Жайық өзені туралы

Облыстың солтүстігінен оңтүстігіне қарай кесіп өтетін басты су көзі-Жайық өзені. Жайық өзені бастауын Орал тауының 600 м биіктегі оңтүстік-батыс сілемдерінің бірінен алады. Облыс аумағына Жайықтың төменгі сағасындағы 300 шақырымнан астам бөлігі ғана енеді. Өзеннің жалпы ұзындығы 2534 шақырым. Арнасының ені 305-500 метр аралығында ауытқып отырады. Өзен суының деңгейі негізінен облыстан тыс жердегі су жинау алабы беретін суға тікелей байланысты болып келеді. Жайық өзенінің 500 шақырымы ғана облыс территориясымен өтеді. Ол Каспий маңы ойпатын кесіп өтіп, Каспий теңізіне құяды. Негізгі арнасына Батыс Қазақстан облысының жерінде бірнеше салалары қосылады. Өзеннің орта бөлігінде көктемгі тасқын судың артығы қолдан қазылған Көшім каналы арқылы төрт су қоймасына құйылып,шабындық және жайылымдық жерлерді суаруға пайдаланылады. Көшім каналы осы облыс еңбеккерлерінің қажымас қайратының белгісі. Отызыншы жылдары елімізде техникалық құралдар жетпей жатқан кезде еңбекші бұқара бұл каналды қолмен қазған болатын.
Жайықтың бір жылғы орташа су шығыны секундына 320 текше м3. Соңғы жылдары құрғақшылық пен шаруашылық мақсатына алынатын су мөлшерінің артуы өзеннің орташа су көлемінің жылына 7-8 текше м3 шақырымға дейін азайуына әкеліп соқтырады. Жайық өзенінің тағы бір ерекшелігі-оның төменгі ағысында салалары жоқ. Сондықтан су деңгейінің түсуі немесе көтерілуі жоғары жақтан келетін су мөлшеріне байланысты болады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Жайық өзенінің қазіргі экологиялық ахуалын, тіршілігіне адам ағзасына, кәсіпорындардың лас қалдықтармен ластануын және өзен суының сапасының төмендеуі көптеген проблемаға әкелуде.
Дипломдық жұмыстың мақсатты. Жайық өзенінің тіршілігін тұрақтандыру, балық қорларын сақтау және ластаушы көздерді ШРК-на сай талаптарды орындау.
Дипломдық жұмыстың міндетті. Жайық өзенің экологиялық ахуалын, жақсарту үшін кәсіпорындардың лас қалдықтардың тастау жолдары, құрамындағы ауыр металдар, балықтардың және бекіре балықтардың азайуы себебі қарастырылу.
[1] Қазақстан ұлттық энциклопедиясы – Алматы.: Бастау 2001, Б. 473-474.
[2] Қаженбаев Е. Атырау өңірінің географиясы. – Ақтау: Ақтау баспасы, 2000, 62-74 б.
[3] Қаженбаев Е. Атырау табиғаты және оны қорғау. – Ақтау: Ақтау баспасы, 1994.
[4] Атырау газеті 1 қыркүйек 2010 жыл, - № 23, 2010, Б. 2-3.
[5] Алтын Орда газеті 8 қыркүйек 2010 жыл, - № 15, 2010, Б. 8-9.
[6] Атамекен газеті 2 желтоқсан 2007 жыл, -№ 30, 2009, Б. 5-6.
[7] Дүние газеті 13 наурыз 2006 жыл, - № 5, 2006, Б. 9-10.
[8] Достайұлы Ж. Жалпы гидробиология, Алматы: Ғылым, 1996, - 92б.
[9] Атамекен газеті 10 қараша 2000 жыл, - № 20, 2009, Б. 7-8.
[10] Садчиков А.П., Кудрияшов М.А Гидроботаника: прибрежно-водная растительность. - М.: Академия, 2005. - 240 с.
[11] Отчет КазНИИРХ «Экологические особенности функционирования рыбохозяйственных водоемов Урала-Каспийского бассейна в условиях антропогенного и природного воздействия». – Атырау, 1994.
[12] Беспамиятнов Г.П,. Кротов Ю.А. Предельно-допустимые концентраций вредных веществ в воздухе и воде. - Л. 1995, - 456 с.
[13] Васков И.В. Ганина В.С. Нагрузки на водные экосистемы. Водные ресурсы №6, 1993.
[14] Куштахова В.Д. Условия совместного существования сероводород и кислорода в водоемах. - М.: Наука, 1997.
[15] Суббоктин Ф.Н. Нитраты питьевой воды и их влияние на образование метгемоглобина. Гигиена и санитария. - К. - 1961.
[16] Семенов А.Д., Кашкинова Т.С. Характер и уровни загрязнения водной среды реки Урала и Каспийского моря в связи с явлением расслоения мышечной ткани осетровых // Тезисы международной конференций, Баку.- 1991.
[17] Христофорова Н.К. Биоиндикация и мониторинг загрязнения речных и морских вод тяжелыми металлами. - Л.: Наука, 1989.
[18] Фитин А.Ф., Тищенокова В.Т. Эколого-геохимические исследования в районах техногенного воздействия. - М. 1996.
[19] Зырин Н.Г., Гринь А.В. и др. Техногенное загрязнение и нормирование высоких концентрации в воде и почвах // Материалы всесоюзной конференций по проблемам микроэлементов в биологии. - Кишинев, 1981. - С. 102-108
[20] Каспийское море. Палеография и геоморфология Каспийского региона в плейстоцене. - М.:Наука,1991.- 156 с.
[21] Курманов Ш.К. Табиғатты пайдалану экономикасы. – Атырау: Атырау баспасы, 1999.
[22] «Егемен газеті» 1 наурыз 2011 жыл, № 9, 2011, Б. 4-5.
[23] Жас Алаш газеті 14 сәуір 2002 жыл, № 12, 2002, Б 9-10.
[24] www.qooqle.kz.
[25] Облыстық Атырау газеті 1-қыркүйек 2010 жыл, № 25, 2010, Б. 3-4.
[26] Панин М.С. Химическая экология / Под ред. д.х.н., проф. Кудайбергенова С.Е. 2002 - 852 с.
        
        КІРІСПЕ
Облыстың солтүстігінен оңтүстігіне қарай кесіп өтетін басты су көзі-Жайық өзені. Жайық өзені бастауын Орал тауының 600 м биіктегі оңтүстік-батыс ... ... ... ... ... ... төменгі сағасындағы 300 шақырымнан астам бөлігі ғана енеді. Өзеннің жалпы ұзындығы 2534 шақырым. ... ені 305-500 метр ... ... ... Өзен ... ... негізінен облыстан тыс жердегі су жинау алабы беретін суға тікелей байланысты болып келеді. ... ... 500 ... ғана ... ... ... Ол ... маңы ойпатын кесіп өтіп, Каспий теңізіне құяды. Негізгі арнасына Батыс Қазақстан облысының жерінде бірнеше салалары қосылады. Өзеннің орта бөлігінде көктемгі ... ... ... ... ... ... каналы арқылы төрт су қоймасына құйылып,шабындық және жайылымдық жерлерді ... ... ... каналы осы облыс еңбеккерлерінің қажымас қайратының белгісі. Отызыншы жылдары елімізде техникалық құралдар жетпей жатқан кезде еңбекші бұқара бұл ... ... ... ... ... бір жылғы орташа су шығыны секундына 320 ... м3. ... ... құрғақшылық пен шаруашылық мақсатына алынатын су мөлшерінің артуы өзеннің орташа су көлемінің жылына 7-8 текше м3 ... ... ... ... ... Жайық өзенінің тағы бір ерекшелігі-оның төменгі ағысында салалары жоқ. Сондықтан су деңгейінің түсуі ... ... ... жақтан келетін су мөлшеріне байланысты болады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Жайық ... ... ... ... ... адам ағзасына, кәсіпорындардың лас қалдықтармен ластануын және өзен суының сапасының төмендеуі көптеген проблемаға әкелуде.
Дипломдық жұмыстың мақсатты. Жайық өзенінің ... ... ... ... ... және ... көздерді ШРК-на сай талаптарды орындау.
Дипломдық жұмыстың міндетті. Жайық өзенің экологиялық ахуалын, ... үшін ... лас ... тастау жолдары, құрамындағы ауыр металдар, балықтардың және бекіре балықтардың азайуы себебі қарастырылу.
1 Әдебиетттерге шолу
+ ... ... ... ... өзен өзінің басын Орал тауының 600 м биіктігінен алады. Оның жалпы ұзындығы 2354 ... оның 500 ... ғана ... ... өтеді. Жайық өзені Каспий маңы ойпатын кесіп өтіп, Каспий теңізіне құяды. Негізгі арнасына Батыс ... ... ... ... ... ... Оның оң жақ салаларына-Ембулатовка, Быковка, Рубежка, Шаған және Деркөл, ал сол жақ салаларына- Елек, Шыңғырлау, ... және Ащы ... ... ... ... ... көлінен алады да, Жайық өзеніне су мол жылдары ғана ... орта ... ... ... ... ... қолдан қазылған Кешім каналы арқылы терт суқоймасына құйылып, шабындық және жайылымдық жерлерді суаруға пайдаланылады. Көшім каналы осы ... ... ... ... ... ... ... елімізде техникалық құралдар жетпей жатқан кезде еңбекші бұқара бұл каналды қолмен ... ... ... бір ... орташа су шығыны секундына 320 текше метр. Соңғы жылдардағы құрғақшылық және шаруашылық мақсатына ... су ... ... ... ... су көлемінің жылына 7-8 текше шақырымға дейін азайуына әкеліп соқтырады [1].
Жайық өзенінің тағы бір ерекшелігі, оның ... ... ... жоқ. ... су ... түсуі немесе көтерілуі жоғарғы жақтан келетін су мөлшеріне байланысты болады. Жайық езенінің бастауында жер ... ... 637 м ... ал ... ... құяр жері - ... деңгейінен 27-28 метр төмен жатыр. Сондықтан Жайық езені арнасының құлау бұрышы ... ... ... 30 см. ... ... Ал ... жатқан Еділ өзенінің құлау бұрышының деңгейі Жайықтан 4 есе аз. Осы ... ... ... биіктері үлкен болғандықтан, күз кезінде су ағысының жылдамдығы сағатына 4-5 шақырым болса, ал көктемгі су ... ... 10 ... ... ... ... арнасы ғасырлар бойы көп өзгеріске ұшырап отырған. Бір кездегі көптеген ескі арналар мен салалар ... ... ... ... бөлініп қалған. Оған дәлел - XVII ғасырда алғаш көшіп келіп өзеннің жағасына коныстанған қазақ селолары қазір ... ... ... ... ... ... онша енді ... бірақ көктемде тасыған кезде бірнеше шақырымға жайылып кетеді. Жайық ... ... ... айының екінші жартысынан басталады да, мамыр айының орта кезінде су ең жоғарғы деңгейге ... ... ... ... әр ... ... емес. 1942 жылы Жайық өзенінің тасу мөлшерінің су шығыны 1933 жылмен салыстырғанда 20 есе көп ... Бұл ... су ... ... 18400 ... ... ... жетті. Ал суының ең аз кезі ақпан айында су ... бар ... бір ... 100 ... метр. Алайда өзеннің бір қалыпты орташа сабасының кезінде ені 150-200 метрден, терендігі қайраңда бір, ... ... үш ... ... ... ... аяқ кезінен бастап мұз қатады да, наурыз айының соңы мен сәуір басында мұздар сөгіліп, өзен ағысы еркіндік алады. Мұздың ... ... 60-80 ... ... ... Мұз құрсану уақыты 130-120 тәулікке созылады. Өзеннің екі жағасы көбіне тік жарқабақ болып келеді. Өзен суы ... ... ... Көшім саласының қосылар жерінде судың лайлануы бір текше метрде 290 грамм. Осы жердегі қатты шайынды жыныстардың мөлшері ... 1900 мың ... тең. Өзен ... ... ... ... ... тұздарының қоспасы басым болып келеді. Жайық езенінде су жол ... ... ... жартысында күшті дамып, оның аяғында мүлдем тоқталды деуге болады. Өйткені Жайық сонау тарихи заманнан бері ... ... ... ... ... ... ... келеді.
1977 жылы Жайық өзені бассейнінің табиғи ресурстарын қорғау, тиімді пайдалану және оны ... ... ... аралық қоғамдық тұрақты комитет құрылды. Оның құрамында Ресей Федерациясы, Орал және Ақтөбе облыстарының өкілдері енгізілді. Жыл сайын ... ... бас ... ... өзені мәселелерін талқылайды. Ал мәселелер аз емес. Елдің халық шаруашылығы комплексінде Жайық бассейні маңызды орын алады. Бұл аймақта 4 ... ... адам ... ... ... ... әр он тоннасының бірі,әр он текше метр газдың бірі осында өндіріледі. Жайық ерте кездерден бері ... ... ... өркендеген мекені болып табылады.
Жайық өзені-Ресей Федерациясы (Башқұртстан, Челябі, Орынбор облыстары) мен Қазақстан Республикасы (Атырау, Батыс Қазақстан облыстары) ... ... Өзен ... мен Азия дүние бөліктерін бөлуші Орал тауларынан бірге шекара болып есептеледі.
Екі мың ... ... ... ... ... ұзындығы бойынша облыстары және Башқұртстан Республикасы мен Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Атырау облыстарының аумағымен ағып өтеді.
1-сурет. Жайық өзеніне шекаралас ... ... Орал тауы және ... ... Ресей Федерациясының Башқұртстан Республикасы, Челябі, Орынбор және Қазақстанның Батыс Қазақстан, ... ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің бөлігіне құяды. Жалпы ұзындығы 2428 км, су жиналатын алабының ауданы 237 мың км², Қазақстан жеріндегі ұзындығы 1084 км. Орал тау ... ... ... ... ... ... шығыс беткейін бойлай тар аңғармен ағып, Верхнеуральск қаласынан төмен қарай ... ... ... ... ... ... жағасы жарқабақ, арнасында қайраңдар бар. Ресей жеріндегі Орск қаласына дейінгі бөлігінде Жайыққа оң жағынан Таналық, сол ... Ор ... ... Су тасу ... орта ағысы тұсында арнасы 10 км-ге, ал атырауында бірнеше ондаған км-ге дейін жайылады. Өзен ... ... - ... ... ... ... бөлігінде қарашаның аяғында қатып, мұзының еруі төменгі бөлігінде наурыздың аяғында басталып, жоғарғы бөлігінде сәуірдің ортасына дейін созылады.
2-сурет. ... ... ... ... ... ... жазда құрғақ, ыстық, ал қыста ылғал қармен сипатталатын салқындық. Жазы ... ... ... ... ... Қыс ... қар аз ... суық болады. Атырау қаласы кеңдігі 47, -07 С., ... 51-53 ... жазы ... қысы ... ... ... Қаңтар айындағы орташа температура -80С-ден бастап -120С-ге дейін, ал шілде ... ... ... ... ... ... ... Ең төменгі температура -380С, ең жоғары температура +450С. ... ... ... ... ... өтіп ... Орал ... арқасында ол жердегі температура судан алыс жердегі аудандардың температурасымен салыстырғанда төмен болып келеді.Жауын-шашын болар-болмас деңгейде, жылына орташа 150 мм, 200 мм ... ...
+ ... ... ... желегі, орманды алқабы соңғы жылдары 8-10 есе азайып кетті. Егін тәуір шыққан жылдары 8-10 миллион тонна ... ... Жыл ... әр суы 1,2 ... ... дейін шалғынды шайып өтеді. Өзен ондаған мың гектар еістікті суарады, жүздеген мың гектар жайылымға су шығарылады. ... ... ... ... ... ... 3/1 жуығы Жайықтан ауланады [2].
Жайық-Каспий балық өнеркәсібі Қазақстан Республикасының ішкі су қорлары арасында жетекші орынға ие. Балық саласының дамуына бекіре ... ... ... ... ... және Каспий теңізінде болуы уылдырық пен балықты дүниежүзілік рынокка шығара ... ... ... ірі уылдырық өндірудің арқасында көптеген елдерде экспортталады. Каспий ... ... ... ... ... яғни балық шаруашылығы, балық өндіріс өнеркәсібі, кеме шаруашылығы өндірістерінің дамуына жағдай жасайды. Облыстың бас экологы Роберт Сүйербаев кезекті есеп беру ... ... ... ... өткен жүздесуге Ақсай қаласының тұрғындары мен Бөрлі ... ... ... ... ... бұл ... ... үкіметтік емес ұйым жетекшілері, аудан басшылығы мен ақпарат құралдарының өкілдері қатысты. Тұрғындар сауалы денсаулық сақтау, ... ... ... және ... ... ... ... де арналды. Жайық өзенінің экологиялық жағдайы, Қарашығанақ кенішінен бөлініп шығатын өндірістік ... , ... ... ... ... күн ... ... емес. Бұл проблемалар Батыс Қазақстан облысы, соның ішінде Бөрлі ... да ... ... бас ... ... ... ... пайдалану, ауада тіркелген зиянды заттар мөлшерініңде нақты есебін шығару, экологиялық ... ... ... ... ... бар екенін атап өтті. Ал аудан басшылығы Қарашығанақ кенішін игеру барысында бөлінетін күкіртті ... ... мен азот ... ... ... ... айтарлықтай әсері жоқ екенін алға тартты. Кеніштен бөлінетін залалды қалдықтардың зияндылығы да бекітілген нормадан аспайды деген пікірлер айтылып, тұжырым жасалды.
Жайық ... ... ... да ... ... туғызып отыр. Биылғы жылы өзеннен 200 тоннаға жуық қауіпсіздігі жөнінен 1,2-класқа жатқызылған лас қалдықтар шығарылады. Улы заттарды сақтауға арналған ... ... ... ... де шешімін таппай отыр. Полигон құрылысына қажетті 250 млн теңгенің 60 млн өткен жылы, ал 80 млн ағымдағы жылы ғана ... Есеп беру ... ... ... департаментінен келтірілген мәліметтерге сәйкес бөрліліктердің денсаулық жағдайы, ... ... ... бағалау нәтижелері республиканың өзге аймақтарынан ерекшеленбейді.
Жайық өзенінің балық байлығы тарихта көптеген ... ... Орал ... ... ... ұшы жыртқыш құстың тұмсығына ұқсас багор деп аталатын ... 1837 жылы ... орыс ақын ... ... ... ... аулаған. 1752 жылы патша Жайық өзенін қазақтардың меншігіне берді. 1902 жылы Санкт- Петербургта ... ... ... ұқсас багор деп аталатын құралмен 1837 жылы 17-шілде орыс ақын ... ... ... ... аулаған. 1752 жылы патша Жайық өзенін қазақтардың меншігіне берді. 1902 жылы ... ... ... көрмеде аулау кәсібі бойынша Ресей дүниежүзінде алдыңғы орын алады. Осы себепті жануарлардың балық қоры азайды. Сондықтан 1803 жылы ... ... ... ... тәртібі 1828 жылы заңсыз балық ауламауға 1835 жылы балықтардың уылдырық шашатын жерін қорғау үшін патша арнайы жарлық шығарды.
Өзеннің ... ... ... ... жануарлар мен басқа да тірі ағзалардың тағдыры көпшілік жағдайда табиғат құбылыстарына тәуелді болғанымен тепе-теңдіктің ... ... ... ... ... тікелей байланысты болады.
3-сурет. Жайық өзенінің лас қалдықтармен ластануы
Аулау кәсібі бойынша Ресей дүниежүзінде ... орын ... Осы ... ... ... қоры азайды. Сондықтан 1803 жылы Жайық өзенінен ... ... ... 1828 жылы ... балық ауламауға 1835 жылы балықтардың уылдырық шашатын жерін қорғау үшін патша арнайы жарлық ... ... ... ... ... ахуалы жергілікті атқарушы биліктің қатаң бақылауында. Соңғы уақытта облыста қолға алынған шаралардың бірі-қаладағы Жайықты жағалай салынған коттедждердің ... ... ... желіге қосу жұмыстары аяқталып келеді. Оған қоса бұрын ара-тұра науқандық шара кезінде ғана болмаса, назардан тыс қалып ... ... ... ... ... ... Су рәсуа болмауы үшін жағалаулар бекітіліп, абаттандырылып, жарық пен бейнебақылаулар орнатылып, ... бұл ... қала ... ... ... тамаша орындарына айналды. Алайда, Жайықтың арнайы мәртебесінің болмауы оның экологиялық тағдырына әсер етіп, өсімдік және жануарлар дүниесіне зиян ... ... Бұл ... ... шаруашылығына қатысты Кезінде бекіре тұқымдас балықтардың әлемдік ... 33 ... ... шоғырланып, өндірілетін қара уылдырықтың 40 пайызы осынан шыққан екен. Бекіре ... ... ... ... ... ... ... аймағы болған. Ол кездегі Атыраудың мақтанышы мұнайдан бұрын уылдырық болатын. Қазір бұның барлығы келмеске кетті. ... ... ... ... бекіре тұқымдастардың таралуы 30 есе кеміген. Өзенде балық та, уылдырық та тіршілік етпейді. ... ... ... су да аса ... ... ұсақ балықтар ғана қалды. Олардың өздеріне де жойылып кету қаупі төніп тұр. Ғалымдардың пікірінше, бекірелердің Каспийден жоғары көтерілмеуіне браконьерлік әрекеттер ғана ... су ... ... ... тыс ... да ... ... отыр. Каспийдің бекіре балықтары тайыз суларда емін-еркін тарай алмай, жейтін жеміне, уылдырық шашатын ... жете ... ... ... ... 68 ... шашатын және қыстайтын жердің 13-і ғана пайдаға жарамды. Осылардың салдарынан балық аулау көрсеткіштері еселеп кеміді. ... он мың ... ... ... енді ондаған тоннамен мөлшерленеді. Сонымен қатар, қара балық та ... ... ... жылдарда қыс қатты болып, өзен қалың мұз құрсануда. Ауа келмеуіне байланысты мыңдаған балық қырылып, олардың өліктері көктемгі су көтерілген кезде ... ... ... ... ... Облыстық бюджеттен жыл сайын үкі жасап, балықтың тыныс алуына жағдай жасау үшін қомақты қаражат ... ... бұл ... ... ... ... республикалық деңгейде қаралуы керек. Бүгінде өзенге балықтың бұрынғыдай келуі ... ... ... түбі ... ... мен ... қалдықтарына толы. Бұл-заңсыз балық аулаушылардан қалған мұра. Бұл суға ... ... ... да ... ...
+ ... су ... ахуалы
Жайық-Каспий су бассейнінің ахуалы ол күн тәртібінен түспейді. Алайда, бұл бір облыстың көлеміндегі, тек әкімдіктің құзырындағы шаруа емес.
Жайық ... ... қалу ... арнайы қор құру керек. Екі елге ортақ проблема екенін ... осы ... ... ірі ... мен ... ... үлес қоссын. Қазір бір-екі үкіметтік емес ұйым болмаса, экология проблемасын басқа ешкім көтеріп отырған жоқ. Билік органдары, ұйым, кәсіпорын, мекемелер, ... су ... ... ұйымдар бірігіп жұмыс істемейінше, суды үнемдеу мен сақтау жолын, дұрыс пайдалану мен басқару жолын таппайынша бұл проблема келешекте ... ... және ... ... ... үшін ең ... су көзі саналатын Жайық өзені проблемасын шешу мақсатында бірінші ... ... ... ... ...
- Ең бастысы, Жайық өзенін мемлекеттік ерекше маңызы бар объектілер тізіміне қосу, оған ерекше қорғалатын ... ... ... беру ... ... бұл ... жедел түрде шешуге мүмкіндік аламыз.
- Сондай-ақ, Үкіметке өзен астын тазарту және тереңдету ... ... ... ... мәселесін шешуді ұсынып отырмыз.
- Ең басты, шешуші фактордың бірі-Жайық өзені бойында ғылыми зерттеулерге ... ... ... ... ... ...
200660833120Облыстағы негізгі су қоры- Жайық өзені. Өзен негізінен қар және жер асты суымен қоректенеді. Көп жылдық деректер бойынша 19-20 ... ... ... ... өзен ... жылына 121 күн мұз құрсап жатады.
4-сурет. Жайық өзенінің жағалауына орналасқан елді мекен жайы
Көктемде 7 наурыз бен 14 сәуір ... мұз еріп су беті ... ... ... ағысында көкектің 2-жартысынан маусымға дейін су тасқыны болады. Өзен деңгейі бастауында 3-4 метр, орта және төменгі ағысында 9-10 метр, ... ... жуық ... Жайық өзенінің орташа көп жылдық ағын мөлшері Махамбет аулы тұсында (1985) 7,92 текше км/жыл мөлшерінде, орташа су шығыны 51 мың ... метр ... ... ... ... ... байланысты өзен деңгейі жылдан-жылға төмендеп келеді: сондай факторлардың бірі-өзен суымен егістікті суару, шабындық пен жайылымды суландыру болып ... ... ... ... 0,6 текше км, суландыруға 0,2 текше км суы кетіп, арнаға қайтып оралмайды. 1972-1973 жылдары шаруашылықтың қажетіне 1,8 текше км су ... өзен ... ... ... ... ... суының кемуі жер асты су деңгейінің төмен түсуіне, сөйтіп гидрографиялық жүйенің жойылуына, өзен жайылмасының құрғауына және ... ағаш пен ... ... ... ... ... аумағындағы кіші өзендерге дұрыс бақылау болмағандықтан өзен бойындағы кез ... ... ... ... суды есепсіз шығындап, бөгет, тоғандар жасау арқылы көп жағдайда судың тартылып қалуына дейін жеткізеді.
Бұрындары жоғарыдан ... ... ... өзен ... ... егіс ... елді ... мен мұнай шарушылығы ошақтарын басып кету жағдайы жиі болатын. Енді ластанып, лайланған өзен жайылмаларын өзгертіп, тіпті кей жерлерде су ... арна ... ... ... ... ... ... жауынсыз жазды аса қиындықпен өткізуде. Нәтижесінде малға жем-шөп қоры күрт ... ... Өзен ... қуалай өскен жасыл белдеу-қалың тоғай қурап, жойылу алдында. Осы арада бассейннің өсімдік және жануарлар дүниесін ... мен ... ... де ұмыт қалдырмауымыз керек. Жоғарыда айтылған проблемалардың ушығуына өзен табанын тазалауға қажетті қаржының жоқтығы да ... ... ... ... суын тазалауға көңіл бөлінбеу себебі-оның Үкімет қаулысымен бекітілген Қазақстанның қатарына ... ... 2004 ... 21 ... № 59 ... ... ... қаулысы жарық көрген. Ал, осы тізімге ... ... ... әлдеқайда тәуірлеу өзендер енгізілгенімен, бұл өзенге ондай атақ берілмеген [3]. ... ... ... ... ... ... соң жергілікті атқарушы билік арнаны тереңдету жұмыстарына және табиғатты қорғау шараларын ... ... жыл ... біраз қаржы бөліп отыр. Дегенмен, бұл қаржы өте аз және облыстық деңгейде шешілетін мәселе емес. Ал, ... ... ... ... өте ... жүргізілуде. Тек 2007-2008 жылдары ғана коммуналдық мекемесі Жайықта аз-мұз ... ... іске ... Оның ... кеме ... ... ... соң балық шаруашылығы комитеті там-тұмдап ақша бөліп, балық жүретін жолдарды ... ... ... ... ... бақылау жасайтын қаншама мекеме болғанымен жүргізілген жұмыс осымен ғана шектеледі. ... ... ... ... қорғау мен сақтауға қатысты бағдарлама да қабылданбапты.Тіпті, бағдарлама ... ... ... өзен кесіндісіне мемлекеттік қорғалған табиғи зона деген мәртебе де ... ... ... арнайы мәртебесінің жоқтығы, ведомствоаралық бытыраңқылық мәселені түбегейлі ... ... ... ... ... біздің елде өзенді қорғау мәселесі үш министрлікке тәуелді. ... ... ... Көлік және коммуникация мен Ауыл шаруашылығы министрліктері. Алайда, өзен мәселесіне қатысты салалас министрліктердің көптігінен пайда көріп отырғанымыз жоқ. ... ... ... отыр ... болады.
1.4 Су жүйелері және кеме қатынас жүйесі
Жайық ... кеме ... 1925 жылы ... ... 1927 жылдан бастап Жайық өзені арқылы Атырау-Орал аралығында жүк тасымалы жүргізілді. Жүктер қолмен тиеліп, тікелей палубада тасылды. Ұлы Отан соғысы ... ... ... теңізі арқылы мұнай құятын баржалармен Астрахан қаласына жеткізіліп отырды. 1964 жылы Гурьев өзен порты құрылып, оны жабдықтау жүк ... ... ... флот ... ... ... ... өзенімен жүк және жолаушы тасудың дамыған кезі 1977-1981 жылдар арасы болды. 1982 ... ... жүк тасу ... төмендей бастады. Ол Жайық өзенінің бағалы балық қорын сақтау мақсатында оның ... ... ... ... байланысты болды. 1982 жылы өзен порты қайта жаңартылып, механикаландырылды. Мұнда үш порт ... ... ... жол ... 1999 ... ... Жайық-Каспий теңізі каналы арнасын тазарту, қазу жұмыстары ... ... ... қайраңының игерілуіне байланысты су көлігін қарқынды дамыту, 2030 ... ... жүк ... ... 14 млн. ... ... мұнай терминалдарын салу және портты қайта жөндеуден өткізу жоспарланып отыр. Теңіз және өзен портын, мұнай және дәнді терминал құрылысын ... ... ... құрал-жабдықтар мен дәнді әлемдік нарыққа өткізуге шығатын су жолы арқылы тасымалдауды реттеуге мүмкіндік береді.
Кезінде өзен бойымен кеме қозғалысы ... ... Ауыр жүк ... алып кемелер жүретін сирек өзеннің бірі болатын. Бүгін соңғы 15 жылда түбі тазаланбаған өзенмен ... ... ... ... өтуі ... ... ... ретінде былтыр Солтүстік Каспий игеру жобасына қажетті кемесін суға ... ... ... та ... ... өзендегі ірі кемелердің қозғалысы мүлдем жоқ деуге болады.
Жайық өзені Жайық-Каспий бассейнінде басты және өзгеше суат болып табылады және оның ... ... ... рөл атқарады. Жайық өзенінің сағасына жанасатын Солтүстік Каспий ауданы бекіре, шала ... ... үшін ... потенциялды алмасу жолы шабақтардың шиыршықталып оралып шоғырланатын орны, оңалуға жоғарғы азық орны, бағалы балықтар тіршілік орны болып табылады. Судың жағдайына және ... ... әсер ... ... ... бірі болып гидрологиялық режимі табылады. Әрине, өзеннің сулылығы, тасқын ... ... ... ... судың температуралық параметрі Жайық-Каспий бассейнінің биоресурстарының қалыптасуында белгілі рөл алады.
Жайық сулылығы ... ... ... ... ондығында ғана орын алады. Жайықтың басты ерекшелігі ағуының аса біркелкі еместігінде. Мысалы, Жайықтың суы көп жылғы ... ... аз сулы ... 10 есеге көп болуы мүмкін. Жайық ағуының жылдық жиынтық теңселу шегімен европалық рекордқа жатады. Жазғы, күзгі, қысқы ... яғни ... 9-10 ... Жайық қарағанда кішкене өзен, ал көктемде өзінің суын орта және ... ... ... километрге құятын күшті өзен [4].
Көктемгі су тасуында Жайықта 60-80 %, ал кейде 96 % ... ағу ... ... ... ... ... асуы брлығы 2,5 метрді құрайды, тек кейде 5 метрге жетеді. Бұдан Жайықтан төмен өзенге қарай басқа салалар құймауына, ... ... ... ... ... ... ... Жайықтың орта ағысындағы тасынның тағы бір ерекшелігі - су деңгейінің шұғыл көтерілуі. Жайықтың орта ағысында судың көтерілуінің ... көп ... ... 3 ... ... Кейде деңгейінің бір түннің ішінде 0,5 метр төмен түсетін кездері болатын. Жайықтың атырауы үшін өте ... ... ... тән. ... өзені сығасы жанындағы теңіз кемелері қатта өзен ағуының аккумуляциясыы ... ... ... Жайық өзеніне өлшенген заттар тайыз сулы қайраң жасап тұнады.
1-кесте-Жайық өзенінің 2008-2012 жыдардағы гидрологиялық параметрлері
Сипаттама
Жылдар
2008
2006
2005
2004
2003
1996-2012
Су тасқыны басталған күні
5.4
15.4
2.4
5.4
27.03
14.04
Атырау су орны ... ... ... деңгейі, см
765
450
516
472
563
514
Толқынның көтерілу ұзақтығы, тәуліктер
2.06
15.05
18.05
1.06
15.06
22.05
Су тасқынының ұзақтығы, күндер
57
30
47
55
28
53
Жылдық ағым, ... шашу ... ... ... қату күні
10.12
2.12
6.12
26.11
22.11
-
Мұз қалыңдығы, см
24
65
37
30
20
-
Мұзды жару күні
29.02
1.04
25.02
1.03
22.02
-
Мұз қату ұзақтығы, күндер
81
121
81
75-77
93
87
Бекіре шабақтары саны, дана
4106
766
3038
2040
9918
3492
Бекіренің жлпы саны, мың. дана
60.5(1)
79.1
81.4
82.4
109.6
110.3
Трансшекаралық су ... енді бір ұшы ... мен ... ... қарым-қатынасқа тіреліп отыр. Қытай жағының трансшекаралық өзендерге қатысты мәселеге әлі де болса өзімбілемдік сақтықпен қарап келе жатқаны байқалатындай. Неге ... ... су ... ... бір де бір ... күні ... ... қол қоймай келе жатыр. Екі мемлекет арасында өткен ... ... ... Шанхай қаласында трансшекаралық өзендерді пайдалану және қорғау жөніндегі Қазақстан-Қытай комиссиясының үшінші бірлескен отырысы өткен болатын. Онда Ертіс және Іле ... ... суын ... ... ... ... ... Қазақстан тарапының ұсынысы талқыланды. Кейбір сарапшылардың сөзіне ... ... іске ... ... Қытай жағы Жайық өзенінен 800 млн. текше метр көлемінде су ала бастаған. Ал оның көлемі кейін 1,5 млрд. текше ... ... ... мүмкін деген болжам да айтылуда. Біле білгенге бұл болашақта қиын жағдайға душар ететін көрсеткіш. Егер де Жайықтың ... су ... ... шамамен 9,8 млрд. текше метр екенін ескерсек, Қытайдың бұл ұстанымы Қазақстанның ғана емес, сонымен қоса ... ... мен ... едәуір залал келтіретін болады. Мәселенің қай жаққа қарай бағыт алуы сол отырыста Комиссия шешімі ... ... ... ... ... және оның қабылдануына байланысты болмақ. Дайын болған кезде Қытай тарапына дипломатиялық жолмен жіберуі тиіс бұл жобаны ... ... әлі ... ... ... ... Сала мамандары өз кезегінде келісім жобасын жасау үшін алдымен арнайы ... ... ... одан ... ғылыми-зерттеулер жүргізу керек.
Жайық өзенінің экологиялық проблемалары басқа да өзендер сияқты кешенді табиғи, антропогендік және ... ... ... ... ... табиғи экожүйесінің тозуына оның су, өсімдіктер, жануарлар мен балық ресурстарын пайдаланатын шаруашылық қызметтерде өзіндік әсерін тигізеді.
1.5 ... ... ... ... өзені Орал тауы оңтүстік сілемдері теңіз деңгейінен 640 м биіктігінен басталады. Ол Ресей Федерациясы аймағын, Қазақстан Республикасының ... ... мен ... ... ... Өзеннің ұзындығы 2534 км. Қазақстан Республикасы ішінде - 1084 км. Суды жинау көлемі - 220 мың км². Су ... ... арна ... бойынша Жайық өзенін 3-ке бөледі (ағыстар): жоғарғы, орта және төменгі. Басында өзен оңтүстікке Орск қаласына дейін ... Бұл ... ағыс ... ... ... соң ... ... бұрылады. Ендік бағытта 850 км Орал қаласына дейін (орта ағыс), ... ... ... осы ... Каспий теңізіне дейін сақтайды(төменгі ағыс,аралығы 840 км.). Орск қаласынан басталардағы, жоғарғы ағыс шегінде, өзен солтүстіктен оңтүстікке меридионалдық бағытта ... ... ... бойы енсіз алқапта, ізбестерден салынған құздар арасынан ағады. Ең терең жерлері-3 м. ... бұл жері ... ... болады. Орск қаласынан 70 км жерде Ириклин су торабы салынған .
Бұл бөген Жайық өзенінің ... 30 ... ... көтереді. Көктемгі тасқын кезінде толып, Ириклин бөгені жыл бойы біртіндеп өз көлемінің, шамамен жартысын өзенге береді [5]. ... ... Орал ... ... өзен кең алқапта орташа ағыста ағады. Енсіз таулы табалдырықты жерлері сирек кездеседі. Өзен тегіс саяз ... ... ... қаласы аумағында Жайық өзеніне ең ірі оң тармағы Сақмар ағады . Оның ұзындығы 761 км, алқап көлемі 29,1 мың км. ... ... көп ... және ... өзен жүйесі бар орман жабады. Тек Орынбор облысы шеңберінде ... ... 290 өзен ... ... су ... Оралдан шамамен 1,5-2,0 рет артық, одан қалыпты ағуымен және көктемгі тасқынының ұзақтылығымен ерекшеленеді, сонымен ... ... ... ... ... өзгерістер енгізеді. Орал қаласынан жоғарыда Жайық өзеніне сол жағынан Елек өзені ағады, оның ұзындығы 730 км. Орал қаласы маңында ... ... 2 сала - ... мен ... өзендері құяды. Төменгі ағысында Жайық өзені Батыс Қазақстан мен Атырау облыстары аумағынан Каспий теңізі маңы ойпатынан өтеді,бұнда үш ... ... ... ... ... дала және шөл. ... аймақ ұзындығы 250 км Батыс Қазақстан облысында солтүстік жағында орналасқан. Бұл ... ... ... ... өзен бойы ... ... ... өтеді. Әрі қарай оңтүстікке 220 км шөл-дала аймағы созылып жатыр. Ол Каспий теңізі ойпатының солтүстік бетінен Батыс ... ... ... , ... облысының Индер ауылдары аралығында белдеулей өтеді. Индерден теңізге дейін шөл аймағы ені 400км-ге созылады. Жайықтың төменгі ... ... жыл ... ... ... көтерілуінен өзен арнасының шайылуына қарай, барынша қалыпты. Көктемде тасқында судың көтерілу деңгейі сабадан 3-7 м-ге асады. Фарватер бойындағы Жайықтың орта ... ... ... мен ... 3-5 м ... Жайық өзенінің сағалық ауқымының жоғарғы шекарасы атыраудың басымен ұласады ... ... ... ... - теңіз кемеріне 3 м изобатта кіреді. Бұл шектегі саға аумағының көлемі 1500 км ² тең. Өзен ... ... 600 км². ... өзені тек қана қар суларына қоректенетін жай өзендерге жатады. Оның ағыны, негізінен, өзендер жүйесі дамыған, жоғарыдан қалыптасады. Жайық ... ... ... ... кұйғанға дейін, суы аз Барбастаудан басқа сала жоқ. Жайық ... ... ... зор ... бар. Аймақтағы табиғи факторлар жиынтығы жылдың мезгіліне байланысты, ... ... ... ... ... өсіруді жоғары деңгейде дамытуға қолайлы жағдайлар туғызады. ... ... ... өзені - Каспий алабындағы бекіре балықтың табиғи кең уылдырық қоры ... бір ғана ... ... 15 ... 15 ... аралығында Жайық өзенінде балықтың балықшаруашылық шұңқырларына жылыстауы ... яғни ... ... ... ... Содан соң Жайық өзені арнасында мамырдан шілде айларына дейін балық шабақтарының уылдырықтайтын және өсетін орнынан өзеннің сағалық кеңестігіне ... ... ... ... балықтардың 38-ден астам түрі бар: бекіре тәрізділер, майшабақтар, шортантәрізділер, тұқытәрізділер және басқалары кездеседі.
Жайық өзенінің жайылмасы мен аңғарлары Батыс ... ... ... ... интро аймақтық орталығы болып табылады. Дала мен шөлейт ланшафттың біртекті төсегі ... ... ... ... ... жасыл желегімен алмасады. Жайықтың жайылма ормандары: емендер, қара ағаштар, ... ... ... ... ... ... жағдайына қарай бұл ормандар алуан түрлі болып құралуы мүмкін. Жайылмалардың солтүстік бөлігінде көктеректер мен ... ... және ... тоғайлар құрайды. Жайылмалардағы өсімдіктердің таралуына тасқын сулардың тұру ұзақтығы үлкен әсер келтіреді. Өзеннің қазіргі арнасынан жайылманың жоғары беткейінің экологиялық қатарын мына ... ... ... Облыстың солтүстігінде өзен бойының құмайт қайрандарында бұтақты талдар өседі, ал Қызыл - Жар ... ... ... ... ... жоғары қаратал, арнадан әрі талдық екпелер орналасқан. Жер бедерінің биіктеу жерлерінде, жағалаулардың өнбойы мен ескі арнасында қара ... пен ақ ... ... ... ... ... осы екі түрі барлық орман алқаптарының 50 % ... ... ... ... ... жайылманың жоғары телімдерінде орналасқан, тасқын сумен басу кезеңі 30 күннен аспайды. Шегіршін бұталар мен ақтерек жазықтар арасында орналасады. Шегіршін орман ... ... ... ... ал ... ... ... қарай жоғалады. Экологиялық қатардың жоғарғы бөлігін емендер алады. Мұнда ... ... тұру ... үш ... ... ... ... тек өзеннің солтүстік жағында шоғырланған. Жайылмалы ормандар бұта қопасымен жамылған шабындық пен алаңдарға ауысады.
Өзен жайылмасындағы экологиялық жағдайдың алуан ... жер ... ... ... ... су ... көптігі, бай жануарлар дүниесінің тіршілігі мен сақталуына өсімдіктер топтастығының алмасуы қолайлы әсер туғызған. Өзен жайылмасында бұлан, ... ... ... ... ... тіпті орман сусары мен сілеусіндерді кездестіруге болады. Өзеннің солтүстік бөлігінде қоныс аударған камшаттардың мекендейтін үйшіктер мен жасанды ... ... ... құсқанаттылардың саны мен түрлері ерекше көп. Жайылмалық ормандарда саршымшықтар, ... ... ... ... ... мен ... ... ормандағы жадырақтар, құрлар, бөденелер, байғыздар және т.б мекендейді. Айрықша биологиялық әртүрлілікті, қызыл кітаптық және сирек түрлерді ... және ... ... ... ... Батыс Қазақстан облысы аумағының Жайық өзені аңғарында Кирсанов және Бударин қорықшалары құрылған . Бударин зоологиялық қорықшасы, жер көлемі 80 мың га, ... ... ... қоян және ... ... ... және ... үшін құрылған. Бұдан басқа қорықша территориясы өте сирек бара жатқан реликта- су жаңғағы (чилим) мен су папортнигінің ... ... ... ... жануарлар дүниесінен құстардың 56 түрі, сүтқоректілерінің 21 ... 6 ... ... ... 4 түрі және балықтың 9 түрі есептеледі. Кирсанов кешенді қорықшасы ,жер көлемі 61 мың га, қамшатты жерсіндіру және елік,бұлан және ... ... ... ... үшін ... ... ... өзен жайылмасында далалы Орал өңірінің тамаша табиғи кешені - әсем емен мен ақтерек ормандары сақталған. Бұл жерде, Батыс Қазақстанда тек ... ... ... бара ... өсімдіктері мен жануарларына өте қолайлы жағдай жасалған. Бұнда Қызыл кітапқа енгізілген көптеген өсімдік түрлері өседі ( қарапайым ... ... ... ... ... ... ... шерменгүл, қоңырауша, субидайық, қабыржық, қара мойыл тағы басқалары да табылады.
Жайық өзенінің экологиялық проблемалары , ... да ... ... ... ... ... және ... үрдістермен байланысты. Жайық өзенінің тозып өзгеруінің бірінші себептері болып, ... су ... ... ... ... ... түріндегі әсерінен болатын арнаның бұзылуы болып табылады. Оның жағымсыз салдары болып табылатындар:
- арнаның лайлануы, ... ... мен оның ... ... ... ... қайраңдардың пайда болуы;
- жағалаулардың иреңдері мен топырақты жерлерінің жеңіл механикалық құраммен шайылуы. Бұл өзеннің ... ... және ... ... ... ... қауіп туғызады.
Осы үрдістер Жайықтың көктемгі қатты тасқынымен тіптен тереңдей түседі. Қазақстандық аймақта өзен арнасының лайлануына теріс әсер ... ... ... ... ... жазықтылығы және арнаның көп ирелеңдігіне әсер ететін жер бедерінің сәл жотылығы жатады. Осыған байланысты өзеннің тұтастығы мен ... оның ... ... ... ... Өзен ... лайлануына оның салалары мен бастау көздерінің тазаланбауы әсер етеді. Батыс Қазақстан облысындағы Жайық өзенінің ... ... кіші ... ... Деркөл, Елек, Утва, Рубежка, Быковка, Емболат, Барбастау және т.б. кіреді. Бұдан басқа , Жайық өзенінің табиғи ... ... оның су, ... ... мен ... ... ... шаруашылық қызметтері де өзіндік әсерін тигізеді. Елді мекен жерлердегі жағалай өзеннің жағалаулары мен су алатын алаңдарда, тасқын ... ... ... ... ... Жайық бойында орналасқан үлкен қалалардың арналы тазалық құралғылары ескірген, қайта жаңғыртуды ... ... және ... ағындарды қажетті дәрежеде тазартуды қамтамасыз етпейді.
Жайық өзенінің беткі суларының ластануының маңызды факторы өндірістік кәсіпорындарының қызметі, суалатын алаңдар аумағындағы ... ... ... ... және ... ... ... болып табылады. Жайық өзені мен аңғарлардың суының азаюына, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің бұзылуына рұқсатсыз ағаштар кесу және ... ... әсер ... ... ... ... ... суға тапшы Қазақстан ғана емес , Ресейдің де ерекше мемлекеттік маңызды негізі су күретамыры болып табылатыны ... ... ... ... ... де ... болған. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 21.01.2004 жылғы №159 қаулысымен бекітілген. ... ... ... ... осы ... құжаттағы өлшемдерге сәйкес келсе де, ерекше мемлекеттік маңызы бар су нысандарына жатқызылмаған, осыған байланысты оған өз дәрежесінде көңіл бөлінбей ... ... ... ... ... өркениет орталығы және қазіргі уақытта Қазақстан мен Ресей Федерациясының әлеуметтік экономикасында аса ... орын ... ... ... ... ... және су ... қалыпқа келтіру мен сақтау басты міндет.
1.6 Өзенде мекендейтін балықтар
70 мың шаршы километр жерді алып ... ... ... ... аса ... ... ... жатады. Олар жартылай өрістегіш және өрістегіш балықтардың қоң ... ... ... шашуға өтетін жолы, өзен балықтарының өмір сүретін ... ... ... өзеннен теңізге шығатын жолы болып табылады. Көктемде уылдырлық шашу үшін бекіре тұқымдастар - қортпа, шоқыр, орыс ... ... ... ... табан, ақмарқа, көксерке, сазандар Жайық өзженімен жоғары көтеріледі. ... ... ... - Жайық өзені тасыған кезде төменгі арнасындағы су жайылған шабындықтарға уылдырық шашады. ... ... ... мен ... да ... осында өтеді. Шортан негізінен атыраудың жай ағысты және өсімдікке бай тыныш тармағында тіршілік ... ... ... жай ... ... ... қатар тасбас, балпанбалық, үкі шабақ, алакөз, көкбалық, қылышбалық, алабұға, бұзаубас балық және ... ... ... мен маусымда атырау арқылы бекіре шабақтарының теңізге түсуі басталады. Жартылай өрістегіш балықтардың да шабақтары теңізге ... ... ... теңізге шығар жолда ағысы жай арналарында қоректену үшін қалуы да мүмкірн. Бекірелердің төмен түскен шабақтары маусым-шілде айларында ... ... ... ... ... бірте-бірте Орал тіліміне және оның шығысына қарай жылжиды
160655-1270
5-сурет. Жайық өзеніндегі балықтардың түрлері
Теңізге шыққан жартылай өрістегіш балықтардың шабақтары, тұздылығы мен ... ... ... мүмкіндік беретін Солтүстік-Шығыс Каспийдің барлық акваториясына жайлап тарай ... ... 3 ... тереңдікте, Жайықтың теңізге құяр сағасына таяу аймақта (жағалаудан шамамен 15 км) ең көп ... ... ... - ... айларында, Жайық өзенінің шұңқырларында қыстау үлшін жартылай өрістегіш балықтардың-көксерке, табан, ақмарқа, қаракөз бен сазанның жаппай ... ... ... балықтарының күздік нәсілдері өзенде қыстайды.
6-сурет. Жайық өзенінде ерте кездерден бері бағалы
қызыл балықтың өркендеген ... ... ... ... ... ... орындары анықталып, олар қорғауға алынды. Бағалы балық қорын сақтау мақсатында екі бекіре ... ... ... Бекіре зауыттары жыл сайын Жайық өзеніне
6-7 млн. дана бекіре тұқымдас балықтың шабақтарын жіберіп отыр. Таяу жылдарды ... қоры 12 млн. ... ...
Қызыл балықтардың өсуіне, оның қорының сақталуына (зиянкес балықшылар) өте ... ... ... ... ... ... ... суының бойында, теңіз жағалық өңірінде қыл тұзақ, қармақпен қаруланған, ... ... ... ... зиянкестер бағалы балықты тонналап ұстауда. Балық қорғау инспекцияларының бақылау шаралары бұл әрекетке тосқауыл қоя алмай отыр [6].
Бекіре балығының ... ... ... ... мыналар: уылдырық шашатын аналық балықтардың жағдайының күрт төмендеуі, өзен ағысының өзгеруі, суының азаюы.
1.7 ... ... ... ... ... таңда Жайық-Каспий бассейнінде мынадай балық түрлері ауланады: көксерке, сазан, жайын, шортан, ... ... ... ... ... ... балпан балық, берш, бекіре.
Жайыққа уылдырық шашуға беттеген бекіре - бес ... сай ... оңай ... ... деректерге сүйенсек, тек соңғы үш жылда Қазақстан ... 40 ... ... ... ... 10 ... жуық қара уылдырық контрабандалық жол - мен шетке шығарылған. Шынайы өмір - де бұл көрсеткішті кемі үш-төрт есеге көбейтсеңіз, ауқымды ... ... - ... ... шыға келеді. Бекіренің басқа балықтан айырмашылығы - теңізде ұрпақ өрбіте алмайтын қасиеті бар. Шабағы тек он ... ... ғана ... ... - ... ... ... шаша бастайды. Ол үшін жолындағы жүз - деген кедергіден аман өтуі керек. Діттеген жеріне жетіп, уылдырығын ... ... ... ... ... жақсарта алмайтыны тағы белгілі. Бекіренің бесігіне айналған Жайық өзенінің хал-ахуалы ... ... ... ... Жыл өткен сайын жоғарыдағы Ресейден жіберілетін су мөлшері кемуде. Сақмардан сығымдалып шыққан судың көп бөлігін Орынбордағы Иректі суқоймасы ... ... ... ... ... экожүйе бұзылып, таяқтың бір басы өздеріне тиетінін көршілер білмейді емес, біледі. Бірақ бес ... ... ... ... тағдырына алаңдап қайтсін? Жылма-жыл су азайғасын құнды балықтың қыстап шығатын ... да ... ... ... ... ... ... аулау-Атырау облысы үшін дәстүрлі сала. Мұнда елдегі ауланатын балықтың 60 пайызы өндіріліп өңделеді. Оған қоса ... ... 70 мың - нан ... ауыл ... ... ... өзенмен тығыз байланысты. десек те, соңғы жиырма жылдағы ... ... ... ашкөздігі, жабайы сауда Жайықтың балық қорын жүдетіп жібергені ащы шындық. ... ... ... ... акционерлік қоғамы 1986 жылы 30 тонна қара уылдырық өндіріпті. Бұл аталмыш кәсіпорынның ең соңғы ... ... ... ... қолына өткесін бұрынғы күш-қуаттан толық айырылып, 1 млрд тең - геден аса қарызға белшесінен батқан кәсіпорын іс ... ... ... Оның ... құрылған коммуналдық мемлекеттік кәсіпорны да төрт аяғын тең баса алмай тұр. ... ... ... балық аулау түрлері
Жайық-Каспий бассейнінде жаңа балық кәсіпшілігі учаскелерін ашу, бекіре ... ... ... ... ... ... енгізу, Жайық және Қиғаш өзендерінің экологиялық жағдайын жақсарту Атырау облысында балық аулау саласының қайта жандануына септігін ... ... ... ... ... құрамын жақсарту және ихтиологиялық қызметінің біліктілігін арттыру, сондай-ақ балық кәсіпшілігі мен балық қорының жағдайын ... үшін ... ... ... ... ... басқару жүйесін қалыптастыруға қол жеткізу болжанып отыр.
1.8 Жайық өзенінде бекіре балықтардың ... ... ... ... ... жоқ ... өзен ... бекірелердің көбейюіне қолайлы болып қалады. Қортпа әдетте өзен ... 500 ден 800 ... ... ... ... ... соң ... өте кішкентай бекірелерге айналады және бірнеше айдан соң өсе бастағасын олар өзен ... ... ... ол ... ... одан да ... ... өседі. Біраз уақыт өткеннен кейін олар теңіздегі жағалау суларына шығады. Ересек бекіре уылдырық шашатын жасқа жету үшін 7 ден 20 ... ... ... қажет. Осы уақыт ішінде олар жылы жазғы ... ... ... ... ... қалады, ал суық қысқы мезгілде оңтүстікке қарай кетеді.
Жайықтың балық байлығы-Атырау өңірінің ғасырлар бойы негізгі табиғи қоры. Қызыл балықтың кейбір ... осы ... ... басқа жер шарының өзге еш жерінде кездеспейді. ... ... ... су ... ... ... қорының көбеюімен тығыз байланысты. Облыстың басқа да шағын өзен-көлдерінде сазан, ... ... ... ... тағы ... ... ... көп кездеседі.
Бекіре балық түрлерінің, ихтиофаунаның биологиялық бірегейлігін ескере отырып, Каспий теңізінің қазақстандық солтүстік ... ... ... және ... өзендерінің дельталары қорық ретінде жарияланды. Негізгі мақсат-бекіре балықтарын және олардың уылдырық шашатын орындарын қорғау болып табылады. Кеңес ... ... ... бекіре тұқымдас балықтың үштен бірі осы жайық өзенінен ауланған. Егер өзеннің экожүйесін ... ... мен ... ... жасанды жолмен көбейту жұмыстары жүзеге асырылса, Жайық бұрынғы солтүстік жартышардың ең балықты өзені атағына қайта иемденер еді [7].
Жайық ... ... құяр ... Орал ... ... ... 60-жылдардың басынан мемлекеттік қорық зонасына айналды. Осының нәтижесінде төмен түсіп кеткен деңгейі 70-жылдары бірнеше есе өсті. Мысалы, 1977 жылы 10,4 мың ... ... ... ( ... ... пілмай, т.б.) ауланды. Бұл бүкіл дүние жүзі бойынша ауланған осы балықтардың 38 % -іне тең еді. Ал ... ... ... ... қоры тағы да азайып, 1996 жылы тек бір мың ... ... ғана ... 2003 жылы 6 мың ... ... ... Балықтың осынша азаюының негізгі себебі-Жайық өзені суының төмендеуі және оның түрлі қоспалармен ластануының негізінде Жайық өзенін ... ... ... ... аурудың пайда болуы.
Уылдырығы алтынға бағаланған бекіре тұқымдас балықтар ... ... ... Бұл ... түрін Жайық өзені бойында аулауға тиым салынған. Әзірге,бірнеше мемлекет еншілеген ... ... ... ғана ... шаруашылығын үлкен өндіріске айналдырған. ... ... ... ... ... ... ... ұстауға белгілі бір мөлшерде лимит беріледі.
Кезекті экологиялық ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар бұл балықтарды жасанды түрде қолдан өсіру керектігін ұсынып отыр. Әзірге,балықты ... ... ... салу ісі ... Ресейде жолға қойылған. Бір қуантарлығы ,мұндай ... ... ... ... де ... Қазір мұнда 200-ге тарта балық өсірілуде .Бірақ әр шабақты есепке алған ғалымдар бұл санды да аздық ... ... ... мұнда бекіре тұқымының бірнеше түрі өсіріледі. Мақсат ... ... ... ... зерттеу.Мұндай жұмыстар Ресейде оң жолға қойылған. Ал біздегі бастама үлкен істің бір ұшығы ғана . Өйткені балығы ... ... ... ... халі мүшкіл. Қайық қайырлап,тайыздаған өзенді асып балықтардың жерсінбесі ... ... аса ... ... ... күтпесе өліп қалады . Жыл сайын шіліңгір шілдеде ... ... суға ... Екі ... ... 7-8 ... ... жағынан өсіп жетілгесін,өңірімізге қайта оралады. Бірақ ағыспен 900 шақырымдай ... ... ... олардың небәрі 2-3% ғана аман қалады. Тіпті 20-30 шабақтың өзі аман қалса соның өзі үлкен олжа. Еркінсіген браконьерлер мамандарды ... ... ... ... ... ... аулауға тиым салынған. Әзірге бірнеше мемлекет еншілеген Каспийді жағалаған атыраулықтар ғана балық шаруашылығын үлкен өндіріске айналдырып отыр. Бірақ өзен бойында ... тиым ... да ... тұрғындыр бекіре балығын ұрлап-жырлап аулайды. Қазір мұнда қызыл балықтың тағдыры қыл үстінде тұр. Біздің пікіріміз ең кем дегенде ... ... ... ... 4-5 ... тоқтата тұру керек. Сонда ғана тағдыры қыл үстінде тұған бағасы алтыннан да қымбат қызыл балықты көбейте аламыз. ... 25-30 жыл ғана өмір ... ... жаппай қырылуының бірден-бір себебі-адамдар тарапынан жасалған тағылық. Тарих парақтарын суырытпақтап сыр ақтарар болсақ қазақ халқы 13-ші ғасырдан ... ... ... тағам ретінде тұтына бастағандығынан хабардар боламыз. Ал,Кенес Одағы тұсындағы балық аулау ... ... ірі ... да осы кезеңде өз жұмыстарын бастаған.
Статистикалык деректерге көз жүгіртсек, Атырау балық зауытында соңғы рет 1986 жылы 30 ... қара ... ... ... балық пен құнарлы қара уылдырық бұл күнде көзден бұлбұл ұшып ... ... қара ... да ... ... қалған. Қазіргі таңда Атырау балық касіпорында жылыны 7,5 милионнан астам бекіре шабағы өзенге ... ... ... 1%-ы ғана ... шашу ... жетеді. Қалғаны жыртқыш балықтар мен екі аяқты ... жем ... ...
Кезінде бекіре тұқымдас балықтардың әлемдік қорының 33 пайызы Жайықта шоғырланып, ... қара ... 40 ... ... ... ... Бекіре тұқымдастардың уылдырық шашып, шабақтардың тіршілік ететін негізгі аймағы болған. Ол кездегі Атыраудың мақтанышы мұнайдан ... ... ... ... ... ... ... кетті. Бүгінде Жайық өзеніндегі әйгілі бекіре тұқымдастардың таралуы 30 есе кеміген. Өзенде балық та, уылдырық та тіршілік етпейді. Балдыр ... ... су да аса ... ... ұсақ балықтар ғана қалды. Олардың өздеріне де жойылып кету ... ... тұр. ... ... ... Каспийден жоғары көтерілмеуіне браконьерлік әрекеттер ғана емес, су деңгейінің төмендеп, шамадан тыс ... да ... ... отыр.
Каспийдің бекіре балықтары тайыз суларда емін-еркін тарай алмай, жейтін жеміне, уылдырық шашатын ... жете ... ... Жайық бойындағы 68 уылдырық шашатын және қыстайтын жердің 13 %-ғана пайдаға жарамды. Осылардың салдарынан балық аулау көрсеткіштері еселеп кеміді. Бұрын он мың ... ... ... енді ... тоннамен мөлшерленеді.
Сонымен қатар, қара балық та қырғынға ұшырауда. Соңғы жылдарда қыс қатты болып, өзен ... мұз ... Ауа ... байланысты мыңдаған балық қырылып, олардың өліктері көктемгі су көтерілген кезде жағаға шығып қалуы жиілеп кетті. Облыстық ... жыл ... үкім ... ... ... ... ... жасау үшін қомақты қаражат бөлінуде. Дегенмен, бұл жұмыстар жеткіліксіз, мәселеге қаражат республикалық ... ... ... Бүгінде өзенге балықтың бұрынғыдай келуі саябырсыды. Қазір ... түбі ... ... мен ... қалдықтарына толы. Бұл-заңсыз балық аулаушылардан қалған мұра. Бұл суға түсем деген адамдарға да ... ... ... аса ... балық өнеркәсібі аймағы. Бассейнде әлемдегі бекіре тұқымдас балықтардың 85 % ... ... да ... ... және ... ... балық өндіретін негізгі су қоймасы болып табылады. Жайық өзені сондай-ақ Еділ өенінің шығыс бөлігіндегі саласы Қиғаш бойында да (біздің облысымыздың ... ... ... ... 1960 ... ... жалпы балық аулау тұрақты сипатқа ие болып келсе, оның ішінде қара балық аулау көлемінің анағұрлым арта түскені байқалады.
1960 ... ... ... 15 мың тонна мөлшерінде балық ауланса, 1991 жылы бұл көрсеткіш 18 мың тоннадан асты немесе аулау көлемі 40 пайызға жуық ... Бұл ... ... қара ... ... бойынша да кәсіпшілік қорлары айтарлықтай өзгеріп тұрады. Соған сәйкес оның ... ... де ... еселеп артса, бірде сонша мөлшерде азайып кетіп отырды. Екі су ... ... да ... ... қара балық аулау тұрақты сипатқа ие болды. Мұның өзі Жайық өзенінің мүмкіндіктерін толығынан ... ... ... ... Осы су ... ... ... қаракөз, жайын және табан секілді және басқа да ... ... ... ... ... Жайық өзенінің төмендеуі және суының сапалылығы
Жайық өзенінің Каспийге құятын көп жылдық орташа көлемі 6,18 млрд текше метр. ... ... су ... Орск қаласының жоғарғы жағынан аса ірі Ириклі су қоймасы салынғаннан кейін күрт ... ... ... орай өзен суын ... ... бірінші кезекке қойылып отыр. Оған дәлел жақында болып өткен Қазақстан мен Ресейдің ресми өкілдері су шаруашылығы басшыларының кездесуі және ... ... осы ... ... ... ... ... ірі өзендер Ойыл, Сағыз, Жем. Бұл өзендер сағалары ... ... ... ... көлдету үшін ғана пайдаланады. Жем өзені басын Мұғалжар тауынан алады да, Каспий теңізіне жетпей сорларға құйылып үзіліп ... ... ... ... 72 ... ... территориясындағы ұзындығы 212 шақырым. Қар суының көп ... көп ... ... су қоры 360 млн ... ... ... жетеді де, қар суы аз жылдары бұл көрсеткіш 2-7 млн текше метрге дейін ... Жем ... ... ... үйіп уақытша бөгет жасау арқылы ретке келтіріп, көктемнің тасқын суын пайдаланып көлтабандарға су шығарылады. Суармалы жерлерге пайдаланып отырған ... ... 70-80 млн ... ... Бұл ... суын тиімді пайдаланудың бірден-бір жолы бұрынғы құрылысы тоқтатылған Аралтөбе су қоймасының құрылысын қайтадан бастау болып табылады. Осы ... ... ... ... ... жанынан арнайы су құрылыстарын тұрғызу дирекциясы құрылып, бірлестігі есебінен арнайы қаржы бөлініп отыр. Жобалау ... ... - ... ... күні ... ... ... жасалуда. Жобалық қуаты 35 мың га инженерлік жүйедегі ... су ... ... бұл ... ... ... ... жатқан жоқ.
Жайықтағы су деңгейі соңғы 15 жылда 57 ... ... ... ... ... ... кешенді түрде қолға алынса, біріншіден, ерте көктемде болатын су тасқынының алдын алып, ол өз ... өзен ... ... ... тазаруына оң ықпал етеді. Сосын бұрынғы табиғи парктер мен балық шаруашылығы аймағын қайта құруымыз қажет ... жылы ... ... лайлығы былтырғымен салыстырғанда жоғары болды. Әсіресе, бекетінде концентрациясы өте ... ... ал ... ол ең ... ... ие ... Керісінше жаз кезінде бекетінде лайлылықтың еңжоғары болуы, кемелердің көп жүріп, судың араласуының жоғары деңгейінен шығар деп ... ... бұл ... ... жаз ... ... ... төмен болғандықтан жылдың орташа шамасы да төмен болды.
Еріген қатты бөлшектердің мөлшері жазда ... ... ... жылы ... байқалды. Биылғы жылы судың тотығу-тотықсыздану потнециялы өте жоғары болды. Ал жазда төмендеп, тек бекетінде 212,5 мв-ге дейін ... ... - ... ... ... өзгерістері
Уақыты
Су темпер. С0
Тереңдік,м
Тұздылық, %
Мөлдірлік,NTU
Өткізгіштік, с/м
Тұнықтық, м
Еріген қатты заттар мөлшері г/л
Потнециял ORP, мB
Түсі, гр.цв.
Қыс
0,2
1
0,1
101
0,134
1,00
0,90
172,0
35
Көктем
11,3
1
0
803
36,40
0,05
0,24
182,5
450
Жаз
23,6
1
0
139
0,432
0,30
2,80
16,5
100
Күз
19,3
2
0,1
65
0,546
0,50
3,40
287,0
300
Орташа
13,2
1
0,05
277
9,378
0,46
1,83
164,5
221
2003
12,9
3
0,05
374
27,30
0,50
0,50
-
40
Кіші өзендердің бірі - ... Ол ... ... ... ... ұзындығы 800 шақырымға созылып жатыр. Облыс территориясындағы ұзындығы 270 шақырым. Қар ... көп ... бұл ... ... су қоры 280 млн. текше метрге дейін жетеді де, ал қар ... аз ... 2-4 млн. ... метрге дейін төмендейді. Ойыл өзенін де ойпаң жерлердегі шабындықтарды ... ... ... ... ... бөгет салынып көп жылдан бері пайдаланылып келеді, оның су ... ... ... 300 ... метр. Бұл инженерлік жүйелер 21,1 мың гектар жерді суаландыруға арналған. Ақтөбе және Атырау облыстарындағы Ойыл суын бөлісу жөніндегі ... ... ... ережесіне сай барлық судың 40 пайызы Атырау облысына жіберілуі тиіс.
Өзеннің екі жағасы көбіне тік жарғабақ болып ... Өзен суы ... ... ... ... ... қаласы төңірегінде 280 г/м3, Көшім аулы тұсында 290 г/м3 . Су көктемде тәулігіне 1,2-1,4 0С-қа жылынып отырады, судың ең жылы ... айы (24 0С-қа ... ... суының ең қызған көзі-1971 жылы 27 маусымда 30,4 0С болды. Өзен ... қар және жер асты ... ... Көп ... деректер бойынша 19-20 қарашада Жайық қатады, орташа есеппен өзен бетін ... 121 күн мұз ... ... Көктемде 7 наурыз бен 14 сәуір аралығында мұз еріп су беті ... ... ... ағысында көкектің 2-жартысынан маусымға дейін су тасқыны болады. Өзен деңгейі бастауында 3-4 метр, орта және төменгі ағысында 9-10 ... ... 3 ... жуық ... ... өзенінің орташа көп жылдық ағын мөлшері Махамбет аулы ... (1985) 7,92 ... ... ... ... су ... 51 мың текше метр секундына дейін.
Су деңгейінің аздығы қар суының ... ... ... ... қардың аз жауғанына байланысты өзенмен ағар судың да деңгейі ... аз ... ... соңғы үш жылда су деңгейі төмен болып келе жатыр. Судың орташа ағыс көлемі 9,46 млрд текше метрді құрауы тиіс. 2007 жылы ол 11,6, 2008 жылы 7,28, 2009 ... 5,3 және биыл 7,0 млрд ... ... құраған. Жайық өзені бастауын тау суынан алатын басқа да өзендердің қосылуынан су қорын алады. Мәселен, ... ... ... 19,6 % ... 47,6 % ... ... суы ... толығады.
Бір жағынан су деңгейінің аз болғанының да пайдасы бар екен. Мысалы, Ириклинскдегі су ... 3,2 млрд ... метр су ... ... ол ... ... сол ... қайта толығып тұрады. Ол көп жылдық қойма, яғни 6-7 жылдық су қорын жинап тұруға ... ... сол ... ... ... реттеп отыр. Егер оны ашып жіберсе, онда жол бойындағы ... ... су ... кетуі мүмкін. Сондықтан да су көлемі шамасына ... ... ... ... ... су көлемі мол болса онда судың ағысы қатты болып ол судың ластанбауына, көгермеуіне оң ықпал етеді. Су аз ... су ... ... су ... ысиды. Содан шіру пайда болады. Сол себепті суды тек қажетті мөлшнрде жіберіп отыру қажет.
Судың құрамындағы әр ... ... ... ... қарап оның лайлануын анықтайды. Жайыққа Көшім саласының қосылар жерінде судың лайлануы бір текше метрде 290 грамм. Осы ... ... ... ... ... ... 1900 мың тоннаға тең. Өзен суының химиялық құрамында карбонатты кальций ... ... ... ... келеді.
Адамдардың шаруашылық қажеттеріне байланысты өзен деңгейі жылдан-жылға төмендеп келеді. Сондай факторлардың бірі-өзен суымен егістікті суару, шабындық пен жайылымдарды суландыру болып ... ... ... ... 0,6 текше км су жұмсалып өзен арнасына қайта құйылмаған. Жайық өзені суының ... жер асты суы ... ... ... ... ... ... жойылуына, өзен жайылмасының құрғауына және жағалаудағы ағаш пен бұталардың азаюына әкеліп соқтырады. ... ... кіші ... ... бақылау болмағандықтан өзен бойындағы кез келген шаруашылық жергілікті қажетке суды есепсіз шығындап, ... ... ... ... көп ... ... тартылып қалуына дейін жеткізеді.
Атырау облысы үшін аса маңызды мәселе- су ресурстарының тапшылығы. Мұнда жан басына шаққанда сумен қамтамасыз ету ... 1,1 мың м3 ғана ... ... Оның ... ... ... қорғау мәселелерін ескермей, ресурстардың барған сайын көп бөлігін шаруашылық айналымға үсті-үстіне қоса беру су ... ... қоса ... ... адам өміріне күрт қолайсыздануы күннен күнге экологиялық жағдайды қиындатып келеді, ... ... да ... ... ... ... ... анықтау үшін алынған жалпы анализдердің 90 %-ы ... ... ... көрсетті. Мамандардың қорытындылары бойынша Атырау қалаларындағы аурулардың 20-30 %-ы осы ... ... ... ... ... өзен ... 68%-ы лас, ... шомылуға болмайды деп қарсы болған. Жұртшылықтың лай арық, көл суларын пайдаланудан жыл сайын жұқпалы дерт-сүзек, сары ... ... пен ... ... ... ... ... Мәселен, Атырау облысының тұрғындарының 20 %-ы кермек су ... ... ... ... ... 70 %-ы Жайықтан алынады. Ал қалған 30 % Қиғаш өзені мен жер асты ... ... ... Жайықтың тұщы суы облыс үшін аса маңызды мәселе. Әсіресе, соңғы жылдары Жайық суы тартылып, лайланып, сапасының ... ... оны ... ... мен ... дүниесі құрып бара жатыр.
Облыстың халық шаруашылығының көлемі және құрылымы жылдан-жылға ұлғайып өсуіне байланысты суға ... ... те арта ... Егін ... мен мал шаруашылығының қажеттері үшін суландыру жүйелерін, су тапшы аудандарға ауыз су ... ... ... ... ... үшін ... су жіберу тағы басқа жұмыстар іске суғатиіс. Ерекше маңызды мәселенің бірі су қорын ластанудан сақтау болып табылады. Өйткені, Жайық ... суын таза ... ... ... әлі ... іске аспай отыр.
1995 жылы Атырау қаласының өнеркәсіп орындары Жайықтан 100 млн м3 таза су ... ... ... үшін 14,5 млн м3 су ... ... осы ... ысырап салдарынан ауыз су тапшылығы қатты сезілуде: тәулігіне бір адамға нормадағы 300 ... ... 120 литр ғана су ... қайнар көзі. Жұқпалы аурулардың 80 пайызының туу себебі судан деп есептелінеді. Жалпы энергоформациялық ... ... су ... ... ... өмірімізге теріс әсер ететіні анық. Басқа басылымдарды мынадай таңқаларлық оқиға жарық көріпті: бірде теңіздердегі киттер мен дельфиндер жағаға шығып ... су ... ... ... ... қандай да бір сыртқы факторлар әсерінен судың құрамы өзгермесе де, құрылымы өзгеретіні дәлелденген. Сонда суды ... үшін ... ... ... ... ... ... еместігі анықталған. Судаға ағзалардың тіршілігін күрт өзгерту үшін оның құрылымына әсер ету жететін көрінеді.
Жаз ... ... тек ... су ... ... ... дабыл қағуы тектен-тек емес. Шикі суды қайнатқанда оның тек хлоры ғана кетеді екен. Бірақ судың құрамындағы химиялық элементтер қандай сүзгіден ... да ... ... ... ... ішіп отырғанымыз Жайықтың суы.Жер астында кәріз жүйесі бар. Сосын суды насоспен тартқанда ол құрамындағы барлық заттарды да ... ... Ал су ... ... тек бактерияны ғана өлтіргенімен, ауыр металдардан тазартпайды.
Жайық бойындағы зауыттар, жағадағы ... бәрі де ... ... кері әсерін тигізбей қоймайды.Судың құрамындағы химиялық элементтер тазартқанда еш өзгеріссіз кетеді. Биологиялық микробтарды емдесе жазылады. Алайда, жаңағы айтқан ... ... ... Ол ... бас ... не болмаса дене қызуын көтертпейді. Оның белгілері 20,30 немесе 40 жылда ... ... ... ... ... сияқты ауыр металлл бар деп айта алмайды ғой. Мәселен, семіру, артық салмақ жинау, шлактар жинау бүйрекке әсер етеді және ... ... осы ... химиялық элементтің салдарынан болуы ғажап емес. Сондай-ақ, көз көруінің нашарлауы, балтыр сыздап, буын сырқырауы, қан тамырларының нашарлауының да бір ... ... ... ... ортаның, ауаның, судың, топрақтың ластануы, сонымен қатар, Каспий акваториясын, оның айналасындағы қорықтық зоналарды қорғау, ... ... ... ... өзекті, алдымен қолға алуды қажет ететін мәселелер. Жылдан-жылға ағын су қоры кеміп барады. Қиғаш, Жем, Ойыл өзендері тартылып, мал, егін ... ... түрі бар. ... ауыз ... ... ету үшін тұщы су ... азаюда. Бұдан, енді он жылда су бола ма, жоқ па ... ... ... екі ... ... ... мың ... үшін басты су артериясы, тіршілік көзі. Әсіресе, шөлейт Атырау облысы үшін Жайықтың маңызы айрықша. Басқа жаратымды тұщы су көзі жоқ. ... ... үшін ... ... ... ... ... үшін Жайықтың маңызы сондай. Қазақстан және Ресей сияқты мемлекеттерге тиесілі өзен ... ... ... ... ... ... бара жатыр. Егер дер кезінде шұғыл шаралар қолға алынбаса, Атырау өңірі Арал теңізі маңының тағдырын қайталайды. Ал, ... ... ... тығыздығы бірнеше есе артық. Қалың жұрт үшін өмір өзені болып табылатын ... жыл ... ... ... шақ тұр. Өзен ... ... ... көлемі 11 миллиаррд текше метрді құраса, бұл көрсеткіш өткен жылы небары болғаны 5,3 миллиард текше метрден асқан. Соңғы ... ... ... ... ... күрт ... ... Бүгінгі таңда бассейндік су қорының тек 25 пайызын немесе тек 5,9 текше шақырым аумақтағы суды ... ... ... ... Ғалымдардың болжамына сенсек, Жайықты бойлай қоныстанған Ресей, Татарстан, Башқұртстан мен Қазақстан Жайық суын жергілікті қажеттіліктеріне қарай ... ... ... ... онда Ембі өзенінің 1939 жылдан бастап Каспийге құймай қалғаны сияқты, Жайық та теңізге жетпейтін болады. Айта кету керек, ... ... ең ... мемлекетаралық реттеуді қажет етеді.
Жайық өзені-өз бастауын Ресейден алады. Башқұртстан Республикасынан кейін Ресейдің Челябі және Орынбор облыстары мен ... ... ... аймағы арқылы өтетін өзеннің жалпы ұзындығы 2534 шақырым. 1991 жылдан бері ... ... ... өзен мәртебесіне ие.
1992 жылы Қазақстан мен ... ... ... суды ... ... мен қорғау жөнінде келісім болғанына қарамастан іс жүзінде бұл құжат дұрыс іске аспай ... ... өз ... су ресурстарын тиімді пайдалану жөніндегі Конвнецияны орындамай жатыр. Елді-мекендерді сумен қамту және су ... ... ... ... ... сағасында орнатылған гидротехникалық қондырғылардың қызметіне тәуелді. Жайық, Қиғаш, Үлкен және Кіші Өзен, Шаған-трансшекаралық өзендер. Олардың ... ... ... бастау алады. мекемесінің мәліметінше, соңғы екі жылда су ... ... 2-3 есе кем ... Жайық өзені бассейнінде ылғалдылық тапшылығы байқалған. Жыл сайынғы тасқын судың мөлшері екі метрге дейін төмендеп кетті. Негізінен, Жайықтағы судың ағысы ... ... ... су ... ... отыр. Магнитогорск металлургия комбинатын сумен қамтамасыз ету үшін қала ... ... ... ... төмен қарай өзеннің жағасы жарқабақ, арнасында қайраңдар бар. ... су ... ... ... ... ... пайда болды. Жауын-шашын және қар секілді табиғи сулардың азаюы ... ... жылы су ... 480 млн ... метрге кем су келді. Мамандар осындай жағдайдан соң бұл өзенді сумен қамтамасыз етуді тек су ... ... шешу ... емес деген тұжырымға келіп отыр. су торабынан Жайық арнасы 26,5 % толса, 50 % ... ... ... ... ... Башқұрт елінде орналасқан бұл өзен суын реттеу тек сол республиканың құзырында екен. 2000 жылы ... ... ... ... ... елі жеке бастамамен Сакмар өзенінде 2006 жылы су қоймасын іске ... тағы да ... отыр ... ... сөз бар. Бұл- ... үшін ... жоба және өзен суы ... деген сөз, 90-шы жылдары ғалымдар Жайық өзенінің негізгі су толтырушысы-Сакмар өзені бойына су қоймаларын салу өте ... ... ... су аз ... ... ... өзен ағысы ең апатты шегіне жетіп, оның жер бетінен жоғалуына әкеліп соқтыратынын айтып дабыл қаққан. Қазір Жайықта 4 ірі су ... ... ... ... ... 80 ... бар. ... бірге барлық шағын өзендерге бей-берекетсіз орнатылған үш мыңнан аса жер үсті ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі Ресей аумағында орналасқан. Бұндай су ағысын шектеу өзен айналасындағы табиғатқа қауіп төндіріп, сондай-ақ ауыл шаруашылығы саласына кері ... ... ... экологиялық және экономикалық құлдырауына ықпал етеді. Сонымен қатар, өзекті мәселе-облыстағы көптеген су пайдаланушылар өзен суын өлшеусіз пайдалану арқылы ... жол ... ... Мысалы, бұған Қазақстанның кейбір заңнамаларындағы олқылықтар да жол ашып отыр. -деп ... ... ... жағалаудағы ел балығын сан ғасыр қорекқылдған. Жайықтың бүгінгі жағдайы мәз емес. Оның жасыратыны жоқ. Бұл- облыс ... ғана ... ... толғандырып отырған проблема. Өйткені, өзеннің күйін адамдар өз көзімен көріп отыр. Бұл проблеманы қалай шешуге ... Ең ... ... ... ... ... ... аумақтық биосфералық қорық мәртебесін беру керек. Қазір облыс әкімдігі атынан Қазақстан Республикасы Үкіметіне және Қоршаған ортанықорғау министрлігіне ұсыныстар жолданды. Бұл ... ... ... ... бассейнінің жағдайын Ресеймен бірлесіп зерттеу мен бақылау, ақпарат алмасу, сұлулықты ... ... пен ... ... ... ... көбейту, оларды жетілдіру мен автоматтандыру басым бағыт болуы қажеттігі айтылған. Егер дер кезінде шара ... ... ... суы ... ... ... қырылуы әбден мүмкін. Ешқандай шара қолданылмай, Жайық осы күйінде қала беретін болса, таяу кезеңде балығы тайдай тулаған, ел ... ... сұлу да ... ... ... сипап қалуымыз ғажап емес. Жыл сайын суы азайып бара жатқан Жайық ... ... ... ... ... бөлінуі.
2.2 Жайық өзенінің кәсіпорындардан шыққан лас қалдықтарымен ... ... ... ... және ... ... ... орналасқан ірі мұнай-газ айырғыш, өндіргіш зауыттарының, қолдан жасалған су қоймаларының және санитарлық тазалығы ... ... ... отыр. Сонымен қатар ауыл шаруашылығындағы химикаттар мен минералды тыңайтқыштардың дұрыс сақталмауы, көптеген елді-мекендерде канализациялардың жоқтығы өзеннің ... ... ... ... 1992 жылы ... ... ... Жайық-Орал өзені суын Атырау қаласы тұсында жүргізілген лабораториялық зерттеу қорытындысында өзеннің суы құрамында темір, мұнай және ... ... ... 3-4 есе өсіп ... көрсетеді. Ал, Индер, Махамбет елді мекендері тұсындағы өзен сулары және осы елді мекендер мен Балықшы, ... ауыз су ... ... және ... ... мөлшері жүргізілген тексерудің қорытындысында олардың тиісті стандарттық мөлшерге сай ... ... Бұл ... сөз жоқ адамдар арасында жұқпалы аурулардың өріс алуына жол ашады.
Атырау қаласында, көршілес жатқан Орал ... ... ... ... ... ... ... көп шоғырлануының нәтижесінде Жайық өзені суының құрамында жан-жануарлар дүниесіне, адам өміріне ... ... ... улы ... ... Тек ... қаласының өзінде бір тәулікте орташа есепппен 680 мың текше метр су пайдалануға беріледі. Сонымен бірге 530 мың ... мтр су әр ... ... кері ... ... жылдарда жүргізілген тексерулер суда фенолдың құрамы жеткілікті мөлшер ... 20 рет, алты ... хром 6 рет ... көрсетті. Мыстың, мұнай қалдықтарының қосындылары жылдан-жылға молая түсуде. Бекіре тұқымдас балықтардың бойында мыс, мырыш, кобальт, қорғасын және басқа бірқатар ... ... ... ... Адамның шаруашылық қызметінің өзінде-ақ көксеркенің жаппай ауруға шалдығуына әкеліп ұрындырды. Соның салдарынан балықтардың сыртқы қабатында түрлі жара мен қатерлі ... ... ... ... ... төніп тұрған тағы бір қауіп-шетелдік компаниялардың қажетсіз күкіртті жер қойнауына ... ... ... ... ... ... ... қалдықтармен ластануы. Қарашығанақ мұнай-газ конденсаты кен орны (ҚМГККО) Ақсай қаласының солтүстігінде 25 шақырым қашықтықта орналасқан. Кен орны 1979 жылы ... Оның ... 30000 га, ... кен ... 1200 млн тонна, газ 1350 млрд м3 астам. Ресейге Орынбор мұнай өңдеу зауытына ұзындығы 130 км құбыр ... газ бен ... ... ... байланысты оны өндіру 1984 жылдан басталды. 40 жылға есептелген оның өнімін бөлісу, кен ... ... және ... ... қамтитын келісімге (ОСРП) 1997 жылы қол қойылды. Келісім Қазақстан Республикасымен бірлескен кәсіпорыны компанилары Сэджип (32,5 %), ... газ ... (32,5 %), ... (20 %), Лукойл (15 %) аралығында құрылды.Қарашығанақ кен орнын өндіру ОСРП-ке сәйкес, жетекші құжат негізінде жүргізіледі. Қарашығанақ интегрилі ұйым (ҚИҰ) кен ... ... ... ... ... үшін ... ... өндіріс қуатын кеңейту жұмысы тапсырылды. Бүгінде өндіріс өндіру объектісі ГП-5 ... газ бен ... ... бір ... ... Орынбор қаласына экспортқа дайындайды. Бұл құрылысты қайта құру ... ... ... Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы Березов ауылы әлемдегі ірі мұнайгаз конденсаты кен орыны Қарашығанаққа жақын орналасқан. Бұл ... ... жылы ... ... қарқынмен игеру кейінгі кездері жүзеге аса бастады. Кен орнының басты ерекшелігі- мұндағы табиғи газ құрамындағы күкіртсутегінің ... ... 4-тен 4,3 % ... Күкірт сутегі- тынысты тарылту нәтижесінде көп жағдайда өлімге апарып соқтыратын күшті жүйке уы болып табылады. Қарашығанақ кен орнының ... ... ... тең ... ... жатқызылуы сондықтан болса керек. Ал Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Қарашығанақты айырықша қауіпті ... ... ... ... ... қызу ... ... санитарлық қорғаныс аймағында қалған Тұңғыш пен Березов ауылында экологиялық жағдай күрделене түскені белгілі. Кен орнында апатты жағдай орын ... ... ... ... қауіп құшағында қалатын болды. Мұндай әдіс шикізатты жер бетіне шығарудан пайда болатын жер асты қуыстарын ... үшін ... ... ... ... оны газды неғұрлым көбірек алу мақсатында пластикалық қысымды ... үшін де ... ... ... кері ... үрдісі ешқандай экологиялық қауіп-қатер туғызбайды деп есептейді. Бұған сену ... ... ... ... ... ... және конденсатпен араласып жатқан болса, ендігі жерде ол ешқандай қоспасы жоқ таза күкірт күйінде жер қойнауына қайтадан жіберіледі.Бұдан кенішке жақын ... ... ... ... зиян шегеді.
Өткен жылы Атырауда Жайықтың ластығы ... ... ... кете жаздады. Қалалық су арнасы арқылы хлорды суға ... ... ... елді аман алып ... ... соңғы кезде белгілі болғандай хлорланған ауыз су бауыр, қуық, асқазан ісіктерін, аллергиялық ... ... Хлор ... ... ақуызды бұзып, тері мен шашқа жағымсыз әсер етеді. Сонымен қатар, Жайық өзені бойындағы ... ... де суды таза ... ... бас ... ... да селқос қарайды.
Батыс Қазақстан мен Атырау бойынша ... ... ... ... кезінде осы аймақтарда Жайық өзенінің ластануына өзіндік әсерін тигізіп отырған 160 қоқыс орны және саяжай мен ... ... өзен ... ... ... ... Яғни, кәсіпорындар өз алдына, жекелеген адамдар да Жайық өзенінің ластануына үлес қосып отыр. Сондықтан Жайық өзенінің ... ... ... ... ... ... қатаң бақылауында. Соңғы уақытта облыста қолға алынған шаралардың ... ... ... ... ... ... жүйесін ортақ желіге қосу жұмыстары аяқталып келеді. Оған қоса ... ... шара ... ғана ... ... тыс қалып келген Жайық жағалауының тазалығы талапқа сәйкестендірілді. Су рәсуа ... үшін ... ... ... жарық пен бейнебақылаулар орнатылып, қазір бұл жерлер қала халқының демалып, серуендейтін тамаша орындарына айналды. Алайда Жайықтың ... ... ... оның экологиялық тағдырына әсер етіп, өсімдік және жануарлар дүниесіне зиян келтіріп отыр. ... ... ... және ... ... өндірістік қалдықтардың 40 % Қарашығанақтың үлесіне тиеді. Осы өзен суының құрамындағы темір - 6,5, жез - 6, ... - 12,35, ... ... 1,35 % ... ... ... ... жағалаулары мен су тасылатын алаңдарда тасқын кезінде өзенге шайылатын қалдықтар төгіледі. Жайық бойында орналасқан қалалардың арналы тазалық құрылғылары ескірген, қайта ... ... ... және ... ... ... ... тазартуды қамтамасыз етпейді. Жайық өзенінің беткі суларының ластануының маңызды факторы ... ... ... суалтын алаңдар аумағындағы ескіден бергі ластар, қалалық және ... ... ... болып табылдады. Жайық өзені мен аңғарларының суының азаюына, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің бұзылуына рұқсатсыз ... кесу және ... ... әсер ... Өзенің антропогендік және техногендік ластануы
Жайық өзені - Атырау өңірегіндегі басты су күретамыры және өндіріс орындары мен басқа да ... су ... ... су ... Сондықтан халықтың санитарлық-гигенасы үшін және дүниежүзіндегі ең бағалы бекіре тұқымдас балық қорларының қауіпсіздігі үшін бұл су ... ... таза ... ... ... ... ... өзені Каспий су бассейнінің басқа ірі көздерінің ішіндегі тазасы. Бірақ қазіргі уақытта Жайық өзенінің мұнай және мұнай өнімдермен, өндірістің лақтарынды лас ... ... ... Ластанудың негізгі көздері - Жайық өзенінің жоғарғы және төменгі тармақтарында орналасқан Магнитогорскінің металлургиялық комбинаты, Орск ... ... ... химия, түсті металл өндіру, машина жасау), Новотройцк қаласындағы Орск-Халилов металлургия комбинаты, Медногорск қаласындағы мыс өндіру, Орынбор облысының ірі қалаларының, Ақтөбедегі хром ... ... Алға ... ... комбинатының өндірістік улы зиянды қалдық сулары Жайық өзені суын ластауда. Сонымен қатар, Батыс Қазақстан, ... және ... ... ... ауыл ... ... заттары - биогенді элементтер мен пестицидтер. Ластаушы ... ... түрі ... адам және ... организімінде қауіпті өзгерістерді туғызады.
Бұдан екі-үш жыл бұрын Елек өзені арқылы Ақтөбедегі химиялық заводтың лас улы ... ... ... алты валентті хроммен ластанған өзенде өлі балықтардың көбейіп кеткені бәрімізге мәлім. Биогенді элементтер көбейіп кеткенде оның ішінде фосфор мен ... суда ... ... ... ... ... судың жай ағысы мен жоғарғы температура жағдайына келеді.
Судың эфтрофикациялау себебі, микроскопиялық балдырлардың, оның ішінде көкжасыл ... ... ... кезінде балдыр клеткаларының саны қалыпты нормадан 30-100 есеге ... ... ... ... ... суға ... заттар бөліп шығарады. Одан әрі өлген клеткалар тотыға бастайды, ал олардың тотығуына судағы еріген оттегі жұмсалынады да, ... ... ... ... ... ... соқтырады. Гипоксия (оттегінің жетіспеуі) зонасының пайда болуы күкіртті сутегінің түзілуін ... ... ... ... барлық гидробионттардың улануына акеледі. Жүргізілген көп жылдық зерттеудің нәтижелері Жайықтың төменгі Илек өзенінің құяр жерінде ... ... ... ... ... барлық негізгі ластаушы заттар концентрациясының төмендегендігін көрсеткен. Ауыр металдар судың түбіне шөгіп, минералды бөлшектерге адсорбцияланады немесе судағы ... ... ... ... ... ... ... Атырау облысының территориясында олардың концентрациясы жалпы шекті ... ... (ШРК) ... ... бүкіл ұзына бойы ағысында мұнай өнімдері мен фенолдар судың өзінен-өзі тазару процесі жүреді. Жайықтың төменгі сағасында ... ... ... ... ... ... әлде қайда төмен. Соңғы жылдары ауыл шаруашылығында пестицидтерді қолдану азая бастады. Соның ... ... ... келіп түсетін мөлшері де төмендеді. Жайық өзенінің төменгі сағасы суының құрамындағы ... ... ... көрсетілген.
3-кесте - Жайық өзенінің төменгі сағасы суының ластануы
Ингредиенттер
Концентрациясы мг/л
Шекті мүмкіндік ... ШМК ... ... ... жоғарлауы
Мұнай өнімдері
0,43
0,05
8,6
Фенол
0,001
0,001
1,0
СБ АЗ
0,03
0,1
0,33
Мыс
0,0053
0,001
5,3
Марганец
0,019
0,01
1,9
Темір
0,056
0,5
0,112
Қорғасын
0,02
0,03
0,67
Никель
0,006
0,01
0,6
Молибден
0,003
0,25
0,012
Кестеде көрсетілгендей, мұнай өнімдері, кейбір ауыр металдар (мыс, марганец) шекті мүмкіндік мөлшерінен көп жоғары. Әдетте мұнай өнімдерінің ... ... ... ... 1,2 - 1,6 есе ... ал ... ШМК-ға дейін барады.
1991 жылы Атырау төңірегінде судың құрамында фтордың мөлшері ШМК мөлшерінен 6,4-7,0 есе жоғары болды. ... ... мегн ... ... ауыр ... табылған. Мыплы, қара балықтар мен орыс бекіре балығы ет тканьдарының құрамындағы қорғасынның мөлшері бірқалыпты ШМК-дан 2-4 есе көп болған.
Жайық ... ... ... ... өнебойы тұрақты хлорорганикалық пестицидтер балық шаруашылығы үшін пайдаланатын су қоймаларында болуы аса қауіпті. Сол сияқты бекіре тұқымдас балықтар ... ... ... ... ... ... көп мөлшерде ағып келуі 1982 жылы су тасқыны кезінде жүреді. Жайық ... мен ... ... ... ... ... ластануы 1979 жылы болды. Орташа жылдық мұнай өнімдерінің суға келіп түсуі 1991-1992 жылдары 405 тоннаға жетті, бірақ 1979 жылғыдан 6 есе аз ... ... ... мен ... ... ... ... заттардың мол түсуі 1987 жылдың үлесіне тиеді. Металдардың ... суға ... ... түскені темір элементі, оның Жайық және Капий теңізіне көп мөлшерде келіп түсуі 1983 және 1987 ... ... ... ... ... ... заттарының қатарына бор мен фтор жатады. Бор Жайықтың төменгі сағасына Орынбор облысынан және одан жоғары ... ... ... ... Фтордың ШМК-дан жоғары концентрациясы Жайықтың төменгі сағасында жиі-жиі болып ... ... оның суға ... ... ... ... ... жоқ. Ол Жайық өзені бассейнінің геохимиялық ерекшелігіне байланысты ... ... ... өте тез ... ... ескеріп, оның негізгі көзі Жайық тармағынан мыңдаған километр қашықтықта орналасуы ... ... ... ... болады [10].
Атырау өңіріндегі Жайықтың төменгі ағысы суының құрамында политропты улы зат алты валентті хром ионы өне бойы ... ... ... оның ... 0,05 ... ... ... ШМК-дан 1,5 есе жоғары болғандығы анықталған. Жайықтың төменгі сағасы суының Ақтөбе облысындағы ... ... ... ... ... лас суы ... алты валентті хроммен ластанады деген пікір шындыққа келмейтін сияқты
4-кесте - Жайық өзенінен жылма-жыл түскен активті заттар
Ластаушы заттар
Жылдар, т/жыл
2008
2010
2011
2012
Фтор
1500
1800
2000
2330
Темір
4000
4300
4600
5000
4-ші ... ... ... ... т/жыл
2008
2010
2011
2012
Бор
2000
3000
4000
5000
Синтетикалық беткі-активті зат
100
150
200
250
Соңғы мәліметтер бойынша, Жайық су бассейнінің негізгі ластағыш заттары - нитраттер, мұнай өнімдері, органикалық заттар, азотты ... 1989 ... ... 1995 ... ... ... ... орташа көрсеткіші едәуір төмендеген. Шектеулі мүмкіндік деңгейінің жоғарлауы тек мұнай өнімдерінде ғана байқалады, ал ... суға ... ... көзі ... ... ұзына бойы мұнай өндірілген аумақтарының су астында қалуы.
Жайық өзені суы ластануының потенциалды көзі аққан лас ... ... оның ... Жыл ... ... мұнай өңдеу заводы құрамында мұнай өнімдері бар 100 тоннаға дейін лақтырынды лас суларды далаға ағызады және 20 жыл бойы ... ... ... ... ... күні ... ... шешілмей келеді.
Атырау мұнай өңдеу заводынан шыққан лас ... су ... сырт ... ... ... құйылады, оның құрамында полициклды ароматты көмірсутегінң беза пирен концерагенді ... ... бар ... ... ... 0,034 ... ол шектеулі мүмкіндік нормадан 6,8 есе жоғары. Облыстық экология басқармасының ... ... ... ... ... ... pH-реакциясын көтеретін азотты қосылыстар, оның ішінде азот қышқылының келіп түскендігін ... ... осы және ... ... ... суға ... молынан түспейді, олардың түсуі екі-үш аптаға созылған. Осы көрсеткіштердің динамикасы 5-кестеде ... - ... ... ... ... ... концентрациясы, мг/л
Ластаушы зат
Қаңтар
Ақпан
Наурыз
Сәуір
Мамыр
Маусым
Шілде
Жалпы темір
0,14
-
0,20
0,26
0,44
0,25
-
Темір2+
0,00
-
0,1
0,13
0,35
0,14
-
Мыс2+
0,007
-
0,00
0,00
0,00
0,00
-
Цинк2+
0,09
-
0,00
0,00
0,00
0,00
-
Фенол
0,001
0,001
0,001
0,001
0,001
0,001
-
Мұнай өнімдері
0,03
0,04
0,03
0,05
0,03
0,03
0,03
СБАЗ
0,02
-
0,02
0,05
0,03
0,03
0,00
Фтор
0,35
0,24
0,23
0,20
0,12
0,23
0,20
Бор
0,18
0,24
0,21
-
0,18
0,18
0,02
Күкіртті сутегі
-
-
-
-
-
-
-
5-ші кестенің жалғасы
Ластаушы зат
Қаңтар
Ақпан
Наурыз
Сәуір
Мамыр
Маусым
Шілде
Жалпы хром
0,006
-
-
-
-
-
-
Хром
0,001
-
-
-
-
-
-
Тізбеде ... ... ... ... ... ... Азотты қосылыстық заттардың Индер ауданы төңірегіндегі судың құрамында болуы 1998-1999 жылдары 19-26 мамыр ... ... ... Бұл ... қанығуын немесе сол ластағыш заттың өзінің тотығуын немесе өлген гидробионттардың тотығуын туғызады.
Жайыққа таяу аудандарында көміртегі шикі затына ... және ... одан ... кең қанат жаюы, өзен өнеркәсіптік-коммуналдық ағындылардың лас ... ... ... мен мұнай өнімдерін теңіз жолымен тасымалданудағы әр ... ... ... ... ықмырынды дауыл кезінде жаңа алаңдардан зиянды антропогенді процестерді күшейте түсуде. Осының салдарынан суы саяз және ... ... ... ... және ... ... ... тұқымдас балықтардың, қара балықтардың, қара балықтардың, сүтқоректілердің және сула жүзетін құстардың жаппай ауруы мен қырылуы жиілеп, жас ... ... ... күрт төмендеуде.
Жайық өзені бойының барлық аймақтары мұнай және мұнай өнімдерімен, фенолмен ластану үстінде, жүргізілген зерттеу жұмысының нәтижесі ... жыл ... ... және ... ... ... Жайық өзені суына 150-170 мың тонна мұнай мен мұнай өнімдері, 1000-1500 тонна фенол, 20-30 мың тонна ауыр металдар және ... ... ... ... ... ... ... балық және басқа да биологиялық ресурстарына экологиялық жағдайдың күрделілігі мен оның әсерінің әркелкілігі осы құбылыстардың табиғатын терең зерттеудің және одан ... ... ... ... ... ... ... отыр.
2.4 Жайық өзені металлургиялық өзен
Жайық-мемлекетаралық өзен. Жайық өзенінің экологиялық жағдайын жақсарту бағыттында ... ... тиіс ... бұл ... да ... ... ... мың тон
орган зат
1,773 млн.тон
хлор
1000-1500
фенол
,
1,203 мың тон ауыр
металл
Ряд1
8-сурет. Жайық өзеніне түскен ауыр металлдардың мөлшері
Өзен суы сол ... ... бара ... ... Орынбор дала институтының директоры, Орыс географиялық қоғамының вице-президенті Александр Чибилев Жайықты ... ең деп ... ... ... ... ... жоғарғы сағасында Магнитагорск, Орско-Халиловский метталургиялық комбинаты, Бөрібай жез өндіру және өңдеу, Оркісінің Никель комбинаты сияқты бірнеше ірі ... ... ... ... тыс ... ... үшін ... арта түседі. Жайықтың жасыл желегі, орманды алқабы соңғы жылдары 8-10 есе азайып кетті. Өзеннің санитарлық ... ... қос ... де заң ... ... ... ... бұрын кеңестік заңда судың қорғаныс аймағы саналған өзен жағалауларының 65 ... ... егін ... ретінде пайдаланылып кеткен. Бұл өз кезегінде өзенге топырақтың көп құйылып, ... ... ... тұр. Бұл ... ... ...
Жайық-республикадағы кеме қатынасына қолайлы екінші өзен саналады. Сонау 1920 жылы ... ... ... ... кеме жолын құру туралы шешімі қабылданғаннан кейін өзеннің бұл бағыттағы маңызы артты. Ұлы Отан соғысы ... ... ... Бакудың жоғары сапалы мұнайы үзілмей тасылып тұрды. КСРО ... ... сап ... ... керуені де өзен үстінен көзге шалынбайтын болды. Жайықтың арнасын тереңдету, тазалау жұмыстары сол жылдардан күні кешеге дейін бұл сала ептеп ... ... ... жылы ... ... ... ... кеме қатынасын қамтамасыз етуге 352,5 млн. теңге ... Осы ... ... 740 мың текше метрі тазаланыпты [11].
2.5 Жайық өзенінің ауыр металдармен анықтау әдістемесі
Зерттеу аймағы ... ... ... ... ... ... ... бозды-ақсеуілді далада орналасқан. Батыс Қазақстан облысында ағып өтетеін жер ... ... ... ... жер ... ... ... биіктігі 300-400 метрлік ойпаттар мен жазықтарға ағады. Батыс Қазақстан облысында жалпы 196 өзен ағады, оның тек 8 ... ... ... 200 км ... Климаттық жағдайы мен су жинайтын алабының мөлшеріне қарай тұрақты өзендер қатарын Жайық, Шаған, Деркөл ... олар ... ... ... аумағының географиялық желісін құрайды. Облысытың негізгі су артериясы ... ... ... ... ол ... ... орал маңы ... Зерттеу әдістемесінде сүзгіленген суға азот қышқылын (1:1) ... 50 см3 ... ... және ... дейін дистильденген суды құямыз. Кейін зерттеуді атомды-абсобциялық спектрофотометр құралы ... ... ... ... ... ... зерттелген. Су қоймаларының минералдық қоректену сипаттарына, жер бедеріне орналасу жағдайында және негізгі өсімдік құрамына, су ... ... ... ... элементтер, индикаторлы ағзалардың болуы, фитопланктонның санының мөлшеріне, судың мөлдірлігіне, оттегі концентрациясына, температура режиміне және pH көрсеткішіне қарай 1917 ж. ... рет бұл ... ... қалаған С.Вебер германияның батпағын төмен, орташа және жоғары концентрациялы элементтермен олиготрофты, ... ... ... ... ... Оның ... ... жұмысына байланысты мезотрофты (өтпелі) және (ойпаңдық) топтарына сипаттама беремін. Батыс Қазақстан облысында біздер мезотрофты өзендерге: Жайық, ... 1,2 ... ал орал ... маңы және ... Сырт ... ... өзендерге: Шаған, Деркөл, Ақ бұлақ жатады. Мезотрофты су қойма - ... және ... ... ... ... ... ... - климаттық және географиялық белдемдерде ... ... ... облысында - Жайық өзені жатады. Жайық өзені бірнеше ... ... ... ... жазық. Жазық, шөлейт өтеді. Жайық су қоймасының тереңдігі 5-30 м және мөлдірлігі 1-4 м болған. Оттегінің жеткіліксіздігі, әсіресе, қысқы уақытта ... ... ... , ... ... жүзгіш өсімдіктер, флораның түрлік құрамы бай болып келеді. Су өсімдіктерінің кең ... ... ... (4 м ... ортаның әлсіз сілтілік реакциясы (pH 8) минералдығы (шамамен180 мг/л) және сублиторалды белдемдегі карбонатты сапропелдің (органикалық заттың 35 %) ... ... ... [12].
Өзен суларының ауыр металдармен антропогенді ластануының ерекшелегі. Суға түскен ауыр металдар салыстырмалы түрде тез көп мөлшерде таралады. Кейде олар жаңбыр ... CO3 -, SO3 - ... SO42- , ... және ... ... ... ... Сондықтан ауыр металдар әрдайым артып отыр. Егер судың pH көосеткіші 7 ... ... ауыр ... суға ... pH ... ... өзенге қышқыл түскенде және қалың өсімдікті суқоймаларда ... ... ... ... ... CO2 көп бөлінеді. Жоғары сатылы өсімдіктердің тамыр ... Cu, Zn, Cd, Co, Mn ... ... ... алады және ағынды суды техногенді тазалауда қолдануға болады. Жойылуына байланысты элементтер келесі қасиеттер бойынша 4 топқа бөлінеді. Ең жақсы ... Cu (96 %), ... Zn, Сd (85-87 %). ... ... ... сатылы өсімдектердің тамыр жүйесі бактериялық әсер ететін - фитонцидтерді бөліп, нәтижесінде ... ... ... бактериялар мөлшері төмендейді
3 Экономикалық бөлімі
3.1 Жайық өзенінін балық шаруашылық ... ... ... ... ... ... облыстарына 600 млн. текше метр су келіп отыр. Жалпы, Жайықтағы су көлемі 5 ... 300 млн. ... ... ... ... ... су ... тек Ириклинский су қоймасының суы есебінен реттеу ... және ... ... ... ... - сын ... үшін сумен қамту проблемасын толық шеше қоймайды. Себебі, Жайық өзеніндегі судың аздығына ... ... ... ... ... аз ... түсуі де әсер етеді. Егер Ириклинский су қоймасында күзгіқысқы кезеңде қардың қоры қа - жетті мөлшерде жинақталғанда, су ... бос ... ... - ры - лып, ... ... су ... - тың төменгі сағасына дейін толық көлемде жетер еді. ... ... 2009 жылы ... су қоймасына көктемгі тасқын судан тек 175 миллион текше метр көле - мінде ғана су ... Осы су қой - ма - ... суы ... өзеніне әсіресе, жаз айларында өте-мөте қа - жет. Жалпы алғанда су ... 11 % ... ... ... отыр, ол ауыл шаруашылығына, ауыз суға, өндіріске, т.б. кетеді. Су көлемінің ... ... үшін ... ... ... азайту қажет деген пікір де айтылып жүр. Аталған мөлшердегі судың 80 % ауыл шаруашылығы саласына жұмсалады, яғни егістік, бау- бақша, ... ... ... Егер осы ... тамшылатып суару сынды жаңа технологиялармен, тың әдістермен орындаса, су көлемі әлдеқайда мол ... ... ... 2011 ... ... сәйкес табиғат пайдаланушылармен 13,0 мың тонна балық ауланып, 2012 ... ... ... 38 %-ы игерілді. Балық шаруашылығы мекемелерімен Каспий теңізі бойынша 5,0 мың тонна балық ауланып, бөлінген ... 27%-ы ... ... ... мен оның ... ... 5,0 мың ... балық ауланып, бөлінген лимиттің 47 %-ы орындалады.
6-кесте-Жайық өзенінің өнімдерінің жылдық мөлшерін салыстыру
Жылдар
2010 ж.
2011 ж.
2012 ж.
Балық аулау көлемі
25,5 тонна
8,5 тонна
13,0 ... ... ... ... ... ... жылы оперативтік мәліметке сәйкес балық өнімдерінің өндірісі ... ... 9,3 мың ... ... 2012 ... ... 71,2 %-ды құрайды.
Балық аулау және дайындалған балық өнімдері көлемінің төмендеу себептері:
1 ... ... ... ... ... ... ... аулаудың жаңа нормативтеріне сәйкес Жайық және Қиғаш өзендерінде көктемгі балық аулау маусымының 1 ай ... ... ... ... ... ... ішінде бекіре балық түрлерін аулау және өңдеу бойынша мемлекеттік монополия субъектісі мәртебесін беру жөнінде орталық құзырлы ... ... ... ... арналған Балық шаруашылығын дамыту жоспарына сәйкес, жыл ... ... ... ... 2012 жылы ... бойынша балық шаруашылығы мекемелерімен 159,7 млн.теңге инвестиция тартылып, жоспарланған көлемнен 135 %-ға ... ... - ... ... ... инвестеция көлемі
Жылдар
2010 ж.
2011 ж.
2012 ж.
Техникалық және технологиялық қайта жаңартуға
79 313,6
51 526,9
14 8032,3
Ғылыми жұмыстарға
4 680,0
5 430,0
4 665,0
Балық шабақтарының ... ... ... ... ... ... ... 777,3
2012 жылы Атырау бекіре өсіру және Жайық-Атырау бекіре өсіру зауыттарынан Жайық өзеніне 7,1 млн. шабақ ... ... ... ... ... ... 387 мың ... шоқыр шабағы - 6,2 млн. дана, қорытпа шабағы - 474,3 мың ... ... ... 55,0 мың ... ... ... өнімдері
Жылдар
2010 ж.
2011 ж.
2012 ж.
Жалпы саны
3 543 000 дана
7 338 000 ... 174 700 ... ... 884 294 ... 847 200 теңге
105 781 200 теңге
3.2 Жайық өзенінің су ресурстарының қорғау және тиімді пайдалану
Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу ... ... су ... қорғау және тиімді пайдалану бойынша жұмыс екі бағытта ұйымдастырылған.
Бірінші бағыт - ол ... ... және ... ... ... ... Жайық өзенінің су ресурстарын қорғау. Осы мәселе бойынша сала мамандары мен ардагерлері, ғалымдар және ... ... ... ... жиналыс өтіп, оған қатысушылардың пікірі бойынша Жайық өзені суының кемуі оның жоғарғы бойының климаттық жағдайының өзгеруіне (ылғалдануына) ... ... ... 20-40 ... ... ... ... өткен ғасырдың 70-ші жылдары Жайық өзенінің деңгейі қазіргі белгімен салыстырғанда 1-1,5 метр төмен болған, ал 1994 жыл су тасқыны да ... ... ... Башқұртстан Республикасының Сакмара өзенінің жағасында су қоймасы мен ... салу да ... ... отырған жайы бар, өйткені оның үлесі Жайық өзенінің орташа жылдық көлемінде 60 пайызды құрайды [14].
Мамандар пікірінше, су реттеуші бөгеттер салу ... ... ... ... ... ... су ... болар еді, алайда өңір рельефінің, табиғи аймақтың құрғақ болуына ... ... ... ... ... ... ... келмейді. Батыс Қазақстан облысы басшылығымен де осы тақырыпта кездесу өтіп, мәселе ... Онда ... ... ету және ... ... шешу ... ҚР Үкіметіне бірлескен ұсыным жолдау да қаралған. Орал облысында екі-үш онжылдық бұрын балық ... мен кеме ... ... ... ... болса, бүгінде ол мәселелер бәсеңсіп, кеме туралы мүлде айтылмайды, ал бекіре ... ... да ... ... жағдайды талдай келе, Үкіметке бірнеше ұсынымдар беру қаралған. Біріншіден, Жайық өзенінің трансшекаралық суларын қорғау және бірлесе пайдалану жөнінде Келісімге қол ... ... ... ... ... ... трансшекаралық өзен болғандықтан, Ресей мен Қазақстан мүддесіне ортақ. Алайда Ресей жағы ... ... ... ... жоқ, оған ... айтқан Башқұртстандағы су қоймасының құрылысы салынуы дәлел. Сондықтан бұл мәселені жеделдету қажет, бірақ Ресей жағы оған асығар емес.
Екінші бағытты, ... ... ... мен қорғау бойынша екі еларалық, мемлекетаралық бағдарлама жасақтау ... ... ... бағдарламаның жоқтығы тиісті нәтиже бермей тұр. Жайық өзенінің ластануына жол бермеу, оның экологиялық проблемаларын шешу, су ресурстарын тиімді пайдалану үшін ... ... ... ... ... алып, оны жүзеге асыру механизмін жақсарту қажет.
Біріншіден, екі ел аралық су тасқынынан қорғану бойынша да шаралар алынуы тиіс. ... ... ... ... ... ... үш министрліктің құзырында: қоршаған ортаны қорғау, көлік және коммуникация мен ауыл шаруашылығы министрліктері. Ресейде де осындай жағдай. Соған орай, екі ... әр ... ... жұмысын реттеуші мемлекетаралық комитет құру қажет.
Екіншіден, ҚР көлік және коммуникация, ауыл шаруашылығы министрліктеріне Жайық өзенінің қазақстандық бөлігін тазалу мен ... ... ... ... беру ... ... ... өзені ерекше маңыздағы мемлекеттік су объектісіне жатпайды. Сондықтан да оның ... ... ... ... ... ... өзен ... экожүйесін толықтай сақтау үшін Ресей Федерациясымен бірлесе отырып, Жайық ... ... беру ... [15]. ... ... үшін су ... маңызға ие болса, Батыс Қазақстан мен Атырау облысының экономикасы үшін Жайық өзені ең басты күретамыр іспетті. Жайық өзенінің ... ... ... өзі де тәуелді. Өйткені, Жайық өзенінің бастауы Ресейдегі Орал тауынан бермен қарай Башқортстан ... ... ... ... Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Атырау облыстарын қуалай өтіп, Каспий теңізіне құяды. ... ... 2428 ... созылатын өзеннің Қазақстан аумағындағы бөлігі - 1049 шақырым. Қос мемлекетке ... яғни ... ... ие ... ... су жинақтау алаңы - 237 000 шаршы шақырым. Өзеннің көпжылдық орташа ағысы Қазақстан шекарасында ... 292 ... ... құрайды.
Жайық суының 70 % көктемгі су тасқынынан толығып отырады дегенімізбен, соңғы жыл - дары бұл ... ... ... Қыс ... қар қалың жауып, топырақтың ылғалдылығы мол болған жылдары Жайық суы Орал ... ... 500 ... ал ... ... ... 650 см-ге дейін көтеріліп, шабындық алқаптарға су ... ... ... Жайық өзеніндегі судың азаюына басқа да себептер әсер ететінін жоққа ... ... Өзен суы ... ... су ... ... рет - теліп келеді. Орынбор облысын - дағы Орал қаласынан жоғарыға қарай 80 шақырымдық қашықта орналасқан ... су ... ... ... ... салынған. Оны толтыру 1958 жылдың 17 сәуірінен басталып, 1966 ... 8 ... су ... ... су қорының деңгейі жобалық көлеміне жеткен. Су қоймасының жобалық көлемі - 3260 миллион текше метр. Міне, осы су қоймасының толық ... ... ... ... аз ... келуіне әсер етері даусыз. Мәселен, 2009 жылы Ириклинский су қой - ... су ... 2410 ... текше метрді құраған. Яғни, жобалық деңгейден 850 миллион текше метрге төмен. Ал биылғы жылы су ... су ... ... да ... 1 наурыздағы дерек бойын - ша онда 1988 миллион текше метр су жинақталған. Дегенмен, Жайық өзенінің ... ... тек ... су ... ... сумен толады десек, онда қатты қателескен болар едік. Рас, Жайық өзеніндегі көп жылдық орташа су шығыны секөнтіне 292 ... ... тең ... ... 26,4 % ғана ... су ... ... су есебінен қамтылады. Ал қалған 73,6 % өзге де өзен - ... ... ... ... ... ... 47,6 %, Илек өзенінен 20 % су Жайыққа құйылады.
Сонымен бірге, Большой Кумак (3,4 %), Орь (3 %) ... де аз ... ... да су ... ... ... ... Су ресурстарын пайдалануды реттеу және қорғау жөніндегі Жайық-Каспий бассейндік инспекциясының мынадай тұжырым жасау жолдары:
- Жайық өзенінің су қорын тек ... су ... суы ... ... ... және Батыс Қазақстан облыстарының экономи - ка - сын өркендету үшін ... ... ... толық шеше қоймайды. Себебі, Жайық өзеніндегі судың аздығына күзгі ылғалдың, сонымен қатар, ... аз ... ... де әсер ... Егер Ириклинский су қоймасында күзгі-қысқы кезеңде қардың қоры ... ... ... су ... бос ... ... ... жіберілер су Жайықтың төменгі сағасына дейін толық көлемде ... еді. ... ... 2009 жылы ... су ... көктемгі тасқын судан тек 175 миллион текше метр көле - мінде ғана су ... Осы су қой - ма - ... суы ... ... әсіресе, жаз айларында өте-мөте қажет [16].
Атырау және Батыс Қазақ - стан облыстарынан экономиканың түрлі салалары үшін 820,83 мил - лион ... метр су ... ... ... ... ... 48,0 ... текше метрі ауыз суға пай - далануға сұралған. Міне, осы - ның өзінен Батыс Қазақстан, Атырау ... үшін ... ... маңызы қаншалықты екенін пайымдай беріңіз. Жайықтың арнасы құрғап, табаны кеберсіп ... ... Қос ... ... ауыз ... ... ... үшін. Экологияны сақтау үшін. Экономиканың әр саласын, соның ... ауыл ... - ... ... беру ... 2007 ж. қаңтардың 1-інде тіркелген заңды тұлғалар саны 5195-ке жетті, оның 4875-і шағын, 275-і ... 45-і ірі ... ... 2006 жылы 3319,5 мың ... ... өнімді өңделді, одан 493,7 мың тонна моторлық отын ... 1122,2 мың ... ... 1389,9 мың ... ... мазут; 123,6 мың тонна мұнайлы кокс алынады. Негізгі тамақ өнімдерінен: 18тонна шұжық; 5784 тонна қалбырланған балық; 7370 тонна жаңа піскен нан ... ... ... ... - ... ... артуына ӨФ-ы, , , т.б. мекемелер ауқымды үлестерін қосуда.
Сондай-ақ, ... суын ... ... жолы ... ... Атырауда да су сақтайтын қоймалар салуды ұсынған. Бірақ, оған ... ... ... ... ... жазық, құмайт болғандықтан су ұсталмайды, сіңіп кетеді, көп мөлшерде буланады. Яғни, ... ... ... ... жоқ ... ... су қоймаларын салу тек қана таулы жерлерде ғана тиімді. Оның үстіне, көктемгі ағыс кезінде су ... әр ... ... бөгеу кездеседі. Ал, үйілген топырақты су шайып, арнаны құм басады. Немесе, жайылған өр суы далаға кетіп, текке ... ... ... ... ... каналдар суға толған кезде облыс бойынша келетін судың 56 млн. текше метрі немесе 21 % шығындалады екен. Ал, ... ... ... ... де, ... да ... су шығаруға болады. Сондықтан, су проблемасын шешудің неғұрлым тиімді жолы-өзен бойындағы орналасқан ескі ... ... мен ... каналдарды көктемгі өр суы кезінде өзен суымен ... оны жаз ... ... ... ... ... ауыл ... қажетіне пайдалану. Ол үшін сиымдылығы мол ескі арналар мен көлдерді анықтап, олардың өзеннен су құйылар жеріне ... ... ... Бұрын осындай тәжірибе болған. Бұның пайдасы мынада: Жайық суын үнемді пайдаланып, азайтпауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... артуына, балықтар мен басқа да жан-жануардың өсіп-өнуіне қолайлы жағдай жасалады. Маңызды міндет тамшылап ... ... егін ... ... ... Осылай әрі су үнемдейміз, әрі егіннің шығымдылығы артады. Бар су тиімді жұмсалуы тиіс ... ... ... ... түбін тереңдетіп қазу арқылы оның ағысын арттыру және жағалауын құлаудан қорғау мақсатында биылғы жылғы табиғатты қорғау шаралары есебінен Атырау ... ... ... ... Бұл ... ... біткеннен кейін, республикалық бюджеттен қаржыландыру үшін тиісті ведомстволарға ұсынылатын болады. Бұл аталғандар-ел ішіндегі, өзіміз орындауға тиісті ... ... ... Ал, ... ... өзені-мемлекетаралық проблема. Жайық трансшекаралық су объектісі болғандықтан, оны ... ... ... мен ... үшін ... міндет. Жайық өзенінің бассейндік экожүйесін оңалту, су артериясын ... ... екі ... ... жасаған іс-қимылына тәуелді. Сол себепті мемлекетаралық комитет құруды ұсынып отырмыз және трансшекаралық Жайық өзенін ... ... ... ... қабылдау қажет.
3.3 Жайық өзенінің Қазақстан бөлігіндегі суды тиімді ... ... ... ... ... ... және ... ағысында жалғыз, оның аймақтағы ірі балық шаруашылық рөлін анықтады, себебі осетровых популяциялары құрылымын толықтай ... ... ... гомеостазды қолдауға және популяция гендік қорын біріктіруді тоқтатуға мүмкіндік береді. Қазақстан аймағында Жайықтың орташа жылдық шығыны 272 м3/с тең. Жайық ... ... 1049 км, ... ... түсуі - 80 м, өзен ұзындығы ... ... ... ... ... 317 м3/с құрайды. Теңіздегі жалпы ағын көпжылдық ... ... ... ... ... 9,3 км3 ... Жайық өзенінің сулары 1 км3 - бұл өзеннің балық өнімділігі бағалы кәсіптік балықтардың 1,0 бастап 8,0 дейін құрайды, тек ТМД ... ... ... ... ... артық. Каспийдің өзендік ағынмен негізгі ластануы Қазақстан жағынан Жайық өзенінен асады ... ... (2015 ж.), ... ... ... (2005 ж.) шамамен 6 есеге артады. Мысалы, мұнайдың өндірілген көлемі 2005 жылы - 24 ... 2015 ... ... ... 140 ... ... арттыру жоспарлануда. Ол үшін материк сулары бойынша түсудің сәйкес бассейн өзендерінде экономика салаларын дамыту деңгейімен атыру қажет. Себебеі олардың ... ... ... басқа құраушылары артады: теңіз акваториясының атмосфералық ауамен ластануы; теңіз акваториясының өзінің акваториясындағы кемелердің апаттары мен ... ... ... ... мен жағалық аймақта сызықты ғимараттардан түсетін сүзгіш сулар; және теңіздегі ағын сулардың үздіксіз қалдықтары. Сондықтан табиғатты қорғау шараларын жүргізудің ... ... ... ... ... табиғатты қорғау саясатына әрекет етеді. 2015 жылы ластанушы ... ... ... 1,2 есе ... ... ... ... нақты жобаланаты мәндер бойынша 2015 жылда есептелінді, 2015 жылдың ... 2005 ... ... ... ... қатынастарын ескеретін түзету коэффициентін енгізумен есептелінеді. Орташа алынған коэффициент мәні атмосфералық ауа бойынша-0...7,57. Категориялар бойынша атмосфераға түсетін қалдықтар - 3,04. ... ... мән - 3,79. ... мән - 3,79. Каспий теңізінің Қазақстан бөлігіндегі жағасында бірнеше қалалар мен ауылдар, өнеркәсіптік қалдықтардың 45 көзі (45 ... ... ... мен ... кен ... байқалады. Жыл сайын шамамен 39 км3 ағын сулары тасталынады, олардың ішінде 8 км3 ... ... 1000 аса ... ... қоса есептегенде. Сүзгіш сулар бойынша орташа салмақты коэффициент мәні жаға аймақтарында - 2,42. ... ... мән - 1,05. Ағын ... ... ... бойынша орташа арифметикалық мәні - 1,64. Теңіз акваториясының кемелердің апаттары мен катастрофалары арқылы ластануы, сонымен ... ... ... ... ... үшін орташа арифметикалық мәнді 1,05 есеге қабылданады. Әртүрлі қоймалар мен сызықты ғимараттардан түсетін ластаушы заттардың сүзілу ... да ... ... ... ... ластанулардың аса құраушы үлесі атмосфералық ауа арқылы ластанумен ... ... ... 2015 ... ... ... жалпы минералдану - 0,0010 мг/л. Олардың ішінде материк суларының ... 80 % ... ал ... ауа ... - 10 %. ... ... ағын ... үздіксіз қалдықтары - 4 %, сәйкесінше әртүрлі қоймалар мен ғимараттардан түсетін сүзгіш сулардың ... ... ... ... ... кеме ... мен ... арқылы ластануы, сонымен қатар мұнай өнімдердің теңіз акваторияларында үздіксіз таралған мұнай өндіруші нысаналар арқылы сүзілуіне 3 % ... ... ... ... ... ... сақтау мемлекетаралық проблемаларды шешу мәселелері
Ақ Жайықтың жағасында, Кәрі Каспий сағасында ... ... ... ... өркендеуіне елеулі үлес қосып, өзі де қарқынды даму үстінде. ... ... бойы ... ... ... мәселелер соңғы уақыттарда шешімін тауып, өңірдің әлеуметтік-экономикалық ахуалы айтарлықтай жақсарды. Атырау-ірілі-кішілі көптеген өндіріс ... ... ... Сондықтан, мұнда қоршаған ортаны қорғау мәселесі - ... ... ... ... ... ... азайту, табиғи ресурстарды сақтап, тиімді пайдалану бағытындағы жұмыстар жүйелі жүргізілуде. Дегенмен, аймақтың экологиялық ахуалына қатысты шешімін күтіп тұрған ... де ... ... ... ... ... ... ауаның, судың, топырақтың ластануы, сонымен қатар, Ерекше алаңдататын-Жайықтың ... ... ... ... жүздеген мың тұрғындары үшін басты су артериясы, тіршілік көзі. Әсіресе, шөлейт Атырау ... үшін ... ... ... ... ... ... 70 % осынан алынады, ал қалған 30 % Қиғаш өзені мен жер асты ... ... ... ... тұщы су көзі жоқ. ... ... үшін Нілдің маңызы қандай болса, Атырау үшін Жайықтың маңызы сондай.Ал, осы -- деп ... ... ... ... ел ... сан ... ... қылған Жайықтың бүгінгі жағдайы мәз емес. Оның жасыратыны жоқ. Бұл-облыс басшылығы ғана емес, бүкіл халықты толғандырып отырған проблема. ... ... ... ... өз ... ... ... Қазақстан және Ресей сияқты мемлекеттерге тиесілі өзен бассейнінің экологиялық ахуалы нашарлап, арнасы тартылып бара жатыр. Егер дер кезінде шұғыл ... ... ... ... өңірі Арал теңізі маңының тағдырын қайталайды деп ғалымдар дабыл қағуда. Ал, Жайық өңіріндегі халықтың тығыздығы бірнеше есе артық. Қалың жұрт үшін өмір ... ... ... ... жыл ... ... ... шақ тұр. Өзен ағысының көпжылдық орташа көлемі 11 миллиард текше метрді ... бұл ... ... жылы ... 5,3 ... текше метрден асқан. Соңғы жылдары облысқа жоғарыдан судың келуі күрт кеміп барады. Бүгінгі таңда бассейндік су қорының тек 25 % ... тек 5,9 ... ... ... суды ... ... болып отыр. Ғалымдардың болжамына сенсек, Жайықты бойлай қоныстанған Ресей, Татарстан, Башқұртстан мен Қазақстан Жайық суын жергілікті қажеттіліктеріне қарай емін-еркін ... ... ... онда Ембі ... 1939 жылдан бастап Каспийге құймай қалғаны сияқты, Жайық та теңізге жетпейтін болады. Айта кету керек, аталмыш проблема ең алдымен, ... ... ... ... ... ... өз ... Ресейден алады. Башқұртстан Республикасынан кейін Ресейдің Челябі және ... ... мен ... ... ... ... арқылы өтетін өзеннің жалпы ұзындығы 2534 шақырым. 1991 жылдан бері Жайық мемлекетаралық трансшекаралық өзен мәртебесіне ие. 1992 жылы ... мен ... ... ... суды ... пайдалану мен қорғау жөнінде келісім болғанына қарамастан іс жүзінде бұл құжат дұрыс іске аспай отыр. Ресей өз тарапынан су ресурстарын ... ... ... ... ... ... Елді мекендерді сумен қамту және су деңгейі Ресей аумағында өзеннің жоғарғы сағасында ... ... ... ... тәуелді. Жайық-трансшекаралық өзендер. Олардың барлығы Ресей елінен бастау алады. ... ... ... екі ... су жылдағы мөлшерден 2-3 есе кем болғандықтан, Жайық ... ... ... ... байқалған. Жыл сайынғы тасқын судың мөлшері екі метрге дейін төмендеп кетті. Негізінен, ... ... ... ... ... ... су торабымен реттеліп отыр. Жауын-шашын және қар секілді табиғи сулардың азаюы себепті өткен жылы су торабынан 480 млн. ... ... кем су ... ... ... ... соң, бұл ... сумен қамтамасыз етуді тек су торабының көмегімен шешу мүмкін емес ... ... ... ... су торабынан Жайық арнасы 26,5 % ... 50 % ... ... ... ... толығады. Башқұрт елінде орналасқан бұл өзен суын реттеу тек сол республиканың құзырында ... 2000 жылы ... ... ... ... ... елі жеке бастамамен Сакмар өзенінде 2006 жылы су ... іске ... тағы да ... отыр ... ... сөз бар ... - ... үшін тиімсіз жоба және өзен суы сарқылады деген сөз. 90-шы жылдары ғалымдар Жайық өзенінің негізгі су толтырушысы - ... ... ... су ... салу өте қауіпті екенін, себебі, су аз келген жылдары Жайықтың өзен ағысы ең апатты шегіне ... оның жер ... ... ... ... ... ... қаққан. Қазір Жайықта 4 ірі су қоймасы, негізгі күрделі құрылғыдан тұратын 80 гидроторап бар. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... үш ... аса жер үсті ... өзеннің бассейніне зиянын тигізуде. Олардың басым көпшілігі Ресей аумағында ... ... су ... ... өзен айналасындағы табиғатқа қауіп төндіріп, сондай-ақ, ауыл шаруашылығы саласына кері ... ... ... ... және экономикалық құлдырауына ықпал етеді.
4 Қауіпсіздік және еңбек қорғау бөлімі
4.1 Экологиялық және санитарлық-эпидемиологиялық қауiпсіздіктi қамтамасыз ету жолдары
Экологиялық ахуалды талдау ... iшкi ... және ... салыстырғанда Жайық өзені ағынсыз су қойнауы болып табылады. Жайық- планетамыздағы бекiре балығының дүниежүзiлiк тектiк қорының концентрациясы ... ... мен оған ... ... ... ... ... қасиеттерiмен айқындалатын неғұрлым өнiмдi балық шаруашылығы су қойнауларының бiрi болып табылады.
Жайықтың солтүстiк және солтүстiк-шығысындағы суы таяз шельф аймағы ... ... ... ... және ... мен түптегi балдырлардың ондаған түрлерiн қамтитын азықтық ... ... ... ... өсiп-өнуiнiң бай ареалын бiлдiредi. Сондықтан Жайық өзені балықтарының барлық түрлерi, соның iшiнде бекiрелер ... ... ... ... ... ... ... қазiргi уақытта аймақ өзен деңгейi тасуының, өткен жылдардағы қоршаған ортаны ластаудың шешiлмеген проблемаларын және экожүйе азуының және биологиялық алуан ... ... ... келе жатқан ағымдағы ластанудың салдарын қоса алғанда, экологиялық проблемаларға ... әсер ... ... ... ... ... кешiрiп отыр [21].
Жайық өзені Солтүстiк Каспийдiң шығыс бөлiгiнiң акваториясы ҚР ... ... 1974 жылы ... ... мен ... ... бар ... аймағы болып жарияланды. Ресей тарапымен қиылысатын қорық аймақтарын ескере отырып, Солтүстiк Каспийдiң барлық акваториясы қорық аймағы болып табылады. ... ... ... сарапшылардың бағалауы бойынша Жайық өзені биологиялық өнiмдiлiктi айқындайтын параметрлердiң бiрқатары бойынша сыни жағдайда тұр. Қалыптасқан экологиялық проблемалардың бiрқатары трансшекаралық ... ... ... ... ... шешу ... ... жағалауы елдерi және Қазақстан Республикасы халықаралық ұйымдарының бiрлескен күштерiмен соңғы бiрнеше жылдар iшiнде аймақтық Жайық ... ... (КЭБ) iске ... қатысып отыр. КЭБ мақсаты экологиялық ахуалды тұрақтандыру және Жайық өзенінің қоршаған ортасын, сондай-ақ халықтың тұрақты өмiр ... және ... ... ... үшiн ... ... сауықтыру болып табылады. КЭБ бiрiншi фазасын iске асыру шеңберiнде Жайық өзенінің мен оның ... ... ... ... диагностикалық талдау жөнiндегi жұмыстар жүргiзiлдi. КЭБ халықаралық және ұлттық сарапшыларының қатысуымен трансшекаралық диагностикалық талдауға ... ... ... ... ... ... анықталды:
- өзен суының ластануы, қоршаған орта жай-күйiнiң жалпы ... ... ... ... ... апаттар, мұнай-газ өндiрушi өнеркәсiп қызметiнiң нәтижесiнде жағалау аймағы мен ... суы ... ... ... КТҚС ... ... ... уақытта болған экологиялық жағдай тұрақсыздандыру факторларының, соның ... ... және ... бiрiгуден туындаған табиғи ортаның прогрестi азып-тозуымен сипатталады. Су басу және су астында қалу салдарынан, ... ... және ... құрылыстарды, өнеркәсiп объектiлерiн, мұнай кәсiпшіліктерiн, елдi мекендерді, геологиялық ресурстар мекендеу ортасын, рекреациялық және басқа да объектiлердi қоса алғанда, ... ... ... немесе пайдаланудан шықты.
Сондай-ақ жағалау аймағының экожүйесiнiң бұзылуы, грунт сулары деңгейiнiң көтерiлуi, жағалаулық аймақ топырағының сортаңдануы, жануарлар мен ... ... ... нашарлауы, ортаның өзгеруi, азықтық қордың қысқаруы байқалды. Арналар мен ... ... ... ... ... ... өсу ... өтуiне кедергi туғызды. Табиғат қорғау заңдарының талаптарын бұзу, ... ... ... ... қолдану нәтижесiнде және көмiрсутегi шикiзатын өндiру мен тасымалдаудың ұзаққа созылған ... ... ... салдарынан Батыс Қазақстандағы мазутталған жердiң жалпы ауданы 194 мың га, құйылған ... ... - 5 млн. ... жуық болып отыр, оның негiзгi бөлiгi Каспий маңындағы облыстарда жатыр.
Батыс Қазақстан мен Атырау бойынша ... ... ... жарығы кезінде осы аймақтарда Жайық өзенінің ластануына өзіндік ... ... ... 160 ... орны және ... мен құрылыс қалдықтарының өзен бетінде шашылып жатқаны анықталған. ... ... өз ... ... адамдар да Жайық өзенінің ластануына үлес қосып отыр.
Жайықтың тартылуы қыруар залал тигізуде Кезінде өзен бойымен кеме ... ... ... Ауыр жүк ... алып ... жүретін сирек өзеннің бірі болатын. Бүгін соңғы 15 ... түбі ... ... ... ... ... ... өтуі проблемаға айналды. Мысал ретінде былтыр Солтүстік Каспий игеру жобасына қажетті кемесін суға түсірердегі әбігерді ... та ... ... ... ірі ... қозғалысы мүлдем жоқ деуге болады. Бұрындары жоғарыдан ... ... ... өзен ... тасып, егіс алқаптарын, елді мекендер мен мұнай шаруашылығы ошақтарын басып кету жағдайы жиі ... Енді ... ... өзен ... ... тіпті кей жерлерде су тартылып, арна кеуіп қалып жатыр. Өзеннің кейбір тұстарын жаяу адам кешіп ... ... ... Жайылымдар соңғы жылдарғы жауынсыз жазды аса қиындықпен өткізуде. Нәтижесінде малға жем-шөп қоры күрт кеміп барады [22].
4.2 ... ... ... және ... ...
Жайық өзені ластанудан және былғанудан сақтап қалу мақсатында , сонымен қатар жануарлармен мен өсімдіктер әлемінің ... ... ... ... үшін су ... белдемі белгіленеді.
Су қорғау белдемі деп арнайы пайдалану мен табиғи ресурстарды қорғау және басқа да ... іс ... ... ... белгіленген акваторияға жанасқан жерді жатқызады :
Өзен айналасында белгіленген қорғаныс алқабында тыйым салынады:
* жерді жыртуға;
* ... ... ... ... ... ... да улы ... заттектерді қолдануға;
* тыңайтқыш ретінде мал шаруашылығы кешендерінің сұйық ағындысын пайдалануға;
* мал шаруашылығының тұрақты және жазғы фермаларын құруға;
* орманды кесу мен ... ... ... улы ... ... минералды тыңайтқыштардың, жанар май, әртүрлі өндірістердің қалдықтарын сақтайтын қоймаларды орналастыруға. [23].
Мұнда, ... ... ... ... ... ... ... және орманды қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізіледі. Жер үсті және жер асты суын ... ... үшін су ... ... орман өсіру қажет, себебі ормандық төсеніштің, яғни шіріген жапырақтардан, ... ... және ... қалдықтарынан жиналған қабаттың суды сіңіруге және оны топырақ арқылы сүзілуіне қосатын ролі зор. ... су ... ... ... реттеп, топырақтың эрозияға ұшырауына кедергі келтіріп тұрады, ал оның төсеніші сүзілу процесін күшейтеді. Сүзілу ... ... ... ... ... тұтылып қалады, ал олардың біраз бөлігі микроорганизмдермен ретке келтіріледі.
Суды пайдалануға лицензиялары болған жағдайда су қорғау белдемінің жаға жиегі ... дем ... ... ... ... ететін обьектілерді, балық және аңшылық шаруақшылықтарын, сонымен қатар су алатын, порт және гидротехникалық ғимараттарын орналастыруға болады.
Су қорғау белдеменің шекарасы мен ... ... ... ... ... су қорғау белдемі аумағының шамасы оның қайнар көзінен басталатын жазғы ... ... ... ... ... ...км ... 10 50 100 200 500 ... ені, м 15 100 200 300 400 ... ... ... ... ... көлемі: 2 км2 - 300 м, одан жоғарыларға 500 м.
4.3 Балық ... ... ... ... ... ... ережесі, балық аулау обьектілері, балық шаруашылығы мен балық аулауды жүргізу үшін балық шаруашылығы су ... және ... ... беру ... ... ... мен ... су жануарларын беру тәртібі Қазақстан Республикасының жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы заңнамасында белгіленеді
2 ... ... ... ... ... жеке тұлғаларға жануарлар дүниесі обьектілерін жалпы пайдалану тәртібімен балық шаруашылығы су ... және ... ... ... бір рет ... аулауға шыққанда бес килограмға дейін тегін әуесқойлық балық аулауға мүмкіндік беріледі. Бұл ретте жануарлар ... ... ... ... және ... саласындағы белгіленген ережелер, нормативтер, шектеулер мен тыйымдар сақталуға тиіс.
3 Сулы - батпақты алқаптарда және балық ресурстарының және басқа да су ... ... ету және ... ... ... жұмыстар мұндай қызметтің жобалары мемлекеттік экологиялық сараптамадан өткеннен кейін жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы уәкілетті мемлекеттік органның ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы заңнамасында белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылығының дамуы табиғат ресурстарын кеңінен пайдалануды талап етеді. Өнеркәсіпті дамыту қоршаған ортаның ластануына, адамның денсаулығының бұзылуына, су мен ауа ... ... ... ... Ол өз ... жер ... бұзылуына, эрозияға ұшырауынан, фауна мен флораның сиреп немесе жойылып кетуіне жол бермеуді талап етеді.
Дипломдық жұмыста Жайық өзенінің экологиялық ... ... үшін ... ... ... ... ... кәсіп орындардың лас қалдықтарының тасталуы жолдары айқындалды.
2 Судағы ауыр ... ... ... ... және бекіре балықтардың азаюы жолдары көрсетілді.
4 Жайық өзенінің экономика саласында көптеген кәсіпорындар ауыз су ретінде және ... да ... ... ... ... Суға ... ... стандарттар, талаптар, ережелер мәселелерінің шешу жолдары қарастырылды.
Сонымен қатар, Жайық өзенінің түбін тереңдетіп қазу ... оның ... ... және ... ... ... ... биылғы жылы табиғатты қорғау шаралары есебінен Атырау облысы шеңберінде жобасы жасақталуда.
Жайық трансшекаралық су ... ... оны ... ... мен ... үшін ... міндет. Жайық өзенінің бассейндік экожүйесін оңалту, су артериясын түбегейлі жақсарту екі мемлекеттің бірлесе жасаған іс-қимылына тәуелді.Сол себепті мемлекетаралық комитет құру ... және ... ... ... бірлесе пайдалануда мемлекетаралық келісім қабылдау қажет [25].
Жайық - ғажап өзен. Болашақта ... ... ... ... ... қорығы болып қалуы тиіс. Ол үшін мемлекеттік тұрғыда Жайық өзенін экологиялық апаттан аман қалудың кешенді бағдарламасы жасалуы тиіс.Сондықтан өмір ... ... ... осы су ... ... ... ... халықтық міндет, ұрпақтар алдындағы парыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
[1] Қазақстан ұлттық энциклопедиясы - ... ... 2001, Б. 473-474.
[2] ... Е. ... ... ... - ... Ақтау баспасы, 2000, 62-74 б.
[3] Қаженбаев Е. Атырау табиғаты және оны қорғау. - ... ... ... 1994.
[4] Атырау газеті 1 қыркүйек 2010 жыл, - № 23, 2010, Б. 2-3.
[5] Алтын Орда газеті 8 ... 2010 жыл, - № 15, 2010, Б. 8-9.
[6] ... ... 2 ... 2007 жыл, -№ 30, 2009, Б. 5-6.
[7] ... ... 13 наурыз 2006 жыл, - № 5, 2006, Б. ... ... Ж. ... ... ... Ғылым, 1996, - 92б.
[9] Атамекен газеті 10 қараша 2000 жыл, - № 20, 2009, Б. 7-8.
[10] Садчиков А.П., ... М.А ... ... ... - М.: ... 2005. - 240 с. ... Отчет КазНИИРХ . - Атырау, 1994.
[12] Беспамиятнов Г.П,. Кротов Ю.А. ... ... ... веществ в воздухе и воде. - Л. 1995, - 456 с.
[13] ... И.В. ... В.С. ... на водные экосистемы. Водные ресурсы №6, 1993.
[14] ... В.Д. ... ... существования сероводород и кислорода в водоемах. - М.: Наука, 1997.
[15] Суббоктин Ф.Н. Нитраты ... воды и их ... на ... ... ... и ... - К. - ... Семенов А.Д., Кашкинова Т.С. Характер и уровни загрязнения водной среды реки ... и ... моря в ... с ... ... мышечной ткани осетровых // Тезисы международной конференций, Баку.- 1991.
[17] Христофорова Н.К. ... и ... ... ... и ... вод ... ... - Л.: Наука, 1989.
[18] Фитин А.Ф., Тищенокова В.Т. Эколого-геохимические ... в ... ... ... - М. ... ... Н.Г., Гринь А.В. и др. Техногенное загрязнение и нормирование высоких концентрации в воде и почвах // Материалы всесоюзной конференций по ... ... в ... - ... 1981. - С. 102-108 ... ... море. Палеография и геоморфология Каспийского региона в плейстоцене. - ... 156 ... ... Ш.К. Табиғатты пайдалану экономикасы. - Атырау: Атырау баспасы, 1999.
[22] 1 наурыз 2011 жыл, № 9, 2011, Б. 4-5. ... Жас Алаш ... 14 ... 2002 жыл, № 12, 2002, Б 9-10.
[24] www.qooqle.kz.
[25] Облыстық ... ... ... 2010 жыл, № 25, 2010, Б. ... ... М.С. ... ... / Под ред. д.х.н., проф. Кудайбергенова С.Е. 2002 - 852 с.

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жайық өзені15 бет
Жайық өзені атырауының ландшафтық құрылымы37 бет
Жайық өзенінің экологиясы39 бет
Жайық өзеніндегі сазан және торта балықтарының бауырының морфологиясы23 бет
Қазақстан суқоймаларындағы (Балқаш көлі, Арал (Кіші Арал) теңізі, Жайық өзені) кәсіптік маңызы бар тұқы балықтардың қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы57 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Алтын орда мемлекеті10 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Жануарлар дүниесі биосфераның құрамдас бір бөлігі.11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь