Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары

Қазақ хандығының құрылуы мен қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы бір тарихи кезеңде жүзеге асқан тарихи процесс. Хандықтың құрылуы саяси тұрғыдан қарастырғанда жеке тарихи оқиға болып көрінгенімен, ол сондай-ақ этникалық, рухани және мемлекеттілік дамулардың заңды қорытындысы болып табылады. Сол себепті де хандықтың құрылу тарихын білуде оған әсер еткен, ықпал жасаған тарихи факторларды анықтаудың маңызы зор.
ХV ғасырдың ортасында қазіргі Қазақстан территориясындағы бір-бірімен өте тығыз, бір-бірімен өзара байланыстағы тарихи процестердің дамуы нәтижесінде ұлттық сипаттағы этнос пен ұлттық сипаттағы хандық дүниеге келеді. Біздің негізгі қарастырып отырған мәселеміз – Қазақ хандығының құрылу тарихы болғандықтан, оған әсер етуші факторларды оның тарихи алғышарттары ретінде қарастырамыз. Осы тұрғыдан алғанда қазақ халқының қалыптасу барысында ХІІІ-ХV ғғ. этникалық процестер – Қазақ хандығының құрылуының этникалық алғышарттарына жатады. Көрсетілген ғасырлар аралығындағы этникалық дамуларға талдау жасау, оның дамуының бағыт-бағдарларын айқындау, этностың компоненттеріне талдау жасау арқылы ғана біз, хандықтың құрылуына әсер еткен этникалық мәселелерді терең ұғына аламыз.
Отандық тарих ғылымында қазақ халқының қалыптасуының басталуы кем дегенде қол дәуірінің соңғы кезеңінен бастау алып, ХV ғасырдың ортасында қалыптасу процесі өз мәресіне жетті деген тұжырымды зерттеушілердің бәрі мойындайды [54, 279-287 бб.]. 2,5 мың жылдай уақытқа созылған этногенез барысы әртүрлі тарихи дәуірлерде ішкі және сыртқы факторларға байланысты бірде жедел, бірде баяу дамып отырды. Этнопроцестердің осындай дамуы оның ерекшеліктерін қалыптастырады. Қазақ халқының қалыптасуы барысында бірнеше этнокезеңдердің болғаны зерттеушілер арасында бірауыздан мойындалған. Олар: қола дәуіріндегі, сақ-үйсін, ғұн, түрік, оғыз-қыпшақ, монғолдар үстемдігі және монғолдар үстемдігінен кейінгі дәуірлердегі этнокезеңдер. Әрбір этникалық кезеңдегі процесс жалпы этногенездің шеңберінде, оның заңдылықтарымен қатар дами отыра, өз кезеңінде өзіне ғана тән белгілерге, ерекшеліктерге ие болады. Сондай этникалық кезеңге – қазақ халқының этногенезінің соңғы кезеңдері болып саналатын ХІІІ-ХV ғасырлар аралығы жатады. Жоғарыда айтып өткеніміздей, бұл 3,5 ғасырлық тарихи уақыт шартты түрде екі кезеңге бөлінеді. Бірінші кезең – монғолдар билігі немесе монғолдар үстемдігі кезеңі деп аталып, ХІІІ ғасырдың басынан ХІV ғасырдың ортасына дейінгі аралықты қамтыса, ХІV ғасырдың ортасынан ХV ғасырдың ортасына дейінгі бір ғасырлық тарихи уақытты қамтыған екінші кезең – монғолдар үстемдігінен кейінгі немесе қазақ халқының қалыптасуының соңғы кезеңі деген атауға ие. Бұл екі кезеңдегі саяси тарих мәселелері тарихнамада жақсы қарастырылған. Ал этникалық тарих мәселелеріне келсек, ол жөнінде жалпылама айтылған ой-пікірлер мен тұжырымдар бар да, арнайы жеке зерттеулер жоқ.
        
        ІV-ТАРАУ
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ ЭТНИКАЛЫҚ АЛҒЫШАРТТАРЫ
4.1. Монғолдар жаулауы қарсаңындағы Дешті Қыпшақтың этносаяси жағдайы
Қазақ хандығының құрылуы мен қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы бір ... ... ... ... ... ... Хандықтың құрылуы саяси тұрғыдан қарастырғанда жеке тарихи оқиға болып көрінгенімен, ол сондай-ақ этникалық, рухани және мемлекеттілік ... ... ... болып табылады. Сол себепті де хандықтың құрылу тарихын білуде оған әсер ... ... ... ... ... ... ... зор.
ХV ғасырдың ортасында қазіргі Қазақстан территориясындағы бір-бірімен өте тығыз, бір-бірімен өзара байланыстағы тарихи процестердің дамуы нәтижесінде ... ... ... пен ... ... ... дүниеге келеді. Біздің негізгі қарастырып отырған мәселеміз - Қазақ хандығының құрылу тарихы ... оған әсер ... ... оның ... ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда қазақ халқының қалыптасу барысында ХІІІ-ХV ғғ. ... ... - ... ... ... ... ... жатады. Көрсетілген ғасырлар аралығындағы этникалық дамуларға талдау жасау, оның ... ... ... ... ... талдау жасау арқылы ғана біз, хандықтың құрылуына әсер еткен этникалық ... ... ... ... ... тарих ғылымында қазақ халқының қалыптасуының басталуы кем дегенде қол дәуірінің соңғы кезеңінен бастау ... ХV ... ... қалыптасу процесі өз мәресіне жетті деген тұжырымды зерттеушілердің бәрі мойындайды [54, 279-287 бб.]. 2,5 мың ... ... ... ... ... ... ... дәуірлерде ішкі және сыртқы факторларға байланысты бірде жедел, бірде баяу дамып отырды. Этнопроцестердің осындай дамуы оның ерекшеліктерін ... ... ... ... барысында бірнеше этнокезеңдердің болғаны зерттеушілер арасында бірауыздан мойындалған. Олар: қола дәуіріндегі, сақ-үйсін, ғұн, түрік, оғыз-қыпшақ, ... ... және ... ... ... дәуірлердегі этнокезеңдер. Әрбір этникалық кезеңдегі процесс жалпы этногенездің шеңберінде, оның заңдылықтарымен қатар дами отыра, өз кезеңінде өзіне ғана тән ... ... ие ... ... ... ... - ... халқының этногенезінің соңғы кезеңдері болып саналатын ХІІІ-ХV ғасырлар аралығы жатады. Жоғарыда айтып өткеніміздей, бұл 3,5 ... ... ... ... ... екі ... ... Бірінші кезең - монғолдар билігі немесе монғолдар үстемдігі кезеңі деп аталып, ХІІІ ғасырдың басынан ХІV ғасырдың ортасына ... ... ... ХІV ... ... ХV ... ортасына дейінгі бір ғасырлық тарихи уақытты қамтыған екінші кезең - монғолдар үстемдігінен кейінгі немесе ... ... ... соңғы кезеңі деген атауға ие. Бұл екі кезеңдегі саяси тарих мәселелері тарихнамада жақсы қарастырылған. Ал этникалық тарих ... ... ол ... ... айтылған ой-пікірлер мен тұжырымдар бар да, арнайы жеке зерттеулер жоқ.
Сол себепті де біз, осы ... ... ... ... ... ... болып саналатын ХІІІ-ХV ғғ. Дешті Қыпшақ аумағындағы ... ... ... ... бұл ... ... дамуға осы дәуірде болып өткен саяси, мәдени, рухани факторлар көп әсерін тигізеді, ... ... ... ықпал етеді. Әсіресе, саяси факторлардың ықпалы өте күшті байқалады. Сондықтан да ХІІІ-ХV ғғ. этникалық тарихтың мәселелерін саяси тарих мәселелеріне ... ... ... ... ... байланысты біз, қазақ халқының қалыптасуының соңғы кезеңдеріндегі этникалық мәселелерді негізгі мәселе ретінде қарастыра отыра, міндетті түрде саяси тарихпен ... ... ... ... ... жаулаушылығының қазіргі Қазақстан аумағындағы этнопроцестерге тигізген әсерлерін анықтау үшін, алдыменен жаулап алу қарсаңындағы осы ... ... ... ... ... ... ... басына дейін қазіргі Қазақстан территориясында үш саяси құрылымның болғаны белгілі. Олар - Ертіс өзені мен Еділ ... ... ... ... болған қыпшақ тайпаларының мемлекеттік құрылымы, Жетісу өңіріндегі Найман хандығы және Оңтүстік Қазақстан мен Сырдария өзенінің орта және ... ... бойы ... болған Хорезмшахтарының мемлекеті [264, 414-419 бб.; 423-425 бб.]. Бұл үш ... ... ... ... ... ХІ-ХІІІ ғғ. басында өмір сүрген Қыпшақ хандығының құрамында болды.
Отандық тарихнамада ХІ-ХІІІ ғғ. қыпшақтар ... ... ... ... ... ... [255.; 264, 419-435 бб.]. ... байланысты біз бұл жерде тек монғолдар жаулаушылығы қарсаңындағы қыпшақ қоғамының этникалық мәселесіне ғана тоқталамыз.
ХІ ғасырдың 30-шы жылдары шамасында Сыр бойы мен Арал ... ... оғыз ... ... қыпшақ тайпалары сол тұстан бастап Жетісуды қоспағанда бүкіл Қазақстан территориясына иелік етіп, оңтүстігінде Хорезм мемлекетімен шектеседі. Жаңадан қалыптасқан этносаяси ... ... ... - ... ... жаңа ұғым - ... ... болады [265, 525 б.; 550 б.]. Бұл ұғымға кейін келе ... ... ... оңтүстігінде Балқаш көлі, Сырдария өзені және Арал теңізінен солтүстікте Батыс Сібірге дейінгі орасан зор ... ... С.М. ... ... [255, 9 б.]. Одан ары ... ... авторларындағы - қыпшақтар, батысевропа хроникаларындағы - командар, орыс ... - ... осы ... бәрі бір ... әр түрлі этникалық белгіленуі деген ойды айтады [255, 9-10 бб.]. Осы жерде Дешті Қыпшақ терминінің эволюциясы мен мәндерін анық ... ... өте ... деп есептейміз. Өйткені, ХІ-ХVІ ғғ. осы жоғарыда аталған аймақтардың тарихына қатысты зерттеулерде бұл ұғым ... жиі ... ... пен А.Якубовский Дешті Қыпшаққа айта келе, , - деген тұжырымы Еділдің батысындағы қыпшақ тайпаларына да, Еділ мен ... ... ... қыпшақтарға қатысты айтылған [265, 99 б.]. Еділдің шығыс жағындағы қыпшақ тайпаларының иеліктері, княздіктері, бірлестіктері, одақтары туралы әр кездері А.Ю. Якубовский, К.В. ... Г.А. ... ... және тағы ... ... ... болатын [269, 18 б.; 270, 134 б.; 267, 147 б.; 271, 275 б.]. Ал ... ... ... ... ... ... жаулаушылығы қарсаңындағы мемлекетілігі жөнінде С.М. Ахинжанов өз зерттеуінде ... ... ... ... үш ... ... ... атап өтеді [255, 281 б.]. Бірінші қыпшақтардың иелігі Маңқыстау түбегінде болған, олардың билеушісі деректерде деп аталғанымен, ХІІ ғасырдың ортасынан ... ... ... тәуелділікте болады.
Одан әрі С.М. Ақынжановқа сүйенсек, Қазақстанның далалы аймақтарында қыпшақ тайпаларының екі үлкен тобы мекен етіп, олардың этникалық құрамы ... ... Бұл екі ... ... ... ... дейінгі тарихи дәуірде қалыптасқан, бірі Батыс Қазақстанда, Арал ... ... ... ... ІХ ғасырдың өзінде-ақ қыпшақтар бірлестігі ретінде белгілі ... ... ХІІ ... ... қыпшақтардың Сығанақ маңындағы иелігі деген атаумен жазба деректерге енген [255, 282-283 бб.]. Шамамен алғанда, Шығыс Дешті Қыпшақтағы екі ... ... ... территориялары кейінгі кезеңдерде пайда болған қазақтың Кіші және Орта ... ... ... келеді.
Батыс бөліктегі қыпшақтар бірлестігінде билеуші әулет Елбөрі тайпасынан ... ... ... ... ... немесе әкеден бауырға беріліп отырылған. Биліктің мұндай берілуі тек ертефеодалдық мемлекеттік құрылымдарға тән құбылыс. Сығанақ иелігінің қыпшақтарындағы билік Ұран ... ... ... ... ... ... шекарасы тікелей Хорезм мемлекетімен шектесіп жатқандықтан, алдыңғы беттерде айтып өткен қыпшақ-хорезм арасындағы саяси қарым-қатынастар осы ... ... ... Бұқа хан, Алып ... ... тұлғалар - сығанақтық қыпшақтардың әулетінен болып келеді.
Жазба ... ... ... мен Батыс Қазақстан аумағындағы қыпшақтар бірлестігі жөнінде, олардың билеушілері, ішкі саяси жағдайлары туралы ешқандай мәліметтер айтылмайды. Ал тікелей Хорезм ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы билік үшін күрестер өте аз болса да деректерде ұшырасады [205, 448-449 бб.].
Монғолдардың жаулап алуы қарсаңында, яғни ХІІ ғ. соңғы - ХІІІ ... ... ... ... ... басым бөлігін қамтыған Сығанақ қыпшақтарының ішкі саяси жағдайы тұрақты болмады. Бір жағынан Хорезм мемлекетімен күрес қыпшақтардың бұл хандығын ... ... ... билеуші әулеттің өкілдері арасындағы өзара билік үшін күрестер хандықты одан ары ... ... ... ... ... ... ... шахтарының от түтеткендей қолдап, қоздырып отыруы нәтижесінде орталығы Сығанақ ... ... ... ... көп ... ... ... жаулаушылығына жүйелі түрде қарсылық көрсете алмайды.
Ойларымызды қорыта келе, монғол жаулаушылығы қарсаңында шығыс Дешті Қыпшақта бір орталықтан басқарылатын ... ... мен ... ... ... ... ... деректер мен зерттеушілердің дәлелдеп көрсеткеніндей, бұл территорияда қыпшақтардың үш ... ... үш ... ... өмір ... ... мен ... Қазақстан аумақтарындағы хандықтардың ішкі саяси өмірі туралы деректер болмаса, Оңтүстік және Орталық қыпшақ хандығының ішкі саяси жағдайы өте тұрақсыз болады. Ішкі ... ... ... ... Қыпшақ тұрғындарына сыртқы жауларға, нақты алғанда, монғол жаулап ... ... ... ... ... ... бермейді.
Енді қарастырып отырған мәселеміздің этникалық жағын қарастыралық.
ХІ-ХІІІ ғғ. қазіргі Қазақстан аумағында мекен еткен тайпалар барлық деректерде жалпы ортақ атаумен ... деп ... ал ... жазба деректерде қыпшақ бірлестігінің құрамына енген тайпалардың атаулары кездеседі.
Ан-Нувейри, Ибн Халдун секілді авторлар Дешті Қыпшақтың батыс ... 11 (он бір) ... ... өз еңбектерінде атап өтеді [72, 540-541 бб.]. Екі мәліметтегі 11 тайпаның атауларында сәл өзгешеліктерге қарамастан, олардың бір ... ... ... ... қиын ... 1996 жылы ... көрген І-томындағы атты тараушаны жазған Б.Е.Көмеков Ан-Нувейри мен Ибн Халдунның мәліметтеріндегі 11 ... ... ... ... ... ... ұсынады: [109, 201 б.]. Одан ары автор күн сайын кескілескен ұрыстардың болғандығын, Темір Мәліктің ерліктерін баяндайды.
Монғолдар ... ... ... ... ... ... қоршауға алып, оны жеті ай бойы ала алмайды. Осы кездегі ұрыстардың ... ... ... ... топқа қаланы айнала қазылған орды көмуге бұйрық беріледі және ол екі күн ... ... ... [109, 216 б.]. ... қоршауға жұмылдырылған қосымша топтың қанша адамнан тұратындығын деректер айтпаса да, олардың санын болжап айтуға болады. Ходженттегі қосымша ... саны 50 мың ... ... сол ... саяси орталығы Хорезмді қоршауға қатыстырылған қосымша топ одан бірнеше есе көп болған деуге болады. Қамалдарды алу ... ... ... ... ... ... түбін үңгіп қазу, қамалдарға биік сатыларды қою секілді жұмыстарда шығындарға қосымша топтың ... ... Өз ... жергілікті халықтың санының күрт азаюына бұл жағдай да өзіндік әсер етеді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары12 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
Ms access-ті үйренуде компьютерді пайдаланудың алғышарттары58 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь