Графиканың қалыптасуы және дамуы

К І Р І С П Е ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2

І Т А Р А У
ГРАФИКАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ
1.1. Жазудың шығуы, оның дамуы жайынан мағлұмат және
жазудың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.2 Пиктографиялық жазу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.3. Идеографиялық немесе логографиялық жазу. ... ... ... ... ... ... ..4
1.4. Буын жазуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.5. Әріп (дыбыс) жазуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.6. Араб жазуының қазақтар арасына тарауы жайында. ... ... ... .6

ІІ ТАРАУ
ҚАЗАҚ ГРАФИКАСЫ ЖАЙЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕР
2.1. Алфавит және графика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
2.2. Ахмет Байтұрсыновтың әліппе айтыс туралы пікірлері ... ..11
2.3. Ахмет Байтұрсынов . қазақ әліпбиінің реформаторы ... ... ...16
2.4. А.Байтұрсыновтың әліпбиі жөнінде ғалымдар пікірі ... ... ... 21

Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Дүние жүзіндегі әр халықтың өзіне тән жазу, сызу өнері болатыны барша жұртқа аян. Жазудың шығу тарихын зерттеуші ғалымдар оның бастау көзін сонау ежелгі дәуір кезеңінен бастап, нақтырақ айтсақ, біздің жыл санауымызға дейінгі X-Y ғ.ғ. мал сүйектеріне, жауырынға жазылған жазулар болғанын айтады.
Жазудың ең көне түрі «пиктографиялық жазу» немесе суретті жазу ең алғаш рет неолит дәуірінде болды деп есептейді (1.500).
Жазба тіл ауызекі сөйлеу тілінен кейін пайда болғанын бәріміз білеміз. Ауызша тіл күнделікті өмірде ауызба-ауыз сөйлесіп, қарым-қатынас жасауда, тікелей өз ара пікір алысуда айырықша қызмет атқарады. Дегенмен, жазба тіл өркенниеттіліктің үлкен мәдениеттің, белгісі екені және де рас.
Бүгінгі таңда үлкен өркениетке екпіндей енген егеменді еліміздің жазба мәдениеті қалай қалыптасты, даму барысы қалай болды, оның көш басында кімдер тұрды, қазақ лингвистикасының негізін салушы Ахмет Байтұрсынұлының ұлттық жазба мәдениетімізге қосқан үлесі қандай деген сұрауларды өз тарапымыздан зерделеп және Ахмет Байтұрсынұлының ұлттық әліпбиімізді түзіп, қалыптастырудағы атқарған орасан зор еңбектерін жан-жақты талдау мақсатымен осы курстық жұмысты қолға алдық.
Осы мақсатымызға жету үшін мынадай міндеттерді алға қойдық:
- жазудың қоғамдағы ролі мен қызметін, маңызын қысқаша сипаттау және оның даму барысында пайда болған, графика, алфавит, әріп сияқты салаларының зерттелу барысына шолу жасау;
- алфавит және оның түзілу принциптері жөнінде мағлұмат беру;
- араб жазуының қазақ жеріне тарауы және оны Ахмет Байтұрсынұлының реформалауы;
- Ахмет Байтұрсынұлы жасаған қазақ жазуының маңызы және соған байланысты қоғамның пікірі мен түрлі қөзқарастар.
Міне осы міндеттерді орындай отырып, белгілі себептермен еңбектері ұзақ уақыт архив қорларында жатып қалған ғалымның ғылыми мұраларының бірі араб графикасынан өз дыбыс жүйемізге ыңғайлап жасаған жазуының маңызын ашып көрсету – біздің жұмысымыздың басты мақсаты.
1. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. -Алматы, 1965.
2. Әбілқасымов Б. XIX ғасырдың II жартысындағы қазақ әдеби тілі. -Алматы: Ғылым. 1982.
3. Әбілқасымов Б. Қазақ тілі жөніндегі революциядан бұрынғы зерттеулер. -Алматы: Ғылым. 1982.
4. Байтұрсынов А. «Тіл-құрал». Орынбор, 1914.
5. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. –Алматы, 1994.
6. Бюллетень Сред. Госунив. Вып. ‡ІІІ. Ташкент, 1924.
7. Библиографический словарь отечественных тюркологов Дооктябрьский период. М., 1974.
8. Дала уәләятының газеті, 1890, N 6
9. Қордабаев. Т. Түркология ғылымының даму тарихына. Қарағанды – 85.
10. Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму жолдары. –Алматы, 1987.
11. Мәжітаева Ш.М. Әліппе айтысы. –Қарағанды, 1990.
12. Машқанова Н.Т. Ахмет Байтұрсынов – қазақ жазуының реформаторы. Ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайын-далған диссертациясының авторефераты. -Алматы, 1994.
13. .Машқанова Н.Т. «Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негіздері». -Алматы, 1993.
14. Ильминский Н.И. Воспоминания об И.Алтынсарине. Казань, 1891.
15. Истрин В.А. Развитие письма. –Москва, 1961.
16. Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсынов. -Алматы, 1990.
17. Сыздықова Р. Развития казахского советского языкознание. –Алматы, 1980.
18. Уәлиев Н. Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негіздері. –Алматы, 1993.
19. Жұлдыз. 1992, №2.
        
        М А З М Ұ Н Ы
К І Р І С П ... Т А Р А ... ... ЖӘНЕ ... Жазудың шығуы, оның дамуы жайынан мағлұмат және
жазудың ... ... ... ... ... логографиялық ... Буын ... Әріп ... ... Араб ... ... арасына тарауы жайында. .............6
ІІ ТАРАУ
ҚАЗАҚ ГРАФИКАСЫ ЖАЙЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕР
2.1. ... және ... ... Байтұрсыновтың әліппе айтыс туралы пікірлері ......11
2.3. Ахмет Байтұрсынов - ... ... ... ... А.Байтұрсыновтың әліпбиі жөнінде ғалымдар пікірі ............21
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... І Р І С П ... жүзіндегі әр халықтың өзіне тән жазу, сызу ... ... ... аян. ... шығу ... ... ... оның бастау көзін сонау
ежелгі дәуір кезеңінен бастап, нақтырақ айтсақ, біздің жыл санауымызға
дейінгі X-Y ғ.ғ. мал сүйектеріне, жауырынға жазылған жазулар ... ең көне түрі ... ... ... суретті жазу ең алғаш
рет неолит дәуірінде болды деп есептейді (1.500).
Жазба тіл ауызекі сөйлеу тілінен кейін ... ... ... ... тіл ... ... ауызба-ауыз сөйлесіп, қарым-қатынас жасауда,
тікелей өз ара пікір ... ... ... ... Дегенмен, жазба тіл
өркенниеттіліктің үлкен мәдениеттің, белгісі екені және де рас.
Бүгінгі таңда үлкен өркениетке ... ... ... еліміздің жазба
мәдениеті қалай қалыптасты, даму барысы ... ... оның көш ... ... ... лингвистикасының негізін салушы Ахмет ... ... ... ... ... ... деген сұрауларды өз
тарапымыздан зерделеп және Ахмет Байтұрсынұлының ұлттық әліпбиімізді түзіп,
қалыптастырудағы атқарған ... зор ... ... ... ... ... жұмысты қолға алдық.
Осы мақсатымызға жету үшін мынадай міндеттерді алға қойдық:
- жазудың ... ролі мен ... ... ... ... оның даму ... ... болған, графика, алфавит, әріп
сияқты салаларының зерттелу барысына шолу жасау;
- алфавит және оның түзілу принциптері жөнінде мағлұмат ... араб ... ... ... ... және оны ... реформалауы;
- Ахмет Байтұрсынұлы жасаған қазақ жазуының маңызы және соған
байланысты қоғамның пікірі мен түрлі қөзқарастар.
Міне осы ... ... ... белгілі себептермен еңбектері ұзақ
уақыт архив қорларында жатып ... ... ... ... бірі ... өз дыбыс жүйемізге ыңғайлап жасаған жазуының маңызын ашып
көрсету – біздің жұмысымыздың ... ... Т А Р А ... ... ЖӘНЕ ... ... ... оның дамуы жайынан мағлұмат және жазудың түрлері
Жоғарыда біз жазба тіл ... ... тілі ... ... ... және
жазу өнері үлкен мәдениеттің, өркениеттіліктің белгісі ... ... ... тарихы да ерте дәуірден басталады дедік. «Көне ... ... ... да ... ... әрі ... әрі практикалық үлкен
мәні бар.
Көне жазу ... ... оқи білу ... тілдердің ертедегі
қалпымен танысуға және оны білуге мүмкіндік береді. ... тіл ... ... зор ... бар. Жазудың тарихын зерттеп білу тек ... үшін ғана емес ... ... ... үшін де ... ... ... жылдар бойы дамып жетілуімен бірге оның принциптері де
өзгеріп отырды. Жазу жүйесіндегі таңбалардың не ... ... не ... не ... не ... белгілеуіне қарай жазу мынадай түрлерге бөлініп
қарастырылады:
1. Пиктографиялық жазу
2. Идеографиялық жазу
3. Буын жазуы
4. Әріптік немесе ... ... ... ... ... ең алғашқы түрі. Пиктографиялық жазу – суретке негізделген
жазу. Кейде оны сурет жазуы деп те атайды. Оның ... ... ... ... әрбір сурет тұтастай бір хабарды білдіре алады. Ол ... ... жеке ... бөлшектенбейді. Сондықтан пиктограммалар
тілдік формаларды емес, оның ... ... ... ... ... әр ... ... сөйлейтін адамдар түсіне алатын
болған. Пиктограмма ретінде адам не жайында хабар білдіргісі келсе, ... ... өнер мен жазу ... ажырамай синкретикалық қалыпта
болған.
Пиктографиялық жазу өте жабайы жазу болды және кең ... ... ... ... ... ... ... тәсілін
қазіргі күнде де кездестіруге болады. Мысалы, көшеде жүру ... әр ... ... ... мен ... т.б. мекемелердің
маңындағы суретті белгілердің пиктографиялық сипаты ... ... ... ... ... ... біртіндеп даму барысында идеографиялық жазу
пайда ... ... ... ... деп аталады. Идеографиялық
жазудың даму барысында идеограммалар ... ... ... ... сыртқы формасын дәлме-дәл көрсетпей, шартты таңбалар
ретінде де қолданыла бастады. ... ... ... ... ... ... ... мағынасында. Идеографиялық таңба не
жеке сөзді, не оның ... ... ... ... ... ... қытай, шумер жазуларында
болған. Қытайдың жазу жүйесі әр ... ... ... бір сөзге сәйкес
келуіне негізделген. Қытай жазуындағы таңбалар біртіндеп, ... ... ... мен ... шартты таңбаларына айналған», - дейді
зерттеушілер.
Идеографиялық жазудағы графикалық таңбалар цифрлар ... ... ... ... ... ... ... идеографиялық
принципін қазіргі тілдердегі сандардың таңбаларынан да байқауға болады.
Мәселен, кез-келген цифрдің жазылуы бірдей ... олар әр ... ... ... яғни ... ... Бірақ ол цифрдің мағынасын кез-
келген ұлт ... ... ... ... ... да ... ... таңбалар. Қазіргі кезде идеограммаларды түрлі ғылым ... ... ... таңбалардан аңғаруға болады. Ал ол арнаулы
таңбалар дыбыстық тілде жеке ... ... сөз ... ... жоғарыда аталған пиктограммалық жазудың да, идеографиялық жазудың
да кейбір элементтері қазіргі күнде де қолданылады екен. Тіл ... ... ... ... ... бұл жазулардың қолданыстан шығып
қалғандығы өзінен өзі түсінікті жайт.
1.3. Буын жазуы
Жазудың даму барысында буын ... ... ... Бұл жазу ... ... бір ... ... Буын жазуы өз ішінен үшке бөлінеді:
А) ассиро-вавилон, элам, урарт, сына ... ... ... ... крит-микен буын жазуы, кипр, эфиопия, жапон буын жазулары;
Б) үнді ... ... буын ... өз ... қоғамдық қарым-қатынас жасауға ... ... ... ... өте келе, дыбыстық (әріптік) жазу пайда
болған кезде қажеттілігі әлсіреген. Тіл ... ... ... ... да ... ... Әріп ... жазуы
Бұл жазудың түрі буын жүйелі жазудан кейін пайда болған. Әріп жазуының
пайда болуының дүниежүзілік мәдениеттің дамуы үшін ... ... ... ... ең ... жазу.
Ертедегі әріп жазуы конюнантты-дыбыстық жазу болды. Ондағы таңбалар тек
дауыссыз дыбыстарды ғана белгілейтін болған.
Конюнантты-дыбыстық таңбалар алғаш рет Египет ... ... ... ең ... таза ... жазу деп ... финикий жазуын атайды.
Агографиялық жазу мен буын жүйелі жазудан гөрі, әріп жазуы бір ... елге ... ... ... ... арасындағы сауда, мәдениет
қатынастар әріп жазуының дүние жүзіне тарауына қолайлы ... ... ... басқалардан әріп жазуын қабылдай отырып, оның
алфавиттік құрылымын өз тілдерінің ... ... ... ... ... таралуы біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықтың алғашқы
ғасырларынан ... Бұл жазу екі ... ... ... ... ... ... пайда болған арамей жазуынан Азия халықтарының әріп
жазу жүйелері қалыптасқан. Батыста финикий ... ... ... ... ... ... халықтарының әріп жазу жүйелері таралады.
Шығыстағы әріп жазуының барлығы да шығу тегі ... ... ... бастау алады. Осы арамей жазуының төрт түрлі бұтағы бар: еврей,
иран, сирия және араб ... ... ... жазу ... ... бұл жерде араб жазуына арнайы тоқталғанды жөн көрдік. Себебі қазақ
алфавитінің қалыптасып дамуындағы бір кезең осы араб ... ... ... де ... Араб ... ... арасына тарауы жайында.
«Басқа да түркі халықтары сияқты ... да ... ... ... келіп енген араб жазуын ... ... ... Бірақ
грамматикалық құрылысы жағынан да, ... ... ... да ... ... ... болып келетін араб тілі графикасы қазақ тілінің
дыбыстарын таңбалауға сай келмейтін», - дейді белгілі ғалым Т.Р.Қордабаев.
Семит ... бірі – араб ... ... ... ... Олар сөздің конюнантты негізін құрайды. Араб алфавиті дауыссыздар
мен жартылай дауыстылардан құралған. Дауыстылар ең ... араб ... ... ... ... ... араб ... дауыстыларды
таңбалау үшін жазудың үстінен немесе астынан ... ... ... Араб ... ... жеке тұрғандағы қалпы, сөз басындағы, сөз
ортасындағы, сөз ... ... ... төрт ... ... ... ... құрылымы жағынан флективті, сөздерінің түбір ... ... ... ... ... үшін ... ... басқа тілдер
үшін жанасымды бола алады.
Бұл жайында жоғарыда келтірілген ғалым Т. Қордабаевтың ... ... та ... ... ... ... ... дыбыстық құрамына да,
агглютинативті сипатына да сай келмеді. Сондықтан оны ... ... ... өз ... ... ... ыңғайластырып
өзгертті, қосымша әріптер мен диакритикалық белгілер енгізді. Алайда араб
жазуының конюнантты сипаты, ... ... ... түркі тілдері
үшін жат, қолайсыз екендігін көрсетті», - дейді К. Аханов.
Әрине, әріп жазуының қазіргі күнде бірнеше түрлері бар. ... ... ... армей жазуларынан тараған дедік. Сондай жазулардың
қатарында грек, ... ... ... ... да ... Осы ... негізінде европа халықтарының қазіргі жазу жүйелері қалыптасты.
Бірақ бұлар біздің зерттеу ... ... ... ... ... төңірегінде өз пікірімізді шектей тұрамыз.
Сонымен, жазудың шығуының және оның біртіндеп дамып, осы күнгі дәрежеге
жетуінің ұзақ тарихы бар екен. Әр ... жазу ... ... әріп ... ... және өте ... таңбалардың орналасу бағытына қарай да бір-бірінен ажыратылады.
Мысалы, Қытай жазуындағы идеограммалар жоғарыдан төмен ... ... орыс т.б. ... ... солдан оңға қарай бағытталса, араб жазуы
керісінше, оңнан ... ... ... ... ... ЖАЙЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕР
2.1. Алфавит және графика
Тіл дыбыстары жазуда графикалық таңбалармен белгіленеді. Әріптердің
белгілі бір тәртіппен ... ...... деп ... ... – белгілі бір тілдегі фонемаларды және олардың ... ... ... ... графиканы «алфавиттің ережелері»
деп те атайды.
Қазақ халқы өзге түркі халықтары сияқты 4-5 ... бойы араб ... Тек XIX ... ... ... ... қана ... оның ішінде Ыбырай Алтынсарин тәрізді ағартушылар, қазақтың
ұлттық жазба әдеби тілін ... үшін оның ... ... ... бере
алатын жаңа алфавит қабылдауды, не осы жазуды біраз жетілдіруді ... қоя ... ... осы ... ... өз мақсаттарына шеберлікпен
пайдаланған Н.И. Ильминский бастаған миссионерлер граф ... ... ... ... жазуын бірден орыс графикасына көшіру
идеясын қызу уағыздады.
Н.И. Ильминскийдің пікірінше, ... қай ... да ... бірге
қабылданған. Мәселен Батыс Европа латын алфавитін латын шіркеуі, орыстар
грек алфавитін славян шіркеуі арқылы қабылдаған.
Татарлар да өзге ... ... ... араб ... ... ... ... көшкен. Араб жазуы – ... ... ... үлкен құрал.
Сондықтан, оның ойынша, түркі халықтарына орыс алфавитін енгізу арқылы
«екі қоянды бір оқпен өлтіруге болады». Біріншіден, оларды мұсылман ... ... ... орыс ... ... ... ... көшіруге болады. Бұл мәселеге ерекше көңіл бөлудің басты себебі де
осы болса ... ... араб ... ... орыс ... ... тікелей өз
қолдарымен емес, орыс мектебін бітірген қазақ жастары арқылы істеуді мақұл
көрді.
Н.И. Ильминский бұл жайында өз ... ... деп ... мектептерінде тәрбиеленуші қазақ жастары арасында, сөз ... ... ... қарайтын, өз ана тілдерін жанын сала сүйетіндері
бар. Соларға орыс ... ... ... ... ерекшелігін сақтаудың
негізгі амалы деп ... ... олар ... тіліне орыс алфавитін
енгізуде көп нәрсеге көмектесе алар еді».
Шынында да, сол ... ... ... ... ... ... ... кемшілік жақтарын сынап, қазақ жазуына орыс графикасын
ұсынғандар аз кездеспейді. Бұл тұрғыда ... ... ... ... ... алфавиті туралы мәселеге» деген мақаласыв көңіл
аударарлық. Онда автор араб әліппесінің кемшілігі ... ... ... ... ... жеткіліксіздігін және олардың да дәстүр
бойынша үнемі жазыла бермейтіндігін, мұның өзі бір-біріне ұқсас ... ... ... ... көрсете келіп, қазақ тілінің дыбыстық
жүйесін толық бере алатын алфавит жасау мәселесін ұсынады. Ондағы ... ... – орыс ... ... ... ... бірі О. ... болса, ол «Орыс
әліппесі араб ... ... ... тілі ... дәл және ... бере
алады- дей келіп, орыс жазуын пайдаланғанда, орысша оқитын ... ... ... деген орыстарға да үлкен жеңілдік болар еді» деп ... ... ... сөзін қалайша жазу ... ... араб ... ... ... дұрыс көрсете отырып, қазақ
сөздерін жасауға өзгеріссіз алса, орыс, латын графикаларының да ... ... ... жаға бір ... ... ... не заманнан бері ғадет алып үйренген араб әліппесін қазақ
тіліне ылайықтап ... ... ... ... ... ... өзгерткен
уақытта, - деа жазады ол, - араб әріптері мұнан да ... ... ... тіліне орыс графикасын енгізудің негізгі бастаушысы деп ... ... өзі де ... ... орыс ... ... және
жаппай енгізуге қарсы болған
Ол Н.И. Ильминскийге жолдаған бір ... ... деп ... «бірақ
мәселе мынада. Орыс әрпімен жазылған кітаптарр қазақ арасында, тап біздің
ойлағанымыздай, тез және ... сіңе ... ... ... ... ... жағынан, орыс жазуына көзі үйренбегендіктен, оның таныс
еместігінен… Шынына келгенде «қазақ сөздері орыс әрпімен анағұрлым ... ... да, ... жазу ... ... тазалығына және бүтіндігіне
зиян келтіретін болса да, көп уақытарға дейін татар (араб – Б.Ә.) ... ... ... емес ... біз еске алуымыз керек…
Мазмұны балалардың білімін ... ... ... ... ... ... алған бағыттан қайтпай, ... өз ... ... ... ... ... беру керек».
Қазақ жазуын орыс графикасына көшіру туралы мәселе 1876 жылдан бастап,
үкіметтің ресми ... ... ... ... Оған оқу ... ... Орынбор оқу округін аралауы себеп болады. Мәселе орыс графикасын
өзгертпей алу керек пе, әлде ... ... ... ... ... қосу керк пе дегенге тіреледі. Бұл арада ғалымдар арасында
екі удай пікір ... Бұл ... 1910 ... ... ... ... июньде (маусымда) бұл мәселеге арналып Петерборда ... ... оған ... ... ... ... 1906 ... «Орыстан өзге халықтар жазуын орыс графикасына
көшіру ... ... ... оған ... өзгерістер енгізіледі.
Кеңесте орыс жазуы тек ресми құжаттар мен ... ... ... ... ... ... қабылданады. Алайда бұл шешімнің тәжірибеге
іске асқан-аспағаны бізге мәлім ... ... ... емле ... мәселе А.Байтұрсыновтың және ол
шығарған «Қазақ » газетінің (1913-1919) қызметімен тікелей байланысты.
А.Байтұрсынов 1910 жылдардан бастап араб ... таза сол ... ... үшін ... ... ... оны ... тілінің дыбыстық жүйесіне
икемдеп, қайта түзуді қолға алады. Бұл туралы пікірлерін ол 1912 ... ... ... мен «Қазақ» газетінің беттерінде білдіре бастайды.
Оның жобасы бойынша араб ... ... ... ... ... артық таңбаларды шығару, сөздің түгелдей жіңішкелігін білдіру үшін
оның ... ... ... қою ... ... ... ы, е, и, о, ... дыбыстарының әрқайсысына жеке таңба белгіленеді. А.Байтұрсыновтың ... ... араб ... ... ... оның ішінде мұғалімдер
тарапынан қолдау табады және іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен А. Байтұрсынов
реформалаған қазақ графикасы ... ... тек 1924 жылы ғана ... ... ... ... ... қабылданады. Бұл тәжірибені
өзге түркі ... ... ... татар) қолдап, өз ... ... ... ... сол ... түркі баспасөзінде араб
графикасын тастап, латын алфавитіне көшу туралы пікірлер де бел ... ... ... ... ... ... ... құрылып, түркі
халықтары жазуын латын графикасына көшіру туралы жоспарлы жұмыс жүргізді.
Қазақстанда да сондай ... ... ... ... 1926 жылы ... Бірінші туркологиялық съезд өткізіліп, онда басқа мәселелермен
қатар негізгі мәселе ретінде күн тәртібіне түркі ... ... ... ... ... ... Бұнда съезд делегаттары екіге бөлініп,
бірі бұрыннан қолданылып келе жатқан араб графикасын реформалап ... ... тобы араб ... ... ... ... ... делегат болып қатысқан А.Байтұрсынов съезде бірінші рет сөз
алып, өзінің ширек ғасырдай күш ... тер ... бұл ... ... ... ... қорғап, бұл жазу ... ... ... өтей ... ... ... ... Байтұрсыновтың араб жазуын жақтаудағы дәлелдері – 12-13 жыл бойы
қолданылып, орнығып қалған, қазақ тілінің дыбыстық ... ... ... түрде қабылданған алфавиттің қазақ мәдениеті мұқтаждығын
толық өтеп, отырғандығы, оның ... ... ... ... айтарлықтай
қолайлы болып шыққандығы, полиграфиялық мүмкіншіліктері ... ... ... тұрғысынан да бұрынғы алфавитті сақтау пайдалырақ
екендігі.
Алайда латын графикасына көшуді үкімет орындары белсене қолдағандықтан,
съезд ... ... ... ... ... ... ... баспа сөзі бетіндегі айтыстың қорытындысы
1927 жылы әуелі Ташкентте, одан соң Қызыл Орда да өткен жазу ... ... ... ... Жаңа ... ... ... конференциялар материалдарымен жалпы ... ... ... оны ... айтысы» деген атпен 1927 жылы жеке кітапша
етіп бастырып шығарады. Алайда бұл кітапша кейіннен ондағы баядама ... ... ... ... ... ... ... негізсіз айыптау
тағылуымен байланысты ұзақ жылдар бойы жұрт көзінен таса, кітапханалардың
«жабық қорында» ... ... ... ... қайта құру, жариялялық
процестерінің арқасында ... ... ғана ... ... ... ... ол сөз ... араб графикасымен басылғандықтан, бүгінгі
оқушының, әсіресе жастардың, оқуына үлкен қиындық ... ... ... ... түсіріп отырамыз. Кітапты қайта шығарудың тағы
бір қажеттілігі мына ... де ... ... таңда кейбір түркі
тілді республикалар ғалымдары арасында араб ... ... көшу ... өріс ... ¤з Республкамыздағы жастар ... да ... ... қажеттілігі жоқ еді. Немесе араб жазуынан бірден орыс
графикасына көшу дұрыс болған болар еді деген пікірлер орын ... ... ... әліппе айтыс туралы пікірлері
XX ғасыр басында тікелей оқу-ағарту ... ... ... ғана ... бүкіл қазақ қоғамын алаңдатқан үлкен бір жағдай
әліппе мәселесі болды. XIX ғасырдың екінші жартысындағы баспасөз ... ... ... араб ... ... жақтарын сынап, қазақ
жазуына орыс графикасын енгізуді ұсынғандар аз кездеспейді (1). XX ... ... ... ... ... жөндеу жұмысы жедел қолға алына
бастады. ... ... ... ... ... ... мырза Фатани
Ахундов араб жазуын латын алфавитіне алмастыру идеясмын айтты. Патшалық
Россияда бұл ... шешу ... емес еді, ... патша үкіметі
қарамағындағы елдің елдің барлығына орыс графикасын ... ... ... де ... ... ... ... мен шұғылданған қазақ халқының зиялылары
араб әліпбиін қазақ тіліне жақындату, ыңғайлау ... ... ... 1910 ... бастап араб жазуын таза сол күйінде
қазақ тілі үшін қолайлы ... ... оны ... ... ... ... қайта түзуді қолға алды. Араб алфавитін қазақ тілінің
фонетикалық ерекшеліктеріне сәйкестендіру ... ... ... ... журналы мен «Қазақ газетінің» беттерінде 1912-1919
жылдардағы жарияланған іл, ... ... ... ... ... оқу құралдары жатады.
Сол тұстағы баспасөз ... ... емле ... ... ... Ә.Бөкейхановтың, Ж.Жанталиннің, М.Дулатовтың ... ... ... де ... араб ... ... оған ... емле ережелерін құррастырушы деп
есептелінеді. ¤йткені ол жасаған жаңа жазу ... ел ... ... Оның ... ... оры ... «Байтурсыновский алфавит» деп
атап, кезінде профессор Е.Д.Поливанов оған: «… енді түзетуді қажет етпейтін
тарихи тұрғыдан алғанда ... ... ... ... - деп жоғары
баға берген болатын (3).
А.Байтұрсынов ықшамданған, ... араб ... мен ... ... ... ... ... әдебиет шығармалары
басылған. Оқытушылар, оқушылар және басқа да қазақтың, ноғайдың, татардың
оқыған азаматтары А.Байтұрсынов реформалаған ... ... ... деп ... ... жаппай қолдана бастағандығы жөнінде М.Дулатовтың
«Қазақ» газетінде жарияланған ... ... ... « ... тілін
қолына қалам ұстағаннан бері шылғи қазақша жаза бастаған А.Байтұрсынов
қазақ емлесін шығарды, оқу ... ... Осы екі ... ... «Қазақ»
газетасының тіл, емле туралы қылған қызметі көзге көрінерлік болды. Екі
жылдың ішінде орта есеппен 250 мың дана ... ... ... ... ... кітап шықты, бұлар 45 мың ... бар. Бұл ... ... оқи ... ... ... ... жоқ. «Қазақ»
емлесін мұсылман медремселерінде, орыс школдарындағы шәкірттер, ... ... ... ... ... «Қазақ» газеті нөмерлерінің
көбінен көрінеді» (4)
А.Байтұрсынов ұсынған жобасы бойынша араб жазуы қазақ тілінің дыбыстық
жүйесіне ... ... араб ... ... ... ... басы артық таңбаларды шығару ... ... ... үшін оның ... ... таңбасын қою ұсынылады, қазақ
тіліндегі ы, е, и, о, ұ,ұ дыбыстарының әрқайсысына жеке таңба белгіленеді.
Араб жазуында реформаға дейін ... 4 ... ... еді ... жеке
түрі, сөздің басында, ортасында, соңында келгенде), кейбір ... (з, с, т) ... ... ... ... ... еді. ... алфавитте олардың әрқайсысы 1-ақ таңбамен
белгіленеді.
Дегенмен, А.Байтұрсынов реформаланған ... ... ... ... ... жылы ғана Орынборда өткен ... ... ... қабылданады. Бұл тәжірибені өзге түркі халықтарының біразы
(өзбек, ноғай, татар) қолдап, өз жазуларына өзгерістер енгізе бастайды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... онда ол : «жақсы әліппенің қасиеттері жылдам жазылу, баланы оқытқана
әріптерінің бөлек-бөлек оңаша тұрып, көзе ... ... ... ... ... ... жер үстінде жақсы әліппе жоқ. Латыннан
анағұрлым артық әліппеміз тұрғанда, басқа латыншыл болудың ... ... ... ... ... ... алу еріккендік…Латынды орыс халқы
алмағанда біз неге аламыз? ... ... ... ... ... ба? ... кемшілігі – кейбір әрпінің ... ... ... ... ... - дейді де сөзінің соңында «… Жаңа ... ... ... ... ... ... ... доғару керек» , - ... Осы ... ... ... басқа графикаға көшу ... ... ... ... ... ... алфавитті өзгерту мәселесінің қайта көтеріліп, шешуші бағыт
алуына 1926 жылы Баку қаласында өткен I ... ... ... ықпалы зор болды. Смъезде басқа мәселелермен қатар негізгі мәселе
ретінде күн ... ... ... ... ... негізгі принципті
мәселесі қойылды. Бұнда съезд делегаттары екіге бөлініп, бірі бұрыннан
қолданылып келе ... араб ... ... қолдануды жақтаса, екінші
тобы араб жазуын тастап, латынға көшуді ұсынды. Бұл мәселе төңірегінде қызу
айтыс, пірік-таластар болды.
Араб алфавитін қолдаушы ... ... ... Ахмет Байтұрсынов,
Елдес Омаров, Біләл Сүлеев, Әзиз Байсейітов, татар ғалымдары ... ... ... пен ... ... салыстырып, артық-кем жақтарын
сипаттап көрсетіп, арабтікін тастап, латындікін ... түк ... ... ... ... ... Ә.Шарафтікі болды.ОЛ : «… біздер сөз
қылып отырғандығымыз – «әліпби қалау» мәселесі ... ... ... ... ... деген мен «әліпби алмастыру» деген ... ... - деп ашық ... ... ... ... бірнеше рет сөз алып, өзінің ширек ғасырдай
күш жұмсап, тер төккен бұл еңбегін, яғни ... ... ... ... жазу ... ... ... әбден өтей алады деген пікірін
дәлелдеді. Ахмет Байтұрсыновтың араб ... ... ...... ... 13 жыл ... ... Россия кезінде ықшамдап, түзеткенін,
алфавитке сәйкестендіріп, емле түзегенін, қазақ тіл ... ... ... ... қолданып жүрген алфавитін ең
жақсы ... ... ... 1905 ... ... көптеген
оқулықтар, әдеби кітаптар басылып шыққандығы, сондықтан түркі халықтары,
оның ішінде қазақ халқы ... келе ... ... ... ... ... ... жағынан да, экономикалық
тиімділіктер тұрғысынан да бұрынңы ... ... ... ... ... дәлелдеріне қарамай, олардың графикасына көшуді
үкімет орындары белсене қолдағандықтан, съезд ... ... ... ... ... жылға созылған республика баспасөзі бетіндегі айтыстың қорытындысы
1927 жылы әуелі Ташкентте, одан соң Қызылорда да ... жазу ... ... ... ... алфавит жөніндегі үкімет комиссиясы конферен-циясының
материалдарының жалпы ... ... ... ... оны «Әліппе
айтысы», « Жаңа әліппе жолында» деген атпен 1927 жылы жеке кітапшалар етіп
бастырып шығарады. ... бұл ... ... ... ... ... ... адамдардың көпшілігіне «халық жауы» деген негізсіз айыптау
тағылуымен байланысты ұзақ жылдар бойы жұрт ... ... ... қорында» жатты. Еліміздегі қайта құру, жариялылық процесстерінің
арқасында бұл кітапшалар көпшілік қауымның қолына тиді. Дегенмен, олар ... араб ... ... ... оқушының, әсіресе
жастардың, оқуына үлкен қиындық ... ... ... ... ... қазіргі графикаға түсірдік (8). Кітапты қайта шығарудың тағы ... ... ... сол ... араб және ... жазуын жақтап, не қарсы
шығушылардың пікірлерін оқып, екі алфавиттің ... ... ... ... ... ой ... ... Ә.Байділдаұлының «қазаққа араб әліппесін тастап, латын
әліппесін алу керек» деген баяндамасы мен оны ... не оған ... ... ... сөзі ... ... ... ішінде араб
әрпін жақтағандары: Ахмет Байтұрсынов, І.Ахметов, Е.Омаров, Ә.Байтасов
т.б., ал латын алфавитін ... ... ... ... араб графикасын жаңа ... ... ... пайдалы жағы деп келтірілген дәлелдері:
1. араб алфавиті қазақ тілінің дыбыстық жүйесін дәл бере ... араб ... ... ... ... ... қолайлы
3. өнер құралдарына орнатуға қолайлы.
4. көзге көркем көрінеді.
5. араб әріпімен ... қол ... ... ... бірдей оңнан
солға қарай жүреді;
6. жазу ... ... ... ... араб ... ... ... артық.
Ахмет Байтұрсынов баяндамасында: «Латын » әрпінің араб әрпінен ... ... ... ... ... ... ... екен. Онда ел
көңілденіп, әсіресе сауаттылары көңілденіп, қолдап, ... ... етер деп ... ... Ондай артықшылығы, пайдалығы жоқ. Қайта
араб тілінен гөрі толып ... ... ... ... ... латын алфавитін жақтаушылар араб әрпі сауат ашуға, оқуға, жазуға
қиын, ... бір ... 4 түрі ... араб ... көбі бір ... жазу оңнан солға қарай, ал цифрлар солдан оңға қарай жазылады. ... да, ... ... да ... тудырады;
4. ғылыми кітаптарда (алгебра, геометрия, физика т.б) пән ... ... ... араб әрпі бұған жарамайды;
5. араб әрпі нотаны жазуға да жарамайды;
6. араб әрпі баспахана жұмысына көп қиыншылық туғызады; ... ... ... ... ... пен Т.Шонаовтың баяндамалары басқаларымен
салыстырғанда толық, дәлелді, жан-жақты ... ... осы екі ... ... кейде қайталап, кейде толықтырып отырады.
Т.Шонанов латынды алу мәселесінің ... ... бұл ... қажет
болған-дықтан туып отырған мәселе, латыфн алфавиті қазақ ... ... ... ... ... ... ... жақындасуға боладыф,
мәдени мұрамыз арабшылар айтқандай көп емес, оларды жаңа алфавитке ... қиын емес ... ... жасайды. Сөзінің соңында бакуде өткен
Бүкілодақтың I-түркологиялық съездің қаулысына ... ... ... ... ... пе, керек емес пе деген таласты қойып, ... ... ... ... ... ... сөйлесуіміз керек, сонымен қатар
бірте-бірте латынша әліппе, кітапшалар шығара беру керек. Іске ... ... ... ... ұйымын ашу керек. Латын әліппесін
алғашқы кезде іске ... осы ... ... болады», - деп жаңа алфавитті
алу-алмау туралы айтыстың пайдалы екендігін білдіреді. Шындығында, ... ... ... ... ... ... ... кұшейді. 1929 жылы 24 қаңтарда «Жаңа алфавит туралы» Қазақстан
Орталық кеңес комитеті президиумы мен ... ... ... ... ... алфавитін қабылдадық.
Сонымен айналдырған жиырма шықты жылдың ішінде алфавитті 3 рет өзгерту
(араб, латын, орыс) қазақ әдеби тілінің тежегені даусыз.
2.3. Ахмет ... - ... ... ... ... бас ... дейін қазақ әліпбиінің нақты қалыптасқан үлгісі
болмағаны баршамызға мәлім. Осы ... ... ... ... ... «Қазақ» т.б. баспасөз беттерін ... ... ... хал-ахуалы, болашағы, оны жетілдіру сияқты мәселелер көтеріліп,
түрлі пікір таластар болғанын жоғарыда атап өткен ... ... сөз ... ... ... ... ортақ ереже болмады. Сондықтан сол
кездегі зиялы қауым-мұғалімдер, оқыға азаматтар араб графикасына өзгеріс
енгізу немесе ... ... ... ... ... үн ... ... Бұл ретте Ахмет Байтұрсынов қазақ ... ... ... ... атауға болатыныны сөзсіз. Оның көптеген өзекті мәселелердің
ішінен бөліп-жарып кезекке қойғаны – жазу, оқу мәселесі еді. ... ... ... орнын ерекше бағалай келе, өзінің алғашқы оқулығында былай
дейді: «біздің заманымыз – жазу заманы. Жазу мен ... ... ... ... ... ... Алыстан ауызбен сөйлеуге болмайды.Жазумен
дүниенің бұл шетінен екінші ... ... ... ... сауаттыздықты жою үшін алдымен алфавит, әріп мәселесін, оқулық
мәселесін дұрыс жолға қою керектігіне көзі ... ... ... тұтынып
отырған араб алфавитінің теріс жақтарын, кемшілік тұстарын көріп, өзгеріс
енгізудә қажет деп ... ... ... жазу ... ... ... қазақ тіліндегі 24 дыбысқа арнайы тоқталған, әрқайсысының жазу
қағидаларын көрсеткен. ... ... ... жетістігі қазақ
тіліндегі дыбыстардың жуан-жіңішкелігіне қарай бөлінуін дәл белгілеп, әрбір
дауытсы дыбысқа ... ... ... ... ... 24 ... ішінен
араб жазуынан 16 таңбаны дайын күйінде алғанда, 8 таңбаны өзі қосқан.Араб
жазуынан алынған 2 әріптің ... ... ... ... басқа
әріптерді таңбалайды. Бірі– у дыбысы қазақ жазуынад ... ... де, араб ... у ... ... ... «о» дыбысы
таңбаланады. Екінші дыбыс – Ћ (а). Араб ... бұл ... ... жазуында «е» дыбысын таңбалайды. ... ... қ мен ғ ... ... к, г, е ... жіңішке айтылады,
қалған 19 дыбыс бірде ... ... ... ... Олардың бұлай айтылуы
құрамында дауысты дыбыстардың жуан-жіңішкелігіне байланысты.
Араб жазуын қазақ тіліне лайықтап өзгеру үшін оған ... ... ... ... ... ... жуан айтылса, олардың қатарындағы дауыссыз
дыбыстар да жуан ... егер ... ... ... айтылса, олардың
қатарындағы дауыссыз дыбыстар да жіңішке айтылады.
Дауысты дыбыстар жіңішке айтылуы үшін жіңішкелік белгісі ... оны ... ... қою, ол ... тілін көп әріптіліктен құтқарады.
Әрбір дауысты дыбыстың өз таңбасын белгілеу.
Міне, араб жазуын ... ... ... ... арқылы Ахмет
Байтұрсынов дауысты, дауыссыз дыбыстарды бөлек-бөлек қарастырған. Әрбір
дыбыстың сөз ... сөз ... сөз ... ... жазылу таңбасы
анықталған. Сол арқылы қазақ ... ... ... ашуға ұмтылған.
Тіл білімінде тіл дыбыстары мен оның құрылыстарын ... ... деп ... ... тіл ... алғашқы фонологы - Ахмет
Байтұрсынов. Оны ғалымның өзі түзген әліпбиінен көруге болады.
Ахмет Байтұрсынов әліпесіндегі ... ... ... он ... ... ... ... жасаған жазуындағы дауыты дыбыстардың мәнін ашуда әр дыбысты
саралап, сұрыптап ... ... ... ... ... Оның
пікірі бойынша, белгілі бір ... ... бір ... класы,
дыбыстардың типтері, фонеманың күрделі қасиеттерін ... ... ... ... аша ... Ғалымның айтуынша фонема ... ал ...... ... ... Әр враиант
инварианттағы мәнді белгілерді сақтай отырып ... әр ... тән ... ... Ал ... ... акустикалық
жамылғысы хатқа түскенде инвариант-фонеманың варианттары емес, өзі «әріп»
арқылы таңбаланады. Қазақ тілінің ... ... бес ... ... бар. Осы ... ... ... әрқайсысының е
дыбысынан басқасының, жуан, жіңішке әуезбен түрленіп ... ... ... а ... ... ... ә әр
вариант о ор
2. Инвариант-фонема о
вариант ө өр
вариант ұ ... ... ... ү ... ы ... ... ... і іс
5. Инвариант-фонема е ... е ... ... ... бір инвариант-фонема деп тану үшін олардың ... ... ... ... ... Ол екі варианттың ашық, езулік, ... ... ... а мен ә ... бір ... ... үшін екеуі де ашық, екеуі де езулік болуы керек. Сондай-ақ бұл ... да ... ... деп тану үшін ... ... белгілерінен басқа
айырмасы да болуы керек. Ол - ... – жуан (а), ... ... ... ... ... ... жөнінде де осылай айтуға болады.
Осы варианттар өзара парадигмалық қатынаста болады, яғни ... я ... ... а ... не ә ... бойынша жасалады. Ал
инварианттар синтагмалық қатынаста болады. Бұл ... ... ... мағыналық және интонациялық тұтастығына қарай жіктеледі. Н.
Уәлиевтің айтуы ... ... ... сөз «екінің бірі» принципі
бойынша жасалса, синтагмалық қатынаста «және» принципі бойынша жүзеге
асады. Бұл ... ... ... ... ... ... (инварианттар) қатынасын былайша көрсетуге болады:
Cинтагма
|а |о |ұ |Ы ... |ө |ү |і ... ... ... бір ... ішінде а, о, ұ, ы жауан
дауыстылары қолданыла береді. Яғни ... ... да, ... да бір ... ... қатар қолданыла береді. Бұдан
байқайтынымыз – бір инварианттық варианттары синтагмалық қатынасқа ... олар бір ... ... ... ... «бес ... әліпби түзе келіп, осы бес инвариант – фонеманың әрқайсысын бі-бір
әріппен белгілейді. Ал инварианттардың ... үшін ... ... ... ... жуан ... ... әуезде оқылатындай жазу
жүйесін жасайды. Бұл айтылғандар – ... ... ... ... ... жаңашылдығы.
Тілдегі фонемалардың саны мен әріп саны әдетте бірдей болуы шарт. Кей
жағдайларда тілдегі ... саны ... әріп ... ... не ... ... тарихи даму барысындағы болатын дыбыстық
өзгерістерге байланысты бір әріп ... ... ... бірнеше әріптердің
тіркесі бір фонеманы білдіруі ықтимал.
А.Байтұрсынов ... ... ... ... сөздің фонемалық құрамы
мен хатқа түскен сөздің әріп құрамы сан жағынан кейде сәйкес ... ... ... ... ара, қас деген сөздердің фонема мен әріптік
қатынасы 3:3 болса, ұл., он ... ... ... мен ... ... ... бұл ... дауысты дыбыстардың алдында а әрпі ... екі ... ... бір дыбысты білдіреді.
Ғалымның әліппе жасаудағы үлкен еңбегі әр жылдары жазған оқулықтарының
негізінде айқындалады. 1912 жылы А.Байтұрсынов «Оқу құралы» ... ... ... ... бұл ... ... ... мәдени өміріндегі
үлкен жаңалық, зор еңбек болды. Қазақ балалары тұңғыш рет өз ана ... ... жаза ... ... ... ... осы ... қазақтың ұлттық
жазуын қалыптастырудағы алғашқы табысы болды. ... 1914 ... ... ... ... ... «...Әр жұрт баласын әуелі өз
тілінде оқытып, өз ... ... ... өз тілінің жүйесін білдіріп,
жолын танытып, балалар әбден дағдыланғаннан кейін басқаша оқыта ... де ... ... ... ... өзгелерше, әуелі өз тілімізбен
оқытып, ... соң ... ... ... өз оқу ... әріптерді меңгеру үшін, тез ... ... ... ... ... жаңа әріпті үйрену үшін, сол әріптен тұратын қысқа-қысқа ... ... ... ... Оны ... жазып көрсету керек;
3. Сол әрпі бар сөздерді оқыту, жазғызу керек;
4. Жазған кезде жіберген қателіктерін оқушы ... ... ... 1921 жылы ... ... «Оқу құралы» еңбегінде өзінің
ұстаған жолын, мақсатын баяндайды. Әрбір кітаптың ... ... ... ... ... үйрену, оқу кезінде жеңілдік берер ... ... ... жаттығу» деп аталатын бөлімінде әр дыбысты
қалай таңбалау керектігін ... ... ... ... ... ... үшін не ... қажеттігін айтады. Оның ... ... әр ... ... ... ... ... таныс
сөздерді көрсетіп, олардың ішінде қандай дыбыстары бар екендігін айырту;
үшіншіден, бөлек-бөлек дыбыстарды тіздіріп, сөз ... ... ... ... оқыту, сөз құрастыру;
Қоғам дамуы мен тіл де жаңарып, түлеп отырады. Тілдің ... ... ... да әркез өзгерістерге ұшырап отырады. Кей кезде дыбыстардың
айтлуы өзгерсе, кей тұста олардың жазылуында ... ... ... ... оның ... дұрыс жазу үшін белгілі бір ережелер
жинағы керек ... тіл ... бұл ... ... ғылымы –
орфография. Ол тілдің әр түрлі жақтары мен ... ... ... ... ... сүйенеді. Орфографиялық принцип бір сөз екі не
одан да көп түрде жазылатын жағдайда, соның тек біреуін ғана ... ... ... ... ... ... – дыбыс жүйесі. ... ... тез жүру үшін ... сөз дыбыс жүйесінше жазылуы керек,
яғни сөз жазылуында естілуіне жақын болу куерек деген пікірді алға тартады.
Емле ... ... қай ... қай ... басшылыққа алу
керектігі жөнінде 1924 жылы болған қазақ білімпаздарының тұңғыш сьезінде
үлкен әңгіме ... Онда ... ... ... ... ... жасайды. Әліпби жөнінде өз пікірін білдіреді. Ғалым у мен ө, қ ... ғ мен г, ы ... ... ... ... тұжырымын айтады, о, у,
ұ, ү дыбыстары жөнінде айтқан пікірлері мысалдар арқылы дәлелденеді.
Дауыссыз дыбыстардың жіктелу реті сөз болады. ... 1925 ... ... ... ұяң деп екі ... бөлсе, сьезден кейін бұл
дыбыстардың жіктелу ретін сәл ... Ол ... ... ... тіліндегі
дауыссыздардың жіктелуіне сәйкес келеді. Сонымен ... ... ... оның дыбыстық жүйесін өз дыбыстарымызды таңбалауда
реформатор болғаны және оны ... ... ... ... ... Бұған қарамастан 20-жылдардың бас кезінде түркі ... араб ... ... латын алфавитіне көшу туралы пікірлер бел
ала бастағанын тағы білеміз. Осы тұста ғалым өзінің көп жыл ... ... тер ... еңбегін қорғап, баспасөз ... ... ... Онда автор өзі түзген қазақ жазуының жалпы жұртшылық ... ... ... ... жаңа ғана ашып келе ... халыққа оны
тастап, басқасына көшу деген үлкен қиындық туғызатынын, мәдениет ... тек ... ... ... Байтұрсынов 1926 жылы Бакуде болған І бүкілодақтық түркологтар
сьезінде сөйлеген ... де ... ... өз пікірін тағы да қайталайды.
Ол ... ... ... ... ... «...Қазақтарда олардың
мұқтажын өтейтін алфавит бола тұра, басқасына көшеміз деудің еш қисыны жоқ.
Сьездің күн тәртібіне қоятын мәселесі ... ... ... ... ... түрік халықтарының ең қажетті де, зәру мәселесі – оқулық ... болу ... ... әліпбиі жөнінде ғалымдар пікірі
А.Байтұрсыновтың жазу ғылымына ... ... ... ... ... ... ... латын әрпін жақтап сөйлесе де
А.Байтұрсыновтың әліппе ... ... ... ... ... ағарту және әдебиет саласында» деген мақаласында айтады, тіл ғылымына
сіңірген ... ... ... ... ол ... ... ... ғұмырын өз халқына шын құштарлықпен қызмет ету жолына бағыштаған, бар
бақытын содан тапқан, табиғаты ... ... ... ...... ...... бен ғылымымызға қалтқысыз беріле қызме
сіңірген, таланты мен ... жан ... тек сол ... ... ... ... ел ... оқу-ағарту ісіне дәл Ахмет Байтұрсыновтай ешкім
еңбек сіңірген жоқ. Болашақ ұрпақты ... ... ... ... ... үшін Ахаң жалғыз күресті. Бұл жолда
ол жалғыз да алғашқы ағартушы болды. Оның жаңа ... ... ... ... ішкі және ... ... ... болатын, біздің тіліміздегі
барлық дыбыстарды сақтай отырып, дыбыс үндестігінің заңдылықтар ыбойынша
жаңа ... ... ана ... ... мен ... жасап
шықты. Ол қазақ тілінде қолданылмайтын, мүлдем қажетсіз он екі араб ... алып ... Бұл жазу ... ... ... ... да ... жаңа алфавиті мен жаңа ... ... ... зор пайдасын тигізетін құбылыс еді. Жаңа алфавит тілдің таза
сақталуына мүмкіндік туғызды. Жаңа алфавит ... ... ... ... ... түсті».
А.Байтұрсыновтың әліппе жасаудағы еңбегін бағалай келіп, ... ... ... ... ... ... ... дейді: «Эту последнюю форму, ... ... ... ... 1924 г., я вовсяком случае считаю уже не нуждающейся, в
поправлениях и представляющей последний шаг в ... ... ... ... с ... ... ... киргизские деятели
просвещение – создатели реформы, как крупным культурным ... ... ... ... ... ... ... сөздігін жасағанда, А.Байтұрсыновты отандық
түркологтардың қатарында көрсетеді де, оны «жетілдірілген ... ... ... ... ... ... синтаксисін зерттеп,
оқулықтарын түзуші, қазақ әдебиеті мен мәдениеті тарихын зерттеуші деп
таниды».
А.Байтұрсыновтың «Тіл ... мен ... ... ... ғалымдар репрессиядан кейінгі жылдары да кейде ашық, кей ... айта ... ... ... 1980 жылғы ... ... ... ... ... ... ... «...Изучение казахского дооктябрьский период в начале ХХ в.
казахская общественность включалась в движение за ... ... ... ... арабскому алфавиту
В нем активное участие приняли казахские просветители».
Ғалым ... та өз ... ... тіл ... ... ол ... дейін-ақ тұспалдап болса да кейінгі ұрпаққа
жеткізіп отырған.
Бұл ретте қазақты былай қойғанда, ғасырлар бойы ... ... ... бар ... ... сияқты мәдениеті дамыған халықтардың
А.Байтұрсынұлының ... үлгі ... ... күні ... дейін
бірқатар шет елдегі (Қытай, Ауғанстан, ... ... т.б.) ... ... келе жатқан ата жазуы екендігі, ... ... ... ... ауыз ... марқасқа тіл білімпаздары (Е.Д.Поливанов,
Н.Н.Самойлович, ... ... ... ... т.б.) А.Байтұрсынұлының бұл салада еңбегін жоғары бағалаған
болатын.
Автор қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... ... кеткен, дыбыстық ерекшелігіне сай тұлғалық жағынан
қалыптасқан АДАЛ (халал), АРАМ (харам), ҚОЖА ... ... ... ... Жаңа ... түзу ... журнал оқушыларының өз
ойларын ортаға салуға өтінеді. ¤зінің аталған жобамен «Әліппе» бастырмақшы
екендігінен ... ... ... соң ... ... ... ... бетінде үлкен
пікірталас, айтыстар орын алды. Ахмет «Шаћзаман мырзаға» атты мақаласында
тіл-тілдің ... тән ... ... өмірлік тәжірибелер арқылы
салыстыра отырып, тайға таңба басқандай ... көз ... ... ... ... наху ... мен ... мағынасында
тұтындым, - дей отырып, оның өзі үшке бөлінетінін (фонетика, морфология,
синтаксис), өзінің әңгіме ... ... ... ... ... жүйесіне
байланысты мәселелер, яғни қазақ фонетикасының қағидалары екенін көрсетеді.
Ғалымның бұл еңбегі ана тілінде жазылған қазақ тіл ... ... ... жаңа ... ... ... ... үлкен жаңалық
болғандығын белгілі лингвист ғалымдардың арнайы пікір айтып, бағалауынан
көреміз.
А.Байтұрсынұлының ... бұл ... ... тіл ... ғылымының
тарихынан алатын мәні сол – ол осы саладағы ұлттың ана тілі ... ... ... көтерілген, шын мағынасындағы бағын ашқан ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет ана тілінде
дүниеге келген үш кітаптан тұратын «Тіл құралдың»
1. Фонетика (Дыбыс жүйесі);
2. ... (Сөз ... ... ... ... ... ... терминдері Ахаң түзген,
реформалаған төл әліпбиі негізінде қалыптасты. Сонымен қатар,
журнал қазақ ... ... ... ауыл ... өз ісінің білікті, зерделі ғылыми талдау жасап, пікірін
дәлелдеп жеткізуге бейімділігі бар ... да ... ... ... ұлы ... ... ... алфавитінің тұңғыш реформаторы ана
тілінде жазылған тұңғыш грамматика оқу құралының авторы ... ... ... ... ел ішінде әр сатылы мектептерде бала
оқыта жүріп, үлкен тәжірибе жинақтайды. ... ... ... ашып ... ... ... тілдеріндегі «Әліппе» құралдарының кемшіліктерін көзімен
көреді. Бұл оқу құралдарының қазақ балаларының ... ... ... білім
беру ісіне жарамсыздығына көз жетеді. Ол әуелі оқу құралын жазбас бұрын
пайдаланып келген араб ... ... ... ... яғни ... ... ... жаңа әліпби (алфавит) түзудің керектігін
мақсат етіп қояды.
¤зінің алғашқы зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... 1912 ... №4-5 сандарында жариялайды. Осы
ғылыми мақаласында ол: «...Оқу құралының ең ұлығы бала ... ... ... болып балалардың жанын қинамасына жазудың тәртібі болуы шарт.
Тәртіпті жазу деп атаймыз: тілдегі бар дыбыстың бас-басына ... ... бар ... Осы ... ... дыбыс басына арналған белгіміз жоқ.
Бір белгімен әлденеше түрлі дыбыстарды жазамыз- , дей ... ... ... ... ... ... ... пікірлерін ұсынады.
«...Дауысты дыбыстарға дауысты дыбыстар бағын-бақшы, яғни дауысты
дыбыстар жуан ... ... ... ... да жуан ... ... ... айтылса, дауыссыз дыбыс та жіңішке ... ... ... ... ... ... я жіңішке айтылмағын
айырмағымыз», - деп тұжырымдайды. Ол мақалалардан аталған ... ... ... қайта-қайта қолға алынғанын, орыс графикасын
қазақ жазуына қолданудың екі түрлі жобасы ... бұл ... ... кімдер пайдаланғанын байқауға болады.
Н.И.Ильминскийдің, В.В.Григорьевтің, А.В.Васильевтің мақалаларынан біз
өз еңбектерінде қазақ ... ... орыс ... ... ... ... ... В.В.Радлов, Н.И.Ильминский тәжірибелеріне,
Петербург университеті, шығыс тілдері факультетінің бір топ ... ... ... ... өзге ... ... орыс графикасын
ешбір өзгеріссіз қолдануды ұсынғанын көреміз. Қазан университеті ... ... ... ... ... ... ... түркі
тілдерінің дыбыстық ерекшеліктерін дәл көрсететіндей орыс алфавитіне
қосымша белгілер қосу ... деп ... ... ... ... органдары
Петербург университеті ғалымдарының пікірін қолдауы себепті бұдан кейінгі
орыс графикасымен шыққан кітап-газеттерде, ресми ... ... ... күйде қолданылған.
Ол кезеңде алфавит мәселесінде мемлекеттік көзқарас үстемдік алған
болатын. Орыс алфавитін таза ... ... ... ... ... ... ... В.В.Григорьв пен кейіннен соның өзі
декан болып қызмет жасаған Петербург университеті айрықша роль атқарады. ХХ
ғасырдың ... ... ... ... ... ірі оқиғаның бірі –
бейресми тұңғыш «Айқап» журналының шығуы еді. Журнал өзінің бірінші санынан
бастап, қазақты ... ... ... ... сан-салалы тақырыпта
түйінді ой қозғап, әлеумет талқысына салып, пікір ... ... ... әлеуметтік тілінің даму сипаты оның жазба тілі, әліпби
(алфавит) пен сөздері ... тіл ... емле оқу ... ... толғантқан түйінді мәселелер журнал бетінде үзбей ... ... ... ... ... жарияланып, ұсыныс, талап-
тілектер айтылды.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... ... ... ... ... тұжырымдарға
тоқталдық: А.Байтұрсыновтың қазақ халқында алғаш:
- ұлттық мәнерде болмаған әліпбиді түзуі;
- оның дыбыстық және әріптік жүйесін ... ... түзе ... ... және ... терминдерді
қалыптастыруы
- әліпби түзуде араб графикасын басшылыққа ала отырып, ... ... алып ... ... ... ... жүйесін анықтауы;
- тіл дыбыстарын дауысты және дауыссыз, оларды түрліше жіктеуі;
- араб ... ... ... ... ... табиғатына
жақын екендігін айқындауы;
Жоғарыда аталған бөлімдер негізінде тұтас ... ... ... және оған ... ... ... айтамыз.
Қазіргі таңда, техникалық, ақпараттық прогрестің даму заманында әлемдік
ғаламдастыру кезеңінде егеменді еліміз Қазақстанның, оның ... ... ... ... ірі де қоматы мәселелердің бірі – алфавит мәселесі.
Себеп: біріншіден, ... ... ... ... ... заңдылығы
осыны талап етуі мүмкін. Қазақ халқының ... ... ... де әліпби
мәселесі көрініс беріп отырғаны рас. Көршілес халықтар жақын арада латын
графикасына ... де ... ... ... егер ... ... ұлттық белгісі тілі екендігін
ескерсе, қандай әліпбиді таңдау, ... ... ... зор, ... ... әлемдік өркениетпен теңесе аламыз, қандай әліпби арқылы
ұлттық бейнемізді сақтай ... ... ... ... ...... ... міндеті.
А.Байтұрсынов түрлеген ана тілінің заңдылықтарын басшылыққа алсақ, ұлт
тілінің қанатын кең жаюына, оның ... ... ... мүмкін екендігіне
сенуге болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. -Алматы, 1965.
2. Әбілқасымов Б. XIX ... II ... ... ... ... ... ... Әбілқасымов Б. Қазақ тілі жөніндегі революциядан бұрынғы зерттеулер.
-Алматы: Ғылым. ... ... А. ... ... ... ... А. Тіл тағылымы. –Алматы, 1994.
6. Бюллетень Сред. Госунив. Вып. ‡ІІІ. Ташкент, 1924.
7. ... ... ... ... ... М., ... Дала ... газеті, 1890, N 6
9. Қордабаев. Т. Түркология ғылымының даму тарихына. Қарағанды – 85.
10. Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің қалыптасу, даму ... ... ... Ш.М. ... ... ... ... Машқанова Н.Т. Ахмет Байтұрсынов – ... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайын-далған диссертациясының
авторефераты. -Алматы, 1994.
13. .Машқанова Н.Т. «Қазақ графикасы мен ... ... ... 1993.
14. Ильминский Н.И. Воспоминания об И.Алтынсарине. Казань, 1891.
15. Истрин В.А. Развитие ... ... ... ... Р. ... ... ... 1990.
17. Сыздықова Р. Развития казахского советского языкознание. –Алматы,
1980.
18. Уәлиев Н. ... ... мен ... ... ... 1993.
19. Жұлдыз. 1992, №2.
Қосымша – А.
Пиктографиялық жазудың көне үндістер пайдаланған бір үлгісі
Қосымша -Ә.
Қазақстан жерінен көптеп табылған Сурет жазудың үлгілері.
Қосымша – ... жазу ... ... ойды ... ... ... белгілі.
Мұнда оқиғаға қатысты заттардың суреттері, не өздері қолданылады дедік. Ал
суретін ... ... ... ... білдіру үшін басқа заттардың
суреттері пайдаланылған. Мысалы, ұзақ уақыт, ... ... ... ... ... ... пайдаланған. Өйткені тасбақа өте ұзақ өмір сүреді.
Сондықтан ол мәңгіліктің символы іспетті. Мәселен оны мына ... ... ... жазу ... ... |Тік бұрышты |Көне |Көне |Ассирия |Жаңа ... ... ... ... ... | |
|лар |ар ... ... ... ... ... |800ж.) |ы | |
|) | ... ... | ... | |
| | | | | |600ж.) | ... –Г
АРША ЖАЗУ ӘЛІПБИІ
№ |Кири-ллица |Арша түрі |
№ |Кирил-лица |Арша түрі ... ... ... түрі | |1 ... |11 |И |
│ |21 |Т |
│ | |2 |Б
|
│ |12 |К |
│ |22 |Т ... | |3 ... |13 |Қ ... |23 |У ... | |4 ... |14 |Л |
│ |24 |Х |
│ | |5 |Д
|
│ |15 |М |
│ |25 |Х |
│ | |6 |Ж
|
│ |16 |Н ... |26 |Ш ... | |7 ... |17 |Р ... |27 |Ф ... | |8 |
З ... |18 |С ... |28 |Һ |
│ | |9 |
З |
│ |19 |С ... | | | | |10 ... |20 |С ... | | | | ...... ... насх ... жазылған қасиетті Құран Кәримнен Фәтиха
сүресін ұсынып отырмыз. Ал төте жазу екінші бөлімде беріледі.
-----------------------

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Мәтіндік редакторде кесте құру."18 бет
12-жылдық білім берудегі компьютерлік графиканын мүмкіншіліктері13 бет
3D studio Max бағдарламасы.41 бет
3DS Max3 бет
Corel draw векторлық графиканың интерфейсі68 бет
Delphi ортасындағы графиканың мүмкіндіктері12 бет
Macromedіa flash технологиясы туралы18 бет
Matlab жүйесі. Үш өлшемді графика10 бет
Paint графикалық редакторын оқыту әдістемесі10 бет
Бейнені компьютерлік анализдеу20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь