтын, күміс, мыс, қалайы, сынап сияқты металдар.
Кейбір металдар
Сілтілік металдар:ЛитийНатрийКалийРубидийЦезийФранций
Сітілік-жер металдар:МагнийКальцийСтронцийБарийРадий
Амфотерлі ... ... ... кені болып саналатын қосылыстар көбіне оксидтер, сульфидтер, және түрлі тұздар.
А) Оксид кендері - ... ... тас Fe2O3, ... ... тас FeO·Fe2O3, боксит Al2O3·2H2O, пиролюзит MnO2 және т.б. б ) сульфид кендері жер қыртысында біраз ... ... ... ... - мыс колчеданы CuFeS2, темір ... ... - ... ZnS, ... Ag2S, сыр HgS және т.б. в) ... ... әсіресе, периодтық жүйенің I, II - негізгі топтарындағы металдар және сирек ... ... ... ... тұздар түрінде кездеседі. Ол тұздардың химиялық құрамына қарай химиялық атымен қатар минералдық аты бар. Айталық, галогенидтер- карналит ... ... ... ... KCl, флюорит CaF2, бишофит MgCl2·6H2O.
Металдардың физикалық қасиеттері. Металдардың сипаттаушы қасиеттерінің бастылары - ... ... және ... ... бұл қасиетін электртехникада, қыздырғыш, суытқыш аспаптар жасауда кеңінен қолданылады. электр және жылуөткізгіштік те пропорциялы, бір бағытта өзгереді. ... да, ... ... да ... ... ... - ... мыс, алтын және алюминий.
Кейбір металдардың электр және жылуөткізгіштігі
металдар
Ag
Cu
Au
Al
W
Fe
Pt
Bi
электрөткізгіштік
59
56,9
39,6
36,1
17,5
9,8
9,7
0,8
жылуөткізгіштік
48,8
46,2
35,3
26
19,2
9,5
8,3
1,0
Кейбір металдар абсолюттік нөл температурасына жуық суығанда, асқынөткізгіштік қасиет көрсетеді. Бұл қасиет ... ... ... туа ... белгілі бір кризистік температурада бірден пайда болатын құбылыс. Бұл кезде металдар электр тогының өтуіне ешбір кедергі келтірмей, іс ... ... ... кез ... мөлшерлі токты өткізіп жіберіп отырады.
Металдардың барлығы жалтырайды, ол түскен сәуленің ... ... ... тек ... ... күйінде жалтырайды. Өте жалтырауығы күміс, одан кейін палладий. Бұлардың осы қасиеттерін айна жасауда ... ... ... ... ... ... де ішкі құрылымымен байланысты. Сырттан механикалық әсер ... ион ... ... жерлерінде ығысып, сәл ауысады. Пластикалылығы жағынан алтын бірінші орынды иеленеді. Сурьма мен висмут морт ... Бұл ... ... ... ... іс ... пайдаланғанда керекті бірнеше қасиеттері бар, ол-балқығыштық, қаттылық, меншікті салмағы.
Кейбір металдардың балқу температуралары
металдар
W
Os
Ir
Pt
Tб,oC
3370
2700
2440
1800
металдар
Cu
Al
Zn
Sn
Tқ, oC
1083
659
419
232
Әдетте ... ... ... ... кем ... оңай ... ... жоғары болса қиын балқитындар деп бөледі. Металдардың сынаптан ... ... ... ... ...
металдар
Cr
Ir
Sn
К
қаттылығы
9
6,5
2
0,5
Меншікті салмағы жағынан металдардың айырмашылығы үлкен- жер бетінде белгілі қатты заттардың ең ауыры осмий, ең жеңілі литий, екеуі де ... ... бірі 40 есе ... ... ... ... 5-ке тең меншікті салмақ шекаралық меншікті салмақ деп алынадыү
металдар
Os
Hg
Pb
Cu
d
22,5
13,6
11,3
8,9
металдар
V
Ca
Na
Li
d
5,9
1,5
1
0,5
Металдардың химиялық қасиеттері
Өздерінің химиялық қасиеттері бойынша барлық металдар тотықсыздандырғыш болып ... олар ... ... ... ... оңай береді, оң зарядталған иондарға өтеді, яғни тотығады. Сулы ерітіндідегі химиялық реакциядада металдың тотықсыздандыру белсенділігін металдардың электрохимиялық кернеу ... орны ... ... ... ... ... тобында сол жаққа жақын орналасқан сайын ол анағұрлым күшті тотықсыздандырғыштық қасиетке ие болады. Ең ... ... - ... ... алтын-ең әлсізі, және керісінше, алтын(III) ионы ең күшті тотықтырғыш, литий (I) - ең ... ... ... Мe o - né-->Me n+
Металдардың электрохимиялық кернеу қатары
Li Cs K Ba Ca Na Mg Al Zn Fe Co Ni Sn Pb H2 Cu Ag Hg Pt Au ... ... ... --> ... ... ... ... алғыштығы --> ... ... ... --> ...
* ... ... ... Оттекпен 2Mg + O2 = 2MgO
* Күкіртпен Hg + S = HgS
* Галогендермен Ni + Cl2 (to) = ... ... 3Ca + N2 (to) = ... ... 3Ca + 2P (to) = ... ... (тек ... және сілтілік жер металдар реакцияласады) 2Li + H2 = ... + H2 = ... ... қышқылдармен реакциясы
* Металдардың электрохимиялық кернеу қатарында Н дейін тұрған металдар қышқылдарды сутекке ... ... + 2HCl = MgCl2 + ... + 6HCl = 2AlCl3 + ... ... келген концентрациядағы азот қышқылымен және концентрлі күкірт қышқылымен металдармен ... ... ... ... ... ... төмен
Al дейін
Al - ден Pb дейін
Pb кейін
Конц. H2SO4
H2S
S (или SO2)
SO2
Сұй.HNO3
NH4NO3
NO
NO
Конц.HNO3
N2O
NO2
NO2
Zn + 2H2SO4(k) --> ZnSO4 + SO2 + ... + ... -->4 ZnSO4 +H2S + ... + ... -->3 ZnSO4 +S + ... + ... -->CuSO4 +SO2 + 2H20
10HNO3 + 4Mg --> ... +NH4NO3 + ... Cu --> Cu(NO3)2 + 2NO2 + ... ... ... ...
* Активті (сілтілік және сілтілік жер металдар) еритін негіз бен ... ... + 2H20--> 2NaOH + ... + 2H20--> Ca(OH)2 + H2
* ... ... металдар қыздыру кезінде оксидке дейін сумен тотығады:
Zn + 2H20 (t)--> ZnO + H2
* ... ... (Au, Ag, Pt) - ...
* ... ... металдармен активтілігі төмен металдардың тұз ерітінділерінен ығыстырылып шығарылуы:
Сu + HgCl2 --> Hg + ... + CuSO4 --> Cu + FeSO4 ... ... ... ... химиялық қасиетінің бірі-коррозия. Яғни, сумен әрекеттесу және ондағы еріген оттектің ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, еріген CO2 және SO2 газдарының болуына байланысты, қышқылдық орта пайда болып, H+ катиондары H2 сутек түрінде активті ... ... ... ... төтеп беру активтілігі жоғарылау металмен жабындылау немесе олардың балқуы кезінде қол жеткізіледі. Мысалы, темірді хроммен қаптау немесе темірдің ... ... ... ... ... ...
Металдық байланыс туралы түсінік. Иондық байланыс түзілуі кез келген атомдарға тән емес, тек ... ... ... атомдардың арасында пайда болады: а) байланысқа түсетін атом электрон беріп, оң зарядты ионға (катионға) айналу керек; б) атом ... ... ... ... ... ионға (анионға) айналу қажет.
типті атомдар оң ... ... ... ... ... ... ... бергеніне байланысты;
типті атомдар электртерістікті деп атайды, заряды түзілген иондардың теріс зарядына тең. Демек, екі атомдардың ... ... өте көп ... ғана иондық химиялық байланыс түзілуі мүмкін. Мұндай жағдайда атом электронды басқа атомға бере алады:
Кп[+ ... ... ... екі ион ... ... ... қарсы зарядталған иондардың өзара электростатикалық күшпен тартылуы негізінде химиялық байланыс түзіледі.
17. Металдардың табиғатта болу түрлері, оларды алудың негізгі ... ... ... ... ... ... ... 4/5-нен көбі металдар. Менделеев кестесін сол жақтағы жоғарғы бұрышынан оң ... ... ... ... Ве, Аl, Ge, Po ... ... ... бөлсек, астыңғы үшбұрышта (және 8-топта) металдар болады. Табиғатта металдар көбіне түрлі қосылыстар түрінде кездеседі, кейбіреулері бос, еш затпен қосылыспаған ... ... ... жеке ... түрін сап метал дейді, ол-платина, алтын, күміс, мыс, ... ... ... металдар.
Металдардың кені болып саналатын қосылыстар көбіне оксидтер, сульфидтер, және түрлі ... ... ... - ... ... тас Fe2O3, ... темір тас FeO·Fe2O3, боксит Al2O3·2H2O, пиролюзит MnO2 және т.б. б ) ... ... жер ... ... ... жатады, мысалы колчедандар - мыс колчеданы CuFeS2, темір колчеданыFeS2, алдауыштар - ... ZnS, ... Ag2S, сыр HgS және т.б. в) ... ... ... ... ... I, II - негізгі топтарындағы металдар және сирек металдардығ біразы жаратылыста көбінесе тұздар түрінде кездеседі. Ол ... ... ... ... ... ... ... минералдық аты бар. Айталық, галогенидтер- карналит KCl·MgCl2·6H2O, сильвинит KCl·NaCl, сильвин KCl, флюорит CaF2, ... ... ... адам ... ... 5мың жыл ... ... бастаған. Металл қоры жағынан, оны өндіруде ҚР ... ... зор. ... ... ... ... ... еліміздің гауһар қоры, әлем бойынша хром мен ванадийден 1ші орынды, ал ... мыс, ... ... ... ... ... ТМД елдерінде 1ші орында иеленеді.
Кен құрамындағы металды шығаратын ... ... ... деп ... ... заман металлургиясының теориялық және практикалық негіздерін ... ... ... ... ... үлкен үлес қосты.
Кендегі металды шығарып алудан бұрын көп ... ол ... ... ... ... ... керекті бөлігімен қатар, саз, әктас секілді қажетсіз бөліктері болады. Кенді сол керекті бөлімін бос жыныстан бөліп ... ... ... деп ... ... байытудың қарапайым түрлерінен басқа флотация көп қолданылады. ... ... ... оның ... - кен мен бос ... ... ... қасиеттерінің әртүрлі болуында.
Кен ішіндегі металды алу әдісі - оның химиялық құрамына байланысты. Оксид кендерін тотықсыздандырып ... ... ... ... ... ... ... көміртек қолданылады, мысалы
SnO2 + 2C = Sn + 2CO
Fe2O3 + 3C = 2Fe + ... ... ... ... бос ... ... ... үшін шикі құрамға флюс, немесе балқытқыш араластырады. Бос жыныспен флюс реакцияласып, оңай балқитын қосылыстар - кож ... Кож ... ... ... ... ... ... үстінде болады, оны пештің арнаулы аузынан бөлек ағызып алады. Кейбір қиын ... ... ... ... ретінде алюминий қолданады, себебі алюминий тотыққанда өте көп мөлшерде жылу бөлінеді (1 моль AL2O3 ... 1.6*10 33кДж ), бұл ... ... ... өткізсе, 3500оС дейін қызу береді. Бұл әдісті алюминотерапия ... ... ... Хром, марганец, молибден және т.б. қиын балқитын металдар осы алюминотерапия арқылы ... + 2Al = Mo + ... ... және ... ... алу үшін тотықсыздандырғыш ретінде сутек қолданылады:
WO3 + 3H2 = W + 3H2O
Сульфид кендерін әуелі арнаулы ... ... ... ... жакет) күйдіріп, құрамындғы күкіртті де, металды да оксидке айналдырады:
2ZnS + 3 O2 = 2ZnO + 2SO2 ... + 3 O2 = 2Cu2O ... әрі, ... тотықсыздандырады.
Тұз кендеріндегі литий, натрий, калий, бериллий және т.б.сияқты металдарды, олардың тұздарын ... ... ... ... балқыған глиноземді Al2O3электролиздеп алады.
Тұздар құрамындағы металдар, оң зарядты ион түрінде болады. Электролиздегенде ол оң ... ... ... ... ... ... ... электрон қосып алып, бейтарап атомға айналып, балқыған тұздан бөлініп ... ... ... тек балқыған емес, ерігін тұздарға және мыс, никель және т.б. металды тазалауға (рафинация) қолданады.
Электролизден басқа әдістердің барлығы жоғары температурада ... ... ... ... деп ...
Кейбір кендерде керекті металдың аздығы соншалық, олар флотациямен де байымайды, ондай кендерге гидрометаллургия әдістерін қолданады. Оның мазмұны - ... өте ... ... реагенттермен (қышқыл, сілтілердің ерітінділері) әрекеттестіреді. Сонда ерітіндіге тұз түрінде көшкен металды көбінесе электролиздеу арқылы шығарып алады.
Металдарды тазалаудың әртүрлі ... бар. ... ... айдау мен қайта балқыту арқылы әртүрлі ұшқыштығына сай ... ... ... Ал, ... металдар төменгі температурада аса ұшқыш қосылыстар түзеді, оларды қатты қыздырса, ыдырап таза металл бөледі. Зоналап балқыту әдісі ... ... және ... ... ... ... негізделген. Өте жоғары қызуы бар зонадан әрлі-берлі баяу жылжып өтіп тұратын металдың таза кристалдары ортасына шоғырланып, қоспасы ... ... ... ... қайталаулардан кейін өте таза металл алынады. Олардың серпімділігі, иілгіштігі жоғары, электр, жылуөткізгіштігі артады.
18. ... қай ... ... қоры ... көп? Олар ... ... ... Олардан не өндіріліп жатыр? Оның тиімділігін қалай жоғарылатуға болады?
Қазақстанда аса маңызды минералдық шикізат түрлерінің бәрі дерлік бар. Еліміздің жер ... ... ... 105 ... оның ... мол қоры ... және 60-дан астамы өндіріледі. 6 мыңға жуық пайдалы қазбалар кен орындары ашылған. Энергетика және ... ... ... мамандарының мәліметтері бойынша (2007)республикада дүние жүзінде уран, хром, марганец қоры жөнінен - екінші орында, ... ... ... мыс, ... және ... ... - ... бестікте, ал мұнай, темір және қалайы қорынан - алғашқы он орынның біріне ие.
26.09.14 - ... ... ... уран ... арта түсті. Жыл соңына дейін 23 мың тонна өнім алынады деп ... деп ... ... басшылары.
Былтыр елімізде 22,5 мың тонна уран өндірілген болатын. Жыл сайын бұл көрсеткіштің өсіп келе ... да айта кету ... ... айларда Қазақстанның атом энергетикасы үшін алатын шикізатының көлемі 3 пайызға ... ... уран ... ... ... ... ... позициясын сақтап қалады.Ғалымдардың болжамынша, Қазақстан қойнауындағы уран көлемі 2 миллион тоннаны құрайды екен. Бұл ... қоры әлі 80-90 ... ... ... ... Қазатомпром болса тек шикізат өндірумен айналыспай, алдағы уақытта оны байытып, атом станциясы үшін ядролық отын ... ... ... отыр.Бүгінде Қазақстан ресейлік тараппен біріге отырып, Урал мұнай-химия комбинатының 25 пайыз акциясын сатып алған. ... ... енді ... ... ... ... бар. ... бойынша, жыл сайын Қазатомпром 6 мың тонна уранды өңдейтін болады. Бұл өз кезегінде әлемдік нарықтағы өңделген уранның алтыдан бір бөлігі. ... ... ... уран ... бойынша әлемдегі бірінші орында тұр.
Қазатомпром>> АҚ- ының уран кеніштерінің басым ... ... ... ... ... ... мен Мойынқұм-Шу аймағында, Каспий өңірі мен Маңғыстауда, Қызылорда облысындағы Шиелі, Жаңақорған аудандары жерлерінде орналасқан. Қазіргі уран алу технологиясы ... ... ... ... ашық ... ... ... ерекшеленеді. Қазіргі күні ұзын саны 21 ден ... ... ... уран ... негізінен жер астындағы кені бар жерді бұрғылау арқылы ұңғылар жасалынып, одан кейін кенді қабатқа күкірт қышқылын айдау арқылы кен ... Одан соң ... ... ... ... уран мен ... ... металлдар ерітіндісін жоғарыға арнаулы сораптармен сорып шығарылып, бұл ерітінділер арнаулы ыдыстарға құйылып, одан ... оны ... бөлу және ... ... ... Қазір көптеген кен орындарында байыту мен тазалауды ұйымдастыру үшін арнаулы технологиялық ... ... ... ... та ... Бұл әдісті алғаш рет Кеңес үкіметі кезінде, яғни 20 ғасырдың жетпісінші ... ... ... ... ... ... уран кенішінде қолданған. Бұл әдіс уран кендерін шахтылардан қазып алуға қарағанда әлдеқайда қауіпсіз, құмды - ... ... суды да ... әрі ... - ... жоғарғы радиоактивті кендермен және оны өндіру кезінде пайда болатын асқан зиянды радиоактивті шаңдармен тікелей байланысқа түспей, жердің ... ... ... ... басқару тетіктері арқылы процесстерді басқарып отырады. Одан кейінгі ең жауапты кезең, кені ерітіліп сорылынып алынған жер асты қабаттарындағы қышқылды ... ... ... ... жер ... ... ... өте күшті қышқылдар мен радиоактивті ерітінділер қалып қояды. Жер жыныстарында ... ... орта өте ... ... Оның ... түк ... сораптармен сорып алу әрине мүмкін емес. Сондықтанда бұл жынысты қабаттарға сілті (щелочь) немесе негіз ... ең ... ... ... әк суы ... ... ... тиіс. (Таулы жерлердегі жыныстар сілтілі болса, яғни онда табиғи известь шөгінділері басым болса, ... ... ... ... ... ... бермейтіндігі белгілі). Сонда ғана қышқылды орта бейтараптандырылып, бұл өз ... ... жер асты ... ... оң ... ... Және бұл іс-шаралар қышқылды ортамен табиғат пен қоршаған ортаның күресуін оңайлатады. Бұл көп ... ... ... арнаулы лабораториялар жер астындағы сұйықтықтардың рН - 6,5-8,5 ... ... ... болғасын ғана ураны алынып залалсыздандырылған бұл ұңғыларды жабуға рұқсат береді. Енді бұл ұңғыларға міндетті түрде қатты тұқымды ... ... ... ағаш ... ... әр бөрене арнаулы (тампонажды) цемент тығындармен бекітілуі тиіс. Себебі қышқылды, радио-активті ... ... ... ... ... Ал ағаш ... ... өте келе жер астындағы ауасыз қабаттарда өмір сүретін анаэробты бактериялардың әсерімен қатты жер ... ... ... радиоактивті сулар мен газдардың қоршаған ортаға таралмауына негіз болады.
19. Қандай бейорганикалық ... ... жиі ... ... ... ... қасиеттеріне негізделген?
Медицина мен фармацияда көптеген химиялық элементтерді бос күйінде де, бейорганикалық қосылыстар түрінде де ... Жай зат ... (Fe, Cu, Ni, Ag., Mn) ... ... медициналық құралдар, тісті протездеуде қолданады. Жай заттар ... (O2, O3, C,S) ... ... ... ... Көптеген бейорганикалық қосылыстар емдік заттар ретінде пайдаланылады, кейбіреулері фармокопиялық қабілетті болып келеді. Бейорганикалық заттар диагностикалық заттар ... ... ... ... тісті протездеу практикасында, фармацевтикалық технологияда қосымша заттар ретінде де қолданылады. ... ... ... ... және улы ... ... рөлін зерттеу профессионалды құзыретті жасаудың бастапқы негізі болып табылады.
Төменде кейбір бейорганикалық ... ... ... ... ... ... NaCl құрамында қан плазмасының негізгі компоненттерінің бірі болып табылады. Массалық үлесі 0,9% NaCl - ды ... ... ... ... үшін қолданады.
Хлорсутекті қышқыл ерітіндісі ішек-қарын жолы ... ... ... ... ... Тұз қышқылы ішекте және қарындағы бактерицидті функция қызметін атқарады. Сонымен ... Fe 3+ ... Fe 2+ -ға ... ... ... осылайша тамақпен бірге ағзаға түсетін темір иондары сіңірілуге қол жетімді болады, гемоглобин және басқа да биологиялық активті қосылыстардың түзілуіне ... ... ... ... ... ... Мысалы, натрий бромиді мен калий бромиді қозу және бас миындағы тежелулерді ... үшін ... ... ... және өкпе ... кезінде кеңінен қолданылады, тыныс алуы қиын науқастарға жәрдемдеседі (оттектік жастықтар, барокамеры,

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түтін ұстағыштар. Қолайсыз микроклимат және еңбек өнімділігі. Ғимараттағы қолайсыз микроклимат: ұжымдық қорғаныс немесе ауаны тазарту құралдары. Зиянды заттардың класстары және олардың таңбалануы.12 бет
Бейорганикалық байланыстырғыш заттар16 бет
8 – сынып оқушыларын химия пәнінің оқу-әдістемелік кешен арқылы оқыту72 бет
Ас қорыту10 бет
Бірімжанов Батырбек Ахметұлы4 бет
Бейорганикалық қосылыстардың негізгі кластары5 бет
Биогеохимиялық циклдердің классификациясы6 бет
Жасушалық теория8 бет
Клеткалардың химиялық құрамы7 бет
Клетканың химиялық құрамы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь