Аударма

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..бет
1 Аударманың пайда болуы және даму ерекшеліктері ... ... ...
1.1 Әдеби мәтінді ағылшын тілінен қазақ тіліне аударудағы ерекшліктер...
1.2 әдеби мәтіндерді ағылшын тілінен орыс тіліне аударудағы ерекшліктер
2 Аударма . тілдік және мәдениаралық қарым.қатынас құралы ... .
2.1 қазіргі заманғы аударманың тұжырымдамасы ... ... ... ... ... ... ...
3 Аударма саласындағы өзекті мәселе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 әдеби мәтінді аударғандағы кейбір теориялық мәселелер
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ...
Адамзат аударма арқылы араласып – құраласады. Біз өмір сүріп жатқан әлемнің іштей белгілі бір жүйеге құрылғандығы, адам тіршілігінің кез келген қимыл- әрекеті өзінше шағын жүйе екендігі, онсыз әлемнің тұтас жүйесі жасалмайтындығы белгілі. Әлем халықтары тілдерінің арасында да қарым – қатынастың өз жүйесі, яғни трансляторы болуы керек. Тілдер арасындағы осындай байланыстырушы жүйенің ең қарапайым шешімі – аударма адамзатты біріктіріп тұрған факторлардың бірі деуге де болады.
Көркем аударма – аударматанудағы ең бір күрделі де күрмеулі сала. Көптеген зерттеушілердің аударм теориясы тұрғысынан көркем аударманы «Жалпы аударма» курсының дербес пәні ретінде қарастыруды ұсынатыны тегін емес.
Олай дейтініміз – көркем аудармада шығармашылық белгі – сипаттарының лингвистикалық және өзге түрлеріне қарағанда айрықша бедерленіп көрінеді. Ал көркем шығармаларды аударуда ерекше жауапкершілік жүктелетіндіктен, аудармашыдан лингвистика мен аударма теориясы саласында жеткілікті айындықпен қатар, әдебиетшілік, мәдениеттанушылық, стилистік дарын да талап етіледі.
Қазақ тілтанымында аударманы лингвистика ғылымының аспектісінде зерделеу ісі қазақ тілін теориялық тұрғыдан танып – білудің негізін салған белгілі ғалым Құдайберген Жұбановтың еңбектерінен басталады. Ол өзге тілден қазақ тілін тәжімалау ісіндегі синтаксистік құрылымдардың қандай ерекшеліктері болатындығын, стильдік айырмашылықтарды талдады. Өткен ғасырдың орта тұсында атақты тұлға Мұхтар Әуезовтің пікірлері осы саладағы басты мәселелерді айқындап берді.Жазушы тәржіма ісі саласындағы нақты міндеттерді шешу үшін аудармадағы ұлттық дәстүр, ұлттық форма қалай беріліуі керек, синонимдер, идиома, мақал – мәтел, афоризмдер қалай аударылған, аудармашы өз тарапынан қандай – қандай жаңа сөз туындыларын қосты, жаңадан қандай сөз байланыстарын жасады, төл сөздердің мағыналарын қаншалықты тереңдетіп, жаңартты, - міне, осы аталгандарды зерттеу қажет деп санап, аудармаға тілтанымдық тұрғыдан келудің мағыздылығына баса назар аудартты.
1. Кеңесбаев I. Казақ тілінің фразеологиялық сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1977. – 632 б.
2. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. –Алматы: Санат, 1996. – 420 б.
3. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Г. Қазіргі қазақ тілінің лексикалогиясы мен фразеологиясы. –Алматы: Санат, 1997. –187 б.
4. Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. 3-е изд. –Москва: Высшая школа, 1985. –462 б.
5. Кеңесбаев I. Казақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері. –Алматы, 1954. –706 б.
6. Аханов Қ. Тіл біліміне кіріспе. –Алматы: Мектеп, 1969. –416 б.
7. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. –Алматы: Ғылым, 2002. – 624 б.
8. Кеңесбаев I. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977. –712 б.
9. Kuzmin S.S. Translating Russian idioms. – Moscow: Vysshaya shkola, 1977. – 210 p.
10. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1966.
11. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. – Москва: Высшая школа, 1996. – 381с.
12. Peter Watcyn-Jones. Test your idioms. – China: Penguin English Guides, 2002. –133 p.
13. Баймахан Т., Байтелиева А., Утешова Н. Английские пословицы и их эквиваленты в русском, казахском и турецком языках. – Туркестан: Туран, 2010. –176 с.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.........................................бет
1 Аударманың пайда болуы және даму ерекшеліктері............
1.1 ... ... ... ... ... тіліне аударудағы ерекшліктер...
1.2 әдеби мәтіндерді ағылшын тілінен орыс тіліне аударудағы ерекшліктер
2 Аударма – тілдік және мәдениаралық ... ... ... заманғы аударманың тұжырымдамасы............................
3 Аударма саласындағы өзекті мәселе........................................
3.1 әдеби мәтінді аударғандағы кейбір теориялық мәселелер
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер……………………….
Кіріспеде:
Мақсат
Міндет
Общий объем курсовой работы не ... ... 30-35 ... ... левое - 3 см., правое - 1,5 см., нижнее 2 см., ... - 2 ... ... ... Times New Roman, ... шрифта - 14 пт,
интервал - 1,5.
КІРІСПЕ
Адамзат аударма арқылы араласып – құраласады. Біз өмір ... ... ... ... бір ... құрылғандығы, адам тіршілігінің кез
келген қимыл- әрекеті өзінше шағын жүйе екендігі, онсыз әлемнің ... ... ... Әлем халықтары тілдерінің арасында да қарым
– қатынастың өз жүйесі, яғни трансляторы болуы керек. Тілдер арасындағы
осындай ... ... ең ... шешімі – аударма адамзатты
біріктіріп тұрған факторлардың бірі деуге де болады.
Көркем аударма – аударматанудағы ең бір күрделі де күрмеулі ... ... ... теориясы тұрғысынан көркем аударманы «Жалпы
аударма» курсының дербес пәні ретінде қарастыруды ұсынатыны тегін емес.
Олай дейтініміз – көркем аудармада шығармашылық белгі – ... және өзге ... ... айрықша бедерленіп көрінеді.
Ал көркем шығармаларды аударуда ерекше жауапкершілік жүктелетіндіктен,
аудармашыдан лингвистика мен аударма теориясы саласында жеткілікті
айындықпен қатар, әдебиетшілік, мәдениеттанушылық, стилистік дарын да ... ... ... ... ғылымының аспектісінде зерделеу
ісі қазақ тілін теориялық тұрғыдан танып – ... ... ... белгілі
ғалым Құдайберген Жұбановтың еңбектерінен басталады. Ол өзге тілден қазақ
тілін ... ... ... құрылымдардың қандай ерекшеліктері
болатындығын, стильдік айырмашылықтарды талдады. Өткен ғасырдың орта
тұсында атақты тұлға Мұхтар Әуезовтің пікірлері осы саладағы басты
мәселелерді айқындап ... ... ісі ... ... ... үшін ... ... дәстүр, ұлттық форма қалай беріліуі керек,
синонимдер, идиома, мақал – мәтел, афоризмдер қалай аударылған, аудармашы
өз тарапынан қандай – ... жаңа сөз ... ... ... қандай сөз
байланыстарын жасады, төл сөздердің мағыналарын қаншалықты тереңдетіп,
жаңартты, - міне, осы аталгандарды зерттеу қажет деп санап, ... ... ... ... баса назар аудартты.
Содан бергі кезеңдерде, әсіресе соңғы ширек ғасыр көлемінде аударманың
нысаны да, ауқымы да ұлғайды. Алдыңғы тұстарда орыс ... ... ... ... ... ісі бесленді жүргізілсе, кейінгі жылдары
мәдениетаралақ коммуникация өрісінің кеңеюіне байланысты дүниежүзілік
ақпараттар алмасуды барынша сапалы деңгейге көтеру ... ... ... ... жая ... ...... база құру
үшін публицистикалық, қоғамдық – саяси мазмұндағы материалдар, нормативтік
құжаттар аударма арқылы жасалуда. Қазақстан Республикасының алыс және жақын
щетелдермен қазіргі әлеуметтік – ... ... ... ... ... отырғандығына қарай маман – аудармашылар даярлау ісіне де ... ... Ал ... мамандар, сондай – ақ тәржіма ісінде өз
шығармашылығын байқап көріп, дамытып жүргендер үшін М.Әуезов айтқандай,
«аударманың бірбеткей көлеңке жақтарын... ... ... ... ... ... деңгейде қалыптасуында түпнұсқа
тіл мен аударылатын тілдің типологиялық – құрлымдық ерекшеліктерін, мазмұны
мен құрылымы дайын түпнұсқа мәтінді тәржімалау процесінде ... ...... ... ... ... қозғалысқа
түсетіндігін жетік меңгеру қажеттігі туады. Сонымен қатар аудармашы
аударудың негізгі ұғымдары мен түсініктерін, аударудың жолдары мен
тәсілдерін білуде де біліктілік ... жөн. ... ... ... ... саласына төмендегідей талаптар қояды:
1) аударманың жалпы лингвистикалық негіздерін ашу және ... ... ... ... тіл ... қандай ерекшеліктері мен
тілдің жұмсарлық заңдылығы жататындығын анықтау;
2) аударманы лингвистикалық зерттеудің нысаны ретінде қарастыру, тілдік
зерттеудің ... ... оның ... ... ... ... ... жіктеу негізін жасау;
4) түпнұсқа мен аударма мәтіндерінің коммуникативтік теңдігі ретіндегі
аударма процесіндегі баламалықтың мәнін ашу;
5) аударма ғылымының жеке және арнайы ... ... ... мен ерекшеліктерін талдау;
6) түпнұсқа мәтінді аударма мәтінге айналдырудағы аудармашының іс-әрекеті
ретіндегі ... ... ... ... ... жасау;
7) прагматикалық және әлеуметтік факторлардың аударма процесіне тигізетін
әсерін ашып көрсету;
8) «аударма нормасы» ұғымын ... және ... ... ... ... ... қойылатын бұл талаптар толық орындалып,
жалпы аударма процесінің ерекшеліктері, аудармашы мен ... ... ... ... ... ... ... болады. Аталмыш міндеттерден аударматану теориясының төмендегі
түрлері туындайды: денотативті, трансформациялық, сенмантикалық,
балама деңгейлер туралы теория.
1. АУДАРМАНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ... ... ... жасаумен өте ерте кезден бастап айналыса бастаған, сол
кездің өзінде-ақ олар ... ... ... ... ... оларды түсінісу қажеттілігін жақсы ұғына білген. Алайда, алғашқы
қауымның тілі бір болмағаны айғақ. Осындай жағдайда адамдардың түрлі
топтары арасында қарым-қатынас ... үшін тез ... ... ... есте ... қабілеттері жақсы, сөйлеушіні түсініп, оның айтқанын
аударып бере алатын ... ... ... Осылайша, аударманың бастапқы
қарапайым түрі жазу пайда болғанға дейін ... ... ... Олай
болса, аудармашылықты ең көне кәсіптердің бірі деп есептеуге негіз бар.
Белгілі Ресей аударматанушысы В.Н.Комиссаров «Современное переводоведение»
атты ... ... ... ... келтіреді: «Аударманың
мыңжылдық тарихы бар екендігіне көптеген деректер куә. Ежелгі Вавилон мен
Ассирияда әміршінің айтқандарын ... ... ... аудармашылар
болған. Жалпы, тілдері бөлек халықтарды жаулап алу нәтижесінде пайда болған
ежелгі империялар ... ... ... ... емес еді. ... Египетте көрші елдермен байланыс орнату үшін аудармашыларды
даярлайтын арнайы мектептер болған» (Комиссаров: 2002)
В.Н.Комиссаровтың ғылыми болжамы бойынша, ... ... ... ... ... үстаздары мен мамандары әйел адамдар болса
керек. Тұтқынға түскен немесе ... ... ... ... ... олар
еріксіз басқа тайпа тілін үйренуге мәжбүр болып, қарым-қатынас пен өзара
түсінік орнату мақсатында делдал аудармашы қызметін атқарған. Сонымен
қатар, олар балаларын да ... ана ... ... ... ... ... қалыптаса бастаған.
Аудармашылық қызмет әртүрлі тілдерде сөйлейтін қоғамдастықтағы
адамдардың арасындағы қажеттіліктің негізінде туындайды. Мұндай қарым-
қатынастың аясы әртүрлі болды: сауда-саттық, ... ... ... және
т.б. Осы байланыстардың дамуында Александрия, Рим, Иерусалим,
Константинополь, Самарқанд және көптеген басқа да ... ... ... Бұл ... ... және ... ... байланысты
әртүрлі халық өкілдері мекендеді. Оларға арнайы делдалдар, ... ... ... ... ... көне жәдігерлері
Месопотамия қалашығынан (бірнеше тілдегі сөздердің тізімі берілген қыш
тақтайшалардағы кестелер).
Жазу пайда ... ... ... ... ... діни және
іскери сипаттағы мәтіндерді жазбаша тәржімелейтін аудармашылар қосылды.
Ежелден-ақ аударма адамдардың тіларалық қатынасын жүзеге асыра ... ... рөл ... ... ... таралуы адамдарға
басқа халықтардың мәдени мұрасына қол жеткізуне мүмкіндік берді.
Аударма ғылымының алғашқы теоретиктері аудармашылардың өздері болды.
Әр кезеңнің аудармашылары ... ... ... ... белгілі, дегенмен, олардың айтқан ойлары ғылымның қазіргі
талаптарына, дәлелдеріне жауап бермесе де, сондай бірқатар ойлар қазіргі
таңда ... ... ... ... ... аударма әлеміне ерекше құбылыс алып келді. Бұл кезеңде
түпнұсқаларды дәуір талаптарына ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, аудармаларды
қайта «безендіру» ұйғарылды. Аударманың мұндай тәсілінде түпнұсқаның ұлттық
және дербес ерекшеліктері ескерілмеді (мәселен, француз аудармаларында
Шекспир шығармаларының ерескел бұрмалануы, оның ... ... ... ... ... ... қателіктерге әкеліп соқты).
Аударманың А.Ф.Тайтлер сияқты ірі ағылшын теооретигі түпнұсқаны
безендіруде еркін аударманың орындылығын таныған, алайда, сонымен қатар ол
түпнұсқа ... дәл ... мен ... ... ... ұстануды
талап еткен. 1791 жылы А.Ф.Тайтлердің «Аударма принциптері туралы эссе»
атты кітабында аудармаға қойылатын жалпы талаптар төмендегі қалыпта
берілген:
• аударма толығымен ... ... ... ... ... ... ... мен мәнері түпнұсқағыдай болуы шарт;
• аударма түпнұсқа шығармалар сияқты жеңіл оқылуы керек.
Ал, ХІХ ғасырда аударма өнеріне деген түбегейлі қарама – ... ... яғни ... ... ... ерекшелікті ескеру керек деген
ұмтылыс пайда болды. Аударманың жаңа ұстанымы үстемдік ете бастады да,
«безендіру» тәсілі біртіндеп қала бастады.
Жалпы осы ... кай – ... алып ... та, ... ... ... ... озық дамыды. Аударма оған деген
қоғамдық қажеттіліктің туындауынан пайда болған. Аудармашы жұмыстарының
шынайлығы әрқалай еді, өйткені олар көп жағдайда аударманың түрлі
нұсқаларының арасынан ішкі ... ... ... ... мәжбүр болды. Сондықтан аударманың алғашқы теоретиктері ретінде
өздерінің жеке ... ... ... ... ... болады.
Осылайша, антикалық дүниенің аудармашылары, әсіресе діни мәтідер
аудармасының түпнұсқаға жақындық деңгейін, сөзбе - сөз немесе еркін аударма
жасау ... ... ... ... талқылады.
Кейінірек жекеленген аудармашылар «жақсы» аударма немесе «жақсы»
аудармашы жауап беруге міндетті ... ... ... ... ... ... қалыптпстыруға тырысты.
Ал, аударма теориясының ғылыми негіздері тек жиырмасыншы ғасырдың
ортасына таман қалыптаса бастады, бұл кезде тіл мамандары өздерінің
аудармашылық қызметке деген ... ... ... оны ... ... ... ... кезеңде алдыңғы қатарға автордың жеке стиль ерекшеліктері ескеріле
бермейтін саяси, коммерциялық, ғылыми – техникалық және тағы басқа «іскери»
материалдардың аудармалары шықты. ... ... ... ... мен ... ... бар сипаты осы үдеріске қатысатын
тілдердің құрылымдары мен қызмет атқару ... ... ... ... ... ... ... талаптардың өсуі
тілдік бірліктердің рөлін арттырды. Осы іспеттес материалдарды аудару
барсысында аударманың «жаопы» дұрыстығымен, түпнұсқа мен аударманың
оқырманға беретін әсерінің ... ... ... ... ... ... мағыналарына дейін ақпараттың толық
жекізілуін қамтамасыз етуі қажет болды. Аудармашылық ... ... ... ... Бұл ... лингвистикалық болмысы неде екенін,
қандай дәрежеде ол жеке тілдік факторлармен анықталатың, мұндай
факторлардың қандай деңгейде ақпараттың дәлдігін шектейтінін анықтау қажет
болады.
Аудармашыларға деген зор ... өтеу ... ... ... мектептер, факультеттер мен институттар ашылды.
Аудармашы мамандарды жаппай дайындау барысында «аулару үшін екі ... тіл ... білу ... деген дәстүрлі фомуланың толық еместігі
анықталады.Шындығына келгенде,бұл формулада көрсетілген факторлар өз алдына
аудару дағдысын қамтамасыз ете алмайтындығы, екі ... ... қана ... тіл ... ... тіл ... көшу ... мен шарттарын
білу қажеттігі белгілі болды.
Аудармаға қойылатын талаптпрдың өсуі оның ... ... ... ... ол теориялық тұрғыдан алып қарағанда,
принципті талас – тартысқа да әсерін тигізеді.
1. ӘДЕБИ МӘТІНДІ АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕН ҚАЗАҚ ... ... ... мұра ... ... Қазақ әдебиетінің көрнекті
туындыларын өзге тілдерге аудару, сондай – ақ әлемге танылған
қаламгерлерлерінің, ойшылдарының шығармаларын қазақша кітап етіп жүйелі
түрде шығару мәселелерін ... ... ... мен ... мәселелері
байланысты болып келетіні анық. Аударма - бір тілде ... не ... ... тіл ... ... ... кең арналысалаларының
бірі. Аударма пайда болуын тіл шығуымен ... ...... ... әр тіл ... болғанда, бір ұлт өкілімен түсінісу
қажеттілігінен аударма пайда ... ... ... ... ... ... ... аударылып айтылатын сөздер, баяндамада айтылатын сөздер, өзге
елден келген ... ... ... ... ... ... кейбір ресми құжаттар, ғылыми және көркем шығармалар жазбаша
аударылады. Түпнұсқаның түріне қарай аударманың қолданылатын амал-тәсілдері
болады. Атап айтсақ, ресми құжаттарды ... ... ... ... көзделсе, ғылыми және техникалықшығармаларды аударғанда, белгілі
мәселеге қатысты терминология ұғымы дұрыс беруі көзделеді.
Ал көркем ... ... ... ...... көркемдік
эстетикалық әсерін беру. Аударманың қай түріне болсын келесідей талап
қойылады – аударылатын мәтіннің ... тән ... ... ... ... ... ... түрін өзгертпей
жеткізу. Қазіргі кезде аударманың тағы бір түрі пайда болды, ол арнайы
жасалған бағдарлама арқылы ... ... ... ... ... ... ... салада қолданылады. Соның ішінде әлем
халықтарының мәдени және рухани қазыналарының таныстыруда олардың өзара
қарым-қатынастарының ұлғайтуда аударма нағыз дәнекер болып тұр. ...... ... бір тілден екінші тілге аударылған, басқа
тілдегі түпнұсқаның негізінде жазылған көркем туынды. Шығарма елінде
белгілі ... ... ... ... жазылатын шығармалар аз емес.
Оларды дәл бүгінгі дәуірде қалыптасатынмағынасында аударма ... ... ... шыгармалар кейде еркін аударма деп саналғанымен, тқлтұма
шыгарма сипатына ... ... ... түпнұсқаға сәйкес болуы шарт.Әрине,
әдеби шығарманың мәтінін сөзбе-сөз ... ... бола ... ... ... ... кей еркіндіктер бола қоймайды. Өйткені
бір тілдегі сөз қолданылатын тәсілі, сол түпнұсқадағы қалпында басқа тілге
аударылмады. Аударма ... ... ... ... келетініне орай,
дәлме-дәл аударма, еркін аударма, сәйкес аударма деп ажыратылады. Көркем
аудармада әдеби шығарма сөзбе-сөз емес, сөздің мағынасын, көркемдік күшін,
образдық әсерін толық ... ... ... ... ... кем ... ... білуі керек. Онсыз аударма сапалы болып шықпайды, тілдің ұлттық
сипаты, өзіндік қасиеті сақталмайды. Аудармада сөз ... ... ... ... ... жоғалтпау, мазмұнын төмендетпеу сияқты талаптар
толық сақталуы қажет.
Қазіргі таңда еліміздің мәдени өміріндегі табыстарының бірі ретінде
аударма әдебиетінің жандануын ... ... ... Әлем ... ... ана ... ... қашанда өз маңызын жойған
емес. Қай халықтың болмасын, шоқтығы биік терең мағыналы шығармаларын
аудару бүгінгі ... ... ... ... Өйткені аударма көркем
әдебиеттің егіз туған сыңары, бұлар екі ел сөз өнерінің рухани қазынасына
айналады. ... ... ... ... ... ... Сол ... аударманың
түпнұсқа алдындағы адалдығы туралы аса маңызды мәселе туралы Цицерон
«аудару кезінде сөзді санамау керек, сөзді салмақтау қажет», - деген ... ... ... ... ... тарихы XVIII – XIХ ғғ. шығыстық
көркем шығармаларды аударудан ... ... ... сол ... ... оның барлық даму сатыларымен
және басқа халықтар әдебиетімен байланысты болады. Осы қарым қатынаста
аударма ерекше роль ... ... ... ... ... ... қорының баға жетпес көзі ретінде белсенділік
танытады. Белгілі өнер шеберлері аударманың жазушы шығармашылығы, сол
секілді ұлттық төл әдебиеттің өркендеуі үшін қаншалықты маңызды ... ... ... ... ... ... ... ісінің тигізген ықпалы көп екендігін М.Қаратаев
атап өткен. Өйткені аударма үлкен ізденістің нәтижесі.
Аударма ісі ... ... де ... ... Орыс ... ... ... классиктерінің шығармалары қазақ тіліне көп уақыттан
бері аударылып келеді. Бір ... ... ... ...... жасауы,
танысуы өз елінің ой- санасын өркендетудің негізі болып табылатын аударма
ісіне көптеген ғалымдар көңіл бөлген.
«Жақсы ...... ... ... ... өзге әдеби ортада жаңаша
өмір сүре бастайды» деген пікір бар. Әрине жақсы шығарма шебер аудармашы
қолына түссе ғана. Ал жақсы аудармашы ... жету – көп ... ... ... ... ... анық.
1.2 ӘДЕБИ МӘТІНДЕРДІ АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕН ОРЫС ТІЛІНЕ
АУДАРУДАҒЫ ... ... ... ... та, ... де ... зерттелгенін атап
 айтуы жөн. С. Влахов пен С. ... ... ... ... ... ... колорит) иеленуші, ұлттық өзгешелігінің нақты, көрінетін
элементтері ретінде 50-ші жылдардың барысында сөз қозғалған болатын. Осы
зерттеушілер  Л.Н. ... Г.В. ... Г.В. ... А.Е. ... ... ... ... өтеді.  С. Влахов пен С. Флорин ... ... ... ғасыр бұрын назарларын аударды (1960
жылы «Реалийлар» мақаласы шықты). Кейін реалийлардың толық сипаты, жіктелуі
мен аударылу тәсілдері ... ... ... ... ... ... Г.Д. ... негізгі зерттеу объектісін
құрайды. Л.С. Бархударовтың, В.Н. Комиссаровтың, В.Н. Крупновтың, ... Т.Р. ... А.М. ... А. ...  М.М.
Морозовтың, А. В. Федоровтың аударма теориясы бойынша оқулықтарында  мәдени-
таңбаланған  сөздер туралы ақпарат берілген, ал қазақ ... ... ... ... ... ... ... ішінде
Ж.Жақыпов пен Р. Сәрсенбаев бар. Тіл мен мәдениет арақатынасы мәселелері
 Е. М. Верещагинмен және В. Г. ... ... ... ... (мәніне) Н.И. Поморозская және В.С. Виноградов назар
аударды. Орыс тәржіма өнерінде өткен ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... назар аударылады. Еркін аударманың
алғашқы ретінде белден басып кете берудің мысалдары бізде де ... ... ... сөз ... ... ... оларда түпгұсқаның өлең өлшемі де, сөз саптауы да, ... де ... ... ... ... ... ... айтар ойын дәл
ұстайды, сөз түйінін де дәл табады. Жалпы, еркін аударманың ерекшелігі де
алдымен ... өз ... ... ... ... оның айтар ойын жеткізуге
күш салатындығында. Дегенмен, әр нәрсенің өз жөні бар. Шығармашылықта
еркіндіксіз болмайды. Еркін аударманың хрестоматиялық мысалы, классиклық
үлгісі – ... ... ... «Тау ... ... ... өз ... кеткен деп осынысын үшін Лермонтовты айыптау
ешкімнің ойына келмеген. Еркін аударманын ерен түрін Абайдан да табамыз.
Абайдың «Евгений ... ... тұс ... Абай ... оған Пушкин
романын арқау ете отырып төлтума дейтіндей туынды шығаруға мүмкіндік берді.
Орыс әдеби аудармасында ... ... ... ... дерлік кездесетіні анық. Диссертацияда сөзбе-сөз аударманың орыс
өлең тәржімесіне жасаған теріс ықпалы нақты мысалдармен дәлелденеді.
Сонымен берге сөзбе-сөзшілдікті, әріпшілдікті ... ... ... сала
берудің де жөні жоқ. Әріпшілдік – ғылыми ұғым. Оның да ... ... бар. Егер ... ... ... ... ... дәлдік те дәл қазіргі деңгейінде болмас еді. Аударма
әдебиетінің құрылымындағы заңды элемент ретінде әріпшілдік өз қызметін
атқарды. Негізінде, әріпшіл аударманың тәржіменің ... ... ... кететін тұстары көп-ақ. Мысалы, саяси құжаттар, әсіресе дипломатия
саласының аударма ісінде әріпшілдіктен артық, ... ... ... Ал ... ... әріпшілдік әдіспен жасалған аудармалардың
өзіндік орны ерекше болатын жайлар кездеседі. Поэзия аудармасына қойылар
талаптарды айтқанда алдымен ... ... ... ... ... қашу, шығармашылық еркіндікке құлаш ұру сияқты болып келеді.
Бірақ, осы айтылған өлеі аудармасында сөзбе-сөздік дәлдік, жолма-жолдық
көркемдік болуы мүмкін емес, бұл орайда ... ... жол» ... ... болады.
2. АУДАРМА – ТІЛДІК ЖӘНЕ МӘДЕНИАРАЛЫҚ
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ҚҰРАЛЫ
Аударма – адам қызметінің байырғы түрлерінің бірі. Адамзат ...... ... ... ... ... ... қауымдастығы
құралысымен-ақ әртүрлі тілдік қауымның, топтың өзара түсінісіп, тілдесуіне
дәнекер ... «қос ... ... пайда болған. Халық
тіршілігінде жазу-сызу қалыптасқан соң сөйлеушіге ілесе, ... ... ... ... ... аударуды жазбаша түрде жүзеге асыратын
тәржімашылар қатары қосылды. Жазба аудару қалыптасқан тұстан бастап-ақ
тәржімә халықтың мәдени-қоғамдық ... ... ... ... ... қайнасып жататын күрделі құбылысқа айналды.
Аударма – күрделі көп ... ... Оның ... ... ... зерттеулерге арқау болар еді. Бұл-адамзат қызметінің ежелгі түрі.
Басынан ... ... ... функцияны атқарып, тіл аралық құтынасты
мүмкін етті. Қазіргі кезде сот отырыс, нотариустың қатысуымен құжаттарға
қол қою сияқты маңызды іс-шараларға ауызша аудармашының қатысуы ... ... ... ...... рухани қызметінің, мәдени өмірінің бір саласы,
халықтардың арасында үзілмейтін үрдістердің бірі. Оның тұтастай алғанда
әлем әдебиетіндегі, жекелеген халықтардың ... рөлі ... Осы ... ... ... ... да ... жұмысымен
шұғылдану өте-мөте белсенділік танытып отыр, Еуропа зиялы қауымының бүгінгі
дәуірді «аударма ғасыры» деп аталуында мән бар, себебі нақ сол ой-санасы
жоғары қауым бұл ... жер ... ... ... ... ... бейбіт қарым-қатынастарын қалыптастыруға сүйеу бола алатын басты
тіректердің бірі деп таниды.
Әлемдік әдебиетпен әлемдік өркениеттегі таңдаулы мәдениет қазыналардың
бірін-бірі байыту ... ... ... ... 1948 ... ... ... тілдеріндегі аударма әідебиетінің жылма-жылғы
тізімі жасалып, ресімделіп отырады. Демек ... ... ... ... ... ... тәуелсіз. Сөз жоқ, бір тілден екінші
тілге аудару ісіне жүктелген міндет әр ... ... сай ... ... ... заман деңгейіне қарағанда, арғы-бергі тарихта,
бастапқыда ауызша, кейіннен бірыңғай жазбаша қалып алған тәржіма саласынан
қазақ халқы үшін мәдени-таныдық, қоғамдық-әлеуметтік сан түрлі ... ... ... ... ... ... оның бірі – білім-ғылымды, оқу-
оқыту ісін дамытуға қосқан үлесі; яғни ағартушылық қызметі; екіншіден –
қазақ әдеби тілінің қалыптасуына, тілдің ... ... ... ... ... үлесі; жазба әдебиет нұсқасы ретінде тілді байыту қызмет.
Ұлттық мәдениетті өркендетудің, әлемдік әдеби нұсқаларымен, көршілес,
туыстас халықтар әдебиетін оқып-үйренудің, жалпы ... ... ... ... ұтымды көзінің бірі ретінде танылған аударма
жұмысының дұрыс жолға қойылу қоғам мүшелерінің энтилектісін көтеру мен
қатар, халықтар арасындағы экономикалық, саяси, мәдени байланыстарды
нығайтуға жол ... ... ... ... өкілдері осы процеске белсене
араласты.
«Аударма» - көпмағыналы сөз. Ол, біріншіден, бір тілді екінші бір
тілде сөйлету ... ... ... осы ... келесі тілге қалай жеткенін, яғни іс-әрекеттің
нәтижесін, өнімін білдіреді. ... ... ... ... бұл ... ... ... бар. Бұл, біздің ойымызша, дұрыс емес сияқты, өйткені,
ең алдыменғ бұл екі ұғым (үрдіс пен оның ... ... ... ... ажыратуы қиын байланыста болады: үрдісі десек, оның нәтижесі алдын-
ала өзінен-өзі ұйғарылып отырады. Егер аудару іс-әрекетің кезеңдері мен
жекелеген сәттері белгілі болса, оның өту ... ... ... ... ... ... туындының белгілі бір ерекшеліктерін түсіндіруге
болады. Не болмаса, керісінше, аударудың нәтижесіндегі өнім мен түпнұсқа
мәтіннің байланыстарының ерекшеліктеріне сүйеніп, аудару үрдісінің
қозғалысы, қалай өткерілгені ... ... ... ... ... түпнұсқасымен қатысты, екі тіл ерекшеліктерімен
байланысты, материалдың жанрлық ерекшелігімен ... ... ... ... ... ... екі жайт ... Аударманың мақсаты – бастапқы түпнұсқаны тілін білмейтін
оқырманды/тыңдарманды өзге тілдегі мәтінмен мүмкіндігінше ... ... ... өзі – ... тілдің құралдармен бейнеленгенді екінші
бір тілдің құралдарымен бейнелегенді екінші бір тілдің құралдарымен
толық та нақты, нық шынайы, ... ... ... ... қолданылады.
1. диалектіден оның әдеби тіліне;
2. әдеби тілден оның диалектісіне (негізінен, жазбаша түрде емес, ауызша
түрде ... ... бір ... ... бір ... тілге (керісінше болуы мүмкін емес,
яғни бір әдеби тілден екінші бір тілдің диалектісіне аудару ... ... бір ... екінші бір тілге;
5. туыстас тілдер арасында;
6. тегі бөлек тілдердің арасында;
7. көне ... ... жаңа ... ... ... ... мәдениеті,
қоғам дамуы үшін маңызы зор (осы тұста көне түркі жазба жәдігерлерін,
аударып жүрген ғылымдардың ұлтымыщдың тарихы үшін ... ... ... атап кету ... ... да, тіл ... «адамдар қарым-қатынастың аса маңызды
құралы». Осы маңыздылығына байланысты түпнұсқадағы ойды ... ... ... ... қажеттігі туады, аударма тілінің түпнұсқа
тілінің қалыптарына сәйкестенуі, ыңғайлануы келіп шығады. Бұл ... ... ... ... ... ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ АУДАРМАНЫҢ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ
Аударма бұл әдетте аударма процесін түсініп немесе аудармашы
қызметінің нәтежиесінде – ... ... не ... ... ... - адам ... кешенді нысаны. Аударма тілдік қарым-қатынас
туындайды. Осылайша, аударма тіларалық айырбастау процесі ... сол ... ... не ... ... Осы ... қызмет түрі ретінде аударылған
идеялар барабар және тура анықтама беру процесі болып табылады, яғни басқа
тілдер арқылы сол ... ... ... ... ... ... ... аударма
қызметі бір тілдегі ойды, екінші бір тілге ... ... ол ... жүзеге асады. басқа тілдегі мәтін өз түпнұсқансынан ауытқымауы
керек. Өз кең мағынасында қолданылатын  мәдениет сөзі мен осы сөздерге тіл
элементтері ретінде салынған, ... және ... ... ... бұрыннан бері  тек лингвисттерді ғана емес, басқа да
ғылымдардың өкілдерін ... ... пен ел ... ... ... кіші  ерекшеліктері (мәселен,  жаратылыс жағдайы, географиялық
жағдайы, тарихи дамуының барысы, әлеуметтік ... ... ... ... ... даму ... ... түрде осы  халықтың тілінде
көрініс табады. Сондықтан да  тіл кез келген ұлт мәдениетінің ... ... ... ... ... ... тіл кез келген халықтың  ұлттық-
мәдени кодын береді. Соңғы жылдары ... және ... ... ... ... өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Шетел тілдерін
оқытудың қазіргі әдістемесі шетел тілін зердемелеумен ... ... ... ... ... ... отырып оқытуды болжайды. Кейінгі
кездері тілді тану мен лингводидактика саласында лингвоелтану сияқты сала
кең дамыды. Тілдердің салыстырмалы талдау арқылы біз ана ... ... ... ... ... ұға аламыз.
Сонымен қатар басқа тілдің құрылымын түсініп, ... ... де ... Әр ... тілдердегі сөз бірліктерін
салыстырмалы түрде зерттегенде, аудармаға көңіл бөлмей зерттеу жұмыстарын
жүргізе алмаймыз. Аударматану әлі де көптеген шешілмеген мәселелер
баршылық. Аудару ... ... ... болмаған жағдайда осы оқу
құралдың авторларының өз аудару нұсқасы ұсынылды. Оқу ... ... ... реалия сөздердің қазақ тіліне аудару кезінде
қолданылған негізгі тәсілдерді анықтап, ... ... және ... өз ... ... және қазақ тіліндегі аударма мен түпнұсқа
арасындағы барабарлықты анықтау.
Оқу құралында келесі мәселелер шешілуі керек:
1) ұсынылып отырған жұмыстың терминологиялық ... ... ... ... ... лексикалық бірлік, лакуна, аудару
тәсілі);
2) аудару теориясында отандық және шетел аударматануындағы реалия
сөздерді аудару тәсілдерінің мәселелеріне арналған зерттеулерді
жүйелеу;
3) ұлттық, тарихи, мәдени лексиканы ... ... ... екі тілді
сөздіктерді қолдану;
4) эквиваленттік теориясының мәселелерін жүйелеу; денотат, референт,
экмиваленттілік және барабарлық, дұрыстық және ... ... ... ... ... Нибелунгтер туралы хикая эпосындағы
кейбір лексикалық бірліктерге мүмтігіндігінше қазақ және ағылшын
тілдерінде өз ... ... ... ... ... МӘСЕЛЕ
Оның негізгі анықтамасына келетін болсақ, аудармалық трансформация –
белгілі-бір тілдегі сөздік және грамматикалық ережелерге ... ... ... бір ... ... ... етіп алмастыру болп
табылады. осы үрдіспен байланысты аудармада «трансформациялық әдістер»,
«трансформациялық ... ... ... ... ... ... ... арасында ғалым В.Комиссаров өзінің «Лингвистика перевода» деген
еңбегінде: «Аударма туралы төрт лингвистикалық теория бар,соған сәйкес
аударма ұғымына да төрт түрлі анықтама ... жүр» деп ... ... түпнұсқаларлың дәстүрлі түсініктерін сақтауға
тырысып, аударылатын тілдің ұлттық ерекшеліктеріне мән бермейді, ал кей
кездерде аударылатын тілдің ұлттық ... ... ... ... ... ... өзгертіп жіберетін тұстар аударма саласында көп
кездесіп қалып жатады. Бұл мәселе айналасында С.Маркиш, В.Гумбольд, Б.Уорф,
К.Мэргэн, Л.Вайсбергер және т.б ... өз ... ... ... В.Гумбольдт бұл қауіпке ұшырамау мүмкін емес екендігін айтса, ... ... ... ... байланыстырады.
Аударма деректі жүйе емес болғандықтан, нақты тілдік мәтінге назар
аударып отырған дұрыс деп білеміз. Аудармашының ... ... бір ... ... ... ... ... тұратынын дейім ескеріп
отырған жөн.
Аудармада аудармашы бара-барлыққа жету, әрқилы тіларалық өзгертулер
жасай білуі керек. Бұндай өзгертулер жоғарыда айтқанымыздай
трансформациялау деп аталып келеді. Бұндай ... ... ... ... хабар, мазмұнды, ақпаратты аударма тіл нормаларын
сақтай отырып жеткізу мақсатында қолданылады.
«Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелері» кітабының
авторы А.Алдашеваның ... ... осы ... аудару үдерісінде
қолданылатын техникалық әдіс-тәсілдердің негізгілеріне: ауыстыру (сөздерді,
сөйлем мүшелерін, сөз таптары ауыстыру; құрмалас сөйлемдердегі синтаксистік
ауыстырулар; контекст және ... ... ... ... өтелу;
генерализация); орын тәртібі (сөйлем құрылысындағы сөзтіркестері мен
сөздердің орын ... ... қосу ... ... ... ... техникалық әдіс-тәсілдерді қолдану шеберлігіне байланысты түпнұсқаға
дәл келмейтін аударма және түпнұсқадан әлде қайда артық (түсінікті, ғылыми,
көркем, әсерлі) көрінетін нұсқа ретінде бағаланады.
Аударма ... ... және ... ... ... әр түрлі айтады. Мысалы: ғалым-зерттеуші Л.Латышев аударма
қызметінің өнімін – аударылатын мәтінге қойылатын ... және ... ... ... ... «... ол ... түннұсқа мәтінге коммуникативтік
тұрғыда балама болуы керек, яғни адресатқа (тыңдаушыға немесе оқушыға) әсер
етуі шығыс мәтіннің екі ... да ... және ... ... ... объективті түрде бірдей (яғни олардың жеке қасиеттеріне
байланыссыз) болуы қажет.
Аударманың ең жиі талап етілетін ... бірі – ... ... ...... мен оның ... ... нысанда
аудару процесінде туындайтын түрі.
Аудармашының түпнұсқаны акустикалық нысанда (есту арқылы) қабылдап,
оны ауызша нысанда өз аудармасы арқылы айтылатын ... ... ... ... ... ... ауызша аударма шағын екі түрі бар:
ілеспе аударма және кезекті аударма.
Кезекті аударма – бұл ауызша дәйекті аудару тәсілі. ... ... ... ... ... аяқтап, сөйлеудің доғаруынан кейін
аудара бастайды. Ауызша кезекті аудару кезінде аудармашының іс-әрекеті
шешеннің сөйлеу қарқынының уақытпен қатаң шектеледі. Мұндай кезекті ... ... ... ... және ... ... ... аз
уақыт береді. Түпнұсқа үзінделерінен қабылдаудың біржақтылығы оны
орындағаннан кейін аударманы кейіннен салыстыруға немесе түзетуге,
анықтамалық әдебиеттерді қарауға ... ... ... ... ... ... деп атауға болады және
көінесе қасында ілесіп жүргенде әрі экскурсияларда пайдаланылады.
Сөйлеушінің сөздері әрқашан қысқа бермейді. Осындай жағдайларда жазу
техникасын білу қажет ... үшін аса ... ... ... ... ... мен атаулады аңғарып, жазбаша тез жазып ала білуі өте маңызды.
Әдетте ... ... ... ... ... ... ... ілесіп жүргенде, іскерлік келіссөздеге қызмет көрсеткенде
қолданады.
Ауызша аударма – аудару үшін аудармашыға қажетті сөйлеушінің сөздерін
үзіліспен аудару. Бұл үзілістер көп емес. ... сөз ... ... ... ... ... оны орындайды. Ауызша кезекті аударма
кезінде удармашының аудару дайындығы өте жоғары болуы тиіс және арнайы
дайындықты талап етеді. ... ... ... ... ... ұзақ ... аудармашылар тақырыптық салаларға (құрылыс объектілеріне жұмыс
істеуде, экскурсия ... ... ... өте тиімді.
Кезекті аударма – оны тыңдағаннан кейін мәтінді ауызша аудару.
Кезекті аударманы жазумен, абзацты-фразаны аударумен, біржақты, екіжақты
аударумен ажыратады. Алайда кезекті ... өз ... де ... өте көп ... ... ... сөзі мен оның аудармасы аралығында уақыт көп
болғандықтан, соңғысында қатерлерге көбірек жол беріледі.
Ілеспе аударма – ауызша аударманың ерекше ... Бұл ... ... ... бір ... ... яғни негізгі мәтінді есту
арқылы жүзеге асырады. Ілеспе аударма парақтан аударуды да білдіреді
(жазбаша мәтінді, оны қабылдау процесінде және ... ала ... ... ... ... ... үшін ... топтар
арасында үзіліс жасауының қажеті жоқ. Сондықтан баяндама, хабарлама
үзіліссіз айтылады. Бұл аудитория тыңдаушыларының назарын ұстап тұруға, ... ... ... ... ... ... білмейтін мырзалардан бұрын
баяндамашының тілін түсіндіреді, елең еткізетін, күлкілі және тіпті
келеңсіз оқиғаларды ... ...... ... ... ең ... және қиыны
да, жауапты екендігі күмәнсәз. Осыған қарағанда аударманың әр – түрі түрлі
қабілеттер мен мінезді талап етеді. Ауызша аудармашы жинақтала ... ... ... ... осы ... және ... барынша толық жеткізу. Оның
сөздіктерді ақтаруға, мамандармен кеңесуге мүмкіндігі жоқ. Ол жоұтан бар
жасауы тиіс. Ауызша аудариашыға қандай қасиеттер ... ... – ой және ... ... ... өз ... олқылдықтарды еңсере
біліу. Барлық ақпаратты тыңдаушыларға қиналмай жеткізу үшін ... ... ... білу де қажет.
Аударманың қандай қоғамдық қажеттілікті өтейді дейтін сұрауға көп
ойланбай – ақ меңгерген ортақ тілі жоқ адамдар арасында тұрақты түрде
үзіліссіз туып ... ... ... тілі жоқ ... арасында тұрақты
түрде үзіліссіз туып отыратын қарым – қатынас қажеттілігін қанағаттандырады
деп жауап ... ... еді. ... бұл ... ... ... ... қоғамдағы қызмет аясын кеңейту мақсатында коммуникативтік
ықпалын күшейту мақссатында қазір филология ғылымында «языковое
посредничество» деген ұғым ... жүр. Біз оны ... ... деп ... ... ... - әр тілді коммуниканттардың екі тілді
білетін тілдік дәнекердің көмегімен қарым – ... ... ... ... жағдайында қарым – қатынас жасауға тілдік дәнекер
арқылы қарым – қатынас жасау іс жүзінде әдеткі бір ... ...... де алуы мүмкін.
Тілдік дәнекерлік қай – қайсысы болсын өзіне тән ерекше қоғамдық
қажеттілікті қанағаттандырады. Дегенмен басты міндетіміз – ... ... ... ... ... ... тілдік дәнекерліктің басқа түрлерімен салыстыра отырып, іс
жүзінде аудараға қойылатын талаптарды қорыта келсе, ... ... еске ала ... ... ... қоғамдық тиімділігі, толыққандылығы
жағынан қарым – қатынасты әдепкі бір тілдік қарым – ... ... ... ... ... тілдік дәнекердің жоғары дәрежедегі,
дамыған түрі деп тұжырымдауға болады. Аударма әдебиеті осылайша зиялы
қауымның назарынан түспей, ... ... ... біріне айналды.
Бұлай болуының түп – арқауы, біріншіден, аударманың, төл әдебиеттен өзгеше,
қоғамдық – саяси тапсырысты орындағанға ... ... ... ... әр бір жеке адамның зердесін, интелктісін байытатын,
тұтастай алғанда, ұлт мәдениетіне қосылатын рухани қазына, көркемөнердің
бір түрі деп ... ... ... АУДАРҒАНДАҒЫ КЕЙБІР
ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
Осыдан жиырма жылдар бұрын аударманың теориялық және тәжірибелік
мәселелерін жүйелейтін жеке кітаптар,зерттеулер,аударма ісі ... ... бола ... ... ... ... әдісінің
принциптеріне негізделген советтік реалистік аударма өнегесінің заңдылық
жайларын ғылыми,теория тарапынан түсіну міндеттері тіпті ұлғая түсіп отыр.
Аударма мәселесінің ... ... ... ... ілгері
басқандығын,оның жылдан жылға мәнді-мағыналы жаңалықтармен өрістеп келе
жатқандығын айта отырып,алайда аударма теориясы ғылымның бір ... ... ... төл ... ғана ... ... ... да аударма теориясы өзі қамтырлық ауқымы мол мәселелерге
қарыштай алмай келеді.Оның үстіне,бұл жүйедегі теория өзінің кейбір
шешуші,анықтаушы негіздері тарапында жемісті түрде ... ... әлі ... ... жоқ.
Аударма теориясы еліміздегі сан алуан тілдерден орыс тіліне және ... ... өзге ... ... ... ұзақ ... жобалы,жүйелі түрде зерттеп,шарықтап отыру жолына да түсе
қойған жоқ. Бұл айтылған күрделі шешуші және түрлі пікірлерге өзек боларлық
жәйттер ... ... ... ... негізі болмақ.
Барлық теориялық ғылымдармен сабақтас аударма жайындағы совет ғылымы ... ... ... ... ең ... тек аударма
дүниелігімен терең мұқият танысу арқылы,Совет Одағының бүкіл социалистік
әдебиет қозғалысындағы аударма тәжірибелерін талдап,зерттеу арқылы ғана
қорытуға тиісті.
Алайда Одақ көлеміндегі ... ... ... ... істерін бүкіл советтік аударма тәжірибесінің ішінен тек орыс тіліне
аударылған бұйымдарға ғана ... ... ... тіліндегі аудармалар
алдымен зерттеуге,үлгі тұтылуға тиісті. Бұл шүбә ... ... ... талдауды да осы тілдегі аудармадан бастау жөн. Сонымен бірге
бір ғана бұл тәжірибенің жеткіліксіз екенін де мақұлдаумыз керек. Орыс
тілінен аударылған материалдардың ... ... ... ... әрқилы мол деректер беретінен ескеру қажет. Біздің советтік аударманы
бүтіндей алғанда,өзіне тән ... жаңа сапа ... ... ... ... Бұл тың сапалар Отанымыздағы туысқан халықтарың
әдебиет тіл қасиеттерінен туады.
Аударма өнерін ... ... ... ... ... ... ... үшін бір-біріне алшақ, қалыңқы тіл жүйелеріндегі
келелі аудармаларды тереңірек, толығырақ талдап сипаттағаны пайдалы болар
еді. Мысалы,аударуға қиын тиетін және де бұл ... ... ... ... ... жеке қиын ... аудару тәжірибесін ортаға салса,
айтарлық, сөз сипаты жағынан, сөздің түбірлік, туындылық құрылыстары
жағынан бір-бірінен мүлде өзгеше, орыс тілінен бурят-монғол тіліне ... ... ... қиын сөйлемдердің аудармасын, оның аса бір
халыққа тән жайларын талдап көрсетсе, өте игі іс болар еді. ... ... ... және ... өлең ... ... ... аудармалардың жақсы үлгілерін сипаттаса, зор
тәлім болмақ. Бұл түйіндерді керісінше орыс тіліне аударылған шығармалар
арқылы да кеңейте түсуге мүмкіндік мол.
Аударма теориясының басты ... ... ... ... ... ... тәжірибелерін жеткіліксіз, үстірт зер
салу, шетендеп қана зерттеу болып отыр. Ал, ... ... ... егжей-тегжейіне жете, жан-жақты талдау аса мәнді шарт, талданғанда
шығарманың идеялық-көркемдік қасиеттерін ... ... ... ... ... ... үндестік, шумақтық
ұқсастық, нәзік ұғымды тетіктерін, авторларының сөз өнеріндегі өзіне тән
ерекшелігін, тарихи нышандарын беруде аударма өнерінің бұрынғы-соңғы
аударма ... ... ... ... ... ... керекті міндет.
Бұл байқаулар мен қорытындыларды біздің совет әдебиетіндегі аударма
өнерінің ең таңдаулы жетістіктері арқылы ... ... еді. Бұл ... мәні ... зор, ... тамаша М.Лозинскийдің, С.Маршактың тағысын
басқалардың аудармасын тиянақты түрде, жан –жақты терең зерттеу қажет
екендігін айтпақпыз. Совет ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер болмауы - әдебиеттік
теориялық пірікдегі бір зор кемістік деп білу керек.
Аудармалар жөніндегі сын-пікірлердің екінші ақауы – тәуір
аудармалардың, ... ... ... тек бір беткей көлеңке жақтарын,
сұрқай пішіндерін ғана байқастырудан ... ... ... көрмеу, немесе оны бағаламау бүкіл
аударма теориясының игі және нәтижелі қасиеттеріне нұқсан келтіреді. Қилы-
қилы кескіндерін қарастыра қою да керекті, алайда бұл ... ... ... да ... жөн. ... ... осал аудармалар өзіне
тән осал белгілерімен өзінше осал келеді. Аударма ... тағы ... ақау – ... ... ... жайындағы мәселелерден байқалады.
Әдетте бұл тақырыпқа арналып теориялық мақалар жазылып, пікірлер айтылмады
демейміз.
Аударма теориясын жекелеп, жіктеп қарастырғанда, кейінгі кезде біздің
Одақ көлеміндегі ... екі ... ... бейім барлығы анықталды.
Бірі – аударма тіл зерттеу ғылымының ауқымына енетін сала болғандықтан,
аударма ісінің мәнісін ұғына отырып, бұл мәселені лингвистикалық әдіспен
зерттеу ... ... ... екінші – біздіңше, дұрыс, бейім аударманы сөз
өнерінің бір түрі деп ... да, ... ... ... алға ... ... сондықтан бұл бейім аударманы әдебиет таныту
теориясын зерттейтін объект деп қарайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кез-келген тілдік бірліктің тіл ... ... орны мен ... ... ... ... да ... қарым-қатынасына қызмет етеді.
Сондықтан олардың мағынасына тарихи талдау жасау, шығу, қалыптасу жолы ... ... ... ... қоғамдағы тілдік ортаның қолданып отырған қарым-қатынас
құралы болып табылатын тіл өзінің даму эволюцисын бір сәтке де тоқтатпайды.
Тілдің сөздік қоры, әдетте, әр ... ... ... ... Оның ... мағыналық дамуы, грамматикалық тұлғалардың қосылуы, екі сөздің
бірігуі не тіркесуі. Тілдің даму ... ең ... адам ... оның ... баюымен байланыстырылады. Бұл ілімнің негізін
салушылардың бірі В.Гумбольдт былай деп жазады: «Язык следует рассматривать
не как ... ... но как ... ... ... тілді рухтың
қызметі белгілі таңбаны туғызатынын атап көрсетеді. Автордың ... ... ... ... ... ... ... басталатынын айта
келіп, біздің оймыз дайын материалдарды қолданады, оны жасамайды, тек жаңа
өң береді, пайдаланады деген пікірі ... ... өзі ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Яғни, кез келген
грамматикалық тұлға дайын күйінде жасала салған жоқ, оның ... ... ... жолы бар, ал оның шығуы мағыналы бір буынды түбірлер болуы
мүмкін деген ойға жетелейді.
Қазақ әдеби мәтінінің аудармасының тарихын жазу үшін біз ... ... ... ... ... мен ... ой ... тиімпіз. Аударма тарихы, оның бел-белестері, даму эволбциясы
жөнінде сөз еткенде біз бұл бағытты терең зерттеулері бар орыс
әдебиеттануын ... өте ... ... да еңбекте жалпы аударма
тарихына қатысты мәліметтер көбірек ортаға ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеттануының лғылыми айналымына
түсірудің артықтық етпейтіні де есте ұсталды.
Төл әдебиетіміздің өзіндік ерекшелігін ескере ... ... ... ... сөз ... ... тарихына жатқызамыз.
Әр халықтың жазба әдебиетінің қалыптасуы оның аударма әдебиетін де
қатар қалыптастыра бастайды. Бұл әдебиет әуелде төлтума шығармашылықпен
қойындасып, араласып кетеді, жазба ... ... ... ... сарындарына, оқиғалық желілеріне арқа сүйеп, дамиды. Әуелгі
бетте төлтума мен телтуманың ара-жігі ажырамай жүрсе, төл ... ... де, енді оның ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Кеңесбаев I. Казақ тілінің фразеологиялық сөздігі. –Алматы: Ғылым,
1977.   – 632 б.
2. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. –Алматы: Санат, 1996. –
420 ... ... Ә., ... Г. Қазіргі қазақ тілінің лексикалогиясы мен
фразеологиясы. –Алматы: ... 1997. –187 ... ... Н.М. ... современного русского языка. 3-е изд.
–Москва: Высшая школа, 1985. –462 ... ... I. ... тіліндегі тұрақты сөз тіркестері. –Алматы, 1954.
–706 б.
6. Аханов Қ. Тіл біліміне кіріспе. –Алматы: Мектеп, 1969. –416 б.
7. ... С. ... тілі ... ... ... Ғылым, 2002. –
624 б.
8. Кеңесбаев I. Қазақ ... ... ... – Алматы: Ғылым,
1977. –712 б.
9. Kuzmin S.S. Translating Russian idioms. – Moscow: Vysshaya ... – 210 ... ... М., ... Т. ... қазақ тілі грамматикасы. – Алматы:
Мектеп, 1966.
11. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. – Москва:
Высшая ... 1996. – ... Peter ... Test your idioms. – China: Penguin ... 2002. –133 ... ... Т., ... А., Утешова Н. Английские пословицы и их
эквиваленты в русском, казахском и турецком ...... ... –176 с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Oнoмастика және аударма53 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары47 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь