Төлен Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі, ұлттық құндылықтары

Зерттеудің өзектілігі. Төлен Әбдікұлы – қазақ әдебиетіне 60-70-жылдары келген жазушы. Жазушының шығармалары адамгершілікке, ізгілікке, мейірімге, еңбексүйгіштік сынды қасиеттерге арналған. Т.Әбдікұлы тұлғаның екіге бөлінуі сынды психологиялық мәселені де қозғаған. «Оң қол», «Парасат майданы», «Тозақ оттары жымыңдайды» атты шығармаларында тұлғаның екі ойда болуы, екі тұлғада өмір сүруі көрініс табады. Тұлғаның екіге жарылуы туралы жазылған шығармаларынан соң, автор біраз сынға да ұшыраған. Автордың «Әке», «Ақиқат» повестері мен «Қайырсыз жұма», «Бассүйек», «Жат перзент» сынды әңгімелеріндегі «жалғыздық» философиясының мәтіндегі көрінісі мен идеясы анықталады.
Автордың «тұлғаның екіге жарылуы» құбылысы 1970-жылдары жазылған «Оң қол» әңгімесінде көрініс тапты. Әңгіме жарыққа шыға салысымен сындарға ұшырап, бірақ кейіннен өзінің оң бағасын алды. Сол кезден бастап Төлен Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі, ұлттық құндылықтары зерттеліп, әдебиеттану ғылымының өзекті тақырыптарының біріне айнала бастады. Әсіресе, Төлен Әбдікұлы шығармаларындағы «тұлғаның екіге жарылуы» тақырыбы – ХХ ғасыр мен ХХІ ғасырдың басты зерттеу нысанына айналды. 2002 жылы шыққан «Парасат майданы» әңгімесі де «тұлғаның екіге жарылуы» тақырыбына ғалымдарды қайта айналдырып әкелді. «Парасат майданы» әңгімесі негізіндегі постмодернистік бағыт жайлы Амангелді Кеңшілікұлы, Мауленов Алмас сынды ғалымдар еңбек жазды. Бұл жұмыста Төлен Әбдікұлы шығармаларындағы автор-оқырман-көркем мәтін концепциясының негізінде талдау жасалынады. Төлен Әбдікұлы – қазіргі оқырман қауымның ұсыныс қамтамасыз етіп жүрген бірден бір жазушы. Халықтың сұранысындағы автордың жазу стилін, оқырманға ұсыну жолдарын, мәтінді құрастыру ерекшелігін ашып көрсету – бұл жұмыстың негізгі мақсаты. Автор және оның түрлері, баяндау түрі мен тәсілі, оқырманның автор мен мәтінге қояр талаптары сынды өзекті тақырыптар жұмыста зерттелген. Бұл жұмыста көркемдік әлем мен тұлға туралы сөз етілген.
Қазіргі таңда өзекті талқыланып жүрген жазушының өзіне тән ерекшеліктерін ашуымыздың өзі бұл тақырыптың өзекті тақырыптардың бірі екенін айқындауда. «Т.Әбдіков прозасындағы баяндау тәсілі мен стилі», «Т.Әбдікұлы шығармаларының мәтініндегі тілдік ізденістер», «Көркем шығармадағы автор табиғатына қатыстытеориялар», «Т.Әбдікұлының шығармаларындағы авторлық идеялардың көрінісі», «Автор-мәтін-оқырман», «Оқырман түрлері мен оқырман назары» деген тақырыптарға топтастырылған жұмыс нақты дәлелдермен бекітілген.
Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы. Төлен Әбдікұлы шығармаларын үштік концепциясы негізінде зерттеу барысында осыған дейін анық көріне бермеген жаңа дереккөздер пайда болды:
1 Абай өлеңдер жинағы. – Алматы: Казгослитиздата, 1961. – 681 б.
2 Әбдібек Ж. Көркем мәтін – қаламгер мен оқырман арасындағы шығармашылық байланыс. // Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы, 2012. №3(88). Б. 18-21
3 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2013. – 208 б.
4 Савельва В.В. Психоантропология и современная художественная литература. Художественная литература и проблемы антропологии. –Караганда, 2002. – С. 50
5 http://www.ru.wikipedia.org
6 Аймауытов Ж. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 558 б.
7 Литературный энциклопедический словарь. – Москва, 1987. – С. 500
8 Оразбек М. Көркем прозадағы шығармашылық тұлға мен авторлық позицияның арақатынасы. Ф.ғ.к. дисс. – Алматы, 2007. – 86 б.
9 Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы: Жалын, 1991. – 464 б.
10 Аверинцев С.С., Андреев М.Л., Гаспаров М.Л., Гринцер П.А., Михайлов А.В. Категории поэтики в смене литературных эпох. – Москва, 2000. – С. 55
11 Виноградов В.В. Теории художественной речи. – Москва: Высшая школа, 1971. – С. 240
12 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. – Москва: Искусство, 1986. – С. 441
13 Корман Б.О. Проблема автора в художественном творчестве Ф.М.Достоевского и типология русского реалистического романа. – Кемерова, 1981. – С. 174
14 Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 311 б.
15 Сыздықов К. Ұстаздық ұлағат. – Алматы: Шартарап, 2001. – 360 б.
16 Әбдікұлы Т. Оң қол. – Алматы: Атамұра, 2002. – 352 б.
17 Нұрпейісов Ә. Қаламгер дидары. – Алматы: Жалын, 2003. №1. Б. 24-39
18 http://www.abai.kz
19 Танабекова Т. Т.Әбдіковтің прозалық шығармашылығының жанрлық,тақырыптық және көркемдік ерекшелігі. Ф.ғ.к. дисс. – Алматы, 2010. – 90 б.
20 Әуезов М. 12 томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1958. 12 т. – 498 б .
21 Жұмалиев Қ. Стиль – өнер ерекшелігі. – Алматы: Жазушы,1966. – 228 б.
22 Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы. Автореферат. – Алматы, 1997. – 46 б.
23 Шалабаев Б. Көркем проза тілі. – Алматы: Білім,1994. – 128 б.
24 Есембеков Т. У. Көркем мәтінді талдау негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 96 б.
25 Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. – Алматы, 2001. – 220 б.
26 Әбдікұлы Т. Рухани кемелдену – адамның өзіне-өзі үңілуінен, өзімен-өзі күресуінен.// «Қазақ әдебиеті» газеті, 18 ақпан 2005. Б.4-5
27 Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. – Алматы: Дайк-пресс, 2009. – 160 б.
28 Жұмабаев М. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Ан-Арыс, 2009. – 320 б.
29 http://ushkin.kazjur.kz/
30 Хализев В.Е. Теория литературы. – Москва: Высшая школа, 1999. – С.289
31 Мейлах Б.С. Процесс творчества и художественное восприятие. Москва: Исскуство, 1985. – С. 318
32 Мауленов А.А. Т.Әбдіковтің «Парасат майданы» повесіндегі модернистік бағыттағы көркемдік ерекшеліктер. Қазақстанның ғылыми әлемі, 2010. №5(33). – Б. 54-57
33 Кенжегараев Н. Қазақ әдебиетіндегі автор мен тыңдаушы (ХҮ-ХҮІІІ ғасыр). Ф.ғ.к. жазылған диссертация. – Түркістан, 2007. – 90 б.
34 Ғабитов Т., Мүтәліпов Ж., Құлсариев А. Мәдениеттану. – Алматы: Рарирет,2004. – 416 б.
35 Толстой Л.И. Полное собрании сочинений. – Москва: Государственное издание художественной литературы, 1951. 30 т. – С. 608
36 http://ramazanuli.blogcn.com/
37 http://kalkamansarin.kz/
        
        КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Төлен Әбдікұлы - қазақ әдебиетіне 60-70-жылдары келген жазушы. Жазушының шығармалары адамгершілікке, ізгілікке, мейірімге, ... ... ... арналған. Т.Әбдікұлы тұлғаның екіге бөлінуі сынды психологиялық мәселені де ... , , атты ... ... екі ойда ... екі ... өмір ... көрініс табады. Тұлғаның екіге жарылуы туралы жазылған ... соң, ... ... ... да ... Автордың , повестері мен , , сынды әңгімелеріндегі ... ... ... мен ... ... ... 1970-жылдары жазылған әңгімесінде көрініс тапты. Әңгіме жарыққа шыға ... ... ... бірақ кейіннен өзінің оң бағасын алды. Сол кезден ... ... ... ... ... ... ұлттық құндылықтары зерттеліп, әдебиеттану ғылымының өзекті тақырыптарының біріне айнала бастады. Әсіресе, Төлен ... ... ... - ХХ ... мен ХХІ ғасырдың басты зерттеу нысанына айналды. 2002 жылы ... ... де ... ғалымдарды қайта айналдырып әкелді. әңгімесі негізіндегі постмодернистік бағыт жайлы Амангелді Кеңшілікұлы, Мауленов Алмас сынды ғалымдар ... ... Бұл ... ... Әбдікұлы шығармаларындағы автор-оқырман-көркем мәтін концепциясының негізінде талдау жасалынады. Төлен ... - ... ... ... ... ... етіп жүрген бірден бір жазушы. Халықтың сұранысындағы автордың жазу стилін, оқырманға ұсыну жолдарын, мәтінді құрастыру ... ашып ... - бұл ... ... мақсаты. Автор және оның түрлері, баяндау түрі мен тәсілі, оқырманның автор мен ... қояр ... ... ... ... ... ... Бұл жұмыста көркемдік әлем мен тұлға туралы сөз етілген. ... ... ... ... жүрген жазушының өзіне тән ерекшеліктерін ашуымыздың өзі бұл тақырыптың өзекті тақырыптардың бірі екенін айқындауда. , , , , , ... ... ... ... нақты дәлелдермен бекітілген.
Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы. Төлен Әбдікұлы шығармаларын ... ... ... ... ... осыған дейін анық көріне бермеген жаңа дереккөздер пайда болды:
* Т.Әбдікұлы ... ... ... ... ... қарастырған алғашқы еңбектердің бірі болғандықтан, жазушының суреткерлік шеберлігіне, өмір шындығын толыққанды көркем ... ... ... ұстанымдарына баса назар аударылды;
* автор шығармаларындағы ұғымының берілу жолдары
анықталды. Мәселен, , , сынды т.б. көптеген жалғыздық ұғымына қатысты ... ... ... зерттелді;
* автор мәтініндегі жаңаша айшықтау құралдары айқындалды. Тілімен
стиліндегі ерекшеліктер ... ... ... ... лебі ... ... ... автор мен мәтін, автор-мәтін-оқырман
тұрғысынан зерттелді;
* автор-мәтін-оқырман концепциясы негізінде Т.Әбдікұлының әдебиет
әлеміндегі орны айқындалды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы. Жұмыстың нәтижелерін ... жаңа ... ... мен ... ... мен ... мәтін мен оқырман, т.б.) қалыптастыруда пайдалануға болады. Автор мен оқырман, автор мен ... ... ... ... ... ... ... анықтауда көмек береді.
Зерттеудің мақсаты. Автор, оқырман, мәтін ұғымдарының ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты анықтама беру, Т.Әбдікұлының прозалық шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерін, қаламгердің стильдік белгілерін зерттеп, бүгінгі күн ... ... ... ... мақсатты орындау үшін дипломдық жұмыста мынадай басты міндеттерді шешу алға ...
* ... ... жиі ...
идеясының берілу жолдарын ашу;
* мәтіндегі баяндау тәсілі мен ... ... ... ... ойды ... ... шеберлігін көрсету;
* жазушының прозалық шығармалардағы өзіндік қолтаңбасын
айқындау;
* Т.Әбдікұлының авторлық табиғатын ашу;
* оқырманның ... ... ... ... ... мәтіннің толық зерттелуіне алғышарт жасау.
Зерттеу нысаны. Жұмыста Төлен Әбдікұлының шоқтығы биік , , , , , ... , , , , , ... ... ... алынды.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. концепциясы, негізінен, өз бастауын әлем әдебиетінен алады. Әлем әдебиеттанушыларынан М.М.Бахтин, В.Е.Хализев, В.В.Савельва, ... ... ... ... зерттеушілерінен Т.Есембеков, К.Жанұзақова, А.Байтұрсынұлы, Н.Кенжегараев, М.Оразбек, Т.Танабекова, Ж.Дәдебаев, Қ.Жұмалиев, Г.Пірәлиева ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері. Жұмыс ғылыми сипаттама әдісі негізінде жүзеге асты. Сондай-ақ, салыстыра отырып зерттеу, кешенді талдау, ... ... ... мен ... де ... ... Т.ӘБДІКҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АВТОР КОНЦЕПЦИЯСЫ
1.1 Көркем шығармадағы автор табиғатына қатысты теориялар
, - деп қазақтың ұлы ақыны Абай ... ... ... ... ... ... бір ауыз ... сыйдырып кеткені анық [1,114 б.]. Өлең - сөз ... бір ... Сөз ... - ... ... ... мен мазмұнды қамтитын өнер түрі болғандықтан, әр жазушы мен ақын бұл үлестен алып қалғысы келеді. Бұл дұрыс-ақ. Әдебиеті мен ... ... ... алға ... ... неғайбыл. Кез-келген оқиға шығармаға айналмаса, көзден таса қалып қалатынын қайтесін?! Шығарма көркем тілде жазылмаса, тағы да өз ... ... Бұл ... ... ... ... ... шарт емес, адамның әдемі дүниеге ғашықтығынан туған қажеттілік. Шығармалар жазылады, сонымен бірге зерттеуді қажет етеді. Осы ... ... ... әр ... ... Поэзияның поэтикалық ерекшелігі, прозаның көркемдік ерекшелігі және т.б. көркемдіктің, былайша айтқанда теория, тарих, сын аясында зерттеліп, сүбелі еңбектер ... ... ... ... әдебиетті зерттеуде көш ілгері жүрді. Ең алғаш әдебиетті ... ... ... ... ... атты ... ... теориясына қатысты негізді қалыптастырды. Көркем шығарма, оқырман, автор арасындағы байланыс алғашқы рет ... ... ... ... ... , ... , У.Эко , В.В.Молчанов , В.Г.Благова ... ... ... ... [2].
Автор мен қабылдаушы, автор-көркем шығарма-оқушы мәселелері кеңестік дәуірде КСРО Ғылым академиясының Әлем мәдениеті тарихы ... ... ... ... Көркем шығармашылықты кешенді зерттеу комиссиясы (төрағасы академик Б.С.Мейлах) тарапынан зерттеліп, ... ... ... өнер мен ... мәні мен ... ... ой ... Л.Н.Толстой, Г.В.Плеханов, ғалымдар А.Н.Веселовский, А.А.Потебня, В.В. Жирмунский, В.В.Виноградов, М.М.Бахтин, ... ... ... В.В.Прозоров, Ю.М.Лотман, А.М.Левидов, Д.С.Лихачев, А.Ф.Лосев, Ю.Я.Барабаш, М.Л.Гаспаров, Ю.Б.Борев, В.Е.Хализев, В.Агеев, Ю.И.Минералов, О.А.Кривцун, Л.А.Новиков, ... ... ... ... ... еңбектерінде, сондай-ақ КСРО Ғылым академиясының А.М.Горький атындағы Әлем әдебиеті институты жыл сайын жариялап отырған ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов, Х.Досмұхамедов, М.Әуезов, Е.Исмаилов, Қ.Жұмалиев, З.Ахметов, Ш.Елеукенов, Р.Сыздық, Қ.Өмірәлиев, В.В.Савельева, Т.Есембеков, Г.М.Мучник, В.Бадиков, А.С.Ісімақова сынды зерттеушілердің еңбектерінде ... ... мен ... оқырман, көркем мәтін мен шығарманың ұқсастығы мен ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз - өнер туындыларын дүниеге әкелуші тұлға болса, қаламгер - автор ... ... ... Ал енді көркем мәтін мен шығарманың ара жігін ажыратып көрейік. Ауыз шығарған сөз ... ... ... сөз ... бәрі - ... [3, 17 б.]. ... ... басталып, романға дейін жалғасатын өнімдер жатады. Көркем ... деп ... ... ... ... (образ, сюжет, композиция, мазмұн, пішін, идея, т.б.) сақтай отырып жазылған шығарма. Көркем шығармаға тек қана әдебиетке қатысты шығармаларды (поэзия мен ... ... ... ... ... жалпылама атау, көркем мәтін шығарманың құрамдас бөлігі екені айқындалды. Оқырманға келер болсақ, ол - ... ... ... ... ... ... ... арасындағы айырмашылықтар айырылып алынғандықтан соң, олардың арасындағы ... өз ... ... дамиды.
Қаламгер - туындыны дүниеге әкелуші болса, оқырман - оның өмір ... ... ... Ал ... ... ... ... мәтін ретінде қарастыратындықтан, мәтін - қаламгер мен оқырманның арасындағы көпір. В.В.Савельева: , - деп ... ... ... ... ... ... [4,18 б.].
Көркем шығарма қаламгердің өзіне негіз етіп ... өмір ... ... желісін, саяси ойларын бірден оқырманға жеткізбейді. Ол көптеген ақыл мен ... ... ... санасымен қорытылған нұсқасын алады. Сонымен бірге, оқырманға деген сыйлығын да өзіне сіңіреді. Шығарманың сыйлығы оқырманның оқиға арқылы өз жанын ... ... ... ... ... баяндау сырттай жақсы болып көрінсе де, автордың өтіп жатқан оқиғаларға, адам тағдырының ішкі жан ... ... ... ... ... салғысы келгені көрініп тұр. Көркемдік танымы биік деңгейдегі орыстың белгілі сыншысы В.Белинский А.С.Пушкин туралы ... ... , - ... [3,20 ... мен ... бастарының бірігетін ортасы, диалог құрып, ой алмасатын алаңы - ... ... ... Әрбір қаламгер оқырманның өз шығармасымен етене араласып, сіңісіп кеткенін ... Орыс ... ... , - ... ... ... жағы бары анық [5]. ... кез келген қаламгер шығарманы оқырманға арнап жазады. Өйткені, шығарманың мәңгілік болуы, автордың мәңгі өмір сүруі ... ... да ... ... ... Бұл жерде шығарманың өміршеңдігіне оқырманнан бөлек тақырып, өзектілік, оқырман ортасы, шығарма көтерген ... ... ... жағы да әсер ...
Көркем шығармада автордың оқырманға сыйлығы - . Қаламгер ... ... ... ... жасырын жатқан, айта алмаған ойларын жасырады. Мәтін астары біздің алашорда ... ... ... шығармаларында көп көрініс тапқан. Мәселен, көркем әңгіменің ... ... ... ... ... ... әңгімесі. Қаламгер оқырманға өнердің қоғамда алатын орнын, ақын, жазушының халық үшін атқаратын міндетін, халықтың тұрмысын аталмыш әңгіме арқылы жеткізді. Шығарманың ... ... ... ... ... ... ... шындығын, қазақ елінде болған ашаршылықтың ауыртпалығын, өлім, қайғы, зардап және т.б. өмір шындығына қатысты сөз етілген оқиғаларды танып, түсінуге ... ... ... ... ... ... ... тұлға арқылы жүзеге асты. Әңгімедегі жас әдебиетшіге түнгі елес ... ... ... түседі. Олар төңкерістен кейінгі әдебиеттің ахуалы туралы сөйлеседі "Төңкерістен бері қазақ ... ... ... ... өтпеді? Қазақ даласын көмірдей басып ақтар өтті. Қазақ даласында соғыс ... ... ... бәрі ... із қалдырды? Осыларды қайсың жаздың?" [6,425 б.]. Қаламгер көркемдік шеберлігімен қоғамның жағдайын ашпақшы болады. Кейіпкер өң мен ... ... ... ... ... сауалдарына мүдіріп қалады. Кейін өзінің табан жолының тайғанақ, мәнсіз екенін ... жас ... осы ... ... кейін ұйқыдан ояна бастағандай болады "Құлағыма жағып кетті. Сөзі де әрі жатық, әрі жат көрінді. Магнит қуаты бардай-ақ, сөйлеген сайын ... ... ... ... [6,423 б.]. ... ... - ойды ... жеткізуі. Көркем шығарманың құндылығы - қаламгердің астарлы ... ... ... ... қатысымын анықтау үшін автор сөзінің мағынасынтереңінен зерттеп алуымыз қажет. : - деп түсіндірілген [7,13 б.]. ... ... - ... ... қана ... оған өзінің қолтаңбасын қалдырып кететін тұлға. Шығармаға автор өзінің позиция арқылы қолтаңбасын қалдырады. Авторлық позиция дегеніміз - ... өзін ... ... ... ... ... көзқарасы немесе пікірі ғана емес, ол автордың бүкіл жан ... ... ... ... өзі суреттегелі отырған өмірдің әр түрлі жақтарын сезініп, түйсінуінен пайда ... ой ... ... ... ... ... ... [8,15-16 б.]. Авторлық позиция мен автор шығармада қатар жүріп, тұтас зерттелінеді. Авторлық позицияны ашуымыз үшін әрдайым автордың көркемдік және рухани ... ... ... ... ... идеясы авторлық позиция арқылы шығарма оқиғасы мен кейіпкерлеріне енеді. Бірақ кейде шығармада көрінген ой ... ... ... өз ... ... ... ... Т.Әбдікұлының шығармаларында жиі ұшырасатын философиясы. әңгімесінде жалғыз Алманың ауруы, жалғыз ... ... ... ... ... ... ... адамның қалуы, әңгімесінде өзінің жалғыз билікке жетуі, әңгімесінде жалғыз ұрпақтың ... - ... ... анық ... ... жалғыздық былай сипатталады: , [18,13 б.]. повесінде де жалғыздық көрініс тапқан: , [16,309 б.]. Хамит сәтсіздігінен кейін бассүйекті ... ... ... боп ... ... ... көріп, бұл апарып тастау ойынан айниды. Автор бұл әңгімеде де түс көру тәсілін қолданады. Белгілі ғалым, ... ... , - деп, , - ... ... ... тілге тиек еткен. Түптеп келгенде, бұл өзін-өзі тану - өзін-өзі ... ... ... ... кейіпкерінің жан дүниесін, сезім құбылыстарын үнемі іштей кеулеп, қадағалап, соны ашып көрсетеді>> - деген пікір айтады. [15, 150-151 б.]. ... ... ... ойы ... ... анық ... әңгімесіндегі автор түйіні - әр адам өзгені тану үшін өзін тану қажеттілігі. Қанша мықты адам болса да өзін тани ... ... бос ... ... ... - шығармасы. Тақырыптың өзі символ ретінде алынғандықтан, онда көптеген ой жатыр. Негізінен, бұл ... ... ... ұлы ... ... ... деген өлең жолдарындағыдай жалғыз ұлын оқытқан, дегендей орыс тілін ... ... ... ... ... ... ... қызын алып, немересін ауылға тастамай, орыс мектебіне беремін дегенін естіген қарт ата-ананың басындағы мүшкіл жағдай - қазіргі мына ... ащы ... ... идеясы осы ащы шындыққа негізделген. Бұл шындық әңгімеде былай көрінген: [16, 301-302б.].
Сапабек сынды санасыз ұрпақ жайлы Ш.Айтматов ... сөз ... Бұл ... ... ... ... шешесін жерлеуге келгенде бейітке емес, темір жол бойына жерлеуді ұсынған. Ал Сапабек өлімге ... де, ... ... өлтіріп кетті. Бұл тақырып Т.Әбдікұлы заманындағы жазушылардың да тақырыбы ... ...
... - ... ... туындысы. Бұл жерде кресло - синехдоха. ... деу ... біз ... мансап, атақ-даңқты сөз етпекпіз. Бұл әңгіме Әбен Ілиясовичтің бір күнде креслодан айрылып, қарапайым адамдар қатарына қосылуы туралы жазылған. Өз күшімен ... бұл ... ... ... ... оның жүрегін ауыртады. Орнынан айрылған сәттен бастап ойға шомып, үйіндегі дүниеқор әйелін, нашақор ұлын ойлап күйзеліске түседі. Күйзелістің соңы ... ... ... ... ... Әбеннің ішкі сөздері мынадай: [16, 286-287 б.]. Билікте ... ... да ... жоқ ... ... ... бұл ... астарында біраз мағына жатыр. Билікте биікке шығу қиын болғанымен, одан түсу бір секундтың жұмысы екен. Сонымен бірге, шенділер билікте ... деп ... да ... ... ... ... жібергенін түсінеді. Бұл өкініш Әбеннің тұла бойын өртеп жатыр.
Билік ... ... ... жазу көп ... ... ... ... Мүмкін бұл тақырыпқа бой алдыру Т.Әбдікұлының да билікпен қатысты өмір кезеңдерінен көрген-түйген ісі шығар. Әңгіменің түйіні - билік ол ... ... адам оның құлы ... ... одан ... ... Түсінген сәтте барлығы өз бояуын басқа бояумен араластырып, сіңіп кеткенін ғана көріп, деп ... ... ... ерен ... - повесі. Повесть мен арасында өрбіген диалог бойынша жазылған. шығармасының тың жаңалығы - ... ... ... иллюзия. Ә.Нұрпейісов: , - деп, баға беріп ғана қоймай, қаламгердің ерекше стилін тілге тиек еткен [17, 34 б.]. ... өз ... ... әрі постмодернистік үлгіні, диалог арасындағы интертекстуалдық өрістегі тартысты, сананың екіге айрылуы, кері оралыс сынды көркемдік құралдарды ... Ең ... - ... ... Сол себепті, оқырман бұл шығармаға бірнеше рет қайтып келеді.
Күнделік иесінің жан ауруымен ауруханаға ... оның ... ... ... ... ... ... Бейтаныс құрбы - оның Иньнің Янды, Янның Иньді толықтырып тұратын заңдылығы ... ... ... сұрау салып, жауап алып жүрген күнделік иесінің ішінде тағы бір ... ... ... ол ... қол ... ... оның ... оның бейтаныс құрбысы террористтік ұғымдардың иесі.
Шығармада әңгімесіндегідей тұлғаның екіге ... ... ... палатадағы арпалыс, өлім сынды элементтер қайталанады. повесінің әңгімесінің кеңейтілген нұсқасы болу ықтималдығы жоқ емес. Өйткені, оқиға ... ... ... ... жалғаған. Әйтсе де, повесінің айтар ойы мен идеясы тереңірек. "Құрметтi Бейтаныс құрбым! Кiршiксiз тазалықты талап ететiн ұғымдар бар. ... ... ... ... ... адалдық, т.с. Сәл-пәл арамдық араласқан адалдық, сәл-пәл әдiлетсiздiк араласқан әдiлдiк, сәл-пәл алаяқтау махаббат болмайды. Олар иә бар, иә жоқ. Мұны ... ... де, ... де, ... ... осы. Ал ... ... табиғаты туралы өткен хатта өз дәлелдерiмдi толық келтiрген болатынмын. Оны қайталап жатпаймын. Айтарым, ... ... күн ... ... орындалуын талап етiп отыратын заң емес, ол заң секiлдi жағдайға қарай өзгерiп, ... ... ... ... ... - баратын жердi емес, жүретiн бағытты көрсетушi темiр ... ... ... ... ... ... ... кемшiлiгiнен туындайтын жердегi берекесiздiктi көктегi жұлдыздан көрудiң ретi жоқ. ... ... ... үшiн ... емес, адамды жөндеу керек, адамды>>, . Достоевский: , - дейді. ... бұл ... ... ... болмыста бар екеніне ғана сену ме? Жоқ, бұл - ... ... ... ... ... ... ... адам ешқашан да жасай алмайды. Сіз тағы да ештеңеге , деп ... ... ... ... Адам ... ... әлемінен жоғары тұруы әлгі мен айыра алатын парасатының арқасында ғана емес пе. Егер біз осы екі ... ... ... таға ... ... деп ... ұлы шариғат та тумаған болар еді>>, - ... ... ... нәрсе - әлемде не болса, адамға тікелей байланысты [18,6 б.]. Автор идеясы да жоғарыдағы сөздердің ішінде жатса керек.
Әлемді ... ... ... бірі - ... ... астарында ұлттың жойылуы, санасыздық, дәрменсіздік, жауыздық жатыр. Эдуард Бейкер сынды мықты хирургтың шыққан тегін ұмытып, ал ... ... күн ... ... келе ... повесте терең сипатталады. Журналисттің себепкерлігімен туған еліне сапар шеккен ... ... өз ... соңғы адамын аман алып қалмағаны - ойлантарлық ... ... жер ... да өз ... ... өлтіріп алуы оның атағының бес тиын екенін ... ... ... туған елі, жері туралы мәліметтер айтылмайды. Өйткені, Бейкердің әке-шешесі елінің байлығына ... ... ... ... ол ... бала және ... ... бара жатқан араку тайпасының өкілі еді. Тіпті, Эдуард Бейкер де оның шын ... ... Оның аты - ... ал Эдуард есімін асырап алушысы қойған еді.
> - ... ... ... ғана емес, соғыстан да қырылғанын біледі [16, 193 б.].
Доктор Бейкердің өз ұлты ... ... ... ... ... ... ... [16, 143 б.]. Басты кейіпкердің мінезі мен сырт келбеті оның сөйлеген сөзінен, хатшының сипаттауынан байқалып тұр. Автор диалогтан бөлек, ... ... да ... Бұл ... ... екіжақты жүрген. Яғни, кейіпкер және автор арқылы.
А.Пекуровскаяның 2004 жылы жарыққа шыққан монографиясында Ф.Достоевскийдің шығармашылығын сөз ... ... ... бойынша Ф.Достоевскийдің 34 аяқталған шығармасының 24-і бірінші жақтан баяндалған екен. Ал қалған жеті шығармасын арқылы баяндаған. ... ... ... ... да бір нәрсеге әсер ететінін байқаймыз.
Баяндаудың үш түрі де Т.Әбдікұлы шығармаларында кездескен. Бұл - ... ... ... ... ... ... бір ерекшелігі - эпиграф. Эпиграф - көзге түсетін элементтердің бірі. Алғашқыда эпиграф деп грек ... ... ... ... қысқа әрі нұсқа болады. Шығармада эпиграф басында немесе барлық жерде де кездесе ... ... ... ... ... ... мағынаға қатысты айыра білу керек. Авторлар кейде эпиграфты шығармасына қарама-қарсы мағынада алады, ал кейбірі ... ойды ... ... ... Бұл ... ... стиліне байланысты. Қазақ әдебиетінде эпиграфты көп қолданатын жазушы - О.Бөкей. Жазушы шығармаларына эпиграф алу арқылы ... ... ауыр ... ... ашу кілттерін оқырманға ақырын ғана тастап кетеді. Яғни, шығарма ... ... ... , , ... ... пайдаланған. деген эпиграфты повесінде қолданған [16, 107 б.]. Бұл повесте Роберт сынды адамды профессорлардың бір істі ашуға ... ... ... ... ашу үшін ... пайдаланады, қиналған Роберт ақыры асылып өледі. Профессорлар Робертті қиналғанын сезбей, өзіне керек ақпаратты алуға тырысты. Бұл эпиграфтың повеске тікелей қатысының ... ... ... Жан-Жак Руссоның сөзін алған повесі мықты дәрігердің өз тайпасының ... ... ... алмауы жайлы өрбиді [16, 141 б.]. Шынында да, өмірді ... ... ... оны ... да ... Бұл жерде қанша білікті болса да, адамның қолынан ештеңе келмейтінін дәлелдеді. Эпиграфты оқырман шығарманың негізгі бөлімінде түсінбегенімен, повесть соңына қарай ... өз ... ...
, - ... ... мен ... Пенн ... - деген сөздер - повесінің эпиграфтары [18]. ... ... иесі мен ... ... арасындағы психология, философия, өмір жайлы сұрақ-жауаптардан құралғандықтан, эпиграфтары да шым-шытырық өмір жайлы. Бұл ... ... ... ашып ... жоқ, ... жалғастырып тұр. Шығарма соңының жауабы эпиграфта тұрған сияқты.
Төлен Әбдікұлының төртінші ... - ... ... ... арнаудың болуы - оның көңіл-күйін жеткізудің бір тәсілі. Әдебиеттануда И.Чернышевскийдің деген романын ... келе оның ... ... ... Оны анықтауға негіз болған себеп - Кольцовтың өлеңдері. Чернышевскийдің әйелі оған Кольцовтың өлеңдер жинағын сыйлаған. Ал ... оған ... ... мен ... ... оған ... Кольцовтың өлеңдерін арнау ретінде қолданған екен. Арнаудың да шығармадағы қасиеті ... ... ... ... ... ... бір шығармасында ғана арнауды қолданған екен. Ол шығармасы - ... ... ... ... ... ... ... [18]. Бұл өлең - ақиық ақын Мұқағалидың өлеңі. Автордың бұл өлеңді таңдауының өзіндік себептері де жоқ ... ... ... ақын ... ... мен көңіл-күйінің жеткізуші, екіншіден, өлең мен басты кейіпкер мақсаты бір ой жетегінде жазылған. Арнаудың шығармаға берер ... ... ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов пен С.Мұқанов қолданған. Бірақ та ол өз ... ... ... бір ... - ... шығармаларынан көркем пейзаж, өткір образ бейненің көптеп кездеспеуі. Автор көркем пейзаждың орнына ащы шындық, өткір ... ... ... ішкі жан ... ішкі ... ... ... етсе керек. Мұның мәнісін Т.Әбдікұлы былайша түсіндіреді: [26].
Келесі алтыншы ерекшелігі ... аз ... көп ... ... айтсақ болады. Бұл жайлы ғалым Г.Пірәлиеваның мына ... ... бола ... [25,78 б.]. Сонымен бірге, шұбыртпалы құрмалас сөйлемдердің ... ... жай ... ... ... ... ... оқиға барысына орай құрмалас сөйлемдерді де қолдана білген. Мәселен, әңгімесінде Ерекеңнің өмір туралы ойларынан үзіндіден автордың сөйлемдерді құрастыру ... ... [16, 295 ... авторға тән 6 ерекшелікті айтып шықтық (5-суретке сәйкес). Автор шығармашылығына тән ... ... деп ішкі ... ... ой, өмір шындығын суреттеуді айтамыз. Сонымен қатар кейіпкердің ішкі ... мен жан ... көп ... арқылы мөлдір сезім, лирикалық тон мен өршіл ... ... ... жаңа леп етіп әкелді. Төлен Әбдікұлының шығармаларындағы ерекшелік өз кезегінде ... ... ... адам күн ... ескі ... өліп, жаңа пікірлердің тууымен таң атырады.
Сурет 5. Т.Әбдікұлына тән ерекшеліктер
2.2 Т.Әбдікұлы шығармаларындағы мәтініндегі тілдік ізденістер
Төлен Әбдікұлының алдыңғы ... ... ... баса ... ... ... кезек автордың тілдік ізденістеріне келді. Қаламгер шығармасын оқырманға қызықты ету үшін айшықтау құралдарының ерекше түрлерін қолданып, жаңа ... жол ... ... Әбдікұлының қазіргі кездегі оқырманы бар жазушылардың қатарына кіруінің өзі оның ... жазу ... ... ... айқындайды.
М.Горькийдің және Фединнің деген сөздерден шығарманың тілін зерттеуден маңыздылығын ... Өмір ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асса, көркем әдебиетте көркемдік тәсілдер арқылы жүзеге асады. Өйткені, оқырманның жазушыдан талап ететін қажеттіліктердің ... ... ... ... ... ... мен ... нәтижесінде дүниеге келеді. Бейнелеу құралдары - ... ... ... апаратын құрал. Жазушы шығарманы ерекше әлем етемін де айшықтау құралдарын сапасыз, шұбыртпалы түрде қолдана беруі де ... ... ... ... ... ... ... литота сынды көркемдік құралдарының мәтінге берер өзіндік рөлі бар. Олардың шығарма рухын ... ... ... өз ... ... ... өз ... ерекше қолданған (5-кестеге сәйкес).
Кесте 5
Т.Әбдіков прозасындағы теңеу
Тілдік ізденіс
Мысал
Теңеу
, ,
Айшықтау құралдарының ішінде бірінші болып теңеуді қарастырамыз.Теңеу затты, құбылысты, ... ... ... ... ... ... Абай ... теңеудің түр-түрін қолданған. Ал Төлен Әбдікұлы өз мәтіндерінде ... ... яғни -дай, -дей, - тай, -тей ... ... ... ... қолданған. Жазушы теңеудің одан да басқа түрлерін де қолдана білген. Төлен Әбдікұлы шығармаларында кездесетін теңеулер ... [16, 8 б.], [16,13 б.], [16, 167 б.], [16, 180 б.], [16, 224 б.], [16, 284 б.], [16, 309 б.]. ... ... ... жасалған теңеулерге тоқталсақ: [16, 7], [16,66 б.], [16, 101 б.], [16, 7 б.], [16,118 ... ... бір ... ... - ... Метафора гректің деген сөзінен шыққан. Метафора деп сыртқы не ішкі ... ... ... ... т.б.) ... қарап бір зат атауының басқа бір затқа атау болуына байланысты сөз мағынасының ауысуын айтамыз [27]. А.Байтұрсынов бойынша ауыстыру бір-біріне сәйкес ... ... ... байланыстыру қасиетіне ие болғандықтан, оны автор өз мәтінін оқырманға ... болу үшін ... ... ... ... ... әр ... уақытпен дәлелденген дүние. Ғалымдардың зерттеуінше, адамның ойлау ... ... ... орай метафора да күн сайын жаңарып, жанданып отырады. Метафора адам ойының жемісі десек, ал адамның ойы сан ... ... ... деп ... ... ой бір ... ... тағы да бір ойды ертіп жүреді. Яғни, бір ой бір ойды жалғайды. М.Жұмабаевтың: , - деген өлең жолдары ... тән ... ... [28, 50 б.]. ... ... ... ... емес, онсыз шығарманың көркемдігін аша алмағандығынан болады. 6-кестеге сәйкес қаламгер шығармаларындағы метафоралар ... ... ... ... ... ... бойы ... неше түрлі ойлар келді>>, ,
Мысалы, [16, 6 б.], [16, 26 б.], [16,43 б.], [16,49 б.], [16,58 б.], [16,61 б.], [16,111 б.], [16, 146 б.], ... [16,169 б.], деп, ... ... ... ... күй биледі>> [16,178 б.], [16,186 б.], [16,191б.], [16,215], [16,282б.], [16,289 б.], [16,292 б.], [16,293 б.], [16,301 б.], [16,325 б.], [16,330 б.], [16,333 б.], [16,345 б.], [16,26 б.], [16,278 ... ... да ... ... ... троп ... өз шығармаларында қолданған. Троптардың ішінде метафорадан кейінгі метанимияны қолданғандығын шығармаларындағы қолданыстан байқаймыз. ... ... ... мен ... ... ... ... Метанимияның метафорадан айырмашылығы - метафора ұқсас заттарды немесе құбылысты бір атаумен ... ... ойда бар ... басқа бір сөзге сыйдырып жібереді. Салыстырмалы түрде қарасақ метанимияның қолдану аясы метафораға қарағанда тар. ... ... ... ... стилінде қолданылып, ал метафора барлық стилден өз орнын табады. Және де метанимияны ... ... түрі ... ... ... жиі ... Метонимия синекдохадан сандық айырмашылығы жағынан ерекшеленеді. Синекдоха сандық айырмашылықты ... ... Ал ... олай ... 7-кестеге сәйкес).
Кесте 7
Т.Әбдіков шығармаларындағы метаномия
Тілдік ізденіс
Мысал
Метаномия
Тірісінде құдай болғанның бірі сондай-ақ ... , ... [16,13 б.], [16,15 б.], [16,17 б.], ... [16,29 б.], [16,35 б.], [16,47 б.], [16,113 б.], [16,133], [16,145 б.], [16,202 б.], ... [16,279 б.], [16,304 ... мен ... мәтінге қосар үлесі айрықша. Гипербола және литотамен, көбінесе, ... ... ... ... ... ... өлең ... Қобыланды батырдың астындағы тұлпары Тайбурылды батырға тән етіп сипаттауда ... орны ... [29]. ... ... ... жатқан шиеленісті гипербола мен литота әсерлі әрі өнімді жүзеге асырады (8-кестеге ... Бұл ... ... оң жағы мен сол ... ... да ... ... [16,121 б.], [16,136 б.], [16,307 б.].
Кесте 8
Т.Әбдіков шығармаларындағы гипербола мен литота
Тілдік ізденістер
Мысал
Гипербола мен литота
, , ... ... ... ... алдыңғы құбылыстан соңғы құбылысты өсіріп, дамытып отыратын градацияның, жалпының орнына жалқыны немесе керісінше болатын синекдоханың да ... ... ... бар ... ... шығара алмаспыз. Қаламгер градация мәтіннен ерекше етіп көрсету керек ... ... үшін ... ... Ал ... ... ... көрсету үшін пайдаланады. Байқауымызша қарапайым халық күнделікті тұрмыста синекдоханы жиі қолданады. Бұл - сөз үнемдеудің бір түрі. Мәселен, , , , , , ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов синекдоханы деп аударған. Шынында да, халық нақты санын айтудан қорқып, жалпылама немесе жалқы айту арқылы меңзейтіндігін көреміз. ... ... ... ... ... ... қорыққан қазақ меңзеп айтып отырған. Меңзеуге тән қасиеттерді мәтіннен көрсек болады: [16,18 б.], [16,167 б.], [16,43 ... өз ... ... бір ... де өз ... тыс ... ( ... сәйкес).
Кесте 9
Т.Әбдіков шығармаларындағы мақал-мәтелдердің тізбегі
Тілдік ізденістер
Мысалдар
Мақал-мәтел
, ... [16,74 б.], [16,80 б.], [16,91 б.], [16,9 б.], [16,292 б.], [16,134 б.], [16,303 ... ... өзінің кеңдігімен ерекше. Автор өз шығармасында жоқтау, естірту, жұбатудың элементтерін қолданған ... ... ... ... ... үлгілеріне мысалдар
Тілдік ізденістер
Мысал
Жоқтау, естірту, жұбату
Кімдер түспес тағдырдың қармағына,
Құрғыр ... ... ... ... мен, Ақжеңге, Сейсен аға,
Қол жетпейтін күн бопты ардағыңа.
Шейіт ... ... деп ... ... ... жоқ ... елді ... тілеп құдайдан, шүкірлік қыл,
Ұрпағың бар артында белгі қалар
Мәселен, романында соғысқа кеткен Ермектің қазасын ... ... [16, 43 ... романында жоқтау да кездеседі:
[16,40 б.]. Өлімді естіртіп, артынан жоқтаған халықты туған-туыс, дос-жарандары ... да ... ... романында жоқтаудың мына үлгісі берілген:
[16, 64 б.]. ... ... ... ... ... ... тіркес пен әдемі әуез беретін тіркестер де ... [16,83 б.], [16,109 б.], [16,284 б.], [16,289 б.], [16,360 б.], [16,144 б.], [16,314 б.] ... ... ... ... ... ... ізденістер
Мысал
Тұрақты тіркестер
Жүрегінде ескі жараның орны біржолата шыққалы тұрған әдіре ит жанын ең соңғы рет қинап ... ... ... ... қылышынан қам тамған ұрының тұқымы еді>>, ,
Қаламгердің шығармасы тақырыбымен, көтерген жүгі мен тіл байлығы арқылы бағаланады. Осындай критерийлерді сақтаған ... да ... ... көп ... ... Кейінгі кезде бұл критерийлерді сақтамайтын еңбектер сұраныс үстінде екенін де жасырмаймыз. ... ол ... ... қысқа болатыны анық. Төлен Әбдікұлы өз мәтіндерінде айшықтау құралдарын, мақал-мәтел, тұрақты тіркестерді қолданса да, қарапайым жазылған. Яғни, оқырманға ... ... ... тілде жазылған. Сол жеңіл сөздердің көптеген астарлы ой мен шындық жатқанын да білеміз.
Қаламгердің шығармасында философтардың да ... ... бар ... ... ... шығармаларындағы қанатты сөздер
Тілдік ізденіс
Мысал
Қанатты сөздер
Бальзактың: , Ф.Достоевскийдің: ,
Мәселен, Бальзактың: [16,9 б.], Ф.Достоевскийдің: [16,22 б.], [16,44 б.], ... [16,26 б.], ... [16,29 б.], [16,33 ... Гассеттің: [16,40 б.], М.Гандидың: [16,44 б.], [16,52б.], [16,57 б.], [16,17 б.], ... ... ... ... ... шетел әдебиетінен, шетел философтарының еңбектерімен етене таныстығы. Негізінен, автордың шығармашылығы медицина, философия, мүсін, ... ... ... ... ... ... түрлерінің шығармада профессионалды түрде жазылуы, сипатталуы және маман ретінде талқылауы жазушының әр ғылым саласынан ... ... ... Бұл ... ХХІ ... ... ... қасиеттерді бойына жинағандығын көреміз.
ІІІ Т.ӘБДІКҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ОҚЫРМАН КОНЦЕПЦИЯСЫ
3.1 Оқырман - мәтін - автор ... ... ... мен ... ... ... кеттік. Адам ауасыз бір минут, сусыз 3-4 күн, тамақсыз бір аптадан артық өмір сүре алмайды. Сол сынды автор да ... ... ... Автордың оқырмансыз ұзаққа бара алмауының себебі: оқырманы болмаған автордың еңбегі бағаланбай, оқылмай қалатындығы. Автор оқырманмен тікелей қарым-қатынасты қажет етеді. Олай ... ... ... ... шаң ... ... ... күйі болмақ.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында автор мен мәтін ұғымдары бір жолға қойылған. Ал оқырман ұғымы әлі де өз зерттеуін ... ұғым яки ... ... ... қалыптаса алмады. Осы уақытқа дейін оқырман ұғымының ... ... де өз уәжі бар. ... ... мен ... қарастырмай жатып, оқырманды зерттеу ерте болып табылады. Оқырман - әдеби шығарманы қабылдап, саралайтын орта және үштік ... бір ... ... ... ... қана қояды, ал оқырман оның ғұмырын анықтайды. Яғни шығарманың ғұмырының ұзақ болуы немесе қысқа болуы оқырманға байланысты. Л.Толстойдың мына пікірі ... ... ... ... [36].
Әдебиеттану ғылымы көп уақыт мәтінді оқырманның сұрағына жауап беруші ретінде танып келді. Яғни, автор ... ... ... ... ... ... өзекті проблемаларды мәтінге себеп етті. Г.Яусс бойынша оқырман мәтінді оқып ... ... ой ... айтады. Оқырман автордың сөздерінен ой сабақтап, идеяларын қорытады. Бұл ой да өз бағамын ала жатар.
Кез-келген ... ... ... шығарманы зерттемес бұрын қатардағы оқырманның ойын алып, пікірін тыңдап барып ғана кәсіби оқырманның пікіріне жүгінеді. Ойдан ой, пікірден пікір туындату ... ... ... ... ... ... мен кәсіби оқырманды салыстырудың өз қажеттілігі де жоқ емес. Бірі байқаған ой келесі ... ... ... ... ... Бұл ... ... еккен идеяларының ашылуына әкеледі. Г.Яусс мәтінді талқылау кезінде ... ... ... ... ... деп зерттеген. деген ойды ғалым өз еңбектерінде жазған. Оқырманның пікірі де ... әсер ... осы ... ... ... ... кезінде жоғарыда айтқанымыздай оқырманның заманын, ортасын, қоғамын және таным көкжиегін ескеру керек. Өткен ғасырларда қолдан ... өтіп ... ... осы ғасырда құнының болмауы оқырман көкжиегіне байланысты. Негізінде, автор да, оқырман да заманға сай өзгеріп отырады. Өзгермейтін тек ... ... ... себебі сюжет, композиция, айшықтау құралдарының шығармада өз кезегімен өрбуінде. Автор да, оқырман да революция жасады, ал ... ... ... аяғына жетпей тынып қалады. Қай шығарманы алмасаңыз жаман басталып жақсылықпен аяқталады ... ... одан ... ... ... кетеді. Өзімен бірге елітіп әкетіп, тылсым әлемге әкеп бір тірейтін шығармалар аз. Революция жасауға талпынып ... ... бар. ... ... жазылу форматы бір. Форматта революция жоқ. Осы уақытқа дейін форматта ... ... ... пішіні, әңгіме емес диалог күйінде өрбуі, психология мен философияның дәндері. Классикалық шығармалар - өзі бір ... ... ... ... кең ... ... әдебиетінің революция жасай алмауы оқырман көпшілігінің шетел әдебиетіне ауып бара ... ... ... ... ... ... ... шығарманы автордың ауани, физиологиялық, нәпсілік қиялдарының көрінісі деген еңбегі назар аударарлық. Ол оқырманның мәтінді түсіну үдерісінің конфронтация - ... кету - ... ... ... үш ... тұратынын бөліп көрсеткен. Туындыны талқылауды оқырманның өзін-өзі тануы деп түсінген ғалым оқырманды кедергісі көп, жолы ойқы-шойқы ... ... ... теңеген. Д.Хортман деген американдық әдебиетшіге деген ұғым арқылы әдеби мәтінді талқылаудың барысын үнемі жөнделіп жататынын, ... ... ... ... белгілерден тұратын жолмен жүруге ұқсатқан. Қандай қиын болса да ... ... ... та кете алмайды, тоқтап қалуы да қисынсыз екен.
Қазіргі кездегі шетелдік зерттеулерде ... ... ... ... талқылау мәселесі - өті жиі сөз болып жүрген тақырыптардың бірі. Зерттеушілердің көбі оны талқылаудың үш ... ... ... ортақ тиімді пікірге келген сияқты. Этикалық бағыт өкілдері интерпретатордың тарихи-әлеуметтік заңдылықтарға тәуелділігін дәріптесе, әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... тану, талқылау, бағалау жөнінде ортақ көзқарас байқалмайды, талас тудыратын сұрақтар жетерлік, жауаптар әрқилы. Демек, отандық әдебиеттанудағы қалыптасқан көркем ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізі басқа көзқарастарды білудің артықтығы жоқ. Әр ... ... сол үшін ... ... ... тұрғысынан бағалаудың тиімділігі жетерлік. Орынды әлеуметтік бағадан, қисынды ... ... бас ... керек.
Сонымен бірге, әрбір әдеби шығарма аурасын мынандай негіздер құрайды: персонаж санасы, авторлық сана, ... ... ... ... ... ... ... Барлық сананың ішінде бізге керектісі - оқырман ... ... ... ... көп ... ... мен автордың санасын айқындайды. Оқырманның білімді әрі саналы болуы кейбір жағдайда шығарма ... ... ... ... ... көп оқылмауы оқырман санасының басқа нәрселерге бой ұрып кетуінен ... ... ... ... емес, компьютерге ден қойған.
Осыған дейін шығармадағы оқырманға әсер ететін тұстарды барынша баяндауға тырыстық. Ендігі ... ... әсер ... басқа да деталдарға көшейік. Оқырман назарын аудартатын бірінші деталь - ... Адам ... - ... ... Адам ... ... ... ескере отырып, кітап мұқабасын соған ыңғайлы ету маңызды. Кітап таңдауға ... ... ең ... әсер ... ... ... автор мұқабаға ерекше мән беруі керек. М.Мағауиннің романы бір адамның екі тұлғаға бөлінуі жайлы баяндалған. Соған сәйкес ... да ... адам ... ... ... суреттелген. Бұл мұқабаның шығарманың мазмұнына сәйкестігін көрсетеді. Сонымен бірге, мұқабаның ... ғана ... ... ... ... ... сапасы, безендірілуі де оқырман санасына әсер етеді. ... ... ... ... ... ... алтын түстес сиямен жазылуы да оқырманға әсер етіп, кітаптың сатылымы мен таралымы және оқырман ... ... ... ... ... де қатты мән беріп, іші солғын тартқан шығарма да болмайды. Ішіне сырты, сыртына іші сай ... ғана ... әсер ... ... - тақырыптың аударылуы. Панама жазушысы Х.Беленьонының атты шығармасы орыс тіліне деп аударылған. Бұл екі тақырып ... ... тек қана ... ғана ұқсастық кездеседі. Аударма кезінде түпнұсқаға сәйкестілігіне қатты мән берген жөн. Себебі, оқырман автордан бөлек, ... ... ... ... ... ... оқырман қазақша оны деп іздейтіні анық. Өйткені, басқаша болу мүмкін емес. Абай айтпақшы кез-келген адам ... ... ... ... ... ... ... анық.
Үшінші деталь - мәтіндегі сөздердің ... ... ... ... оңға ... ... ... Сол себепті де сол жақтағы сөз оң жақтағы сөзден бірінші оқылады. Баяндауыш бастауыштың сол жағында жазылып немесе бастауыш пен ... ... ... ... мүшелері кіріп кетсе, оқырманның назары бұзылады. Яғни, сөйлемді түсінбей қалу ықтималдығы жоғары. Бұндай олқылықтың алдын алудың бір жолы - ... ... ... Бұқаралық ақпарат құралдарында сөйлемдер бағанға бөлініп жазылады. Ол жерде ... оңға және ... ... ... оқу қолайлы болып көрінгенімен, күтілгендей нәтиже бере қоймайды. Сөйлемдердің ... ... ... сынды фатикалық тәсілдер де оқырманға әсер етеді. Бұл, көбінесе, балалар әдебиетінде көп қолданады. Фатикалық тәсіл шығарманы толық ... үшін ... ... ... ... те жоқ ... Мәтіннің ішкі мазмұны суретпен салыстырғанда шет қалып, мәтін көлеңкеде қалып ... ... ... - ... мен ... соңындағы комментарийлер. Драмалық шығармаларда оқырманның жаулап алатын нәрсе - сахнаның безендірілуі. Сахнаның әдемі безендірілуі ... ... ... жол тартудың ең өтімді тәсілі болып келеді. Түсініктеме мен комментарий де оқырман жүрегіне жол тартудың бір жолы. ... мен ... ... ... шатастырып алмауымыз қажет. Бұл тек қана оқырманның түсініп оқуына арналған. ... мен ... ... ... бір ... саласына арналған шығармаларда көптеп кездеседі.
Бесінші деталь - оқырманмен тікелей хабарласу. Еуропа мен орыс әдебиетінде жазушылар және ... өз ... ... ... ... Оны , сынды т.б. сөздермен жеткізіп отырған. Қазақ әдебиетінде де ол үрдіс бар. Оқырманмен тікелей хабарласуды Абай мен Махамбет ... көре ... Абай , , ... пайдалану арқылы оқырманын өзіне тарта білген. Абайдың ... , , ... ... айтылған арнау, толғау, мұң, өкпе, наз екенін байқаймыз. Оқырманмен тілдесу қазіргі әдебиет өкілдерінің де шығармашылығында жиі ... ... ... Сарин атты өлеңі. Оқырманмен тілдесе білген ақынның өлең жолдары мынандай:
Оқырман қыз,
Өмірде алыс,
Өлеңде жақын жанбыз.
Түнге сіңіп, тағы ... ... ... ... отыр жалғыз.
Сен ше, қарғам?
Мұңаймашы,
Түспесін еңселі арман.
Ықыласын бір саған ... ... осы бір ... ... ... ... ... сарылып, санамда өшіп
Дәруіштей дәрменсіз күй кешемін,
Көңілімнің көгінде ... ... ... бір ... ма ең ... ... ұстап қолыма сәл мұңайсам,
Саған ұқсап кетеді жап-жарық ... ... жас ... кеткенде ыршып,
Жұбанышың болар жыр жазсам, шіркін,
Жүрегіңнен жарғандай көктем бүршік.
Оқырман ... ... ... ... сіңіп тағы да
Ай жүзінен,
Мұң көшіріп ақының отыр жалғыз [37]. ... ... ... ... ... ... мән ... Осы деталдардан бөлек оқырманға әсер ететін нәрсе - кино. ... ... ... ... кинолар кітаптың да сұранысын арттырады. Мәселен, Шыңғысхан туралы кино түсірілген соң, Шыңғысхан жайлы жазылған көп томдық кітап сұранысқа ие ... ... ... ... пен ... ... айырмашылықтарын айырып, жіліктеп тастауы керек.
Автор мен оқырман арасында көпірлердің бірі - кейіпкер. Оқырманның талғамы өте күрделі. Бір ... ... ... ... ал ... сюжетті жақсы көруі мүмкін. Көбіне оқырманды кейіпкері баурайды. Басты ... ... ... ... ... ... ... бәрінен кейіпкер маңызды. Кейіпкерді оқырманына сүйікті етіп алған автор келесі шығармаларында өте абай ... жөн. ... ... өз ... көре ... сюжетте өзгешелік орын алса, оқырман көңілі қалады. Яғни, автор ол үшін ерекше ... ... ... ... қатарына ілігеді. Бірақ та автор прогресс жасаудан да таймау керек. Автор өз оқырманын ... және ... ... ... мүдделі болу керек. Ал сапасы оқырман автор жеңісі мен жеңілісін бағалай білу керек.
Қорытынды
Қазақ әдебиеті - ... ... ... мен ... жинай білген орта. Қайсысын алып қарамасаң да өз биігінде, өз ... жүр. ... бірі - ... ... ... ... ... жарты ғасырдай болса да өз қолтаңбасын оқырман жүрегіне қалдыра білді. Өзінің ... ... ... ... ... ... мен жазу ... ерекшелік оқырман санын көбейтті.
Қазіргі таңда авторды басқа, жаңа постмодернистік ... тану ... ... ... Енді бұл ... ... ... - жеке бір әлем немесе таным ретінде қаралмай: автор-кейіпкер-оқырман концепциямен жүзеге асатын ... ... ... ... шығып, автор, кейіпкер, оқырман арасындағы қарым-қатынасты интерсубъектік тұрғыдан қарау, оны постклассикалық ғылым мен философияның аясына біріктіре ... ... ... ... - ... ... ... автор - жасаушыны, автор образы мен абстрактілі автордан бөле қарастыру. Нәтижесінде, ... ... бір ... түсіп, шығарманың бастапқы инстанциясы ретінде көрінбейтін болды. Керісінше автор тұлғасын жаңа қырларынан тану ... ... ... де ... ... ... арнайы зерттеулерге нысана болатын тақырып екені айқын.
Автор шығарманы жазып жатқанда өзі төреші, өзі ... ... ... ... ... ... ... жеткенде тек қана бақылаушының рөлін атқарады. Яғни, ... ... ... ... ... соң ... ... атанады. Автор өз туындысына барынша әдемі сөздер, қызықты ... және ... ... оянатуға тырысады. Заманның қасіреті, адамдардың тақсыреті суреттелетін туынды өз оқырманын табады. Бірақ ол оқырман ол ... және ... ... етене араласып кететіні шығарманың сапасына байланысты. Негізінен, авторға да, мәтінге де, оқырманға да қойылатын талаптар бар.
Аллаһ мына ... ... бері адам ... ... жаратып келеді. Бір адам кітаптың, бір адам компьютердің жаратушысы ретінде танылды. Автор да солар сынды шығарманы жаратушы ... ... ... ... кезде ұзақ ойлануы қажет. Шығарма ой, қиял және ақыл сынды ... және жазу ... ... керек. Автор ой тудырып, ақыл арқылы қорытып, қиял арқылы дамытып, содан кейін жазу шеберлігіне жүгінсе, оның ... өз ... ... ... ... атану - шығарманы жазу сынды қиын жұмыстың ... ... ... ... жазу ... ... ... тәрбиелеуі мүмкін немесе адамды адамдық қасиеттен айыруы мүмкін. Автор идеясының ... ... әсер ету ... ... екені анық.
Автор ұғымы пайда болған соң ол түрлерге де жіктелді. А.Байтұрсынов сарындаушы, ... ... ... ... деп ... орыс ... ... ғұмырнамалық автор, көркем болмыстағы автор және көркем шығармадағы автор деп жіктеген. Авторды ... ... жазу ... мен ... ... орын алса ...
Мәтін - автордың туындысы. Автордың барлық ерекшеліктері мәтінде көрінетіндіктен, мәтінді зерттеу автордың шеберлігін ... ... бір ... - ... ... ... 3 түрі бар. Олар: бірінші жақтан, үшінші жақтан әңгімелеу және арнайы әңгімелеуші. Бірінші жақтан ... ... ... оңай ... ... бір жақтан баяндалған әңгімені оқыған кезде автормен кейіпкер ретінде тікелей тілдесіп отырғандай сезінеді. Т.Әбдікұлының бірінші ... ... ... бар. ... , әңгімелері, романы мен повесі.
Үшінші жақтан баяндау тәсілінде автор шығармадан тыс жатады. Авторды шығармадан тыс жатса, ... ... ... ... ... ... ... баяндау оқырманның шығарманы өзінің қорытуына әкеледі. Шығармаға деген әсері ешкімнің ықпалынсыз жүзеге асады. , , ... мен ... ... ... ... ... қатарына жатады.
Арнайы әңгімелеуші кезінде шығармада екі автор ... Бірі - ... ... ал ... - ... Автордың кейбір айта алмайтын тұстары кейіпкер арқылы жеткізіліп отырады. Яғни, бірінші автор ... ... ... ... ... ... тауып, шығарманы ерекшелендіре түседі. повесі арнайы әңгімелеушінің қатысымымен жазылған. ... ... ... иесі ... ... өз ... алды.
Т.Әбдікұлы проза баяндаудан бөлек тілдік ізденістер, стиль, ... ... ... сөздер сынды ерекшеліктерге ие. Автор шығармасында барлық шығарманың құндылықтары қатысқан. Ерекшеліктердің санын тізе ... те ... ... шұбыртпалылыққа салынбаған. Яғни, қысқа әрі мағыналы жазылған. Жазушы оқырман санасын және қабылдау ерекшеліктерін ескерген. Қазіргі заман оқырмандары қысқалықты, бірақ сол ... ... ... ... ... Сол себепті де автор роман сынды көлемді жанрлардан гөрі қысқа әңгімелерді жазады. Сонымен бірге, драма жазады. Шығарманы ... көру ... әсер ... ... ... да ...
Авторды бағалаушы, мәтіннің өмірін жалғастырушы - ... ... ... ... ... ... ие. ... сияқты оқырманның түрлері бар. Г.Яусс оқырманды қатардағы оқырман және кәсіби оқырман, ал В.Е.Хализев көпшілік және ... деп ... ... ... ... оның шығармаға қояр талабынан, шығармаға деген көзқарасынан немесе білімі мен ... ... ... ... Г.Яусс оқырманды арнайы біліміне қарай жіктеген. Сол ... де ... ... ... атау ... ... Оқырман шығармаға бастан аяқ назар аударады. Кей кезде автор байқамай, мән бермей кеткен жерлеріне маңызды ... ... ... ... мұқабасы, тақырып, сол тақырыптың жазылуы және т.б. деталдар оқырманға тікелей әсер етеді.
Оқырманды көбінесе ... ... ... - ... ... әр ... ... сүйікті кейіпкері болатыны хақ. Кейіпкерімен бірге тіріліп, қуанып, қайғырып, яғни кейіпкермен ... өмір ... ... оқырманы бар шығарма мықты шығарманың қатарына ілігеді. Кез келген шығарма ондай артықшылыққа ие емес. Ондай ... бар ... ... ... сынды азулы ақындар, Мұхтар Әуезов, Шерхан Мұртаза сынды қарымды қаламгерлерді жатқызамыз.
Қорыта келгенде, ... ... - ... ғылымында тереңінен зерттеліп келе жатқан концепция. Үштіктің бірге қарастырылуы ... ... ... ... ... ... үштік концепция негізінде зерттеу оның мәтінге, оқырманға, ал мәтіннің авторға, оқырманға қатысы, оқырманның мәтін мен ... ... ... ... ... тізімі:
* Абай өлеңдер жинағы. - Алматы: Казгослитиздата, 1961. - 681 б.
* ... Ж. ... ... - ... мен ... ... ... байланыс. // Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы, 2012. №3(88). Б. 18-21
* Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. - Алматы: Атамұра, 2013. - 208 ... ... В.В. ... и ... художественная литература. Художественная литература и проблемы антропологии. - Караганда, 2002. - С. 50
* http://www.ru.wikipedia.org
* Аймауытов Ж. ... - ... ... 1989. - 558 ... ... ... словарь. - Москва, 1987. - С. 500
* ... М. ... ... шығармашылық тұлға мен авторлық позицияның арақатынасы. Ф.ғ.к. дисс. - Алматы, 2007. - 86 б.
* ... А. Ақ жол. - ... ... 1991. - 464 ... ... С.С., ... М.Л., Гаспаров М.Л., Гринцер П.А., Михайлов А.В. Категории поэтики в смене литературных эпох. - Москва, 2000. - С. 55
* ... В.В. ... ... ... - ... Высшая школа, 1971. - С. 240
* Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. - Москва: Искусство, 1986. - С. ... ... Б.О. ... ... в художественном творчестве Ф.М.Достоевского и типология русского реалистического романа. - Кемерова, 1981. - С. 174
* ... Ж. ... ... ... - Алматы: Қазақ университеті, 2002. - 311 б.
* ... К. ... ... - ... ... 2001. - 360 ... Әбдікұлы Т. Оң қол. - Алматы: Атамұра, 2002. - 352 б.
* ... Ә. ... ... - ... ... 2003. №1. Б. 24-39
* http://www.abai.kz
* Танабекова Т. Т.Әбдіковтің ... ... ... және ... ... ... дисс. - Алматы, 2010. - 90 б.
* Әуезов М. 12 томдық шығармалар ... - ... ... 1958. 12 т. - 498 б .
* ... Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. - ... ... - 228 ... ... С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы. Автореферат. - ... 1997. - 46 ... ... Б. ... ... тілі. - Алматы: Білім,1994. - 128 б.
* ... Т. У. ... ... ... ... - ... Қазақ университеті, 2009. - 96 б.
* Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. - Алматы, 2001. - 220 ... ... Т. ... кемелдену - адамның өзіне-өзі үңілуінен, өзімен-өзі күресуінен.// ... 18 ... 2005. ... ... ... түсіндірмелі сөздігі. - Алматы: Дайк-пресс, 2009. - 160 б.
* Жұмабаев М. Өлеңдер мен поэмалар. - ... ... 2009. - 320 ... ... ... В.Е. ... ... - Москва: Высшая школа, 1999. - С.289
* ... Б.С. ... ... и ... восприятие. Москва: Исскуство, 1985. - С. 318
* Мауленов А.А. Т.Әбдіковтің повесіндегі модернистік бағыттағы көркемдік ерекшеліктер. Қазақстанның ғылыми ... 2010. ... - Б. ... ... Н. ... әдебиетіндегі автор мен тыңдаушы (ХҮ-ХҮІІІ ғасыр). Ф.ғ.к. жазылған диссертация. - Түркістан, 2007. - 90 ... ... Т., ... Ж., ... А. ... - ... ... - 416 б.
* Толстой Л.И. Полное ... ... - ... ... ... ... литературы, 1951. 30 т. - С. 608
* http://ramazanuli.blogcn.com/
* http://kalkamansarin.kz/

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Көркем прозадағы деректілік және психологизм203 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың көркемдік-шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру33 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Жазушы Төлен Әбдікұлының көркемдік әлемі58 бет
Төлен Әбдікұлы шығармаларының композициялық ерекшеліктері51 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь