Топонимдердің қалыптасуына географиялық және тарихи факторлардың ықпалы

Кіріспе
1. ТОПОНИМДЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТАРИХИ ФАКТОРЛАРДЫҢ ЫҚПАЛЫ
1.1 Табиғат жағдайларының жалпы сипаты
1.2 Тарихи және шаруашылық жағдайларының ерекшеліктері және олардың топонимдердің жасалуына ықпалы
1.3 Тарихи даму ерекшеліктері және топонимдердің жасалуына әсері

2. КАСПИЙ.ЖАЙЫҚ ӨҢІРІНІҢ ТОПОНИМДЕРІН ЖІКТЕУ

3. ТОПОНИМДЕРГЕ ШОЛУ
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қосымша
Өркениеттің дамуы, адам ақыл ойының өрістеуі, қоршаған орта мен қоғамды тануға ұмтылыс жасауы нәтижесінде географиялық ортаға деген ұғым нық қалыптаса бастайды. Табиғатпен «тіл табысу» табиғат ресурстарын игеруге, табиғаттың түр - тұрпатын бедерлеуге, мұнан соң географиялық атаулардың пайда болуына алып келді. Кең дала төсінде, табиғатпен етене өмір сүру жалпы көшпенділер жұртының, қала берді қазақ халқының төл мәдениеті деп түсінсек халықтық ұғымдағы геоэколгиялық түсінік элементтері географиялық атауларда жинақталды. Географиялық атауларды қалыптастырушы негізгі фактор - халық десек, кез - келген халықтың рухани элементті өзі өмір сүрген орта мен өзі қолданыс ретінде пайдаланған, тұтынған шаруашылық тұрғысынан алатыны айқын. Осы ретте, қазақ халқына тән топонимдер көшпелі - отырықшы мәдениетіне орайластырылып, мал шаруашылығы, жануарлар әлемі және фитонимдік ұғым санатында өрбіп, нәтижесінде жер-су аттарын айыра білу, географиялық нысандардағы белгілерді нақтылауға алып келді. Сондықтан да қай өңірге тән топонимді алмайық сол дала халқының түсінік ұғымы, физикалық-географиялық құндылықтарын көрсететін мәлімет екендігіне көз жеткіземіз.
Қазақтың жер-су атауларына келсек бұл тақырып аясында кең көлемде деректер келтірумен қатар олар арқылы дәстүрлі қазақ өмірінің нақты ұғымымен бетпе-бет келе аламыз. Өйткені ғасырлардан бермен тамыр тартқан этникалық рухани мұрада жер-су аттары үлкен мәнге ие. Халықтың табиғатпен етене өмір сүру мәдениеті мен тәжиірбиесі осы топонимиялықатауларда жинақталған. Топонимдік фактор - қазақ тарихының үлкен бір бөлігі деп санасақ, тарихи жер-су атаулары секілді түсініктер тарихи күрделілікке ие.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жалпы Қазақстанның топонимдері мен табиғи жағдайы барысында сөз қозғамас бұрын оның ежелгі руханияты мен мәдениеті турасында тоқтағанымыз ләзім. Атап айтсақ, әлемдегі көлемді жер мөлшеріне ие Қазақстанның ұлан-ғайыр даласының тарихы тереңде жатқаны баршаға аян. Атап айтсақ түркі жұртының отырықшы және көшпелі мәдениетінің негізі болып, Орта Азиядағы ең бай да атақты қалары болған, шығыс пен Еуропа арасына алтын көпір болған Ұлы Жібек Жолының бойынан орын тепкен қоғам сол кездерде-ақ табиғат мүмкіндіктерін кеңінен пайдалануға қол жеткізді. Мал шаруашылығы ғана емес, егіншілік, қол өнер, табиғат ресурстарын қолдана білу арқылы өркендеудің жоғарғы сатыларына қол жеткізе білген ескі мәдениеттің ізі мен жұрнағын бүгінде тек қана мұражайдағы тарихи экспонаттар ғана емес географиялық атаулар да айғақтай түседі. Біздің бұл пікірімізге ғылыми жұмыстың дерек көздері ретінде пайдаланған көптеген ғалымдардың еңбектері дем бере түседі.
1. Джаналеева К.М., Будникова Т.И. и др. Физическая география Республики Казахстан. Алматы, Қазақ Университеті, 1998 г, 262 стр - 4 стр.
2. Гелдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана, Алма Ата «Гылым» -1992 г 168 - 7 стр.
3. Веселов В, Ж.С.Сыздықов, Гидрогеология Казахстана, Алматы 2004 г, 480 стр.
4. Өтемағамбетов. М. Қазақстанның физикалық географиясы. «Мектеп». – Алматы. 1967.
5. Молдағұлов Н. Ландшафт, Алматы, Қазақстан 1983. 102-55бет
6. Бейсенова Ә. Қазақстан табиғатын зерттеу және физикалық географиялық идеяларының дамуы: (Ежелгі дәуірлерден бастап, ХХ ғ. басына дейін). – Алматы: Рауан, 1990.
7. Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. Алматы 2002
8. «Маңғыстау» энциклопедия Алматы. 1997 жыл.
9. Қазақстан Энциклопедиясы.
10. Сейітов Н.С. Геология негіздері. Алматы 2000, 169 бет.
11. Есенов Ш. Недра Казахстана, 1968г, 548-3 стр.
12. Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 1 том, Алматы, Мұнайшы қоғамдық қоры, 2005 ж - 607 бет 133 б
13. Сапаров.Қ.Т. Павлодар облысы топонимдерінің қалыптасуының геоэкологиялық астарлары. Алматы 2004, география ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация.
14. Бәкіров.С.Ә. Пайдалы қазбаларды қалай іздеу керек. Алматы – 1961 ж., 37 бет. Қазақ ССР саяси ғылыми білімдер тарату қоғамы.
15. Қазақстан энциклопедиясы. том 5 – 266 бет.
16. Бияров Б. Өр Алтайдың жер – су аттары. Алматы, 2002 ж 133 бет.
17. Жанұзақ Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы, Алматы, 2004 Азия баспасы, 126 бет.
18. Керімбаев Е. Атаулар сыры. –Алматы: Қазақстан, 1984.
19. Аяпбекова Ә. Батыс Қазақстан аймағының ланфшафт ерекшеліктерін анықтайтын топонимдер бірлестігі. ӘӨК 91:801.311(574)
20. Казахстан общая физико-географическая характеристика. –М.-Л.: Изв-во АН СССР, 1950.
21. Рельеф Казахстана часть 1, (пояснительная записка к геоморфологической карте Казахской ССР масштаба (1:1 500 000), Алма Ата «Гылым» 1991г, 167 стр.
22. Исаченко А. Г. Методы прикладных ландшафных исследований. - Л. : Наука,1980.
23. Система ведения сельского хозяйства Павлодарской области.- Павлодар: ТОО НПФ «Эко», 2003.
24. Қондыбай С. Арғы қазақ мифологиясы. – Алматы: Дайк Пресс, 4 -ші кітап. – 2004.
25. Суперанская В.В. Типы и структуры географических названий //Лингвистическая терминология и прикладная топономастика. – М.: Наука, 1964. – С.59–118
26. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов.-М.: Мысль, 1984.
27. Мамбеталиев К.Т. Отражение рельфа местности Казахстана а топонимии.
28. Рациональное природоползовние, школа-конфепенция молодых ученых с участием стран СНГ. Москва, 2005, 222 с
29. Местные географические термины. Издательство «Мысыль» 1970 г. (научные сборники от.редактор Е.М.Поспелов, Н.И.Толстой ) стр 206 (174 бетте Конкашпаевты» мақаласы бар).
30. Керимбаев Е. А. Лексика-семантическая типология оронимии Казахстана. Автореф.дисс.канд.филол. наук.-Алма-Ата, 1988.
31. Абрахманов С.А научный редактор, Государственный каталог географических названий Республики Казахстан том 2. Северо-Казахстанская область. Алматы 2003 г, 202стр.
32. Абрахманов С.А научный редакторГосударственный каталог географических названий Республики Казахстан том 6. Северо-Казахстанская область. Алматы 2006г, 232стр
33. Керимбаев Е.А. Об основных типах оронимов Южного Казахстана. бет
34. Абдрахманов. С. А. Топонимическая политика как зеркало возрождения государственности Казахстана// Саясат, 1996. №12.
35. КонкашпаевГ.К.Казахскиенародныегеографические
термины.//ИзвестияАНКазССР.Сериягеографическая.
Вып. 3. -Алма-Ата, 1951. С.3-46.
36. Попова В.Н. Словарь географических названий Казахстана, Павлодарская область, Часть 1 Москва, 1994 г, 202 стр.
37. Каймулдинова К. Қазақ топонимдерінің этноэкологиялық негіздері Алматы 2001, оқу құралы «Ғылым» ғылыми баспа орталығы 2001 ж. 85- 67 бет
38. Әбдірахманов. Ә. Қазақстан топонимикасының кейбір мәселелері. //Филология ғылымының кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация (қолжазба) А., 1954
39. Саттаров.А Топонимия Северного Кавказа
40. Топоров В. Н., Трубачев О. М. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Приднепровья. – М., 1962.
41. АтаниязовГ.Топонимия Киргизии , 1980, 230
42. Конкобаев К. Топонимия южной Киргизии. Фрунзе, 1980.
43. Достай Ж.Д. Мамбеталиев К.Т. Қазақтану және топонимия, Қазақтану өрісі. Оқу құралы, Алматы Қазақ университеті 2005ж, 204 бет.
44. Селевин В. А. Перечень млекопитающих окрестностей Семипалатинска//Бюлл. Средне-Азиатский Государственный университет, вып. 22.-Ташкент, 1937.
45. Мурзаев Э. М. Средная Азия. Физико-географический очерк. – М., 1957.
46. Абрахманов С.А. Ғылыми редакторы, Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы. 1 том, Ақмола облысы. Алматы 2004 ж, 200бет.
47. Афанасьев А.В. К истории фауны млекопитающих Казахстана//Вестник АН КазССР №4, 1949.
48. Поспелов. Е.М. Туристу о геогрфических названиях М 1988 г.
49. Эверсман. Э.А. Естественная история Оренбаургского края. Ч.1.- Оренбург, 1840. Ч. 2. – Казань, 1850.
50. Сыбанбеков Қ. Өсімдіктер сыр шертеді. – Алматы, Қайнар. 1982.
51. Сапаров. Қ. Т. Өсімдік атауларының топонимдерде көрініс табуы. //География және табиғат. №3, 2003.
52. Дәуренбеков. Ж., Асқаров.Ә. Жасыл әлемге саяхат. - Алматы. 1985.
53. Орынбаева С. География ғажайыптары. – Алматы, 1966.
54. Баянаула (тарихи–зерттеулер). – Астана: «Фолиант». 2002.
55. Рельеф Казахстана часть 1, (пояснительная записка к геоморфологической карте Казахской ССР масштаба (1:1 500 000), Алма Ата «Гылым» 1991г, 174 стр
56. Абрахманов С.А. Ғылыми редакторы, Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы. 1 том, Қарағанды облысы. Алматы 2005 ж, 1бөлім.
57. Феодорович Б.А. Лик пустыни – М. Моладая гвардия 1954.
58. Орхан Енесай жазбалары. Алматы, Хант баспасы, 1997.– 590
59. Қашқари М. Түрік сөздігі. 1-том. – Алматы, Хант баспасы, 1997.– 590 б.
60. Қойчубаев Е. Краткий толковый словарь топонимов Казахстана. А А, Наука 1974 г 274 стр.
61. Вавилов Н. И., Краснов А. Н. Пять континентов. Под тропиками Азии. – М.: Мысль, 1987.
62. Жүнісов Д. Өзен-көл атаулары. – Алматы, 1985.
63. Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий. Т І- V- М.: Просвещение, 1982.
64. Паллас А. С. Путешествие по разным провинциям российской империи, ч.2, кн.2 – Спб, 1786.
65. Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. М.: 1966.-334 с
66. Жучкеевич В.А. Общая топонимика. Минск: Вышей.школ., 1968.-432с.
67. СССР физикалық географиясы 1974 ж, 407 бет.
68. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекттік каталогы, 1том, Ақмола облысы.
        
        Жоспар
Кіріспе
* Топонимдердің қалыптасуына географиялық және тарихи факторлардың ықпалы
+ Табиғат жағдайларының жалпы сипаты
+ Тарихи және ... ... ... және ... ... ... ықпалы
+ Тарихи даму ерекшеліктері және топонимдердің жасалуына әсері
* ... ... ... жіктеу
* Топонимдерге шолу
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қосымша
Кіріспе
Өркениеттің дамуы, адам ақыл ойының өрістеуі, қоршаған орта мен ... ... ... жасауы нәтижесінде географиялық ортаға деген ұғым нық ... ... ... ... ресурстарын игеруге, табиғаттың түр - тұрпатын бедерлеуге, мұнан соң географиялық атаулардың ... ... алып ... Кең дала ... ... ... өмір сүру жалпы көшпенділер жұртының, қала берді ... ... төл ... деп ... ... ... ... түсінік элементтері географиялық атауларда жинақталды. Географиялық атауларды қалыптастырушы негізгі фактор - халық десек, кез - ... ... ... элементті өзі өмір сүрген орта мен өзі қолданыс ретінде пайдаланған, тұтынған шаруашылық тұрғысынан алатыны айқын. Осы ... ... ... тән ... ... - отырықшы мәдениетіне орайластырылып, мал шаруашылығы, жануарлар ... және ... ұғым ... ... ... ... ... айыра білу, географиялық нысандардағы белгілерді нақтылауға алып келді. Сондықтан да қай өңірге тән топонимді алмайық сол дала халқының түсінік ... ... ... ... ... екендігіне көз жеткіземіз.
Қазақтың жер-су атауларына келсек бұл ... ... кең ... ... ... қатар олар арқылы дәстүрлі қазақ өмірінің нақты ұғымымен бетпе-бет келе ... ... ... ... ... тартқан этникалық рухани мұрада жер-су аттары үлкен мәнге ие. Халықтың табиғатпен етене өмір сүру мәдениеті мен тәжиірбиесі осы ... ... ... ... ... - ... ... үлкен бір бөлігі деп санасақ, тарихи жер-су атаулары секілді түсініктер ... ... ие. ... ... ... ... Қазақстанның топонимдері мен табиғи жағдайы барысында сөз қозғамас бұрын оның ... ... мен ... ... ... ... Атап ... әлемдегі көлемді жер мөлшеріне ие Қазақстанның ұлан-ғайыр даласының тарихы тереңде ... ... аян. Атап ... ... жұртының отырықшы және көшпелі мәдениетінің негізі болып, Орта Азиядағы ең бай да ... ... ... ... пен ... ... алтын көпір болған Ұлы Жібек Жолының бойынан орын тепкен қоғам сол кездерде-ақ табиғат мүмкіндіктерін ... ... қол ... Мал ... ғана ... ... қол өнер, табиғат ресурстарын қолдана білу арқылы өркендеудің жоғарғы сатыларына қол жеткізе білген ескі мәдениеттің ізі мен ... ... тек қана ... тарихи экспонаттар ғана емес географиялық атаулар да айғақтай түседі. Біздің бұл пікірімізге ғылыми ... ... ... ... ... көптеген ғалымдардың еңбектері дем бере түседі. Атап көрсетсек, табиғатпен етене тіл табысуы нәтижесінде үлкен деңгейдегі жетістікке қол жеткізген өңірге тән ... ... ... осы ... ... ... ... түсініктер орныққаны - көне саяхатшылар күнделгінен бастап, орта ғасырдағы ... одан ... ... азық ... ... географиялық жағдайы, жер бедері, су көздері, өсімдіктер және жануарлар ... ... ... ... ... ақ ... тудыруда халық мәдениетінің түрлі себептерінің барысы жайлы бұған дейін көптеген зерттеушілеріміз қалам тартты.
Тақырыптың ... ... ... ... ... қатысты мәселерді негізінен тіл мамандары зерттеп келгендігі белгілі. География ғылымдары тұрғысынан арнайы зерттелген ғылыми жұмыс ретінде Ғ.Қ. Қоңқашпаевтың ... орны ... ... рет К. ... ... ... ... топонимдерінің ақпарттық жүктемесінің этноэкологиялық негіздері зерттелсе, географ-ғалымдар А.Е. Аяпбекова, А.С. Омарбекова, А.О. Мақанова, ... З.Қ. ... ... ... топонимикаға арналды.
Географиялық атаулардың табиғи ортамен байланысы Э.М. Мурзаев, Б.А. Будагов, Х.Л. Ханмогамедов, Ғ.Қ. Қоңқашпаев, Ж.Д. Достай, Ә.С. ... А.П. ... С.Ә. ... Қ.Б. ... К.Д. ... А.С. ... Ә.Е. Аяпбекова, Қ.Т. Сапаров, А.О. Мақанова, З.Қ. Мырзалиеваның еңбектерінде ... ... ... ... Қазақстанның табиғи климаттық зоналарындағы топонимдердің көрінісі зерттелмеген.
Біздің ғылыми жұмысымыз Қазақстанның табиғи климаттық зоналары бойынша ... рет ... ... ... ... Осы ... алғанда ғылыми жұмысымыздың өзектілігі еліміздің барлық өңіріне тән ... ... ... болу ... бұл ... ... тұрмысымен байланыстылығы және де географиялық терминологияға қатысты зерттеу, талдау жүргізу болып табылады. Тақырыпты жете зерттеуге осындай өзекті міндет ... ... ... ... мен ... ... өңірінің табиғи - климаттық зоналардың сипаттамаларының қазақтың географиялық атауларының қалыптасуындағы ролі мен көрінісін көрсету және географиялық атаулардағы, оронимдердің, ... ... және ... ... ... ... мақсатқа сәйкес төмендегі міндеттерді шешуге тура келді:
* Каспий-Жайық өңірінің топонимиясының ... ... ... ...
* ... деректер негізінде Қазақстанның табиғат жағдайларының географиялық атауларда бейнелену ... ... ... ... 1: 500 000 ... бойынша аумақтағы географиялық нысандарға қойылған атауларды табиғи-климаттық зоналар мен таулы тік белдемдік аймақ бойынша жүйелеп топтастыру;
* Қазіргі замандық ... ... ... ... ... ... және ... жағдайларына баға беру және олардың бұрмалану себептерін анықтау. ... ... ... Каспий-Жайық өңірінің қалыптасқан қазақ халқының топонимдер жүйесі.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. ... және ... ... ... ... ... сіңірген танымал өкілдері мен географ ғалымдардың еңбектері ... ... ... ... ... рет ... топонимдер жүйесі географиялық тұрғыдан табиғи-климаттық зоналар мен таулы тік белдемдік аймақ бойынша арнайы зерттеліп, аумақтағы ... ... ... атаулар жіктеліп, оларға табиғат жағдайларды бейнелейтін негізгі ақпарат ретінде баға берілді. Аумақтағы топонимдер ороним, гидроним, фитоним және зоонимдер түрінде ... ... мен ... ... байланыстары және географиялық атауларда табиғат жағдайларының бейнелену заңдылықтары зерттеліп, арнайы карталар жүйесі (оронимдер, гидронимдер, фитонимдер және ... ... ... ... рет ... ... ... мен таулы тік белдемдік аймаққа тән топонимдер жүйесі анықталып, кесте, карта түрінде ... ... ... ... зоналар мен таулы тік белдемдік аймақтарды анықтауда топонимиялық мәліметтер пайдаланылды.
Жұмыстың теориялық маңызы. Қазақстандағы топонимиялық ... ... ... ... ... және кешенді зерттеуге мүмкіндік туғызады.
Зерттеу нәтижелерінің қолданбалық маңыздылығы. Зерттеу жұмысында ... ... ... ... арнайы курсында, Қазақстан физикалық географиясы курстарын оқыту ... ... ... және ... ... дамытуда үлес қосады.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Дипломдық жұмыс кіріспе, үш тарау, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттерден ... ... ... ... және ... ... ықпалы
+ Табиғат жағдайларының жалпы сипаты
Солтүстігінде Ресей Федерациясымен, оңтүстігінде Өзбекстан, оңтүстік-батысында Түркіменстан Республикаларымен, шығысы мен оңтүстік-шығысында ... ... ... ... жер ... ... дүние жүзінде 9-ыншы орынды алатын Қазақстан Республикасы Еуразия құрлығының ішкі ... ... ... ... орналасқан [1].
Қазақстан батысында Еділдің төменгі ағысынан, шығысында Алтай тауларының ... ... 3000 ... 2 ... белдеуді басып өтеді. Солтүстікте Батыс Сібір жазығынан оңтүстікте Қызылқұм шөлі мен ... тау ... ... 1600 ... ... ... ... жерінің солтүстік нүктелері (55º26′с.е.) Шығыс Европа жазығының орталық бөлігі мен ... ... ... ... ал ... ... ... (40º56′с.е.). Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Дәл сол ендіктердегі Шығыс Европа ... ... ... ... ал ... ... жерлері субтропиктік климатымен ерекшеленсе, Қазақстан аумағы құрғақ және қатаң континентік климатымен ерекше көзге ... ... ... ... ... 15 000 шақырымнан астам, оның 12 000 шақырымға жуығы құрлықпен, ал 3000 шақырымнан астамы Каспий және Арал теңіздері арқылы ... ... ... тым ерте (палеозойға дейінгі) геологиялық кезеңдерде біртұтас ... ... ... ... ... рет ... ... қозғалыстар нәтижесінде олар біркелкі платформалық аймаққа айналған. Палеозой кезеңінен кейінгі күшті орогендік қозғалыстар салдарынан бұл ... кең ... ... ... ... ... бөлігі (бүкіл батыс, солтүстік және орталық аймағы) біраз өзгерістерге ұшырағанымен сол ... ... ... Оңтүстікте, оңтүстік -шығыста (альпі геологиялық шеңберінде) бұрынғы геологиялық құрылымдар жойылып, ... ... ... кейінгі қозғалмалы орогендік алаңдар пайда болған. Оның бір жағында қатпарланған биік тау ... ... тау ... және оған ... алаңдарда табиғи теңдестік заңдылығы негізінде әр мөлшерлі терең ойыстар орын алған. Жалпы алғанда айтылған екі бөлікте қалыптасқан аймақтық геологиялық құрылымдар ... ... ... ... а) бұрынғы платформалық қалпында қалған - Каспий бойындағы ойыс; Оралтау - ... ... тау ... ... және ... Қазақстанның (Сарыарқаның) қатпарлы таулы қыраттары; б) платформадан кейінгі ... ... ... ... - ... және ... - ... қатпарлы тау жүйелері мен тауларға шектес және тауаралық ойыстар [3]. ... ... ... ... - ... Бетпақдала, Жем, Орал үстірті, Торғай және Маңғыстау үстірттері. Қазақстанның орталық бөлігінің аласа таулы жер бедері ... ... ие. ... ... үшкір төбелі шоқылар, жазықтар, аласа таулар және тұзды көлдер толған ойыстар көптеп кездеседі. Үрлену үдірістері ... ... ... түр ... ... қатты жыныстардан құралған беткейлері мен төбелерінде қабырға тәрізді кертпеш жасайды. Төбелер қырқасы 30-50 м ... ... ... ... ... Сарыарқа деп атайды. ... және ... ... ... ... шекарасына сәйкес келетін таулар алып жатыр. Мұнда Қазақстанның табиғаты әр алуан және таңғаларлық. Шығыста Алтай тауының оңтүстік-батыс жартысы ... ... ... ... ... бай бөлігі Кенді Алтай, ал келесісі Оңтүстік Алтай атауымен белгілі. Ертедегі адамдар жер бедерінің жаратылысын түсіне алмаса да әр ... ... ... ... ... ... ... [3].
Қазақстан аумағының жаратылысы, көнелігі, тарихи қалыптасуы ... бір - ... ... ... ... ... ... жер бедеріне байланысты топонимдер жердің табиғи бітімінің алуан түрлілігі туралы деректер мен мағлұматтар бере отырып, сонымен бірге жаратылысын, ... ... ... [4]. ... жер беті ... ... құрамдары өте күрделі. Олар тастанған шөгінді жыныстар мен жанартаулы кешендердің қатпарлы-жақпарлы қабаттарынан, керегетасты, кесектасты ... ... ... жер беті ... ... ... болатын қабаты жартасты, қорымтасты, қиыршықтасты болып келеді. Жер беті жыныстарының осындай әр түрлі болып келуі сол өңірдің ландшафттарын күрделендіреді. Халқымыз ... ... ... үлкен мән беріп, жер атауларын өз көркіне сай ... ... ... ... ... ... ... Қызылқұр сияқты көптеген жер аттары дәлел бола алады [5].
Каспий бойындағы ойыс - ... ... ... ... жер ... тым ... ... ірі геотектоникалық күрделі құрылым. Бұл арада сыртқы ... жер ... ... ... ойыстың шет жақтарында 5-12 км-ден орталығында 20-23 км-ге дейінгі тереңдікте орын ... ... ... ... жер ... бес ... тұрады. Оның біріншісі (төменгісі) геологиялық тым егде (палеозойдан бұрынғы) кезеңде қалыптасқан шөгінді және эффузивтік тау жыныстарынан ... ... Бұл ... ... ... ойыстың шет жақтарында 2-5 км болса, ортасына ... 8-9 ... ... ... ... ... бағытта 1-11 км-ге дейін өзгермелі екінші құрылымдық қабат (әр дәрежеде қатпарланған метаморфты тау жыныстарынан құралған) төменгі палеозойдан ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық қабат девон кезеңінің ортасынан басталып, төменгі триасқа дейін қалыптасқан. Оны құрайтын шөгінділердің қалыңдығы 2-6 км болады. Бұл ... ... ... - ... ... ... тау ... болуы. Осы тым қозғалмалы шөгіндінің болуы оның үстінде жатқан қабаттардың әр дәрежеде деформациялануына зор әсерін тигізген. Шөгінді тау жыныстарынан ... ... ... 2-3 км ... ... ... қабат орта триастан плиоцен дәуірінің төменгі қабаттамаларын қамтиды. Ақырғы, (бесінші) үйінді тау жыныстарынан тұратын қабаттамалар кейінгі плиоцен ... ... ... ... ... шөгінділерден құрылған. Осы айтылған қабаттарда, әсіресе үстіңгі екі ... тым мол да ... жер асты ... қалыптасқан.
Каспий топонимінің шығу тегіне тоқтала кетсек: теңізі орасан ... ... ... ... ... ... ... деп аталғанымен, географиялық жағдайына қарай - көл. Каспий ешқандай теңіз, ... ... ... ... жетпістен астам атауы болғанына қарап, бұл теңіздің ғасырлар бойы ... мен ... ... мен зерттеушілердің жіті назарында болғаны мен бұл ... пана ... ... мол ... ... керек. Уақыт ағымына қарай теңіздің атауы да түрліше өрбіген: Горган, Еділ, Дербент, Хазар, Сарай, Түркімен, Оғыз, Албан, Табристан, ... ... ... ... десе, әлемнің түкпір-түкпіріне сауда саттық мақсатында ағылған керуендер сыртқы сипатына қарап Ақтеңіз, Көктеңіз деп те атап отырған. ... ... ... ... Ойыл, Ырғыз атауларының тарихы өте ерте кезеңдерден басталады [6]. ... ... ... ... ... қыраттарынан шығысқа қарай Сарыарқаның адырлы қыраттарына, солтүстіктен оңтүстік пен оңтүстік-батысқа қарай Торғай, Сырдария, Арал теңізі бойын және Үстірт пен ... ... ... ... кең ... ... Бұл арада фундаменттің үстінде қалыптасқан шөгінділер төрт қабаттан ... Оның ... ... Орта ... ... басталып, төменгі плиоценге дейінгі пайда болған шөгінділерден құралады. Үшінші қабаттың құрамындағы карбонатты-құмтасты шөгінділердің жалпы қалыңдығы 1 км-ден аспайды. Бұл ... ... ... ... бөлігінде (Маңқыстау мен Үстірт аумағында) орын алған. Төртінші (ең жоғарғы) жер қабаты біртұтас емес, ойыстың әр ... ... ... 0,5-1 ... аса ...
Тұран сөзі туралы қысқаша тоқатала кетсек: еліміздің топонимиясында зерттеушілердің пікірінше -тау үстіндегі су ... ... жер [7]. Ерте ... ... ... ... қар суын шаруалар ыстық түскенше ілдалайды. Маңғыстау шаруагерінің ... суды ... ... ... мен қар суларының жиналатын орнын есепке алып, оларға айырықша ат беріп, айдар тағуы да ... , , ... ... ... айғағы [8].
Солтүстік Қазақстан ойысы (Батыс Сібір ... ... ... ... - батыс пен оңтүстік Тұран ойысы және Сарыарқа қыратымен, оңтүстік-шығыста Алтай таулы өлкесімен ... ... кең ... Ол екі ... ... геологиялық құрылым. Палеозойлық сомтасты тау жыныстарының (бірінші қабаттың) бетінде 2,5-3 км-ге дейінгі тереңдікте ... ... ... ... ... ... ... пайда болған жанартаулы және шөгінді жыныстардан (қалыңдығы 0,8 -1,2 км) шөгінділері негізінен ойыстың шығыс жағында орын алған. Кейбір араларда бұл ... ... ... ... ... мен ... дәуірдің ұнтақ тасты тау жыныстарының қалыңдығы 0,1-0,5 км ғана болады.
Оңтүстік Оралтау-Мұғалжардың аласа таулы, адырлы қыраты геологиялық құрылымы солтүстіктен ... ... 350 км ... Орал ... ... ...
Ол меридиандық бағытта батыстан шығысқа қарай екінші дәрежелі бірнеше тектоникалық құрылымдардан ... Олар ең ... ... оның ... Қазақстан жерінде Ақтөбе иінді ойысы кіреді); Оралтау немесе Ор-Елек жотасы; Батыс Мұғалжар, Орталық Мұғалжар және ... ... Бұл ... бір-бірімен тым тереңге кететін тектоникалық ірі жарықтармен шектелген [4]. Аталып өткен зоналардың жер қойнауы сомтасты өте күрделі ... ... ... және жай ... ... ... метаморфты тау жыныстарынан тұратын екі қабаттан құралған. Оның астыңғы тым қалың (8-10 км) ... ... ... ... ... ... да үстінгі (қалыңдығы 4-5 км-ден астам) қабаты герцин ... ... ... ... ... ... шығыста және оңтүстікте шөгінді тау жыныстарының астына еңіштеле енген.
Орталық Қазақстаның адырлы - қыраттары да екі тектоникалық қабаттан (каледон және ... ... ... Оның ... бұл аймақтың орталық және солтүстік бағыттарында сырт жағын қоршай орналасқан, екіншісі сыртқы тектоникалық шеңбердің орта аралығында орын ... ... ... ... ... өте ... (10 ... астам) сомтасты тым күрделі түрде қатпарланған, метаморфталған тау жыныстарынан құралған. Бұл каледондық аймақтың әр бөлігінде кейінгі кездерде ... ... ... ... ... ... ... Қарағанды, Батыс Балқаш, Шу - Сарысу) және ... ... ... ... ... Олар ... ... пайда болған жалпы қалыңдығы 4-6 км-лік жанартаулы, құмтасты, карбонатты және көмірлі шөгінді қабаттамалардан құралған.
Орталық Қазақстанның ішкі жағындағы ... көлі ... және ... ... сырт ... ... ... құрылымында герцин (силур-девон) кезеңінің тау жыныстары орын ... ... ... қалыңдығы 3-7 км-ге дейін жетеді. Бұл екі тектоникалық қабаттар қалыптасқан аймақтың әр бөлігінде ... тау ... ... ... ... ... өткен.
Тәңірітау - Жетісу - Алтай аймағы палеозойдан кейінгі кезеңдерде платформалық құрылымнан платформадан кейінгі қозғалмалы ... ... ... Бұл ... ... тым кең ... ... орташа және биік таулар тізбегі пайда болған. Олар (батыстан шығысқа қарай созылып жатқан тау жоталары): Қаратау, Өгем-Талас, Қырғыз Алатауы, ... Іле ... мен ... ... ... Тарбағатай мен Сауыр және Алтай таулы жоталары. Бұл ... ... ... ... ... ... және тауларға жақын (солтүстік жағында) араларда, табиғи теңдестік заңы ... әр ... ... пайда болған. Бұл жоғарғы көтерілген және төмен түскен құрылымдардың аралық ауытқымасы (амплитудасы) тек кейінгі кайназой кезеңінде ғана 5-10 км болған. Сол ... ... ... тау ... ... ... Шу-Сарысу) және тауаралық (Іле, Алакөл, Жайсаң) тектоникалық ойыстарда жалпы қалыңдығы 1-4,3 км әр мөлшерлі түйіршікті құм-кесектасты шөгінділер қалыптасқан. Бұл ... ... жер ... ... ең мол ... ... [9]. ... қазбалары. Қазақстан жерінің көлемділігі және жер бедері мен геологиялық құрылысының ... ... оның жер ... көптеген пайдалы қазбалардың болуына себеп болған. Пайдалы қазбалардың таралуы мен түрлері, олардың орналасу жағдайы сол жердің ... мен жер ... ... ...
Кен қазбалары әдетте таулы аудандарға, әсіресе ертедегі күшті жеміріліп, бұзылған тауларға тән. Қазба байлықтарға темір, ... ... әр ... кіреді, олардың мол қоры бізде Алтайда (сондықтан да Кенді Алтай деп аталады), Сарыарқада, ... Іле, ... ... ... және т.б. ... ... кездеседі.
Түсті металдар мен темірдің көптеген кен орны жоғарғы ... ... ... Отқа жанатын қазбалардың (тас көмір, қоңыр көмір, ... газ және т.б. ... ... ... жерлері әдетте жазықтарға, ойпаттарға, тау аралық ойыстарға тән.
Қазақстан аумағының ... ... ... ... ... 16 ... ... жартысында жазылған келтірілген. Кейбір пайдалы қазбалардың көне өндіріс ... 1701 жылы орыс ... ... ... ... атаулы еңбегінде көрсетілген. Ал республика аумағын ... ... ... түрде зерттеу мәселесіне келер болсақ, мұндай жұмыстар 18 ғасырдың 1-ші ... ... Петр ... ... ... аса бастаған. Бұл зерттеулер Ертіс өзені алабынан Жайсан көліне дейінгі аралықты, Тарбағатай және ... ... тау ... ... 18 ... орта шенінде Ресей Ғылым Академиясы мен Орыс географиялық қоғамы әдейі жасақталған дала ... ... ... аумағының географиялық және геологиялық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеген, бұл жұмыстарды жүзеге асыруға С.Г. Гмелин, С.П. ... И.П. ... ... ... ... ат салысқан. Нақ осы жылдар шамасында Қазақстанның Алтай өңірі де біршама тиянақты зерттелген, мұның нәтижесінде күні бүгінге ... ... ... және ... ... ... және алтынды-күмісті кендерді игеру жұмыстары жүзеге аса бастаған [10]. Қазақстан аумағында Д.И.Менделеев кестесіндегі элементтердің барлығы дерлік ... ... ... ... күмістің, вольфрамның, хромит кендерінің, висмуттың, ванадий және ... ... қоры ... ТМД ... ... ... ... мыстың, молибденнің, кадмидің, бокситтің, фосфорит және асбестің қоры жөнінен екінші орында. Қазақстан - ... ... ... ... негізгі шикізат қоры [11]. Геологиялық зерттеулер нәтижелеріне қарағанда, Қазақстан жерінің барлық аймақтарында дерлік мұнай мен газ кендері бар ... ... ... ... ... тек Батыс Қазақстан, Қызылорда өңірлерінен (Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Қызылорда және Маңғыстау облыстарынан) ғана мұнай мен газ өндірілуде. Оңтүстік ... ... ... ... кен орны ғана игеріле бастады. Қазақстан Республикасының мұнайгаздылыққа келешегі бар аймақтарының ауданы 1 млн. 700 мың ... ... ... ал бұл ... Қазақстанның бүкіл ауданның 62 % құрайды [12]. ... ... 1 ... ... ... ... мен ... 230 кенорны белгілі, олардың 131-і Каспий маңы ойысында, 18-і Солтүстік ... ... 57-і ... ... 15-і Оңтүстік Торғайда және 9-ы Шу-Сарысу шөгінді алабында. Еліміздің топонимиясында мұнайға байланысты ... ... ... ... болады. Мысалы Майтөккен, Майсіңген т.б. атауларды айтуға болады.
Дербес газдың, яғни газ ... мен ... ... қоры ... ... барланған газ қорының 90 %-ін иелік ететін 23 елдің ... 16-шы ... ... ... ... ... газ ... 1,3 %-на ие. Газдың барланған қорларының 97%-ға жуығы Батыс Қазақстан аймақтарында, оның 75%-ы Батыс Қазақстан облысында. Ақтөбе, Атырау және Маңғыстау ... ... 7-8% тен ... ... ... ... ... кенорнында шоғырланған. Пайдалы қазбалардың мемлекеттік баланысының 130 газ кенорны есепке алынған [12].
Қазақстан топонимиясында ... ... ... ... көптеп кездеседі. Жер-су атауларының бойынан геологиялық, биологиялық, зоологиялық мәліметтер табуға ... ... ... ... кезінде Қ.И. Сәтбаев кен көздерін табуда осы жер су ... ... ... ... ... дәлелдеген еді [13].
Топонимдер қазба байлықтар, тау жыныстарының текстуралық ерекшеліктері жөнінде ақпарат береді. Академик Қ.И. Сәтбаевтың пікірінше, , байырғы кен ... ... ... ... ұғымында темірі бар, сөзі бұл жерде мыс бар деп топшылауға болады. ... - ... бар ... ... ... жез өндірілетіні туралы сөз. Қ.И.Сәтпаев атауын сол жерде түсті металдар бар, өңір ... ... деп ... ... ... қолдана білген. Шындап қарағанда, жыландар түсті металл ... бар ... ... сол ... жылулықты сағалайды екен [14].
Қазақстанда кен ... ... оның ... жыныстарын әр жердің атынан болжап білуге болады. Мысалы, Жезқазған, Кенқазған, Шойынтас, Қорғасын, Кентөбе, Алтынтапқан, сияқты жер аттары кен орындарымен байланысты ... ... ... ... ... жүр. Осылайша Мыңшұқыр, Қырыққұдық, Қосүнгір, Қазаншұңқыр ... ... ... ескі кен ... Ақтас, Ақжал, Ақмаялар кварц, әктас шығатын бедерлерді, ал Керегетас, Қоңыраутас, ... ... ... оның ... кен серігі роговик сияқты жыныстардың шығатын жерлерін көрсетеді. Жылтырбұлақ, Ащыбұлақ аттары да суда жылтырауық слюда, қызыл теміртас сияқты минералдарды ... ... ... ... ... ... не ... металдардың кені, Қаражал мен Қаратаста темір, маргенец рудалары, Көктаста мыс кездесуі ғажап емес [15]. ... ... ... ... ... қара металл кендерінің алып кен астылық аймағы ... ... ... ... оның ... ... ... генетикалық және өндірістік, оның ішінде бірегей түрлері ... ... қара ... ... 1000-нан аса кен орындары мен кен білінімдері анықталған. Темір, хром, маргенец пен ... ... кен ... игерілуде. Балансқа алынғаны 17 кен орыны, баланстан тыс 11 кен ... бар. ... ... ... қоры 17 млд. т. Оның 93% ... бес ірі кен ... Қашар, Сарыбай, Соколов, Әйет, Лисаковта шоғырланған. Бұл кен орындардың барлығы Солтүстік Қазақстанда орналасқан. Орталық Қазақстанда пайдаланып келе жатқан ... ... ... мен ... кен ... ... кен қоры 300 млн т ... Оңтүстік Қазақстанда Иірсу (қоры 327,7 млн т) мен Абайыл (28,3 млн т) кен ... ... ... Қазақстанда (Солтүстік шығыс Арал маңы) ең ірісі баланстан тыс қошқыл теміртас- кентасты Көкбұлақ кен орыны (1,9 млд т) ... ... ... ... ... қоры 1 млд т ... Великов кен орыны бар.
Қазақстан хромит кентасының қоры бойынша әлемде екінші орында. Баланста алынғаны 21 кен ... ... 230 млн т). ... Аса ірі ... кен ... ... Алмас-Жемчужина кен орынына жатады (қоры 100 млн т асады).
Қазақстанда маргенец кен тастарының баланстық қоры 400 млн т. ... ... ... 850-900 ... деп ... ... негізінен (99%) Орталық Қазақстанның Атасу кенді ауданында шоғырланған (Батыс ... ... ... ... Қамыс кен орындары). Қаратау, Байқоңыр, Кіндіктас, Жетісу Алатауындағы көмір кремнийлі тақтатас қабаттарында ... ... ... мен ... және ... ... жердің беткі қабаттарында жатқан титан кендерінің де маңызы аса зор.
Қазақстанда түсті металдар ... ірі ... ... ... ... ... ... мырыш, қорғасын және мыс кендері алады. Олар Қазақстан түсті металургиясы базалық кәсіпорындарының (Жезқазған, Балқаш, Ертіс мыс, Шымкент, ... ... ... мен ... Павлодар алюминий қорыту зауыттары) шикізат көзі болып табылады. Мыс ... ірі кен ... ... ... ... ... Жаман-Айбат, Бозшакөл, Көксай Қасқырмыс, Нұрқазған т.б жатады.
Қорғасын мен мырыштың 100 ден кен ... ... 58-і ... алынған. Олардың негізгі қоры Шығыс Қазақстанда (Кенді Алтай) және Орталық ... ... ... ақ ... ... (Қаратауда) кездеседі. Қазір қорғасын мен мырыштың 30 - ға жуық кен орындары игерілуде. ... ... ... ең көп ... - ... Қазақстанда боксит қоры көп. Анықталған 200 кен орны мен кен білінімдерінің (есепке ... 50 ден ... ... ... Олардың ішіндегі ірілері: Краснооктябрь, Белинское, Тауынсор, Шығыс Әйет, Көктал, Тауынсор т.б. кен орындары.
Асыл ... ... ... ... қоры ... әлем ... бірінші ондығына, ал өндірісі бойынша үшінші ондығына ... Оның ... қоры 196 кен ... ... ... өндіретін кен орындары: Солтүстік және Орталық Қазақстанда - Жолымбет, ... ... ... ... ... Батыс Қазақстанда - Юбейлейное; Шығыс Қазақстанда - Бақыршық алтын кендері; Оңтүстік Қазақстанда - Ақбақай алтын кені бар [16].
+ ... және ... ... ... және ... ... жасалуына ықпалы
Қазіргі заманда экологиялық тепе-теңдігінің бұзылуы табиғатты пайдаланудың жаңа үлгілерін негіздеуді кажет етеді. ... ... ... ... өзгерістері байырғ табиғатты пайдалану үрдістері мен тәжірибесін кеңінен зерттеп, ғылыми ізденістер мен жобаларға енгізу ісін ... ... ... бұл ... зерттеулер табиғат пен адам қоғамының изара әрекеттесуі жөніндегі когамдык-тарихи жене жаратылыстану ғылымдарының қорытындыларын жинақтайтын тариіхи ... ... ... ... /41/.
Кез келген халықтың табиғатты пайдалану дәстүрінің қазіргі ғылыми-практикалық ... ... ... ... ... мен тиімді пайдалану үрдістерін танып-білу, іс жүзінде қолдану мәселелерімен шектелмейді. Бұл ... ... ... ... ... шаруашылық мамандануының қоршаған орга обьектілерін белгілеп, атауда мадызды рөл атқарғанымен түсіндіруге болады. ... ... ... ... табиғатты пайдалану ерекшелікгері топонимиялык жүйесінің мағыналық жүктемесін байытып, озіндік сипатын, қүрылымдық ерекшеліктерін анықтап берді.бұл қағиданың негізі шаруашылыктың ... ... ... ... алшақтықтар бар екендігіне сүйенеді. В.С.Жекулиннің /42;43/ зерттеулерінде Орыс жазығының ландшафтарын игеру процесі мен орыс ... ... ... арасында тыгыз байланыс бар екендіп нақты мысалдармен дәлелденеді. Кошпелі мал шapyaшылығы дәстүрлі сипатталган мон - ғол халқының топонимиясында түркі ... ... бар ... ... /44/. ... бір ... тононимиясын тұтас жүйе ретінде қарастыру номинациялык принципгердің оргақтығын түсінуден туындапты.
Номинация ... ... ... ... ... ... ... жатқан біртектес белгілер арқылы жүзеге асырылатын" байланысы ретінде аныктанды /45, 98-6/. Осы ... ... ... ... ат ... (номинаңия) жергілікті табиғат жағдайларын дәстүрлі дүниетаным мен шаруашылык қажетгерге орай ... ... ... атап өтеміз.
Топонимика ғылымында "топонимиялык, жуйе" ұғымыиың шеңберіне "геофафиялык атаулардың калыптасу ироңесінде з.ің-ды ... ... ... ерекшедіктер мен белгілердің жиынтыгын енгізеді" /46, 59-6/. Кең мағынасында алғандағы "жүйе" ұғымы "белгілі зандылык ... ... және ... ... ... ... бөлікгердің бірлестігі туріндегі түтастык" деіенді білдіреді /47, 717-6/. Біз пайдаланган угымның "жүйелілік" сипаты қазақ тіліндегі жер-су ... жеке ... ... ойконимия, және т.б.) біртүтас бірлсстік ре - тшде, op гак заңдылықтар негізінде ... ... ... ... ... ... топономияда белгілі білім қоры, экологиялық тәжірибе жинақгалды.бұл географиялық атауларда табиғат жағдайларын бейиелеудің ерекшеліктерінен және дәстүрлі шаруашылық саласына тікелей катысты ... ... ... ... ... Аталған топтарды ажырату топонимикада кеңінен қолданылатын ... ... ... негізінде жасалынды. Осы оқу қүралында берілген тогпаманың ерекшелігі атауларга география - лык түргыдан талдау жасалуымен анықталады.
Ауыз су мен мал ... ... су ... ... ... халқында гидрофафиялық терминологияның күшті жіктетелуіне себепші болды. Аридті климат жағдайында тіршілік ететін басқа халықтарда да осы ... ... ... ... ... ... күдық тиіптерін белгілеу үшін 20-га жуық жалпы ... ... екен ... гидронимиясын зертгеуге зор үлес қосқан В.Н.Попованың еңбектеріндегі /36; 53/, индикатор-терминдердін, Ғ.Қоңқашбаевтың жинақтап, түсінік берген терминдерін, әр түрлі бағыттағы (диалектологиялық, ... ... ... негізінде гидрологиялық терминологияның топтамалық кестесін құрастырдық (1-кесте).
1-кесте
Қазак гидронимдеріндегі индикатор-терминдер
Гидронимдер
Индикатор-'тнрминдер
көл
аттары (лимнонимдер)
айдын, астау, ащы, балқаш, батпақ, ... ... ... ... жалтыр, көл, қайыр, қамыс, қақ қопа, ми, ой, сор, тақыр, татыр, теңіз, ... тұз, ... ... ... ... ақсу, айрық,, аша, ащысу, баканс, дария, еспе, жарма, ... ... ... ... ... ... ... өзек, өзен, сай, саға, сала соқыр
бұлақ аттары
айнабұлақ, ақпа, бастау, бұлақ, жылға, кайнар, тамшы, көз, тұма, үйірім
қүдық аттары
апан, қауға, қүдық, құю, ... ... ... ... ... ... ... малшысы үшін кажетті географиялык акпар жинақталды.Бұла ақпардың негігзінде су объектілерінің ... ... ... ... сапасы, тереңдігі, көлемі, үзындыгы, жер бедері, қауіпсіздігі, өсімдікпен ... ... және т.б.) ... ... мағынасын талдауда индикатор-терминдерді зертгеудің маңызы зор.
Су таншылыгы байкалатын Қазакстанның ... және шөл ... ... ... ... "бұлак", көл" герминдері жиі кездеседі.бұл объектілер сызбаға түсірілді (1-сурет).
Мәліметтер 1:500 ООО масштабтағы карта деректері негізінде алынды. ... ... ... су ... орналасуын белгілеп, топонимдерде "бекітудің" мал шаруашылыгы үшін маңызы зор болғандығын дәлелдей түседі.
Қазақ халқының табиғатты пайдалану ... ... ... белдемдеріндегі көлдердің тұздылық дәрежесін сипаттайтын лимнонимдерде де бейнеленгенін ... ... ... лимнонимдердегі индикатор-терминдер арқылы сипатталады:
а) "ащы" термині судың тұздылығынан хабар береді (Ащысу,Ащыкөл лимнонимдері);
ә) "айран" салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... көл);
б) "саумал" суының кермектігі жоғары көлдердің аттарындажиі кездеседі (Қазақстанда 10-га жуық Саумалкөл бар);
в) "қақ" терминімен жазда кеуіп ... ... ... ... суының топырақтың тұздылыгына байланысты көбінесе кермектігі жоғары (Қызылқақ, Қақ лимнонимдері жиі кездеседі);
г) "туз " терминімен суы тартылып бара ... ... ... ... өте ... ... белгілейді (Тұзкөл, Тұздыкөл, Жамантұз және т.б.);
д) "сор" терминімен жазда тарылып қалатын саяз сулы тұзды көлдерді белгілейді (Қарасор, Алқасор - ... ... ... және ... ... ... көктемде күшті каркынмен тасып, жылдың баска мерзімінде суЫ тапшы болады.бұл ерекшелік те өзен ... ... ... ... ... ... кейбіреулері (еспе, соқыр, мүкыр, өзек) өзендердің су режимінің маусым бойынша түрақсыздыгын бейнелейді. Өзен ... өзі су ... ... ... ... Қазақстанның дала, шөлейт белдемдерінде жиі кездесетін Қусақ потамонимі, ... ... ... ... ( қу ) сай ( саға ) ... ... /16, 129-6/. Осы ретте дала белдеміндегі Құланөтпес өзенінің атауын тасу режимі ... ... ... ... ... бұл ... ... байланысты берілген түсініктемелер халықтық этимология дәрежесінен көтеріле қойган жоқ. П.П.Семеновтың мәліметтеріне ... ... ... ... ... ... аса ... атысы өте жылдам, түбі тартпа балшықты болған; тасу кезінде тереңдігі 4 аршынға (≈2,8 м) жеткен /54, 830-6/. ... ... ... күландардыд көктем шыга солтүстікке, Арқаның солтүстік-шығыс бөліктеріндегі тауларга қарай ауатынын дәлелдейді /55/. Осы мағлұматгар негізінде аталған өзеннің көктемде күшті тасуы ... ... ... ... ... болғандыгын көреміз; олай болса, Құланөтпес атауы өзеннің су режимінен хабар береді.
Қазак гидронимдерінде су түсінің ... де ... ... ... ұсақ ... ... жағдайында тау жыныстарының суда еруіне байланысты көл суларының түстері айрыкша болады. Осы өдірдегі Сарыала көлінің география - лық сипаттамаларында "көл суы ... ... ... ... суы ... сары ... ... мәліметтер келтіріледі.
Аридті климат жағдайында көлдер мен өзендердің суы тартылып, ... ... ... ... ... тұщы ... ... батпақты-шалғынды қопалар мен томарлар, ащы көлдердің орнында сорлар, қақтар, тұз қабатгары ... Суы ... ... ... ... ... жиі ... "қамыс" сөзі арқылы да айқын ажыратылады. Мысалы, Қараған - ды өңіріндегі кішігірім Қарақамыс көлінің (көлемі 6,2 км2) ... ... ... ... қарап-ақ білуге болады. Бұл көл ту - ралы ... ... ... ... ... басып кеткен, қамыстардың биіктігі 2-3 м; көлдің 5 км2 бөлігін қамыс шоқтары алып жатыр" ... /56/. ... ... Қазақстанның жазыктары мен аласа таулы аудандарындағы көлдерлің көпшілігі дамудың ... ... ... ... ... көрсетеді.
Сонымен, қазақ гидронимдерінде жергілікті табиғат жағдайларына орай қалыптасатын су объектілерінің ерекшеліктері ... ... ... ... мен режимі және т.б.) көрініс тапқан. Бұл мәліметтердің мал шаруашылығы үшін ... зор ... ... ... ... ... бөлігінде орта және биік тау жүйелері (Тянь-Шань, Сауыр-Тарбагатай, Алтай), орталық ... ... ... ұсақ ... ... ... ... Шу-Іле таулары), оңтүстік-батысы мен батыс бөліктерін ойпатты жазықтар (Каспий маңы, Тұран ойпаттары), солтүстігі мен ... ... ... ... жазығы) алып жатыр. Жаратылысы, көнелігі, калынтасуы жөнінен бір-бірінен өзгеше болып келетін орогафиялык бірлікгердегі жер бедері де алуан түрлі ... Жер ... ... мен ... ... ... ... да мейлінше бай болуына алғышарт жасады. Көшпелі мал ... ... өзі ... ... ажыратып, бір орыннан екінші орынға көшу барысында ерекше рельеф пішіңдерін бағдарлаушы ... ... ... алуға негіз боды. Осы аталған факторлар әсерінен қазақ ... ... ... ... бай, жергілікгі ландшафт ерекшеліктерін дәл бейнелейтін атаулардан тұратын жетілген жүйе ретінде ... ... ... ... оронимдері тілдік ғылымдар түрғысынан арнайы зерттелген; орографиялық терминдерге географ ғалымдар Ғ.Қоңқашбаев, Г.Ң.Медоев, Э.М.Мурзаев еңбектерінде көрнекті орын берілген.
Оронимдер ... ... ... ... сипатын да бейнелейді: бұл мәліметтер табиғатты пайдалану бары - ... ... ... ... тілінде орографиялык элементгерге ат қоюдың өзіндік ерекшеліктері бар:
а) Аласа таулы, үсақ шоқылы жербедермен сипатталатын Сарыарқада салыстырмалы түрде биік тауларды ... ... деп ... ... және биік ... ... "тас", "шоқы" сиякты терминдермен белгіленеді.
Ұлытау атауының этимологиясы жөнінде мынадай деректер бар: "Қырғыздардың (қазақ) пікірінше, кыргыз даласындағы барлық таудан ... асып ... ... ... /29, 67-б/. Дегенмен, айта кететін жағдай, Ұлытау (биік нүктесі ПЗЗм) Сарыарқаның ... ... ең биік тау ... ... таулы аудандар үшін аласа тау қатарына жатады.
ә) Орал тауының Қазақстанға енетін бөліктеріндегі кішігірім қаддық массивтер, қоршаған ойпатгардан ерекшеленетіндігіне байланысты, "тау" ... ... ... Қарғалытау (310 м), Текетау (262 м), Қызбелтау (219 м), Қоңыртау (296 м), Жыландытау (262 м). Керісінше, биік таулы ... ... ... ... ... өзі ... ... белгіленеді.
б) Тау алды жазықтары мен биік жазықтардың аттарында "дала" термині жиі кездеседі (Бетпақдала, Оңтүстік ... ... ... ... Бұл ... ... тау мен жазықтың арасындағы жер бедерінің айырмашылықтарын нақты көрсету мақсатын көздеуімен түсіндіруге болады.Керісінше, ... ... ... ... ... әрқашан "қара" терминімен байланысты атаулар қойылады. Жазық аудандарда ерекшеленіп көзге түсетін кішігірім төбелердің көшілігінің атауы "қарауыл" ... ... Мұны осы ... ... ... ... ... алу, жаудың келе жатқанын алдын ала хабарлау мақсатында қойылған деп топшылаймыз.
в) Оронимдердегі түсті білдіретін атаулар көп ... ... да ... құрайтын тау жьныстарының түсімен тікелей байланысты болады. Бұл ... ... ... ... ... бар ... ... отырып, кейбір нақты география - лык сипатгамалары бар объектілердің атауына тоқтала кетейік.
Ақшоқы-Шыгыс Қазақстан облысындағы тау аты, таудың абсолютті биіктігі 1055 м-ге ... ... ... шығу тегін былайша түсіндіреді: "таудың бұл атты алу себебі ұзақ уақыт қар басып жататындығына байланысты" /38, 39-6/. Кейде бұл ... ... ... бай ... деп ... де ... /7/. Акшоқы тауының маңында түске байланысты атаулар ... ... ... ... ... ... көп ... Сондықтан орографиялык элементгтерді жіктеуде осы өңір үшін басты белгі -:: ... түсі ... ... т.б.) ... деп ... ... ... -- іргелес орналасқан денудаңиялық жазықтардан күрт көтерілетін, беткейлері тік, гранитгі массив. Көршілес жазықтармен биіктік айырмасы (амплитуда) 500 м-ге ... ... осы ... ... әсер ... 1813 ж осы ... болған Ф.Назаровтың мына сөздері дәлелдей түседі: "... оң жа - ... 3 ... ... ... ... ... биіктіктегі Көкшетау тауы көрінеді, тау төбелерін бұлт басып түр" /34, 22-6/. Бұл тау ... ... да ... ... ... дәлелдейді.
Оронимдерде ең жиі кездесетін термин - may.Бұл термин қысқармай, атаулар құрамыңда тұтас сақталады. Тау аттарында жербедер пішіні, биіктігі, оны құрайтын тау ... ... ... ... пайдалы қазбалары,.климаттық көрсеткіштері анықтауыш сөздер ретінде терминге қосарланады. Тау терминінің негізінде қалыптасқан ... ... ... осы ... ... ... ... таулардың географиялык сипаты оронимдер құрамындагы анықтауыштардан айқын көрінеді.
Оронимдерде табиғат ерекшеліктері ғана емес, мүмкін болар қауіп-қатер де ... ... ... ... ... ... сол ... орналасу ерекшелігі мен жербедердің кейбір ерекшеліктеріне байланысты түсіндіруге болады, яғни бұл атаулар ... ... ... да ... ... бар. Қытаймен шекаралас таулы аудандардың ежелден үлкен сауда жолдары өтетін тұстарындағы кейбір атаулар өте ... ... ... Жонғар Алатауының оңтүстік батысындағы Алтынемел асуы арқылы Жаркентке баратын, ежедлен белгілі ... ... ... ... шоқысы (биіктігі 1156 м) орналасқан. Алакөл ойысы арқылы өтетін керуен жолдарының айрығында Текгұрмас тауы ... 725 м) бар. ... ... ... ... ... өтетін ескі керуен жолын жақын жерде Өлмес-Тектұрмас тауы (биікгігі 963 м) орналасқан. Қырғыз жотасының Тараз ... ... ... ... ... деп ... Бұл жердің де үлкен керуен жолының бойында ... ... ... атауы қазақтың "тек тұрма" (тыныш тұрма) тіркесіне есім жасаушы -- "с" жұрнағының жалғануынан пайда болған. Жоғарыда келтірілген деректер ... ... ... ... ... тығылатын мекеніне айналған таулардың осылай аталуы - занды нәрсе. Сондай-ақ, әр түрлі болжамдар айтылып жүрген Үржар атауын да осы ... ... ... ... ... ... ... алдымен өзенғе берілгені белгілі. Дегенмен бұл ат алдымен ... ... ... ... ... ... өйткені өзеннің осы түсында қазірділ өзінде елді мекендер жиі орналаскан. Өзеннің бұл бөлігінде оның ... жар ... ... мәліметтеріне сәйкес, Үржар селосына дейінгі бөлігінде Үржар өзенінің ... ... ... 5-8 м ... ... ... ... /57, 535-6/. Өзен аркылы ежелден ішкі аудандардан Шәуешек ... ... ... ... ... өзен аты "үры жар" (ұрылы жар) дегенді білдіреді деп есептейміз. Тарихи деректерден тіпті XIX ғасырдың басында да бұл ... ... ... ... қарақшылардың тобы Шәуешектен келетін керуендерді ұдайы тонағаны белгілі. Үржар бекінісінің салынуының өзі осы оқиғалармен байланысты болған /39/. Үр-жар өңіріндегі "жар" ... ... мына ... ... аударарлық: "Ол кезде үлкен, биік жарлар сол орында көп ... онда ... "жар" ... жер көп еді. ... ... жар, кіші жар, үры жар, кисық жар сияқты т.б. жер атаулары болды" /10, ... ... ... табиғи ерекшеліктерінен туындайтын әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлар да оронимдерге негіз болды. Бұл мәліметтер ... үшін ... ... ... географиялық атауларда ғасырлар бойы сақталып келеді.
Қазақ халқының табиғатты танып, оның қорларын ... ... ... ... ... мал ... атқаратын ролімен анықталады. Микротопонимдерге талдау жасау нәтижесінде халықтың табиғатты пайдалану жүйесі, оған ... ... ... ... ... жербедер, юшмат, сулар, топырак, органикалық дүние) біртүтас жүйесінің ... ... өз ... ... Осы ... ... көлінің солтүстік-шыгыс жағалауының микротопонимиялық материалдарына анақты талдау жасауды жөн көрдік. Мәліметтер1:500000 масштабтағы картадан, жергілікті жерден ... ... ... ... ... ... құрастырылдыКомплексті физикалық географиялық аудандастыру сызбасы /58/^бойынша біз қарастыратын ... ... ... қоңыржай белдеудің шолдік ландшафтық белдеміндегі Тұран-Балқаш маңы аймағының ... маңы ... ... ... ... Балхаш-Алакөл округіне енеді. Ауданның солтүстігі Тарбағатай алдындағы тау алды ... ... ... ... ... ... тұратын шөл тараған, тау алды жазығында биіктік белдеулікке сәйкес шөлейт (500 м дейін) және дала (500-800 м ... ... ... ... оңтүстік-батыста сортанды алаптар бар. Алакол маңында күмды массишер (Бармаккүм, Қосайшагыл) орналасқан. Ірі өзендері Алакөлге құятын Үржар, Қатынсу, Еміл. Ауданда төрттік ... ... ... ... ... ... едәуір мол қоры бар. Олар онша тереңде жатпағандықтан, шаруашы - лыкқ мақсатта қолдануға қолайлы болады /24, 148-6/. Ауданның Алакол ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылса, Тарбағатай алды жазықтарында қазақтардың суармалы егін ... ... Егін ... ... ... Тасарық, Егінсу, Науалы сияқты жер аттары дәлелдейді. Қыстаулардың, қысқы жайылымдардын меншікті сипаты болған. Осы кезге дейін сақталып қалған қыстау, ... ... ... жиі ... осымен түсіндіруге болады.
Жүргізілген есегггеулер микротопонимияда қыстау атауларының басым екендігін көрсетті. Бұл тарихи қалыптаскан дәстүр бойынша ауданның қысқы ... ... ... ... ... ... ... тандауға қазақ халқы ерекше мән бергені белгілі. Қыстауды таңдап алуға себепші болған табиғат жағдайлары қыстау атауларында көрініс тапқан. Қыста ... ... үшін шөл ... ең ... керек жағдай-сумен қамтамасыз етілуі. Бұл қыстау аттарында гидрографиялық терминдердің басым болуына себепші болды: есептеулер ... ... ... екеуінде "бастау", екеуінде "көл", екеуінде "бұлақ", біреуінде "тұма" ... 17 ... ... ... ... Бұл ... су көздерінің сипаты (Тасқүдық, Суықбұлақ, Талқұдық және т.б.) да ... ... ... ... ... (8 ... жер бедері (3 атау), жануарлар дүниесі, антропонимдер (4 атау) көрнініс тапқан.
Топонимдердің саны жөнінен екінші тобын потамотшдер (өзен аттары) құрайды (22 ... ... ... ... 4 атаудың негізінде "бұлақ", 3 атауда "су",1 атауда "арасан" терминдерінің кездесетіні анықталды. "Бұлақ" терминімен байланысты өзен атауларының этимологиясын мына ... ... ... ... ... ... ұсақ ... ірі тау ағындарын құрап, өзендерге қосылады" /39, 86-6/. Құрамында "су" ... ... ... көне ... ... ... өйткені "су" түркі-монғол халықтарында ғана емес, корей, қытай, тибет тілдерінде де осы мағанасында қолданылады /20, 528-6/. ... ... ... өте ... ... ... су" ... байланысты, осы манда минералды бұлақтар негізінде жұмыс ... ... ... ... Өзен ... ... кездесуін "топонимдердің салыстырмалы негативтілігі" туралы заңдылықпен түсіндіруге болады. Шөл, шөлейт белдемдердің ағашсыз ... ... өзен ... азоналды тоғай бірлестігін құрайтын кейбір ағаш түрлері ерекшеленіп, өзен аттарына негіз болған; ... ... ... ... Теректі, Талдысу потамонимдері осы зандылыққа дәлел болады. Өзен аттарында суының түсі (Айран, Лай, Лайбұлақ), сипаты ... ... ... ... ... ... (едңі мекен, ферма аттары) лексикалық-семантикалық талдау жасау барысында олардың көпшілігі су объектілеріне қатысты терминдер негізіңде қалыптас-канын анықтадық. Комонимдердің бесеуінің аты ... ... ... мұны алгашқы едңі мекендердің бұлақтар (Ұзынбұлақ, Қарабұлақ, Жарбұлақ, Лайбұлақ, Текебұлақ) маңында пайда болуымен түсіндіруге болады. ... "көл" ... ... ... "жар" ... (Жарбұлақ, Үржар, Ақжар), фитонимдермен байланысты, зооним, антропонимдермен байланысты комонимдер бар.
Қарастырылған ауданның микротопонимиясының жасалуына әр ... ... ... ... ... ... ... қатысқан. Олардың топонимдерДің жеке топтарында қа-тынасу дәрежесі әр түрлі болған:
жергілікті жердегі табиғат жағдайларын топонимдерде бейнелеудегі басты принңип объектінің мал шаруашылығындағы ... ... мал ... жағдайында жергілікті жердегі бағдар алуға болатын ерекше объектілерге баса назар аударылды;
:: мал шаруашылығын жүргізу барлык табиғат компонентгерін жетік білуді қажет еткендіктен, ... ... ... ... ... ... шындықты бейнелеуде метафора, ұқсату, салыстыру, карама-қарсы кою, терістеу ... ... ... ... шаруашылық жағдайында қалыптасқан атаулар мен терминдер территорияның кендігіне қарамастан түрақтанған, жүйелі сипатгы иеленген;
жергілікті табиғат ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... қазақ топонимдеріңде табиғат жағдайларын бейнелеудің өзіндік дәстүрі, заңдылықтары бар ... атап ... ... Бұлар халықтың ат қою (номинаңия) барысында сол ... өз ... үшін ... белгісін айрықша көрсетуге тырысуымен түсіндіріледі.
Қазақ топонимдерінде дәстүрлі мал шаруашылығына ... ... ... болуы топонимдердің осы шаруашылық ту ріне қатысты ... ... ... сөз ... мүмкіндік береді.бұлмәселе осы кезге дейін жалпы қарасгырылғанымен, топонимикалық ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығының жергілікті топонимиялық жүйені қалыптастырудағы жетекші орны туралы жалпылама тұжырымдар жасалғанымен, аталған мәселе әлі де ... ... ... ... топонимдерін мал шаруашылығына тікелей қатысына қарай бірнеше мағыналық топтарға ажыратуга болады. Топтаманы ... ... ... ... ... ... ... /59/, түйіндеген кейбір мәселелер ескерілгенін айта кеткен жөн. ... ... ... ... ... ... ... енеді, өйткені шаруашылыкты ұйымдастыру барысында жергілікті жердегі нақты жағдайлардың әсері басым болған. Географиялык атауларды талдау, топтастыру барысында бұрын-соңды жарық ... ... ... ... ... сөздіктер, қарталардың мәліметтері мен жергілікті түргындардан ауызша сүрастыру нәтижесінде жинақталған дереетер кеңінен пайдаланылды. Жұмыста сипатталатын мағыналық топтар ... ... орай ... Тарихи даму ерекшеліктері және топонимдердің жасалуына әсері
Қазақстан аймағының құрғақшылығы, оның ылғалдылығының аймақтарға бөліну жағдайы ең алдымен жер ... ... ... зор ... ... ... мол-кемдігі, аз-көптігі ауа райымен қатар жер бедерінің сатылық биіктігіне де байланысты. Орташа мөлшермен ... ... жер ... ... су ... ... 100 текше км шамасындай ғана. Оның тек 56% ғана республиканың өз аумағында қалыптасады. ... ... су ... ... ... км ... 37 мың ... метрден келеді. Бұл шама бойынша біздің республика ТМД елдерінің арасында соңғы орынның бірінде. Соның ... бұл ... ... ... біркелкі таралмаған. Қазақстандағы жер бетіндегі суға ең мол орта таулы аймақтар; бұл арада әрбір ... км ... 50-200 мың ... ... су ... ... ... жеке алғанда Атырау, Қызылорда, Қостанай, Солтүстік Қазақстан мен Қарағанды облысының оңтүстігінде бұл шама 10 мың ... ... ... Ал Маңқыстау облысының аумағында және аталған облыстардың біраз бөлігінде бірде - бір ... су көзі жоқ [3]. ... ... ... жер асты ... ... толықтыратын табиғи көз деп санасақ, олардың жер бетінде біркелкі таралмауы жер асты су қорының аймақтық таралу мөлшеріне зор әсерін ... Оның ... ... ... жер асты су ... толықтыруға мүлдем қатыспайды; керісінше, жер асты су қорынан қорек ... Бұл ... атап ... жер асты су ... толықтыру жағынан тауаралық ойпаттар мен тау бөктерлеріндегі өзендер мен қысқа мерзімді маусымдық су ... мәні зор. ... ... ... уақытша өзендер мен маусымдық ағын сулар аз емес. Бірақ олардың көпшілігі, әсіресе ... жаз ... ... ... ... 1000 ... ... ағыны жыл бойы сақталатын ірі өзендер Қазақстанда бесеу ғана: Ертіс, Іле, Сырдария, Жайық, Есіл, Тобыл. ... өзі ... ... ... шет ... ... алып келеді. Жалпы ұзындығы 500-1000 км аралығындағы өзендер де көп емес, барлығы 10 ғана (Шу, ... ... ... Жем, ... Елек, Үлкен Өзен, Ырғыз, Ойыл). Олардың суы жазда азайып, төменгі ағыстарында жерге ... ... ... ... өзен ... ... өзендер, уақытша ағынсулар елеулі орын алады. Бұл климаттың ... және ... ... ... өзендер қар еріген кезде суға толады да, кейіннен тартылып қалады немесе ... ... ... Мұндай өзендер республиканың жазық аудандарында, әсіресе ... және ... ... тән. Уақытша өзендер жүйесі әсіресе шөл дала зонасында көбірек тараған, дала ... аз, ал кей ... ... ағыс мүлдем болмайтын шөл-шөлейт зонасында оданда аз [4].
Қазақстан өзендерінің ұзындығы ... ... онда 85 022 ... ішінде 84 694 шағын (ұзындығы 100 км - ге дейін), 305 ... (500 км ... және 23 ірі (500 - 1000 км ден ... ... қатарына жатады. Республиканың шығысындағы Алтай, оңтүстік шығысындағы Жетісу және Іле Алатауы ылғалы мол таулы өңірлердегі өзен ... ... ... ... қарағанда жоғары, 0,4 - 1,8 км² шамасында. Шағын ... көбі ... ... Қарқаралы тауынан, сонымен қатар Тарбағатай, Қаратау, Мұғалжар жоталарынан басталады. Арал және Каспий маңы шөлді өңірлерінде өзен желісінің жиілігі тым сирек ... ... ... ... Каспий, Арал теніздерінің, Балқаш, Алакөл және Теңіз сияқты көлдердің тұйық алаптарына ... Тек ... Есіл және ... ... өзендер ғана Қара теңіз алабына қарайды. Қазақстандағы ең суы мол өзен Ертіс. Оның республика жеріндегі ұзындығы 1700 км, жалпы ... 4248 км. Өзен ... ... бөлгі Ертіс - Қарағанды каналы арқылы Орталық Қазақстанға бұрылған, оның Семей қаласы маңындағы көпжылдық су ағыны 27,3 км³.
Каспийге құйылатын ең ірі су ... - ... ... Оның ... құяр жердегі көпжылдық орташа ағынды көлемі 8-9 км³. Арал теңізі алабындағы ең ірі өзен - Сырдария; оның жылдық су ... ... ... ... ... бойы ... тән. ... құйылатын ең ірі өзен - Іле; оның көлге құяр жердегі көп жылдық орташа су ... 14 км² ... ... көптеген суармалау және суландыру каналдары қазылған. Олардың ең ірісі Жаңадария (Сырдария бойында, ұзындығы 600 км-дей), Ертіс-Қарағанды (500 км), ... (200 км) ... Олар ... сияқты, кей араларда жер асты суын толықтырса, кейбір жерлерде олардың өзі жер асты ... ... ... ... аумағында көлдер де аз емес. Бұл арадағы ең зор су айдындарын - Каспий мен Арал теңіздерін және ... көлі мен ... ... ... ... ... республиканың солтүстігі мен солтүстік-шығыс бөлігінде орналасып, ол ... ... ... 2-5 %-ін алып жатады.
Қазақстан көлдерін ауданына қарай топтастырсақ, онда жалпы 48 262 көл айдынының 45 248 ... ... 1км² ге ... көлдер қатарына жатады. Ауданы 10 км² астам ірі көлдер саны 296, ал 100 км² ... ірі ... саны 21 (бұл 21 ... ... ... барлық көлдердің жалпы ауданының 60% тиеді). Қазақстан аумағы бойынша көлдер біркелкі таралмаған. Кейде ... бір ... ... ... ... ... кейбір өңірде жиі орналасып, бір тұтас көлдер жүйесін құрайды. Солтүстік Қазақстанда жалпы ауданы 15 623 км² ... 21 580 көл ... ... ... және ... Қазақстанда сәйкес түрде 0,23 және 0,53 км² ... ... ... көлдері пайда болу жағынан тектоникалық және экзогендік түрлерге бөлінеді. Каспий және Арал теңіздері, Балқаш, ... ... ... ... т.б. ірі ... тектоникалық қазан шұңқырларда қалыптасқан. Экзогендік көлдерге Сілетітеңіз, Теке, Жалаулы, Қызылқақ, Үлкен Қараой т.б. жатады. Орманды дала және дала ... ... бай. ... ... ... көпшілігі абсолюттік биіктіктері 100 м-ден 3500-ге дейінгі борпылдақ ... ... ... ... Көлдердің су жинайтын алаптарының ауданы көбінесе 10-нан 320 км² дейін, ал шөлейт және шөл зоналарында бұдан да ... ... ... ... ... 190 км³дей су жиналған. Көктемде көлдер деңгейі 0,2 м ден 6 м-ге ... ... ... ... ... сіңу және ... мөлшерінің артуына байланысты көлдердің деңгейлері күрт төмендейді, ал кейбіреулері кеуіп қалады. Тым төмен ... ... - ... ... ... байқалады. Көпшілік көлдер деңгейінің орташа жылдық ауытқу амплитудасы 1 м шамасында. Ағынсыз көлдер су баланысының ... ... ... ... ... ... су ... жалпы кірістің 10-90% жер беті ағынынан, 12-40% жауын шашыннан құралады. Шарасы граниттік жыныстар үстінде ... ... су ... кірісінің 40% жер асты су ағынынан қалыптасады. Республика көлдерінің су көлемінің 87% ... ... ... ... ... ... т.б), ал ... карбонатты немесе хлорлы келеді [16].
Қазақстан аумағында көптеген ... ... ... ең ... ... (Ертіс өзенінде), Қапшағай (Іле өзенінде), Шардара (Сырдарияда), Самарқан (Нұрада), Сергеев (Есіл өзенінде) және т.б. бөгендер. Жазық аймақта салынған ... жер асты ... ... ... ... олардың су деңгейін (әсіресе көктемде) көтеріп, жер бетін батпақтандырады, сорға айналдырады [3]. ... ... ... ... ресурстармен бай болғанымен оның пайдалануға жарайтын жер бетіндегі су ресурстары шектеулі. Оның үстіне бар су көздері ... ... ... таралмаған. Негізгі тұщы су қоры еліміздің төрт ірі ... ... Іле, ... және ... ... десек, олардың бәрі де, оған қоса басқа да біраз ағынды сулар Қазақстанға ... ... ... ... Өзбекстан мен Қырғызстанмен) келеді. Бұл сырттан келген ағынды сулардың бізге келгенше жылдан жылға қоры азайып, сапасы ... Жеке ... ... ... ... ... өзен ... жылдық жалпы ресурсы өткен ғасырдың 70-80-ші жылдарында 115-120 млрд. текше метр ... ... ... ол 100 млрд-тан аспайды [3].
Қазақстанда өзге елдерде кездесетін топырақ түрлерінің түгелдей дерлігі таралған. Мұнда тайга, тундра топырағына дейін бар, тек ... ... ... тән ... қана жоқ. ... ... ... Сібір ойпатынан оңтүстіктегі Алатау өңірлеріне дейінгі аралық 1500-1600 км, ... ... ... ... ... дейінгі 3000 км - ге жуық өңірлерді әр түрлі топырақтар жамылғысы басқан. Бұл топырақ жамылғысының әр аймақтарда түзіліп орналасуы ... ... ... ... ... ... 86 % жерін алып жатқан жазық алқаптарында климаттың, топырақтың солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгеруі көлденең зоналық заңына сәйкес өзгерсе, Қазақстанның 14 % ... алып ... ... ... ... ... тік ... белдеулік заңына сәйкес болады.
Жазық алқаптың топырағы ауданы 235 млн га. Қазақстанның жазық аймақтарында солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... ... ... 1) ... қиыр ... орманды дала зонасы алып жатыр. Негізен бұл жерлер Батыс Сібір ойпатында ... жер беті ... ... ... орманның шайылған сүр топырағы мен шайылған сілтісізденген қара топырағы тән. Бұл ... ... ... ... жаздық бидай егіледі. Қалған жерлерін орман, шабындық пен жайылымдар алып жатыр. ... 400 мың ... осы ... оңтүсікке қарай даланың қара топырақты зонасы (Жалпы Сырттан Ертіс өңірі жазықтығына дейін 2000 км ... ... ... Аумағы 25,7 млн га, оның 15 млн гектары жыртылған жерлер, негізінен ... ... ... Қара ... зона ... ... қарай 2 белдем аралығына бөлінеді: кәдімгі қара топырақты белдем аралығы Батыс Сібір ойпатының ... ... ... және ... биік ... ... ... қамтып (ені 100-140 км дей), батыстан шығысқа созылып жатыр. Аумағы 11,8 млн га. Жер беті жазық, ... ... ... астық дақылдары егіліп, етті-сүтті мал өсіріледі; оңтүстік қара топырақты белдем аралығы кәдімгі қара топырақты белдем аралығының оңтүстігін ... ... ... созылып жатыр, ені 50-125 км, ауданы 13,9 млн га. Жер беті жазық, топырағы құнарлы. Бұл негізінен ылғалы жеткілікті, ... ... ... ... жерлер.
3) республиканың оңтүстік бөлігіндегі шөлді зонаға дейінгі орталық аймақты құрғақ далалы және шөлді - далалы қара топырақты зона алып ... ... 90,5 млн га, яғни ... ... 33,2%. ... ... ... қарай 3 зона аралағына бөлінеді: күңгірт қара-қоңыр топырақты зона аралығы қоңыржай қуаң дала, мұнда жыл сайын егіннен тұрақты өнім ... ... қара ... мөлшері 3 - 4%. Аумағы 27,7 млн га. Топырақ құнары жап жақсы болғанымен құрғақшылық әр 3 - 4 жылда қайталанып ... ... 10 ... бұл зона ... ... жер ... оларды пайдаланудың тиімсіздігінен бұрынғы 10 млн га - дан 3 - 4 млн га азайтылғалан; жай қара-қоңыр топырақ орын алған ... ... 24,4 млн га. ... беткі қабатындағы қарашірік мөлшері 2-3%. Құрғақшылық кейде жыл сайын, кейде 2 ... бір рет ... ... суарылмайтын егіншілікпен айналысу тиімсіз,
Шөл дала зонасының аумағы 38,4 млн га, ал суару үшін ... су ... жоқ. Тың ... кезіндегі асыра сілтеушілікпен бұл зона аралығында астық үшін ... 4-5 млн га ... ... ... тек мал ... ашық қара қоңыр топырақты зона аралығы өте қуаң шөл (шөлейт) дала, негізінен мал шаруашылығына жарамды.
4) Шөл дала ... ... 119,4 млн га, ... ... ... 44%. ... 2 зона ... бар. Қоңыр топырақты белдем аралғы шөлді аймақ, оның ... мол, ... ... ... Аумағы 57,4 млн га. Жылдық жауын-шашын мөлшері 120-150 мм. ... ... ... ... ... 1-1,5%. Сұр ... топырақты белдем аралығы шөлді аймақ, жусан мен эфемерлі өсімдіктер басым. Аумағы 61,8 млн га. Жылына түсетін ... ... 80-130 мм. ... ... ... 1%. Алқапта құмды, тақыр, сор жерлер жиі кездеседі. Бұл жерлерде мал шаруашылығы дамыған, ... ... ... ғана шоғырланған.
Биік таулы аймақтың топырағы республиканың оңтүстік-шығысын алып жатыр. Аумағы 37 млн га, ... ... 14% ... Қазақстанда топырағы мен климатымен ерекшеленетін 4 биіктік белдеу бар:
1) тау етегіндегі шөлді далалы ... ... ... 450-750 м ... ... 300-1000 м) ... ... Тәңірітау тау етектерінде негізінен сұр, Батыс Тәңірітау тау етегінде сұр-қоңыр, Солтүстік Тәңірітау мен ... ... ... ашық ... ... таралған. Бұл жерлерде суармалы және мал шаруашылығы дамыған.
2) Аласа таулы дала белдеуі әр түрлі таулы аймақта 600-2200 м ... ... ... ... мен ... Тәңірітауда таудың күңгірт қара қоңыр және қара топырағы тараған. Ал Батыс Тәңірітау (Оңтүстік-Қазақстанда) сұр қоңыр және таудың қоңыр ... ... ... ... 10-15% дей. ... ... ағашы қалың алқап, мал шаруашылығы жақсы дамыған.
3) Орташа таулы орманды- далалы және шалғынды-орманды белдеулері әр ... ... ... ... м ... ... қамтиды. Негізінен таудың шайылған, сілтісіз қара топырақтары және таулы шалғынды топырақ тараған. Батыс Тәңірітауда ... ... ... күлгін топырақтар түзілген. Жайылымы шүйгін, орман шаруашылығы жақсы дамыған.
4) Биік таулы алпьілік, субальпілік шалғынды және қарлы-мұзды белдеулері ... ... мен ... аралығындағы биік таулы аумақтардың 1800-3800 м кейде оданда биік деңгейлерді алып жатыр. Топырағы альпілік, субальпілік, шалғынды-шымды. Көпшілік жері топырақсыз ... ... мен ... мұз, қар ... ... үлесіне тиеді. Шалғынды жерлері жазғы жайлау ретінде пайдаланылады [16].
Топырақ жамылғысын ... ... ... ... ... ... қарастырады. Өйткені ол тірі организмдер (өсімдіктер мен жануарлар) пайда болғаннан кейін ғана солардың қорлары мен әрекеттері арқылы үгіліп ... жер беті ... ... құралған. Кезінде оны В.В. Докучаев табиғаттың өткен - кеткенінің айғағы деп тұжырымдаған. Қандайда ғана ... ... ... сол ... ... ... ... күрделі әрекеттері нәтижесінде қалыптасады [5]..
Қазақстанның кең-байтақ жерінде топырақ және өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесі әр түрлі. Топырақтың ... ... ... ... мен ... дүниесінің географиялық таралуы қазіргі заманғы физикалық-географиялық ландшафтардың қалыптасу тарихымен және қазіргі уақыттағы физикалық географиялық жағдайлардың сипатымен, ең алдымен жер бедері және ... ... ... ... ... ... ... зоналарына сәйкес таралған. Топырақтың басты түрлері жазық-аласа таулы ... ... ... ... ... ... жеке ... құрайды. Қазақстанда зоналар бойынша бөлініп ерекшеленетін топырақтың негізгі түрлерінен басқа бірсыпыра жерді азоналдық топырақтар (сораң, сортаң) және өзен ... ... ... - ... ... тұратын интразоналды топырақтар алып жатады.
Қазақстанда сортаң, сораң және сор топырақтар көп кездеседі. Топырақтың негізгі типтері мына түрде орналасқан: ... ... ... ... ... оның ішінде Ақтөбе, Қостанай, Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарын, республика жерінің 7,1% алып жатыр. ... ... және ашық ... ... қара ... қара ... ... оңтүстігіне қарай, яғни құрғақ және шөл даланың оңтүстігіне тараған. Каштан топырақты зонаның шекарасы солтүстік ендіктің 48° бойымен ... Бұл ... ... ... ... жерінің 27% тең. Соның ішінде қоңыр каштанды топырақ 14%, ал каштанды топырақ ... 13% ... ... және сұр ... ... ... 48° оңтүстікке қарай тараған. Ол шөл даланың оңтүстігі мен шөлдердің солтүстік өңірінің табиғатына тән. ... ... ... ауданы Қазақстан жерінің 32,1% -не тең.
Солтүстіктің сұр топырағы әдетте шөл зонасына тән, ол ... ... ... ... бөлігін алып жатады. Мұның ауданы 3,7%.
Сортаң және сор топырақтар барлық топырақ зоналарында арал сияқтанып жатады және ... ... ... ... береді (6,7%).
Құмдар Қазақстанның барлық жер көлемінің 9% құрайды. Негізінен еліміздегі ең басты құмдарға Арал маңы ... ... және Кіші ... ... оңтүстікте сазды - ойпаңды Қызылқұм мен Мойынқұмы жатады [4]. Арал маңы Қарақұмы аласа бұйратты төбелі жазық. ... ... ... ... ... ... үдірістерден өзгерген, өсімдіктер жамылғысымен бекіген құмды төбелер Қарақұмның батыс бөлігінде ... ... ... ... құмдар (бархандар) жақсы байқалады.
Үлкен және Кіші Борсық құмдарының ... жері ... ... ... шөгінділерінен құралған. Бедерінің пішіндері жағынан олар жақсы бекіген құмдарға жатады. Қазақстан топонимиясында құмдардың ерекшеліктеріне байланысты ... ... т.б. ... - ... ...
Құмдарда тарихи географияға қатысты қызықты мәліметтер беретін географиялық атауларды табуға болады. Қарақұм және Аққұм атты ... ... ... ... ... - ағын құмдар, жел тұрса сусып, желмен ұшып, ағып тұратын құмдар, ... ... - ... ... ... бар ... құмдар.
Зерттеулерге қарағанда басында Қызылқұм деп Жаңадария мен Бұқантау аралығындағы құмдарды атаған көрінеді. Сол жерлердің құмдары шынында қызыл ... ... ... ... Кейінірек сөзі үлкен құмды аймақты атау үшін ... ... ... ... ата ... ... деп атайды. [19].
Еліміздің топонимиясында құм, топырақ батпақ атаулары: ақ ... ... еспе ... құм), кіріш (ақ топырақ), құм, қызыл (шөпсіз қызыл құм), лай, саз, тартпа (ми батпақ ұйық), шағыл (құм бетіндегі ұсақ тасты шөл) [20]. ... ... 15 ... түрі бар. Оның 2 ... астамы балдырлар, 5 мыңдайы саңырауқұлақтар, 600-ге жуығы қыналар, 500-ге жуығы мүк тәрізділер және 6000 астамы жоғары ... ... ... ... ... ... түр ... интродукцияланған мәдени дақылдар мен кездейсоқ әкелінген 500-ден аса түрлерді қоспағанда 161 тұымдасқа, 1120 туысқа жататын 6100-ге жуық ... ... Оның ... 730 түр тек ... өсетін эндемиктер [16].
Өсімдіктердің Қазақстан жеріне таралуы, түрлер мен эндемиктердің топтасуы, ... ... мен ... ... әр ... ... осыншама бай өсімдіктер дүниесі түрлердің биологиялық, экологиялық, эволюциялық ерекшеліктеріне байланысты әр түбірлестіктер мен қауымдастықтарға жүйеленген. Қазақстанның ... ... ... ... дала, шөлейт және шөл зоналарына ажыратылады.
Орманды далалық зонада орман түзуші түрлер: жылауық ... ... ... ... ... итмұрын, тобылғы, далалық шие т.б. тараған.
Далалық зонада далалық флораның 2000 астам түр бар деп шамаланады. Оның 175 ... ... ... ... қау, бетеге, тобылғы, қарағай, аласа бадам.
Шөлді зонада өзіне тән ... ... түрі бар, оның ... 200-215 түрі энемиктер. Өсімдіктерден жартылай-бұталы (жусанды, бұйырғынды, изенді) ... ... ... ... ... дамыған.
Қазақстанның таулы экожүйелерінің аумағы 18,6 млн. га, яғни ... ... 7%. Бұл ... есепке алынып отырғаны 4-5 биіктік белдеулі биік таулар ғана. Таулы экожүйелердің флорасын 3400-3600 түр құрайды деп шамаланады. Тек ... ... 165-170 ... ... бар. ... ... шыршалы (шренктік шырша, сібірлік шырша); май қарағайлы, самырсынды (сібірлік самырсын, сібірлік май қарағай); ... ... ... ... (сиверс алмасы, қырғыз алмасы), өрікті (кәдімгі өрік), қайыңды-теректі (түкті қайың, көктерек) - жапырақты ағаш ... атап ... ... ... ... итмұрын мен бөріқарақаттың (зеректің), аршаның, қылшаның, бетегенің, сарыкүйік қауымдастықтары да кең ... ... ... флорасы - пайдалы өсімдіктердің қайнар көзі. Мұнда 700 - ден астам түрі, дәрілік өсімдіктердің 400-ге жуық, әсемдік безендірушілік 700-800, ... (300 ден ... эфир - ... (450-ге жуық), улы-зиянды (250-ден астам) өсімдіктер түрлері бар [34]. ... ... ... ... ... ... және газ ... көптеген мәселелердің ішіндегі ең негізгісі болып табылады. Бұл тек қана жеке ... ғана ... ... ... бүкіл адамзаттың проблемасы болып саналады, өйткені Каспий теңізі құрлықпен шектелгендіктен табиғат байлықтарын дұрыс пайдаланбасақ, бұл ... сұлу ... ... әкеп ... ... ... белгілі болып отырғандай, Каспий мұнай өндіргіш аймағы өз құрамына Каспий ... ... ... оны ... ... мен газ ... Әзірбайжан, Қазақстан, Түркия, Ресей және Иран территорияларын жатқызады. Соңғы мәліметтер бойынша Каспий өңірінің қоры 5,1 млрд. т, ал газ қоры - 8 ... м3. 1998 ... 2004 ... ... өңірдің дүниежүзілікке сәйкес мұнайдың қоры 2,6-дан 3,3%-ке дейін өсті. Осыған байланысты ... ... ... ... газ ... ... бойынша шамамен 5%-ті құрайды.
90-шы жылдардың соңдарынан бастап Каспий өңірінің мұнай мен газ өндіру тез қарқында өсіп ... ... ... 1992 ... 2003 ... ... шамамен екі есеге өсті: мұнай бір жылда 40,3-тен 76,8 млн. т дейін; одан да тез ... газ ... ... 1998 ... 2003 ... дейін үш еселенді: бір жылда 23,7-ден 77,1 млрд. м3 дейін. Сөйтіп жаңа мұнайгаз ... өңір ... ... ... ... ... ... үш негізгі мұнай өндірушілер бар. Олар: Қазақстан (дәлелденген қордың өндіру көлемі ... ... ... тұр), ... және Түркия. Ал газды осы өндірушілерден басқа Ресей де өндіреді. Солардың ішіндегі газ өндіруден негізгі өндіргіш Түркия болып ... ... ... арттырған сайын Каспий өңірінің табиғи ортасы экологиялық жағдайы нашарлап бара жатыр. Сонымен қатар ең басты ... бұл ... ... және оның ... ... ластануы болып табылады.
Ресей ғалымдарының зерттеуі нәтижелері бойынша 10-12 скважиналары бар 3-4 платформаның жұмысы кезінде әр платформада ластану кем ... 1 ... ... Бұл ... ... тазарту процесі жүргеннің өзінде жылына Каспийдің солтүстік акваториясының төрттен бір бөлігі ластанады. Қазіргі кездің өзінде Каспийдің үстінен ұшақпен өткенде мұнай ... ... Осы ... ... ... ... жеке ... экспертизалар істеу өте қиынға соғады, себебі мұнай компанияларының объектілеріне 5-10 км қашықтыққа шейін жақындау тиім салынған.
Мұнаймен ... кен ... ... ... ... Қазақстан ғалымдарының мәліметтері бойынша Каспий өңірінің ... ... ... ... ... артып келуде, өйткені мұнда Тенгиз, Королдік, Қашаған және т.с.с. кен орындарының болуымен байланысты. Апат кезінде, мысалы 1985 жылы ... ... ... ... ... ... төгілуі нәтижесінде санаулы айлардан кейін теңіздің жойлуына әкеп соғады.
Теңіздің ... ... оның ... ... және ... әкеледі. Соның ішінде ең көп көзге түсетіні бұл бекіре тұқымдас балықтардың өлімі болып табылады. Осыған байланысты тіпті ... ... ... ... ... ... ... алынған болатын. Бұған қарамастан бұл балықтардың түрі жылдан жылға азаюда. Егер 80-ші ... ... СССР ... ... осы ... ... 25 мың т ... ал 2001 жылы СНГ-нің Каспий жағалауындағы мемлекеттердің барлық өнімі 764 т дейін азайды. Соның ... ... ... ... ... ... өнімі алынған. 2003 жылы тіпті кейбір балықтардың түрлері мүлдем жоғалып ... Бұл ... тек қана ... аулауға байланысты ғана емес, сонымен қатар Каспидің солтүстік өңірінің кен орындарында әр түрлі сейсмобарлау жұмысын жүргізуімен байланысты. ... ... ... ... ... ... аулау кеміп келеді. Астрахань облысында 1998 жылдан 2002 ... ... оны ... 5 ... ... Кильканың жойылуы оның қорек ететін планктондарының азаюымен тікелей байланысты. Ал егер килька балығы ... ... онда бұл ... ... ... ... Бұл балық ең бірінші бекіре тұқымдасына жататын балықтарының және каспий итбалықтарының негізгі қорегі болып табылады. Негізінде ... ... ... тек қана ... ... ... ... сонымен бірге мұнай ластануымен байланысты. 1997-2000 жылдары аралығында итбалықтардың көп көлемде жағалауға лақтырылуы болды. Жағажайға мұндай лақтырулардың шыңы 2000 жылы ... Сол ... ... 30 ... ... ... ... өлімінің басты себебі мұнай мен түрлі пестицид заттардың нәтижесінен болған ... ... ... ... бастап Каспий өңірінде халықаралық табиғатты қорғау ұйымының негізі Каспий экологиялық бағдарламасы (КЭБ) болды. Бұл бағдарламаның мақсаты - ... ... ... ... жағалау мемлекеттерінің және халықаралық ұйымдардың күштерін жұмылдыру.
1921 және 1940 жылдары болған совет-ирандік шарт бойынша Каспий теңізі тұйықталған ішкі су ... ... ... жабық және белгілі бір үшінші елдердің оның өнімдерін өндіру үшін тиым салынған теңіз болып табылады. Алайда бұл екі ... тек қана ... ... ... ... аймағын құрайды, ал акваторияның қалған бөлігі басқа елдердің қолдануына ашық болды. Каспийдің акваториялық аймағының бөлінуіне байланысты бұл жасасқан шартта тек қана Иран мен ... ... ... ... ... және ол жай ғана ... ... бір әдісі еді. Қазіргі уақытта осы Каспий өңірінің жағалау мемлекеттері екеу емес бес ... де жаңа ... шарт ... ... ... өз ... ... өзінде көріп отарғанымыздай осы Каспий жалауындағы мемелекеттердің іс-әрекеттері бұл міндетке сәйкес келмейді. Оған мысал бола алатын Каспийдің солтүстік ... ... мен ... ... ... ... ... Бұл өңір СССР кезінде бекіре тұқымдас балықтарының қорғауға алынған аймағы болып табылады. Бір кездері Әзірбайжан және Қазақстан Каспий теңізіндегі өз ... ... ... ... ... Егер осы ... қазір бұл ойды жүзеге асырған болса, онда әр мемлекет өз жерінде не істегісі келсе, соны істеп, ... ... ... экологиялық мәселесі одан бекер нашарлап кететін еді.
Кейініректе жағдай жақсы жаққа бет бұрды. 2002 ... ... ... ... Қазақстан, Ресей және Әзірбайжан мемлекет аралық келісім жасады, яғни олар Каспийдің түбін секторларға бөлуге келісті, алайда теңіз акваториясы бәріне ортақ ... ... Егер Иран ... ... тең ... бөлу туралы талабын орындағанда, онда теңіз баяғыда тұйқталған теңіз көзі болар еді. Тұйықталған теңіз көзі дегеніміз теңіздің ... ... ... ... ... ... ... шектелінуі, ал акватория территориясы шекарасының ар жағындағы бөлігі ортақ болып табылады. Каспий ... ... деп ... бірігіп Каспий өңірінің табиғатын қорғау және сол мемлекеттердің кез-келген біреуі теңіз ортасына зиян әкелетін әрекет жасау мүмкіндігін шектейді.
Өкінішке ... бұл ... ... ... ... ... ... табиғатын сақтап қалуға емес, ал мұнай мен газ өдірісіне көп ... ... ... ... ... аймақтың қоршаған ортасын қорғау туралы халықаралық келісімдердің іске ... ... ... ... 90-шы ... басында Әзірбайжан, Қазақстан және Түркия мемлекеттері өз басынан экономикалық кризисті өткізгендіктен, шетелдердік ТНК бірігіп ... ... ... ... білдірді. Басты экономикалық мәселелерін шешу үшін олар шетелдік мұнай өндіру компанияларын қызықтырудың барлық амалын ... Осы ... ... жасаудағы заң бойынша қаралған Каспий өңірінің қоршаған ортасын қорғау туралы мәселесі, ... ... ... ... Осыған байланысты басқа мұнай өндіргіш өңірлер, мысалы, Солтүстік теңіз, ... ... ... ... ... ... құқықтың дұрыс іске аспауы, шетелдік инвесторлар істерін толығымен өз еркінше қолдануға мүмкіндік беріп, одан бекер қызықтырды.
Енді біз ... ... ... екі ... экологиялық мәселелерді қарастырайық, бірақ соның біреуі мұнай ластануына тікелей болмағанымен, әйтеуір жанама ... да ... Оның ... ... ... бөлігінде осыдан жарты ғасырдай қолданып келген ядролық жарылыстар болып табылады. Мәліметтер бойынша 2003 жылдың ... ... ... деңгейі минус 26,6 м-ге дейін жетті. 2000 жылы 70-ші жылдармен салыстырғанда теңіз ... 205 м-ге ... ... ... ... өз деңгейінен жайлап тасып, құрлықты алып бара жатыр.
Қазіргі үақытта теңіздің деңгейі жыл сайын ... ... Бұл ... ... ... ... сонымен қатар аз тереңдіктегі мұнай өндіру орындарының батуына әкеп соғады. Бұл, әсіресе, Каспий жағалауына, ... және ... ... ... КЭП мамандарының мәліметтері бойынша тек қана Каспийдің Әзірбайжан секторында мұндай скважина апаттарының 119 белгілі.
Каспийдің Қазақстанға қатысты солтүстік ... ... ... жоғарлауына байланысты мұнай өндіру орындарының бұрғылау толқынының тереңдеуі нәтижесінде (қазір оның тереңдігі 50 км-ге жетті) бату ауданы ... ... ... ... сейсмикалық тұрақсыздықтың артуына байланысты да ластану жоғарлайды. Бұл, ең бастысы, инженерлік ... мен ... ... өз қаупін тигізеді. 2003 жылы мүмкін дәл осы жағдайдың әсерінен Азери-Чираг-Гюнетли кен орнында тоғыз бұрғылау скважиналардың орнынан аутқуынан үлкен апат ... ... ... ... ... бұл ... солтүстік бөлігінде гидротехникалық мақсатпен жүргізілген ядролық жарылыстар болып табылады. Астрахань облысында 1980-1984 жылдар аралығында 15 жарылыс, ал ... ... ... ... ... 22 ... өткізілді. Осыған қоса жарылыстар Каспийдің солтүстігіндегі басқа өңірлерінде де жүргізілді. Мысалы, Қазақстандағы Мангышлак түбегінде орналасқан ... ... осы ... ... ... ... жерге радиоактивті зардабына қоса, Каспийдің су асты артезиандық су тасқындарына әкелді.
Орынбор мұнайгазконденсат орнында да бірнеше ядролық жарылыстар өткізілді. Олар бұл ... ... ... болатындығын тексеріп, тіпті анализ жүргізген де жоқ. Кен орындарының өнімдерін зерттеу және газ сақтайтын жер асты резерварларды құру ... ... ... ... ішпласталық қысымының төмендеуіне, газ шығарушы тұнбалардың өзгеруіне алып келді. Қазіргі уақытта жас Орынбор кен орны газ ... ... ... тұр. ... кен орнындағы газ өндіру 1971 жылдан басталды. 1979 жылға дейін кен орнында ... ... ... ... ал ... ... жыл ... жаңа скважиналарды енгізуге қарамастан төмендей бастады. 1979 жылы газ өңдеу ең жоғарғы ... ... - 48,7 млрд м3. ХХ ... 90-шы жылдарына таман газ өндірісі 2 есе кеміді. Радиоактивті ластанудың әсерінен бұл кен орны аймағында ядролық қалдықтарын көму орталықтарын құруға ... ... Газ ... жыл сайын су алу оларды пайдаланудан шығарғанына қарамастан тау жыныстарының жарылыстарынан пайда болған жер асты суының ағыны болып табылады. Бұл ... ... ... қалыптасқан радионуклейндерден құралады. Шығыс жер асты сулары Жайықтың үстінгі су ... ... ... ... және ... жер ... ... етеді.
Жоғарыда біз Каспий өңірінің негізгі экологиялық мәселелерін қарастырып өттік. Қорытындылайтын болсақ, егер де бұл ... ... ... ... ... Каспий теңізі жер бетінен мүлдем жоғалып кету ... туып тұр. Оның ... ... үшін ... ... мен компаниялардың өздері жай тазарту әрекеттері түкке де әкелмейді, оған барлығымыз осы адамзат ... шешу үшін бір ... ... ... ... ... Жаңа Жерде (Новая Земля) немесе Семей полигонында ядролық жарылыстар өткізілгені туралы хабарлағанда, әрдайым бұның халықтың игілігіне жасалып жатқанын қосып айтатын еді. Ал ... қай ... ... ... ... ... туралы сұрақ әдетте қозғалмайтын.
Маңғыстау облысында Үстірт платосында 1969 және 1970 жылдары үш жерасты ... ... ... Ол кездері бұл жарылыс жұмыстары жасанды су ... құру ... ... ... ... шөл ... сол сулы ... кімге керектігін және Маңғышлақтың құрғақ климатында оларда қайдан су пайда болатынын ешкім ашып айтқан жоқ.
Нәтижесінде тереңдігі 20 метр және ... 300 метр ... екі ... ойыс ... ... жарылыстар орындарында мүмкін емесжоғары радиоактивті фон тұрғаны жөнінде облыста отыз үш жыл бойы ... ... ... ... ... да ешқандай зерттеулер жүргізілген жоқ. Сақтық шараларының барлығы тек ... ... ... ... ... ... ... белгілер іліп қоюмен ғана шектелді. Бұл қоршаулар ... ... жоқ, ... ... аударғызды - шопандар дуалды қой үшін ашық қора ретінде қолданды.
Міне, көптен күткен зерттеулер жақында ғана жүргізілді. Жарылыс ... мен оның ... ... ... ... ... ... ядролық орталығының мамандары тексерді. Топырақ, су, сонымен қатар өсімдік қабатының бөліктері ... ... үшін ... ... ... пен ... ... ақпаратты-аналитикалық бөлімінің бастығы Юрий Стрильчуктың айтуы бойынша барлық зерттеліп жатқан үш аймақта ... ... ... ... ... ... ... жерінде. Диаметрі 30 метр болатындай радиоактивті ластанудың кішігірім дағы кезінде жер астына ядролық ... ... ... ... үстінде орналасқан. Топырақ бетіндегі доза қуаты сағатына 60 микрорентгенге дейін ... - ал бұл ... ... ... төрт есе ... ... Демек адамдар мен жануарларға бұл жерде үш айдан астам уақыт болуы аса қауіпті.
6-Т скважинасына таяу орналасқан ... ... ... ... ... сағатына 30 микрорентгеннен аспайды. Бірақ скважинаның дәл басында бұл шама сағатына 1,5 мың микрорентгенге ... ... ... ... ... ... сирек болса да, осы аймақтарда болатын жергілікті тұрғындар арқылы радиоактивті ластанудың орын ауыстыру мүмкіндігінен көреді. Сважина үстіндегі кіріс жері ... ... ... ... ... ... территорияға таралуы мүмкін.
Мамандар айтуы бойынша, топырақ бөлшектерінің шаң-тозаңмен орын ауыстыруымен байланысты екінші ретті ... анық ... бар, ... осы ... ... яғни ... топырақ бетін жинап алып, көміп тастап, ал 6-Т скважинасының бастауын бетонмен жауып тастауды, өкізуді ... ... өте ... ... ... бақылауы жүргізілу кезінде Ақтау қаласы территориясы мен жақын жатқан аудандардағы табылған радиоактивті ластану көздерін мұнда адамдардың жеткізгені анықталды, және де ең ... ... ... ... кен ... ... металл құбырлар мен Маңғыстау химиялық кешенінің қалдықтарынан ұрланған жабдықтар бөліктері шығарады. Металды адамдар қаылдау пункттарына тапсырды да, бұрғылар құбырларын өз ... ... ... ... осы сияқты кейбір сағатына 1,5 мың микрорентген сәуле шығарды - ... ... ... ... Бұл ... ... шығару көздерін жергілікті тұрғындардан тәркілеп, арнайы полигондарда көмеді. Бірақ кейде ойламаған жағдайлар болады. Мысалы, осындай оқиға болды: ... ... ... 700 ... сәуленетін тоттанбайтын метал қағазы табылды. Оның қожасын темірге жақындамауы және мамандар келіп оны алып кететіні туралы ескертті. Бірақ мамандар келгенде ... ... ... оның фоны ғана ... ... ... бар да, ал метал жоқ. Қайда? Сөйтсе, саяжай иесі оны үйдің жарына қадап, оның ... ... іліп ... ... болса да, өз дүниесімен қоштасқысы келмеген ғой.
Каспийдің бір ... адам ... жиі ... ... ... ... оның ... тұрақсыздығы. Сондықтан да теңіз деңгейін болжау, өзгерістері біркелкі емес және әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... және үрдістердің тұрақтылығынан туындайтын ықтималды- статистикалық және климаттық (гелиофизикалық) әдістерге негізделген.
Көмірсутекпен ластану көздері- су ... кеме ... және ... шығару кешені. Бірақ, теңіз деңгейінің көтерілуіне байланысты жағалау шаруашылығынан жел көтерме әсерінен туындаған төгілу, бұрғылау және мұнайды тасымалдау ... ... ... ... ... өсіп ... ... бұл ауданның экологиялық жағдайы Каспий теңізінің деңгейінің көтерілуіне және жағалаулық теңіз экожүйесінің антропогенді әсерге ұшырауына байланысты болады.
Каспий теңізінің бірде ... ... ... ... ... ... ... Тарихи деректер бойынша 1820-1930 жылдар аралығында ... ... су ... көтерілген. Оның себептерін ауа райының құбылысымен және антропогендік ... ... ... Еділ ... ... құятын барлық судың 80%-ін құрайды. Сондықтан теңіз суының толысуы Еділ ... ... ... ... ... жылдары теңізден Қарабұғазкөл шығанағын бірде бөліп, бірде қосу адам баласының Каспий экожүйесіне батыл ... еді. Осы ... бәрі ... ... ... қалыптасқан табиғи тепе-теңдігін бұзған адамның теріс іс-әрекеттері ретінде қабылданды. Теңіз суының ... ... ... ... ... адам ... кейін түсінді. Мәселен, 1940-1950 жылдардағы теңіз деңгейінің төмен түсуін антропогендік факторларға жатқызады. Оның да себебі бар еді. ... осы ... ... ... су мөлшері Еділден 12%-ға, Жайықтан 24%-ға, ал Теректен 60%-ға төмендеген. Осы ... ... ... суы ... ... ... 1980 ... Қарабұғазкөлді теңізден бөлу үшін ұзындығы 100 метр табиғи бөгет салынды. Бөгет салынған бұғаздың суы небәрі 3-ақ ... ... ... ... ... теңіз тұзы аралас шаң-тозаңдар тарады. Әсіресе, теңіздің түбінен тұз ... ... ... тұздың сапасы төмендеп кетті. Өйткені Қарабұғазкөл елімізде тұз өндіретін бірден-бір ірі Қарабұғазсульфат комбинатымен әлемге әйгілі еді. 1978 ... ... ... ... ... көтеріле бастады. Ғасырдың аяғында оның деңгейі 3 метрге жуық көтерілді.
Ғалымдардың болжамы бойынша теңіз деңгейінің көтерілуі жағалаулық сызықтың 2400-2700 км. ... су ... ... ... тағы да 1,2-2,2 ... ... әкелуі мүмкін.
Су астында қалу қаупі әсіресе Каспийдің Солтүстік және Солтүстік-Шығыс жағалауындағы мұнай кен ... ... ... Су ... қалу ... ... ... кен орындарының 32-сі Атырау, ал 11-і Маңғыстау облысында орналасқан.
Судың көтерілуінен жүзден астам мұнай ... ... ... ... 6 ... ... жүздеген елді мекендер коммуникациялық желілер, өнеркәсіп орындары су астында қалды. Барлық ластағыш заттар мен мұнай ... ... ... оның аймағы 300 мың гектарға жетті. Кейінгі жылдары теңіз суының көтерілуінің ... ... ... ... ... ... оның маңындағы мемлекеттерге көптеген проблемалар туғызып отыр. Оның бастысы- экологиялық жағдайлар.
Біріншіден, су деңгейінің көтерілуі ... ... ... жайылымдардың көлемін тарылтып, құстар мен жануарлардың мекенін басып қалды. Суға тосқауыл үшін соғылған ... ... ... мен ... зор ... ... ... уылдырық шашу аясы мен құстардың ұя салу тығыздығы кеміп, биокөптүрліліктің азайып кету проблемасын туғызып отыр.
Екіншіден, теңіз деңгейінің көтерілуі ... ауа мен ... ... одан әрі ... ... ... Судың мұнай өнімдерімен ластануы 1980 жылдан бастап күшейе түсті. Су құрамында пестицид және ауыр металдардың көбеюі бекіре сияқты бағалы ... ... ... құстардың жаппай ауруларға ұшырап, қырылып қалу фактілерін жиелетті. ... ... ... ... балықтарын аулау 40%-ға азайды.
Үшіншіден, су деңгейінің көтерілуі теңіз жағалауындағы мұнай ұңғыларын, мұнай ... ... ... ... ... ... комбинаттарын, елді мекендерді су басып, орасан зор шығын келтіре бастады.
Төртіншіден, мұнай игеруге шетелдік инвесторларды тарту Каспий теңізінің экологиясын одан әрі ... ... ... өндірумен бірге ауаға шығатын ілеспе газдардың көтерілуі аймақтың ауа ағынында зиянды газдар үлесін көбейтіп отыр.
Каспий экологиясы- Каспий ... ... ... және ... ... кешендерінің дамуына байланысты Қазақстанның батыс өңірінде қалыптасқан табиғи, ... ... және ... ... ... ... ... маңызы зор ең ірі тұйық су алабы. Жыл бойына Каспий теңізінің деңгейі қума-желбөгет құбылыстарының ... 0,5-1 м-ге ... ... ... ... ж. ... ... жұмыстарының нәтижесінде Каспий теңізінің су деңгейі мөлшерінің ... ... 1930 және 1980-90 ж. ... ... ... ... 1929-41 ж. су ... 2 м-ге төмендесе, 1977 жылы бұл көрсеткіш ең төмен ... ... (-29,01 м) ... 1978-95 ж. су ... 2,35 м-ге ... көтеріліп, 1995жылы бұл көрсеткіш -26,66 м болды.
Су деңгейінің тұрақсыздығы- климаттың өзгеруінен теңіз ... ... ... болып отырған құбылыс. Судың тұздылығы 0-12%.
Су алу зонасындағы жартылай суда ... ... ... ... ... айдауда. Мартышенский, Приморский, Прорвинский және Бузачинский тобындағы кен орындарын теңіз және ... ... ... ... ... алып ... Оларды толық су алудан үнемі жаңартылып отыратын, жергілікті материалдардан ( құм, саз, т.б ) ... ... ... ... жел ... ... жиі бұзылатын бөгеттермен қорғауда.
Шығыс Көкарна, Тажығалы, Прибрежный, Пустынная, Морское кен орындары толық су астында.
Көмірсутекпен ... ... су ... кеме ... және мұнай шығару кешені. Қазірдің өзінде, көмірсутекпен ластану деңгейінің жоғары көрсеткіші Солтүстік Каспийдің шығыс бөлігінде байқалды, онда оның ... ... ... ... ... ( 0,05 мг/л) ... ... ежелден балық ауланатын маңызды су айдыны. Бекіре тәрізділердің 90%-і осында ауланады. Соңғы кездері балықтардың уылдырық шашатын жерлеріне жетуге кедергі келтіретін ... ... ... ... ... химиялық жолмен ластануы және қаскөйліктің ( браконьерлік) етек алуы бекіренің қорын азайтуда. Сондай-ақ мұндағы қортпа, пілмайдың жылдан- ... саны ... бара ... ... тек қана Каспий теңізінде ғана тіршілік ететін сүтқоректі. 1920 жылы 1 млн-нан ... ... 120 мыңы ... болса, 1980 жылдың аяғында 360-450 мыңға дейін азайған итбалықтың - 27 мыңы, 1990 жылы- 13,8 мыңы, 1996 ... 8 мыңы ... 2000 ... ... ... ... ... олардың 15 мыңы қырылды. Каспий итбалығының жаппай қырылуы- Каспийдің солтүстік бөлігіндегі гидрометеорологиялық және экологиялық жағдайлардың ... ... ... ... төмендеуін көрсетеді.
Солтүстік Каспий жағалауының әсем табиғатына, оның экологиялық жағдайына атмосфераның, ... ... ... ... ... қауіп төндіруде. Атмосфераның ластануына мұнай- газ өндіретін және оны қайта өңдейтін кәсіпорындар әсер етуде. Мысалы, 1998 жылы Атырау облысы бойынша ... 135,1 мың ... ... ... ... ... 132,8 мың ... газ тәрізді заттар, 2,3 мың тонна қатты заттар) шығарылған. Бұл улы заттарды ... ... ескі ... ... жабдықталған 3,5 мың мұнай ұңғымасы шығарады.
Мұнай кәсіпшілігінің ең басты экологиялық ... ... ... іске ... ... ... 800 млн.3 газ ауада жанады ( 2001 ). Мұнай кен орындарында мұнай өнімдерін өңдеу кезінде мұнай мен қалдық ... ... пен ... төгілуі оларды ластайды. Солтүстік Каспий жағалауының мұнай өнімдері қалдықтарымен ластанған аумағы 194 мың га жерді алып жатса, төгілген мұнайдың мөлшері 1 млн. ... ... (2001) . ... ... ... және ... теңізге төгілуіне байланысты теңіз суының құрамында мұнай өнімдерінің қалдықтары, фенол, хлорлы органикалық ... ... ... ауыр ... ... рұқсат етілген шектен бірнеше есе жоғары екені анықталды. Судағы мұнай өнімдерінің ең жоғары концентрациясы мамыр-шілде айларында байқалады. ... ... ... және ... өнімдерімен, улы газдармен ластануы планктондар мен теңіз суында тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктердің жаппай жойылуына әкелуде. Теңіз түбіндегі шөгінділердің мұнай ... ... ... ... ... мен ... ... су құстары мен балықтарға да зиянын тигізуде. Мысалы, 1900 жылмен салыстырғанда Каспий ... ... ... 3 ... яғни 500-600 мың ... 180 мың ... ... азайды.
Теңіз суын ең қауіпті ластаушы заттың бірі- ыдырамайтын ауыр металдар ( мысалы, мырыш, барий ). Судағы мыс пен ... ... 20 ... ( рұқсат етілген шектен 2 есе артық ).
Атырау облысы жерінің ластануын ... атап өту ... Ол, ... ... мен газ өндіру тасымалдау, өңдеумен және қазіргі ... 57600,0 мың ... ... оның ... 2,2 мың ... улы, ал 83,1 мың ... радиоактивті өндірістік және тұрмыстық қалдықтарға байланысты түсіндіріледі.
Шығарылатын қалдықтардың жылдық көлемі- 320057,1 тонна. Мұнай өндіруші аймақтарда мазутталған жерлер ауданы шамамен 185,2 мың ... ... ... ... ... онда ... ететін организмдерге ғана емес, жергілікті тұрғындардың денсаулығына да улкен қауіп төндіруде. Сондықтан Каспий теңізі жағалауындағы 5 мемлекет ( ... ... ... ... және ... ) ... банкпен, Біріккен Ұлттар Ұйымының Адамды қоршаған орта ... ... ... отырып, Каспий экологиялық бағдарламасын ( КЭП ) жасап, оны іске асыруда. Бұл бағдарламаның негізгі мақсаты- ... ... ... және Каспий аймағының табиғи ресурстарын тиімді басқаруды қамтамасыз ету.
КЭП-тің негізгі бағыттары:
- теңіз деңнейінің өзгерісі жағдайында жергілікті тұрғындардың тұрмысы мен ... ... ... ... ету;
- ... ... мен оның ... ластанудан арылтып, қоршаған орта жағдайын жақсарту;
- теңіздің экожүйесін сауықтырып, қалпына келтіру және оның биологиялық алуан түрлілігін ... ... ... ... және қоршаған ортаның қалыпты жағдайын сақтап, ондағы тұрақты тіршіліктің дамуын қамтамасыз ету.
Каспий теңізі - ... ... ... ... ... ең ірі мекен ету ортасы болып табылады. Сондықтан да ... ... тек ... қана ... ғаламдық мәселе болып табылады. Каспийдің биологиялық алуантурлілігін сақтау бүкіл әлемдік қауымдастықтың жұмысы. 1995 жылы Тегеранда Каспий маңындағы мемлекеттердің ... ... ... Бұл ... мақсаты Каспий аймағының экологиялық тұрақтылығы мен оның ресурстарын пайдалануды басқару концепциясын жасау болып табылады. Бірақ, кез-келген экологиялық бағдарламаның іс ... ... оның ірі ... аймақ ретінде маңызының артуы күрделендіреді.
Оронимдері. Еліміздің жер бедері мен ... ... ... ... ... бай ... ... тигізді. Оронимдер көбінесе сан мөлшері белгілі, бірақ жиі қайталанып келетін орографиялық ... ... ... ... жағдайларына тәуелді көшпелілердің жер бедері ерекшеліктерін ажырата білу ... ... ... терминдердің қалыптасуына мүмкіндік жасады. Оронимдер құрамындағы терминдер жер бедерінің сипатын дәл ... ... ... ... пайдалану барысында маңызды рөл атқарады [31]. Оронимге тән атауларды зерттеуде В.А. ... ... ... ... ... ... В.А. Жучкевич кейбір аудандарда гидронимдерден гөрі атаулары анағұрлым көнергенін айтады [67].
Қазақстанның кең байтақ жерінің біз ... ... ... ... ... дала зонасы 77 млн ... алып ... ... ... шамамен 30% жер көлемін қамтыған. Солтүстік зоналық шекарасы өте сүйірленіп келгендіктен бөліп көрсетуге қиын, себебі шоқ ... мен шоқ ... және ... дала ... кіріп жатады, кейбір аудандарда едәуір солтүстікке қарай ала-құла құрғақ жусанды дақылды дала орналасқан. Оңтүстік ... Орал ... ... ... ... өтіп Торғай үстіртінің солтүстігін кесіп өтіп Теңіз-Қорғалжын ... ... 50°51° ... ... ... ... өтеді [68].
Дала зонасының жер бедеріне тән негізгі айырмашылығы жазық жердің ... ... ... Дала ... ... ... жазығының оңтүстік шеті, Торғай үстіртінің солтүстігі, Мұғалжар тауы түгелдей дерлік, ... Сырт ... ... маңы ... солтүстік жартысы, Орал етегі, Жем үстірті, Сарыарқаның солтүстігі мен орталық аудандары енеді. Жер бедерінің ... ... ... ... әсер береді. Мысалы, Сарыарқа өңірінде ауа ... ... әсер ... ... ... мен мөлшерін өзгереді. Мұнда жиі бұлтты ауа райы болғандықтан құрғақшылық кезең аз болады [4]. ... ... ... дала ... бөлігі ірі континеталдық тау жынысты аккумулятивтік жазығында орналасқан. Бұл жерде оның абсоюттік ... ... 200 ... ... - ... 130 м-ге жетеді. Жалпы Батыс Сібір жазығы - біркелкі тегіс, аз тілімденген, тұйық қазаншұңқырлар, ... суға ... ... мекен. Және де көбі тұзды болып табылады. Кей жерлерде биіктігі 10-15 м-ге ... ... ... 100 ... 500-800 м ... ... ... бар. Олардың араларында көл топтары кездеседі. Бұл жалдар ежелгі ... ... Дала ... жал ... терминімен жасалған Ақжал, Айғыржал (тау), Жал (тау), Қоңыржал (қон.), Төрежал (қон.), Қаражал т.б. атауларды көптеп кездестіруге болады [69]. ... ... ... ... деген атпен белгілі Сарыарқа кіреді. Бұл ежелгі, мүжілген ... ... ... Ол ... ... және ... тау жыныстарынан (тақта тас, әк, құмтас, конгломерат) құралып, бетіне гранит жынысы шыққан. Желмен жаңбырдан мүжілгені алыстан ... ұрып ... Жер ... өте ... жартасты, қыратты, ойпатты, аңғарлы болып келеді. Ойпаттары 50% жерді алып жатыр, егіншілікке қолайлы жерлер көп. ... ... 30-50 ... 100 метрге дейін көтеріледі. Ұсақ шоқылардың абсолюттік биіктігі 300-400 м. Жеке ... ... тау ... бар: ... Баянаула, Қарқаралы т.б биіктіктері 1000 м-ден жоғары. Мысалы айналасындағы ойпаттардан Көшетау ерекшеленіп тұрады. Салыстырмалы биіктігі 887 м. Тау ... тік, ... Тау ... ... ... шұңқырлар орналасқан [56].
Зерттеуіміздің көзі болған дала ... ... ... ... ... ... С.Ә. Әбдірахманов [39], Қ.Б. Базарбаев, А.С. ... [70], Қ.Т. ... А.О. ... ғылыми жұмыстарын айтуға болады [71].
Қазақ жеріне тән оронимиялық терминдерді зерттеуде белгілі географ ... Ғ. ... Г.Ц. ... Э.М. ... лингвист ғалымдар тарапынан Е. Керімбаев, Ш. Дәулетқұлов, Ғ. Ермекбаев, Б. ... ... ... ...
Дала зонасының ландшафттық ерекшелігі көп тоқталуды қажет етеді. Ландшафт ұғымын ғылыми айналымға енгізген ғалым Л. С. ... [72] деп ... ... ... дала ... ... түрге бөліп қарастырды. Өз зерттеуінде: деп жіктейді [5].
Жалпы жер бедерінің ойыстарында ылғал, жылу теңдестігінің кірісі мен минералдық ... ... ... мол ... Осы ... ... ... және далалық жерлердегі кішкентай ғана ойысты жерлерге шұратты фациялар қалыптасады. ... ... ... ... бөлшектенуінде үлкен рөл атқарады. Ең кішкентай деген төбенің өзі атмосфераның жер беті қабатындағы ауа қозғалыстарының бағытын, жылдамдығын, ылғал мен жылу ... ... ... Жаз ... ... ық ... салыстырғанда жел жақ беткейіне ылғал мол түседі, қыс айларында керісінше ық жақ беткейге омбы қар жиналады. Осыған байланысты халқымыз жер су ... ... ... ерекшеліктерге назар аударғанын Бас Қағыл, Аяққағыл, Орта Қағыл, Тебін т.б. ... ... ... болады [73].
Еліміздің жері көлемінің кеңдігіне орай географиялық атаулар да көптеп кездеседі. Атаулардың тарихы мен шығу төркініне ғана үңіліп ... ... ... ... ролін зерттеп жүрген ғалымдардың пікіріне жүгінсек, бүгінгі таңда қазақ жерінде шамамен үш ... атау бар ... [44]. ... мал ... ұйымдастырудың өзі, жер бедерін жақсы ажыратып, ерекше жер бедер пішіндері бір орыннан екінші ... көшу ... ... ... ... ... негіз болды. Оронимдер құрамындағы терминдер жер бедерінің жіктелу сипатын дәл ... бұл ... ... ... барысында маңызды болды. ... өз ... 600-ге жуық ... халықтың географиялық терминдері бар екендігін жазады. Қазақтың халықтық географиялық терминдері Қазақстан аумағының табиғат ерекшеліктерін айқын ... ... жер ... ... өсімдік жамылғысының, жануарлар әлемінің, ал кейбір бөлшектері климаттың топырақ ... және ... ... ... ... ... дала зонасындағы жер бедерін бейнелейтін атаулар төмендегіше болып келеді (кесте 7).
№2 кесте. Дала зонасындағы жер ... ... ... оң ... сипаттайтын индиктатор терминдер
дөң, жал, жота, дөңгіл, дөңес, керегетас, қайқаң, қырат, қыраң, оба обашық, өр, тау, ... ... ... ... (төмпеш, төмпек, төмпешік), шоқат, шоқы, шоқтық, шоңғал, ... ... ... тау, таз ... ... ... аз ... тасты жер), тас, текше, (үстірт жер), сілем, төбе, төрткіл (таудың ұшар басындағы ... жер), ... ... шың), шың (чинк) (тік жарқабақ немесе үстіртті аймақтың бұлтығы), т.б.
Жер бедерінің ... ... ... индикатор терминдер
дала, ойпат атаулары: алаң, бозінген ... жер), ... ... ... ... ... кепірең (борпылдақ жер), көк, көкал, қоңыр, қуаңдала, сайқын (ен ... ... (кең бос жер), сор, ... ... ... (шөбі қалың ойпаң жер), түлей (тоғайлы, қалың сексеуілді жер), шұбар (ағашты отты жер). ... көзі ... дала ... ... зерделеу барысында географиялық атау жасауда оронимиялық-индикатор терминдердің көлемі 29 % болды. Олар ... ... ... ... ... ... биік-0,3%, бұйрат-0,3%, дала-0,3%, доңғал-1,0%, домбақ-1,4%, дің-0,7%, жар-9,6%, жал-0,7%, жон-0,3%, ... ... ... ... оба-6,0%, сай-7,8%, кемер-0,7%, қия-0,7%, ... ... ... ... ... шоқы-4,2%, шат-1,4%, шаң-1,4%.
Мұншалықты мол атау көптеген ғасырлардан бастап қалыптасты десек, бұлардың пайда болуына көшпенділер, отырықшылар өркениеті, табиғат ... мен ... ... ... ... ... болған-ды. Қазақ танымы үшін ұғымы өте күрделі нәрсе. Ата кәсібі мал болғандықтан, жайылым мен өріс үшін де, ... ... үшін де ... ... ... ... қатар жерге қатысты географиялық түсінігі де жоғары болды. Жерді деп түсінетін байырғы жұрт географиялық нысандарға атау ... де осы ... ... ... ... ... ауқымы мен географиялық жағдайына қарай ат қойып отырды.
Жер бедерінің көтеріңкі бөлігінің сипатын анықтайтын индикатор- терминдер ... ... ... жар, жон, тау, ... шоқы, оба, доңғал, шоқы, т.б. түрлі болып келеді. Зерттеу көзі болған дала зонасында ең көп кездескен терминдердің бірі - ... ... . [31.95.] ... ... ... ... ... кездеседі [47].
оронимиялық индикатор-термині арқылы жасалған жер су ... дала ... ... ... ... сол төбенің сипатын анықтау үшін, тұрпатын белгілеу үшін аталынған жанама анықтауыштың қосарлануымен жасалады. Бұл анықтауыштар заттық түсіндіріліміне ... ... ... ... ... этно ... ... болуы мүмкін. Мысалы: Жусантөбе атау өсімдік атының қосарлануы арқылы, ... ... ... ... ... ... гидронимиялық индикатор-терминмен оронимиялық индикатор-терминнің қосылуымен жасалынып отыр. Бұл топоним арқылы төбеде немесе оның айналасында су көзінің барлығын білуге ... Ал, ... ... ... ... ... Шошақтөбе, Үлкентөбе секілді географиялық сипатынан хабар беретін атаулар бар. Төбенің әлеуметтік ... орай ... ... топонимі көптеп кездеседі. Бұл топонимнің мағынасын ... ... ... ... жүргенде бағдар алу үшін немесе ел шетін ... ... көз тігу үшін ... ... ғалымдардың жорамалы шындыққа сәйкес келеді [73].
Дала ... ... саны мен ... хабар беретін Төрттөбе, Үштөбе, Бестөбе, Алтытөбе, Қостөбе атаулары мен литологиясынан хабар беретін Күлтөбе, Құмтөбе, Сортөбе топонимдері, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... Суыртөбе секілді топонимдерді көптеп кездесіреміз (кесте 8).
Кесте 3. Дала зонасындағы индикатор термині арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... ... Тастөбе (шоқы), Шаңтөбе (тау), Суықтөбе (тау), Тақыртөбе (тау) және ... мен ... ... ... ...
Ақтөбе (төб.), Аралтөбе (тау), Аяқ майтөбе (шоқы), Жартытөбе ... ... ... ... ... ... ... (төб.), Обалытөбе (төб.), Ортөбе (е. м.), Сарытөбе (төбешік), Сұртөбе (тау), Шошақтөбе (шоқы), Шұбартөбе (шоқы), ... ... ... ... ... ... Үштағантөбе (қон.) және т.б.
Өсімдіктер мен жануарлар бойынша жасалған топонимдер
Бұзаутөбе, Қойтөбе (қон.), Қоянтөбе (тау), Қызылтөбе (қон.), Тайтөбе (е. м.), ... ... ... (қон.) және т.б.
Әлеуметтік маңызы бойынша
Қарауылтөбе (тау), Шайтантөбе (тау), Молатөбе (бей.), Сиязтөбе (тау) және т.б. ... ... ... ... ... ... Қостөбе (тау), Үштөбе (тау) және т.б.
Оронимдер қатарында жиі ұшырасатынның бірі термині. Зерттеу барысында масштабы 1:500 000 ... тау ... ... атаулар барлық топонимдердің 9,2% құрады. Тау - ... ... ... ... биік ... жалпы атауы, аласа-шоқылы, төбелі болып келетін қалдық массивтер жер бедерінің пішініне байланысты ... ... [74]. ... құрамындағы индикатор-терминдер жер бедерінің жіктелу сипатын дәл бейнелеп, бұл ... ... ... ... ... ... ... аумағындағы орографиялық элементтерге ат қоюдың өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы: аласа таулы, ұсақ ... жер ... ... ... ... ... биік ... ұлы, сораң, қарқара деп ерекшелейді. Орташа және биік таулардың шыңдары тас, шоқы сияқты терминдермен белгілесе, Орал тауының ... ... ... ... ... ... қоршаған ойпаттардан ерекшелентіндігіне байланысты терминімен сипатталады. Дала зонасындағы топонимдер түсі мен пішініне байланысты Қаратау, Қоңыртау, Сарытау, Жаман Сарытау, ... ... ... ... Айыртау, Иректау, литологиясына байланысты Көкшетау, Борлытау, Алтынтау және жануарларына байланысты Қарғалытау, Текетау, Қоңыртау, Жыландытау тәрізді т.б. ... ... ... ... оронимдердің сипатын анықтауда терминінің де маңызы зор. аласа жондар мен кең асулардың жалпылама атауы [47]. Зерттеліп ... ... жер ... ерекшелігін анықтайтын: Қызылбел, Қызбелтау Сұлубел, Ұланбел, Мұзбел атауларында географиялық ақпар жинақталғандығын байқауға болады. ... ... ... ... оронимиялық индикатор-терминдер қатарында тас термині барлық топонимдердің 18,2% құрады. Тас-термині оронимдерде негізінен деген мағыналық ... ... ... [73]. ... 1: 500 000 топокарталардан дала зонасындағы географиялық нысандардың пішініне сәйкес аталған оронимдер: Беріктас, Найзатас, Шоқтас, Топтас, Айыртас; ... ... ... мен тыныс-тіршілікке қатысты қойылған: Керегетас, Шаңырақтас, Қазантас, Қалмақтас, Қарауылтас, Әулиетас; нысанның түсіне ... ... ... Қаратас, Қызылтас, Қызылқойтас тәрізді топонимдерді көптеп кездестірдік. Сонымен қатар тас ... ... ... қосылуымен жасалған Тасбұлақ, Тасқұдық, Тастыбастау топонимдері кездесті. Мұндағы тас сөзі суық, салқын, судың салқыны деген ауыспалы мағынаны беретін болса керек. ... ... мен ... ... бірігуімен Қойтас, Қошқартас, Бүркіттас, Түйетас секілді атаулар ... ... ... ... ... ... ... тарапында мал шаруашылығы өрістегендіктен бағзы халық көптеген оронимдерді кейіпіне қарап Қойтас, Түйетас деп атаған. ... ... ... ... тән ... ... отырады.
Шоқы - төбенің ең биік нүктесі және шошақ беткей тұсы. Шоқы таудың аласалау бір бөлігі немесе төбенің ... ... ... ... термин [74]. Біз дала зонасындағы Қарауылшоқы топонимі туралы зерттеулерде осы төбе арқылы көшпелілер ... алу ... ... ал ... ... ертеде киік-арқар көп болып, аң ауланғанғаны және таудың биік, табиғаты сұлу ерекшелігіне ... ... ... топшылаулар шындыққа сәйкес келеді деген пікірдеміз [34]. Шоқы индикатор-терминіне қатысты атаулардың ... ... ... өрбіп Ақшоқы, Қарашоқы, Қызылшоқы, ал саны мен ерекшелігіне байланысты қойылған Бесшоқы, ... ... т.б. ... кездеседі.
Зерттеу барысында адыр индикатор-терминімен жасалған топонимдердің мөлшері 11,0 % құрады. Адыр-аласа, жатаған, бөлек-бөлек сипаттағы ... ... ... жер бедері [47]. Дала зонасында жер бедерінің пішіндерін айшықтайтын Сарыадыр, ... ... ... бірге табиғат жағдайының ыстық, суығын анықтайтын Жылыадыр, Борандыадыр, Желдіадыр т.б. топонимдер көптеп кездесті.
Жар ... ... ... ... ... ... 9,6% ... Ақжар, Қызылжар, Қисықжар секілді т.б. ... ... ... ... тобын құрады.
Дала зонасындағы топонимдердің 6,0 % құраған оба индикатор-терминінмен бірігіп жасалған топонимдер тек қана ... ... мен ... жер ... ... сипат қана емес, халықтың діни сенімі де ... орын ... Оба ... ... мұның төркіні тым ерте заманда өлген адамдарға қойылған ескерткіш деген ... ... [75], ал ... әдебиеттерде оба термині қолдан үйліп жасалған биіктер. Оба терминіне қатысты: Үлкеноба, Кішіоба, Обалы, Тасоба, Қылоба т.б. топонимдер көптеп кездеседі.
Жер бедері ... ... ... ... әсер ... ... ... қызметінде де маңызды орын алады. Үстірттер, жазықтар және тауаралық аңғарлар егін шаруашылығын дамытуға қолайлы болса, бай, қалың ... ... ... жабылған тау беткейлері мал үшін қолайлы жайылым. ... ... жер ... ... мен ... ... байланысты сөздер қоры молдығын және жер бедерлерінің нақтылы орографиялық терминологиясының да мейілінше бай ... дала ... ... ... ... (кесте 9). Қазақ географиялық атауларының ерекше сипаты тұрмыс мен шаруашылығына байланысты жердің, өңірдің нәзік белгілерін жете, дәл ... ... ... ... ... дәрежедегі жер қазақ халқы үшін ең үлкен белгі болды.
Гидронимдері. Қазақстан аумағындағы гидрологиялық ... ... ... ... ... ... қатысуымен жасалған. Әдетте атау жасауда нысанның көптеген белгілерінің ішінен тек біреуі ғана, адам ... үшін ... бар ... негіз болады.
Кесте 4. Дала зонасындағы оронимдер
Ороним
Индикатор-терминнен ... ... ... ... Сарыадыр (тау 212 м), Мұқырадыр (қон.), Сандықадыр (тау 204 м), Аққошқарадыр (тау 300 м), Тастыадыр (шоқы), ... (тау 330 м), ... (тау 477 м), ... ... ... (е.м.), Жаманадыр (тау 443 м), Қызыладыр (тау 317 м), ... ... ... (тау 568 м), ... (е. м.), ... (тау 597 м), Сарыадыр (қыс.), Қараадыр (тау 381 м), Қызыладыр (тау 292 м) және т.б.
Дала
Ақдала (е.м.), ... ... ... ... ... ... м), ... (қон.) және т.б.
Жал
Айғыржал (тау), Жал (тау), Қоңыржал (қон.), Төрежал (қон.), Соржал (қон.), Сұржал ... ... ... ... ... ... ... Шақпақжал (қон.), Шолақжал (тау), Шөлеңжал (тау) және т.б.
Жар
Ақжар (е.м.), Жаркөл (көл), Қаражар (е.м.), Жардыкөл (көл), Жарсуат (е.м.), Жарлыкөл ... ... ... ... ... Жартас (е.м.), Жаркөл (көл), Жарлыкөл (көл), Қаражар (е.м.), Жарлы (өз.), Күйгенжар (е.м) және т.б.
Құм
Ащы-Құмкөл (көл), Құмды (өз.), ... ... ... ... ... ... Құмкөл (көл) және т.б.
Оба
Оба (қон.), Тасоба (е.м.), Обалыкөл (көл), Обалысай (е.м.), Сарыоба (е.м), ... ... ... ... ... (шоқы), Обалы (көл), Сарыоба (шоқы 510), Кіші Сарыоба (көл), Үлкен Сарыоба (көл), Қараоба (е.м.), Обалы (тау 719 м) және т.б. ... ... ... ... ... ... ... Тақырқақ (қон.), Тақырсай (қон.), Тақырсу (төб.), Тақыртөбе (тау) және т.б.
Тас
Ақтас (тау 579м), ... ... ... ... ... (қон.), Майтас (тау), Керегетас (тау), Қойтас (тау), Найзатас (қыс.), Ордатас ... ... ... Шоқпартас (төб.), Тасқұдық (қон.), Тасты (өз.), Тасөткел (е.м.), Тассуат (е.м.), ... (өз.), ... ... ... (су қой.), Ашутасты (е.м.), Тасмала (өз.), Тастақ (е.м.), Тастөбе (тау 432), ... ... ... (тау 439 м), ... (жай.), Тесіктас (қыс.), Найзатас (қыс.), Қызылтас (е.м.), Тастық (қыс.), Тасқой (жай.), Керегетас ... ... ... Тасауыл (е.м.), Жартас (е.м.), Найзатас (е.м.), Қойтас (е.м.), Жалтас (қыс.), Қызылтас (е.м.), Тасөткел (е.м.), Жаңатас (е. м.), ... ... ... ... Шұбартас (е.м.) және т.б.
Тау
Алтынтау (тау), Ерейментау (тау), Жалғызтау (е.м.), Жаман Жалғызтау (тау), Желтау (тау), ... ... ... (тау), Сандықтау (тау), Өгізтау (тау) және т.б.
Төбе
Андакөлтөбе (тау 211 м), ... (тау 287м), ... ... ... (тау 595м), ... (е.м.), Қутөбе (е.м.), Қостөбе (е.м.), Қарашаттөбе (е.м.), Үштөбе (е. м.), Қарауылтөбе (төб. 324м), Тайтөбе (е.м.), Тастөбе (тау 434 м), ... ... ... (шоқы), Сарытөбе (тау 403 м), Көктөбе (е.м.), Қарауылтөбе (тау 601 м), Екітөбе (қыс.), ... (тау 270 м), ... ... м), Жуантөбе (тау 703м ), Жаңғызтөбе (е.м.), Ақтөбе (тау 414 м), ... (төб. 663 м), ... (тау 219 м) және т.б. ... ... (шоқы), Жетімшоқы (тау 507 м),Мырзашоқы (тау), Мырзашоқыоба ... ... ... ... ... ... (тау), Тасшоқы (тау), Тоқшоқы (қыс.), Үшшоқы (тау), Шетшоқы (қон.), Шоқы (тау), Шоршоқы (тау) және т.б.
Қазақстан гидронимдері ... ... ... ... ... ... 5 ... 40 жылдарының аяғында жазылған Геродоттың атты еңбегінде және оның картасында Сар ... Лак ... ... ... өзендері көрсетілген. Сондай-ақ ресми географтар Страбон мен ... ... де ... ... ... Яксарт (Сырдария), Даикс (Жайық) өзендерінің аттары аталса біздің заманымыздың 3 ғасыр аралығындағы Қытай саяхатшылары Шу, Іле, ... ... ... ... өз ... жиі атаған. Араб тарихшылары мен географтары Ибн Хордадбек, Макдиси, Ибн Хаукал, Ибн-Русте, Әл-Истархи, Әл-Масуди, ... ... де ... өзен, көл атаулары аталады. Әсіресе Ибн-Фадлан өзі өткен өзендер аттарын жазбаларында мол ... ... ... (Шаған), Жем (Ембі), Жахыш, (Сағыз), Өзіл (Ойыл), ... ... Жайқ ... Ал 11 ... атты ... ... ... түрік ғалымы М.Қашқари өзінің картасында көптеген көлдер мен өзендердің атауларын ... ... ... Ақсу, Іле, т.с.с Қазақстанның өзен көл атаулары кейінгі кезеңдердегі (13-17-19 ғ.ғ.) еңбектерде де кеңінен аталып отырғанын көреміз. Атап ... ... , ... ... ... (16ғ) , ... ... Жалаири (16 ғасырдың аяғы мен 17 ғ басы) (Жылнамалар жинағы) атты еңбектерінде молынан ... ... 17 ғ ... ... ... ... мемлекетінің картасында біраз гидронимдерге орын берілген [6].
Ал 19 -ыншы ғасырдың ортасынан ... ... Ш.Ш. ... Г.Н. Потанин, Н.А. Северцев, И.В. Мушкетов, В.В. Радлов, П.И. ... А.Н. ... В. ... А.К. ... т.б. ... бұл ... ... атаулары жайлы материалдар бар.
Еліміздің гидронимдерін тарихи-лингвистикалық тұрғыдан зерттеуде А. Әбдірахманов, В.Н. Попова, О.А. ... Т. ... Б.Х. ... ал ... ... байланысы бойынша Ғ. Қоңқашпаев, К. Каймулдинова, А.С.Омарбекова, Қ.Т.Сапаров, А.О.Мақанова, З.Мырзалиеваның [76]. еңбектерін атауға ... ... ... ... өзі ... су көзінің халық үшін маңыздылығы жөнінде: - деп қарастырады [77].
Барлық уақытта адамдар үшін ... бір ... ... ... ең ... ... ол ... су көзінің болуы немесе болмауымен байланыста болды. Жер бедерінің тегістігі, климаттық ... ... ... мен ... ... мол ... қатар су көзінің орын алуы осы факторлардың барлығын үйлестіруші болып табылады.
[26].
. [77]
В.А. Казакевичтің еңбектерінің барлығында көшпелі мал ... ... ... тілдес тайпалардың баршасы су көздеріне ерекше мән беріп қастерлегенін және моңғол, түркі халықтарында, көшпелі мал ... үшін аса ... , ... ... ... ... зор үлес ... В.Н.Попованың еңбектерінде Павлодар өңіріне қатысты екі мыңға тарта гидрографиялық нысандарды зерттелді. Бұлардың барлығында ... ... ... ... ... шолу ... бұларға тән атаулардың дені жер бедері, түсі, дәмі, ... ... егер ... ... ... болса көлеміне, тереңдігіне, орналасқан жеріне, сонымен қатар діни наным, оқиға, өсімдік, жануарлар, адам, ру-тайпа атына байланысты қойылатынына көз жеткізілді [37].
Біз ... ... ... масштабы 1:500 000 топокартарлардан дала зонасындағы топонимдердің 29 % ... ... ... анықтадық. Олардың ішінде ең жиі кездесетін индикатор-терминдер төмендегіше жіктеледі: апан-0,2%, арық-0,2%, ... ... ... ... еспе -0,75%, жалтыр-0,2%, иірім-0,2%, кешу-0,2%, көз-0,2%, көл-38,5%, қаршық-0,2%, ... ... ... ... өткел-1,2%, өзен-0,5%, өзек-0,5%, сай-5,5%, саз-0,2%, сор - 13%, су-6%, ... ... тұз -5,2%, ... ... ... және т.б.
Дала зонасындағы ұшырасып отыратын бұлақ, бастау, қайнар, тұма көз, ақпа секілді жергілікті халық қолданысындағы су көздері әдетте, ... су ... таяу және тау ... ... маңайда және жазықта шоғырланады. Бұл ретте айта кетерлік мәселе - ... бір ... ... әр ... ... ... ие болатындығы. Бастау, бұлақ, қайнар атаулары еліміздің әр түрлі тарапында әр түрлі ... ... ... танылады. Айталық, бұлақ Оңтүстік Қазақстанда ұңғыма тәрізді жер астынан шығатын аумағы шағын су көзі болса, Шығыс ... ... ... ағатын біршама суы бар қайнарды бұлақ деп те атай береді [78].
Бұл зонадағы су ... ... ... ... ... бұлақ терминімен қосарлану негізінде жасалынған. Бұлақтың аты ... ... ... ... ... ... Мұздыбұлақ (судың суықтығына қатысты қойылған). Осынау жылы мен ... ... ... қойылған тағы бір бұлақ атауы - Қарбұлақ. Түсті анықтау ... ... атау - ... Кісі ... ... ... Жәкішбұлақ, Тілеубергенбұлақ.
Бұлақтың ауыспалы географиялық ақпар беретін екінші бір түрін тұма десек, дала ... ... тұма ... байланысты су көздері аз да болса кездесіп отырады. Тұма ... бір ... ... көл ... тау, ... төбе, жоталардың бөктерінде, жер бетінің әр түрлі ойыстарында жер бетіне шығып жататын жер асты су көздері. Тұманың ағыны күшті болмайды, оның ... жыл ... ... ... байланысты әр түрлі. Суы тұщы, ащқылтым болып келеді. Суы мол, ... ... ... ... суы ... ... ... ауыз суға, кейде жер суару үшінде пайдаланылады [79] Ақтұма, Қасқатұма, Сортұма, Тереңтұма атауын иеленген бұлақтар тек аты ғана емес, сипаты ... да ... ... ... Кесте 10.
Кесте 5. Дала ... ... ... ... ... ... ... асты су көздері
бұлақ, тұма, көз, былқылдақ, батпақ және т.б.
жер беті су көздері
өзен, сор, көл, мұз, ... ... және ... су ... ... ... тоған, бөген, орпа, қауға, шыңырау және т.б.
Дала ... су ... ... зор. ... ... әр ... ... болған. Жазық - аласа таулы бөліктің көлдерінің көпшілігі өзінің эволюциялық дамуының соңғы ... ... Бұл ... ... кейін көлдер тұзданып, сорға айналады. Қазіргі кезде дала ... ... ... ... жыныстармен толып, оларды өсімдік қаптауда. Олардың көпшілігі сарқылудың әр ... ... Бұл ... ... ... ... ағынына орай ауытқып тұратынын көрсетеді. Тіпті, кейбір көлдер көктемде суға ... ... ... ... ... қаңсып кеуіп қалады. Көктем мен қыс мезгіліндегі жауын-шашынның көптеп түсуі көлдің ... тыс ... ... ... әр түрлі ауытқудың салдарынан жағалау сызықтарының өзгеріп ... көл ... ... соғып, оның біржола құрып кетуін тудыратыны да бар [4].
Ал, кейбір гидронимдердің таралу ареалының аясы тар, тек бір ғана ... ... ... ... ... болатын саз, сор, тұз, лай, бор терминдермен байланысты жасалынған атаулар бар. Бұлар ғылымда ... ... ... ... мол ... бере ... Зерттеуші Ф. Шербина өз еңбегінде терминіне елеулі түрде тоқталады. Оның қарастыруы ... Омбы ... ... сол ... ... ... далада бетеге, көде, жусан өскен қазаншұңқырларда кездесетін көлдердің көбі терминімен байланысты екенін, мұндағы ... ... ... ... байланыстылығын, ертеректе мұндай сорға жылқылар үйірімен батқаны туралы жазады.
Сор ... ... ... географиялық атаулар сорды алыстан аңғартатын, түсі, көлемі және пішінін білдіртетін Ақсор, Айрансор, ... ... ... ... Көксор, Жіңішкесор, Сұлусор, Сулысор, Тақырсор, Майсор, Қызылсор, Жарсор, Кепкенсор, Ойнақсор, Дөңгелексор, Ащысор, Ұзынсор, Өткелсор, ... ... ... ... ... ... Жыңғылдысор, Қайыңдысор, Қарағашсор, нысанның айналасын мекен ететін жануарлар дүниесіне қатысты Түйесор, Киіксор, Балықсор, кісі ... ... ру ... ... ... ... ... Алтыбайсор, Итбайсор, Өтебайсор, Балабайсор, Балакескенсор, Құттыаяқсор, Обалы Бекелексор, Тоқалсор тәрізді т.б. атаулар зонаның табиғат ерекшеліктерінен хабар бере ... ... ... ... индикатор - терминнің бірі - тұз. Тұз - термині еліміздің барлық табиғат зоналарындағы гидронимдердің құрамында жиі кездеседі. Ғ.Қоңқашпаевтың ... бұл сөз ... ... ие [80]. Зерттеуімізде тұз термині арқылы жасалған атаулар аймақтағы барлық топонимдердің 5,2% ... Дала ... ... ... Еспетұз, Жақсытұз, Жамантұз көлдерінің маңы ерекшелігі, тұз өндіру және т.б. ерекшеліктеріне байланысты қойылғандығын білуге болады. Дала зонасындағы тұз ... ... ... ... ... ... ... бар екендігі белгілі. Бұл атаудың шығу төркінін екі бастауы бар ... ... ... ... деген пікір шындыққа сай келеді деген пікірдеміз [69].
Дала зонасындағы су көздерінің ... ... ... арқылы жасалынған атауларға да тоқталғанымыз ләзім. Ақсу, ... өзен ... ... бұлақтар, көл атаулары тек дала зонасында ғана емес, барлық өңірге тән болып табылады. Зерттеушілер ... ... және т.б. көне ... ... ақ, қара ... түсті ғана білдірмей, белгілі бір мағынаға ие болғанын айтады [77]. Егер ақ сөзі арқылы ... ... тек ... ағу, ағып ... деген мағынаны ғана емес, оның ақ басты шыңдар мен ақ мұздықтардан, ақ қар басқан тау шатқалдары мен ағарып көрінген ұшар ... ... ... хабар береді. Ал, сөзі түс емес, жер астынан шығатынын көрсеткен: Қарақұдық, Қарасу, Қаракөл, Аманқарасу, ... ... 11. ... ... ізденуші өзінің дала зонасына жасаған экспедиция барысында көптеген мәліметтерді ... Дала ... ... ... ... ақ, ... сары ... түстерін сол маңда қоныстанатын халық түр түсті анықтаушы және ... ... ... сөз ... ... туралы мәлімет алды.
Дала зонасындағы гидронимдерді зерттеу барысында су ... ... ... ... атаулар барлық топонимердің 6 % құрады. Олар географиялық нысандарда ... ... ... ... ... Үшқарасу, Шопанқарасу, Алтынқарасу т.б. болып кездесті. Осы ретте гидрологиялық нысандардың аттарында су ... ... ... ... ... ... тыс қалмайды. Дала зонасына тән Орталық Қазақстандағы ұсақ шоқылы жер бедері жағдайында тау ... суда ... ... көл ... ... ... түске ие екенін айтуымыз керек. Айталық, осы өңірдегі Сарыала көлінің географиялық сипттамаларын су бетінде сары түс ... деп ... суы ... тартқандықтан Күреңкөл, Күреңалакөл атаулары бар. Қызылкөл (су ішіндегі өсімдік ... ... ... ... тұратын), Лайкөл (суы тұнық болмауы себепті лайсаң көрінетін), Жалтыркөл (алыстан көзге ... ... ... ... ... ... түрлі себеппен атау беріліп отырған [81].
Дала зонасындағы географиялық нысандарда ең көп кездесіп барлық топонимдердің 38,5 % ... ... . Дала ... ... лимнонимдердің бес жүзден астамы кездеседі. Атаулар географиялық ақпар берудің нәтижесінде туындаған. Дала зонасына тән гидронимдер көлемі мен ... ... ... ... ... ... ... Батпақкөл, Тайғанақкөл, Жаманкөл, Құмдыкөл, Ортакөл, Тереңкөл, Жекекөл; түске қатысты қойылған атаулар ... ... ... ... сенім-нанымға қатысты: Әулиекөл, Құдайкөл; айналасындағы өсімдіктер жамылғысына қатысты қойылған Көкпектікөл, Шөптікөл, Бақбақтыкөл, Қарағайлыкөл, Қамыскөл, Талдыкөл, Егіндікөл, Саумалдықкөл; кісі ... ... ру ... ... қойылған Батыркөл, Маржанкөл, Сүйіндіккөл, Айдаркөл; жан-жануарларға қатысты қойылған Шошқалыкөл, Жыландыкөл, Балықтыкөл, Шортанкөл, Тышқанкөл, нысанның санын, ... және ... ... нақты белгілейтін Жалғызкөл, Қоскөл, Соркөл, Батпақтыкөл, Мойылдыкөл ... ... ... ... топонимдердің жасалуы мен географиялық нысанның ерекшеліктерін айқындауға септігін тигізеді.
Қазақстан көлдерінің ... ... ... ерекшеліктер бар. Климаттық жағдайларға байланысты көлдердің саны солтүстіктен оңтүстікке қарай ... Ал, ... бір ... топ - топ ... ... ... ... бойы, Тұран және Батыс Сібір ойпаттарында, сондай-ақ аласа таулы дала ... тән ... ... және ... - ... биік ... ... көп. Құмды және сазды шөлдерде көлдер аз. Көлдердің пайда ... мен ... осы ... географиялық жағдайына байланысты өрбиді.
Үштік дәуірдің шөгінді қабаттарынан тұратын Батыс Сібір ойпатының ... ... ... типіне жатады. Дала зонасындағы ұсақ шоқылы Орталық Қазақстанның көлдері көбінесе тектоникалық сипатқа ие.
Дала зонасына тән Орталық Қазақстан өңірінің ... ... ... ... ... орналасу жағдайы мен пайда болу уақытына орай бірнеше топқа бөліп қарастыруға болады:
Дала зонасына тән тектоникалық-эрозиялық көлдер: ... ... ұсақ ... ... Қарасор, Зайсан, Теңіз-Қорғалжын секілді Бурабай тобындағы көлдер;
-Дала зонасының таулы аймақтарымен шектесетін ... тән, ... мұз басу ... бері ... ... ... шоқылы жер жер бедері қабатының шөгуінен пайда болған, Батыс Сібір ойпаты мен дала зонасының шекарасындағы кішігірім көлдер;
-Үстірт дөңінің көлдері: Сам, ... және ... ... ... - ... секілді дефляциялық қазан шұқыр көлдері;
- Минигидрологиялық терминдер қатарын толықтыратын аңғар мен арналарға тән ... ... [4]. ... ... ... халық үшін құдықтар өте маңызды орынға ие болып келді. Тарихи ... біз ... ... ... ... ... қарағанын көре аламыз. Бұл құдықтардың аса маңыздылығы туралы Қазақстан жерін он сегізінші ғасырда аралаған Е.П. Ковалевскийдің еңбектерінен көре ... ... ... ... су ... бірі ... - ... топонимдердің 8,5 % құрады. Құдықтардың атауы нысанның белгілі бір ... ... ... ... оқиғамен байланысты атау иеленеді немесе сол өңірдегі жан-жануарлардан, өсімдік жамылғысын сипаттайды. Еліміздегі ғалымдардың зерттеулерінде құдық терминіне қатысты онға ... атау бар. ... ... ... ... ... орпа т.б. Бұл әр ... табиғатты пайдалану және оны танудағы ерекшелігіне байланысты болса керек. Мәселен, сулы батпақты Карелия өңірінде батпақ ... ... ... астам термин апеллятивтер бар болса, саха тілінде 20 - дан асатын қардың түрін айырады екен. Ал Африкадағы Сахара ... ... 20 - ға ... ... ... ... сол 20 - ға жуық құдық түрі еліміздің шөлейтті - шөлді ... ... ... ... ... ғана ... аймақтарында 2 - мыңнан астам құдық атауларының бар екендігін топонимдік зерттеулер дәлелдеп отыр. ... ... ... ... мен ... орай ... ... жалғау арқылы жасалынып отырады. Құлаш ертедегі халық үшін ... ... ... ... ... ... да дала зонасынан Бесқұлаш, Төртқұлаш, Тоғызқұлаш деп аталатын құдықтар көптеп ұшырасады. Зерттеліп отырған ... кісі ... ... ... ... Тоқанайқұдық, түсі мен санына бейнелейтін Қарақұдық, Аққұдық, Тасқұдық, Қызылқұдық, ... ... ... ... қатысты Биеқұдық, Түйеқұдық, әлеуметтік жағдайларға қатысты қойылған Аяқжаманқұдық, Шөлқұдық, ... ... ... ... т.б. ... атап ... болады.
Зерттеу барысында дала зонасындағы халықтық географиялық атауларға қарап, халқымыздың білімі мен сан ... ... ... ... ... ... орта ... түсініктері қалыптасқан деп атай аламыз (кесте 2). Халықтық ... ... мен ... - кез келген аумақтың физикалық-географиялық ерекшеліктерін анықтаудың ең сенімді құралы. Дала ... ... ... ... біз осынау топонимдер қатарын толықтыратын физикалық-географиялық терминдердің ... ... ... ... және ... ... анықтайтын белігілеріне назар аудардық.
Ғалым Ғ. Қоңқашпаев түске ... ... сын есім ... тек қана түс мағынасында қолданылады деген пікірді қолдайды. Атақты тюрколог А.Н. Кононов, белгілі топонимист профессор Э.М. Мурзаев, қазақстандық ... Е. ... ... ... Д. Исаев түске байланысты айтылатын сөздер көп мағынаға ие дей келіп сол түске байланысты емес мағыналарын ашып көрсетеді [83].
Мысалы, қара ... ... ... ... ... Қаратау, Қарашоқы, Қаратөбе, Қарадөң т.б. Бұл атаулар екі бөлімнен тұрады: сөздің бірінші бөлімі түс мағынасын білдіреді. Қара ... сөз ... ... ... ... ... ... Берікқара, Аманқара деген тау, төбе атауларында екінші бөлімде тұр [75].
Акдемик А.Н. Кононовтың пікірінше көне түркі тілдерінде қара , ... ... Қара ... ... ... ... гар, гур, қар, гархи) көптеген тілдерде , тас, төбе ... ... Ғ. ... ... географиялық атаулардың екінші бөлімінде кездесетін қара - деген мағынаға ие. ... ... ... Қылышқара қазіргі тілімізде Берікшоқы немесе Беріктөбе, Аманшоқы (Амантөбе), ... ... ... ... ... Қарабұлақ деген су атауларын деп немесе деп ... ... ... Ғ. ... жазуынша Қарасу - 1. Жазда өзеннен бөлектеніп қалатын жеке сулар, 2. Өзендер ... ... ой, ... жылғаларда қалатын көлшіктер, 3. Қазақстанның таулы аймақтарындағы (Алтай, Жоңғар, Іле Алатауы т.б.) жер ... ... нәр алып ... ... 4. Орта ... - көз ... Көптеген Қарасулардың суы қара түсті емес, керісінше таза тұнық, мөлдір болады. Қарабұлақ дегеніміз сонда дегенді ... [28]. ... ... ... тау ... мұз, ... басталып ағатын өзендер. Ақбұлақ, Ақсулар ағын бұлақтар, ағын ... Е. ... ... ... (өте ертеде) , Ақсу деп аталған деп есептейді. Кейінірек жұрнағы түсіп ... ... ... ... ... көшкен. Оңтүстік, оңтүстік-шығыс таулы аймақтарда ақсу - биік таулардан, мұздық қарлардан өзен болса, ал батыста (Атырау, Батыс Қазақстан, Волгоград, Саратовта) ағып ... ... ... түске боялған арна қалатын, жазда кеуіп қалатын өзендер. Қарасу - оңтүстікте жер асты суларынан қоректенетін бұлақ өзендер, ал ... жаз бойы ... ... Олар ... көктемгі қарасумен, жазда жер асты суымен қоректенеді.
Фитонимдері. Географиялық атаулар кей ретте құбылып, мағынасына ... ... ... сәйкесте қойылады. Соның бірі мал қорегі болатын ... ... ... Мал ... ... күнкөріс көзі ретінде қараған халық зоология мен қатар ботаникаға да айрықша назар аударған.
Дала ... осы ... тән ... ... ... ... ... көптеп кездеседі. Өсімдіктер жамылғысының дала зонасының топонимиясында көрініс табуын қарастырғанымызда біз олардың ... ... ... ... ... ... бейнеленген ерекшеліктеріне тоқталдық. Өсімдіктердің аттарынан жасалған топонимдер ... ... ... ... ... ... ... толықтырады.
Дала зонасындағы өсімдіктер әлемін біз өз ... ... ... ... шаруашылығына қатысты, яғни малға азық болатын өсімдіктер;
-ауыл шаруашылығына қатысты, яғни азық-түлікке жарамды өсімдіктер;
-медицина саласына қатысты, яғни дәрілік қасиеті бар ... ... ... қоры ... ... өсімдіктер деген тараптарға бөліп қарастырдық.
Кесте 6. Дала зонасындағы ... ... ... ... ... ... термин
Индикатор терминнен жасалған топоним
Бұлақ
Айнабұлақ (қыс.), Ақбұлақ (бұл.), Жәкішбұлақ (е.м.), Мұздыбұлақ ... ... ... ... ... ... (өз.), ... (төб.), Тасбұлақ (жай.), Қарабұлақ (өз.), Майбұлақ (жай.), Ұзынбұлақ ... ... ... ... ... ... (е.м.), Соқырбұлақ (қыс.), Қотанбұлақ (қыс.), Егіндібұлақ (е.м.), Жіңішкебұлақ (өз.), Суықбұлақ (е.м.), Ортабұлақ (е.м.) және ... ... ... ... (көл), Алқасор (көл), Алтыбайсор (көл), Ащысор (көл), Балабайсор ... ... ... ... ... Бозшасор (көл), Балықсор (көл), Қайыңдысор (көл), Дөңгелексор (көл), Сорбұлақ (бұл.), Соркөл (көл), Сор (көл), Тоқанайсор (көл), Тоқалсор (көл), ... ... ... ... ... (көл), Қарасор (көл), Жалпақсор (көл), Бозшасор (көл), Самайсор (көл), Итбайсор (көл), Кепкенсор ... ... ... ... ... ... (көл), Майсор (көл), Сасықсор (көл), Балакескенсор (көл), Құтаяқсор ... ... ... ... (көл), Ұзынсор (көл), Сор (көл), Қызылсор (көл), Тақырсор (көл), Бозшасор ... ... ... ... ... ... (көл), Жіңішкесор (көл), Сұлусор (көл), Төресор (көл), Қотансор (көл) және т.б.
Су
Алтынқарасу (өз.), Аманқарасу (қон.), Ащысу (өз.), ... (өз.), ... ... Сулы ... ... (е.м), Мәрденқарасу (е.м.), Үшқарасу (е.м.) Сандықсу (өз.), Қызылсу (өз.) Ұзынсу (өз.), Сыртқысу (өз.), Кіші Қарасу (е.м.) Шолақ-Қарасу ... ... (өз.) және т.б. ...
* ... ... ... (ферма), Аяқ-Жаманқұдық (құд.), Әжебайқұдық (бұл.), Балтақұдық (бұл.), Басқұдық (е.м.), Биеқұдық (құд.), ... ... ... ... ... ... Тасқұдық (бұл), Көлқұдық (қыс.), Тақтайқұдық (е.м.), Жайқұдық (е.м.), Төртқұдық (е.м.), Жарқұдық (құд.), Жамбасқұдық (құд.), Тыңқұдық (құд.), Төртқұдық (қыс.), ... ... ... ... ... ... ... (қыс), Шөлқұдық (е.м.) және т.б.
Көл
Алакөл (қыс.), Айдаркөл (көл), Андакөлтөбе (тау 211м), Ащыкөл (көл), ... ... ... ... ... ... Баранкөл (көл), Жыландыкөл (көл), Жаркөл (төб.), ... ... ... (қыс.), Жалғызкөл (көл), Жаңғызкөл (көл), Қаракөл (өз.), Обалыкөл (көл ), ... ... ... ... ... (көл), Шұңқыркөл (көл), Қамыскөл (көл), Қоржынкөл (өз. ), Қасқакөл ... ... ... ... ... ... (көл), Майлыкөл (көл), Қаракөл (қыстау), Талдыкөл (көл). Шошқакөл (көл), Жаркөл (көл), Қоскөл (көл), ... ... ... ... ... ... ... (көл), Көкпектікөл (көл), Шөптікөл (қон.), Шойындыкөл (көл) және т.б.
Дала зонасындағы топонимдерді сан жағынан да, ... ... да ... ... көп ... ... мен жануарларға қатысты қойылған. Еліміз бағзы заманнан бері мал шаруашылығымен ... ... ... Ал, мұндай жағдайда топонимдердің өсімдік, жануарлардың ... ... ... да. Мал ... мал ... шөп ... ... шөптің орыны ерекше. Ал, даламыздағы әрбір шөптің өзіне тән қасиеті бар. ... ... ... пен ... жесе, қой малының жемі алабота. Ал, жусан, дермене секілді ащы шөптерді мал күздің алғашқы жауындары ... ... ... ... ғана жей алады. Сондықтан да, халқымыз жер бедеріндегі түрлі өсімдіктер жамылғысының түрлі қасиетіне орай ат қойған. [85]. ... ... дала ... топонимдердің 15 % өсімдік атауларынан құралғанына көз ... ... 12. ... ... ең көп ... ... ... жіктеледі: қоға - 4,8 %, қопа - 5,5 %, тал - 10,4 %, терек - 2,7 %, ... - 6,2 %, өлең - 2,7 %, ағаш - 4,8 %, ... - 2,7 %, ши - 5,5 %, егін - 4,8 %, ... - 5,5 %, ... - 4,1 %, мия - 2 %, мойыл - 0,6 %, бұтақ - 2 %, тоғай - 2,7%, қияқ - 2%, ... - 1,3 %, ... %, шөп - 4,8 %, ... - 0,6 %, жоса - 2 %, арша - 2 %, ... %, өрік - 0,6 %, ... - 1,3 %, ... - 0,6 %, қараған - 0,6%, ырғай - 0,6 %, сарымсақ - 0,6 %, ... - 0,6 ... 7. Дала ... фитотопонимдер
Өсімдіктер класы
Фитотопонимдер
Өсімдік аттары
Топонимдер
Шөптесін өсімдіктер
қоға, ... ... ши, ... ... мия, қияқ, көкпек,
шөп, құмай, жоса, қамыс,
қурай, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... (өз.), Егінді (е.м.), Миялы (қон.), Қияқты (е.м.), Қамысты (е.м.), Жосалы (қон.), Қурайлы (е.м.), Сарышаған (е.м.) және т.б. ... ... ... ... ошаған, жыңғыл,
шеңгел және т.б.
Қарағанды, Ошағанды, Жыңғылды, Шеңгелді, Қаратал және т.б. ... ... ... ... ағаш, қарағай,
бұтақ, арша, өрік және т.б.
Теректі, Қайыңды, Қайыңтал, Қарағайлы, Аршалы, Қарабұтақ және ... ... ... ... бөліктерінде шөптесін өсімдіктер класына жататын жоңышқа, қияқ, құрақ өссе, батпақтарда ... пен қоға ... ... ... ... азық қоры ... сақтауға лайық өсімдіктер кездеседі. Өсімдік жамылғылары әр түрлі шөпті-дақылды формациялардан құралған. Дала зонасында ... ... ... еркек шөп, кемек (қаңбақ) секілді шөптесіндермен бірге ... және ... ... ... ... ... анары, жібек тәріздес жусан, дала қарабасы секілді шөптесін де кезігеді. Дала зонасының мұндай құрғақ бөлігінде ... ... ... ... ... - ... формациядан тұрады. Бозды тұрптатты шөптер өз сипатына орай шашақты боз, жіңішке жапырақты боз, ... және сұлы ... ... деп ... түр, ... ... Ал, халық медицинасында пайдаға асырылып, шипалық қасиеті анықталған өсімдіктерінің ішінде шайқурай, шай шөп, түйін шөп, итмұрын, мия сияқты дәрмектік ... ... ... географиялық нысандардың аттарындағы жиі кездесетін өсімдіктердің бірі-мия. Бұл өсімдік аты зерттеліп отырған аймақтағы ... ... ... 2 % ... Ерте ... гректерде мия өсімдігін дәрі-дәрмек ретінде пайдаланған. Скифтер, гректер миямен кең көлемде сауда жасаған. Гиппократ және Гален миямен неше түрлі ... ... еді. Ұзақ ... бойы мияның шипалы қасиеті бар екенін халық арасында қалыптасып келді. Туберкулезді емдеуге Европа дәрігерлері ... ... ... ... ... ... ... қақырық түсіретін қасиеті бар. Қытай және Тибет медицинасы миямен туберкулезді емдеуге болатынын білген. Миядан алынған сүзіндіні ішкенде адам ... улы ... ... ... ... да Қытай халқының дәрігерлері барлық дәрілердің ішіне миядан алынған сүзіндіні қосып отыруды жөн көрген. Тибет медицинасында деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... отырған. Өйткені олар адамның жүйкесіне тамаша әсер еткен. Шығыс медицинасы мияны өте ... ... дәрі ... ... ... деректер бар.
Ғалымдар осыншама жұрттың назарын аударған ... ... ... бар деп ойлаған. Сол себептен олар мияның тамырына химиялық ... ... онда бар ... ... Оның дәмі ... ... ... қазірдің өзінде бала-шағалар мияның тамырын шайнап сорады.
Мияның көп өсетін жері Орал ... ... ... ... ... мия мол өседі. Әсіресе Қызылорда облысында мия көп болады. Дүние жүзіне әйгілі Испан миясының тамырындағы глициризиннен біздің еліміздегі ... ... кем ... ... ... препараттар жасау үшін бірнеше зауыт салынған. Рәсуә ... және көп ... ... үшін ... мол қоры ... ... ... кеткен [86].
Дала зонасындағы оронимиялық нысандарда өсімдіктер дүниесі бейнеленіп географиялық ақпарат жинақталған. Мысалы ... ... ... ... ... ... ... (жар), Ырғайлы (төбе), Бетегелі (сай), Қайыңды (сор), Жуаншілік (жыра), Қарағанды (сай), Қарааршалы (төбе) секілді т.б. ... ... ... ... ... нысандарға қойылған атаулардың 2,7%-өлең шөбімен байланысты. Өлең - ... ... [87], Бұл - ... жерде өсетін, қалың, бітік өскен майда балауса өсімдік. Өлең өсімдігі сазда, құмда, далалық жерде өседі>>. Осы атау арқылы нысанның ... ... ... мен ... ... мәлімет алуға болады [72]
Бұл атаулар осы өңірде өсімдіктің мол екендігі ғана емес, өсімдік жамылғысына баға беруден де ... ... ... ... ақпар берудің ұтымды жолы да болып табылады.
Гидронимиялық нысандарда ... ... ... ... ... ... өрбиді: Бетегелі (бастау), Бозды (өзек), Қаулы (өзен), Теректі (өзен) [88].
Дала зонасында жер асты су көзі мол ... мал ... үшін ... ... ... көздеріне өсімдіктердің аты қойылған топонимдер мол. Бұлардың жасалу ерекшеліктерін өсімдікке, жеміске немесе дәрілік маңызы бар шөпке ... ... ... От ... ... , сөзі шөбі ... деген мағынамен ұштасады, Май (бұлақ), Тобылғылы (бұлақ), Жыңғылды (бұлақ), Изенді (бұлақ), Долана (бұлақ), Жалбыз (бұлақ) т.б. ... ... ... ... 2. ... ... ... және лингвистка ғылымдарының ұштасуынан туындайтындығын ескерсек кейбір фитонимдер қосарланған сөзбен белгілі бір өсімдік түрінің мол екендігін білдіретін - лы, - лі, - ды, - ді, - ты, - ті ... ... ... Олар: Өлеңті, Шилі, Қайыңды, Миялы, Мойылды, Шиелі, ... ... ... Шөпті т.б. атауларды айтуға болады.
Дала зонасының өсімдіктер жамылғысы ылғалы аз режимге бейімделген, жауын-шашынның көбірек түсуі - ... ... ... ағаштар мен бұта тектес өсімдіктердің басымдылығын туындатады. Осыған сәйкес зонада шөптесін өсімдіктерден боз, ... ... қияқ және ... ... ... деп аталатын тораңғы көптеп кездеседі.
Дала зонасында ... ... ... ... ... 5000 түрі ... Оның 1,5 % ағаш ... 15 % бұталар, жартылай бұталар, жартылай шөптерден тұрады. Бұның барлығы Қазақстанның континентті климатының ... сай ... ... ... ... ... ... кездегі өсімдік жамылғысының қалыптаса бастауының алғашқы кезеңдері жеріміздің біршама бөлігін теңіз алып жатқан уақытта, бор ... аяғы мен ... ... ... ... ... ... жыртылған жерлердің құндылығын су және жел эрозиясы өте төмендетеді. Жел эрозиясы тек қана жеңіл ... ... ... емес ауыр құрамды карбонатты топырақты да ұшырып, эрозияның туындауына себепкер болады. Мұндай жағдайлардың негізгі себебі жоталарды дұрыс жыртпау, ... ... ... әсерінен агротехникалық талаптарды дұрыс қолданбауы және ағаш өсімдіктерді түгел кесу. Жел ... ... ... ... ... ... ... қарашірік екі - үш есе азаяды.
Жел эрозиясына қарсы қойылатын негізігі шаралар - егістікті сақтау ағаш қатарларын отырғызу, қар ... ... ... ... және көлденең өсімдік, бұта отырғызу әдісін қолдану. Осындай шараларды пайдалана отырып ... ... ... ... түйіршіктері сақаталып жел эрозиясына ұшырау жойылады. Дала зонасының кейбір ... ... ... жыралар бар. Еліміздің топонимиясында жыра терминінен жасалған Ақжыра, Сарыжыра тәрізді географиялық атауларды ... ... ... [89]. ... және шөл ... ... дала зонасында жыралар аз кездеседі. Дала зонасында жыра пайда болудың екінші себебі - жолдарды дұрыс ... және ... еңіс ... ... ... Топырақ шайылуы сай - салаларда, әсіресе солтүстік зонашықта кәдімгі оңтүстік қара ... және елді ... ... су ... ... жиі ... ... өсімдіктер әлеміне тигізер зияны да орасан.
Қазақстанның дала зонасының климатының ... ... - ... жетіспеушілігі, топырақтың тығыздалуы. Бұл жерде негізінен қара бидай бітік өседі. Елімізді астық қорымен қамтамасыз ететін дала зонасында сонымен ... тары мен ... де ... Қара ... ... ... ... бай. Өсімдіктің негізгі түрін қызыл бетеге, лессинг ... ... Осы ... бұл ... ... ... деп ... жер, су аттары жиі ұшырасады. Ойыстарда мен сортаңды қара топырақта және ... ... ... ... ... ... шөлді зоналарға тән ақ жусан, боз көктегенін көреміз.
Дала зонасындағы фитонимдер туралы сөз ... ... ... ... саласының бірі геоботаникалық зерттеулерді де атай кеткеніміз орынды. Белгілі бір өсімдіктердің жер астында қандай ... ... ... беретін ақпараттың көзі ретінде маңызды. Ертеректегі адамдар кейбір кен орындарының үстінен айырықша өсімдіктер тобы ... ... ... де кен ... аша ... ... ... маңызы өсімдіктер бойындағы химиялық топтамаларда. Базбір өсімдіктердің бойында - мырыш, никел, уран, алтын секілді құрамдарға бай келеді. ... да, ... осы ... ... ... бағдарлап, олардың қаптап өскен жерінен немесе олардың бойындағы кейбір ... ... жер ... жатқан шикізат көзін таба алады. Дала зонасының біршама бөлігінен шикізат өндірілетіні мәлім. Сондықтан да бұл әдіс осы аймақта қолданылады. Өсімдіктер ... ... жер ... ... ... ... ... байырғы әдісі. Айталық, дала зонасында шегіргүл (фиалка) гүлі негізінен мырышқа бай жерде өседі. Зерттеліп отырған аймақта аласа бойлы, бұта ... ... ... ... ... өсімдігі өседі. Бұл өсімдіктердің негізгі өсетін орыны бор элементіне бай топырақта көктейді [15].
Қаңбақтың бір түрі ... ... шөбі де ... ... ... көктейді. Оның құрамында мыстың бар екендігі гүлінің өзінен-ақ көзге түседі. Топырағы тасты аймақта өсетін ... ... мен ... ... гүл ... ... бір ... жететін қызыл гүл ашады. Гүлі күндіз де, түнде де жылтырап, ... ... ... ... ... мыс бар. ... осындай қасиеті бар екенін аңғарған геологтар дала зонасының көптеген тұсынан көптеген мыс кендерін ашуға негіз болды.
Көкнәр гүлі де қорғасын ... үшін ... ... Ол ... ... ... үстіне өссе, қызыл гүлдері сарғылт тартып, жапырақтары бүрісіп, қорғасынның уын бойына жинайтыны арқылы хабар беретін болған.
Дала зонасында ... сары ... ... ... ... сары ... егер ол сары түсін жоғалтып, қызара бастаса, онда ол жердің астында никель рудаларының бар болғандығы. Сондықтан да, ол өскен ... ... ... ... гүлдері қызылға боялып, қызыл түс тек гүлінде ... ... ... да ... ... ... [15].
Бірақ, мұндай өсімдіктер мал шаруашылығы үшін аса қолайлы да емес. Бұл шөптесіндерді мал ... оның ... ... пен ... ... металдар малдың улануына, түрлі ауруларға ұшырауына себепкер болды. Топырақ жамылғысында ... көп ... дала ... кейбірінде малдың соқыр ауруымен жиі ауыратыны байқалған.
Қортындылай келе зерттеу нысаны болған дала зонасында ... ... ... ... бұл зонаның ерекшелігін жер су аттарынан ақ айқын ... ... ... байқауға болады (Кесте 13).
Кесте 8. Дала зонасындағы фитонимдер
Өсімдіктер класы
Фитотопонимдер
Өсімдік аты
Топоним
Шөптесін өсімдіктер ... ... ... (е.м.), Бидайық (е.м.), Албота (көл), Шилі (өз.), Ақши ... ... ... Қарақамыс (көл), Қамыс (е.м.), Ұзынқамыс (е.м.), Майқамыс (е.м.), Басқамыс (е.м.), Сарықамыс (е.м.), Құрқамыс (е.м.), Қарақоға ... ... ... Қопа ... ... (тау 587м), Миялы (е.м.) және т.б.
Бұталы өсімдіктер
Тобылғы, жыңғыл
шілік, мойыл, итмұрын,
қараған
Тобыл (өз.), Жыңғылдысор (сор), Қарашілік (е.м.), ... (өз.), ... ... ... (жай.), Өлеңті (өз.), Қарағанды (е.м.) және т.б.
Діңгекті өсімдіктер
Ағаш, арша, тал,
Қарағай, қайың
Ұзынағаш ... ... ... ... (е.м.), Қараағаш (е.м.), Аралағаш (е.м.), Алқағаш (е.м.), Қызылағаш (е.м.), Дөңгілағаш (е.м.), ... ... ... ... Майлыағаш (е.м.), Ағашорын (е.м.),Қызылағаш (е.м.), Босағашсор (е.м.), Жайлауағаш (е.м.), Аршалы (өз.), ... ... ... ... Кіші ... (е.м.), Талсай (өз.), Бозтал (е.м.), Талысай (өз.), Талды (бей.), Қаратал (е.м.), Қаратал ... ... ... ... ... ... (өз.), ... (е.м.), Көктерек (е.м.), Шұбартерек (көл), Есентерек (е.м.), Оштерек (е.м.), Қарағай (е.м.), Қарағай (е.м.), Шоққарағай ... ... ... Кіндікқарағай (е.м.), Жарқайың (е.м.), Жарқайың (е.м.), Аққайың ... ... (көл) және ... ... төл ... ... ата ... ертеден тұрмыс тіршілігінде пайдаланған. Дала зонасының жан-жануарлар дүниесі айрықша. Мұнда негізінен ... ашық ... ... әр ... ... мен ... бар. Олар да табиғатпен етене үндес, көктем, жаз, күз айларында жер бетінде күнелтіп, қыс ... ұзақ ... ... ... ... сүтқоректілерінен танымымен бірге жетіліп, күнкөріс көзі ретінде танылып келген фактордың бірі. Зоонимдер ішінде мал шаруашылығын меңгеруден де ... ... ... күнелткен ежелгі қоғамның да үлесіндегі атаулар бар. Аңшылық құбылыстың соңы өркениет дамыған соң салт-ғұрып секілді мағынаға ие болды.
Географиялық ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалым Э.М. Мурзаев, Ғ. Қоңқашпаев, А.О. ... Қ.Т. ... ... зерттелген. Тіпті, мал шаруашылығына қатысты ұғымның өрістегені сондай, бұл тек жер су ... ғана ... ... ... де ерекшеліктерін белгілейтін терминдерге айналған. Олар: - жылқы, құлан, жабайы жылқы секілді жануарлардың жалына тәріздес болғандықтан пайда болған, - бұл ... арқа тұсы жуан ... сиыр ... ... ... теңестірілсе керек, бұл термин де үй жануарларларының мүшесіне ... ... бұл ... , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ... ... ... ... ... де бар [77]. ... ... экономикалық-әлеуметтік аудандарының жануар аттарымен аталатындары да жеткілікті. Айталық, зоонимдерден құралған ірі ... ... ... ... Арқарлы станциясын, Батыс Қазақстан облысындағы Бөрілі станциясы, Ақтөбе облысындағы ... ... ... ... Киік ... ... облысындағы Құлантөбе станциясы, Павлодар облысындағы Семізбұғы станциясы, Ақмола облысындағы Шортанды елді мекенін атай аламыз [90].
Сонымен бірге ... ... ... ... пен ... алдын ала сақтандырып отырушы құрал. Өйткені, кей өңірде кездесетін Қабандыкөл (жабайы шошқаның көптігіне орай аталынған), Жыландыкөл (жыланның молдығына байланысты аталған) ... ... ... бұл ... ... ... ... зонасындағы құстардан - дуадақ, безгелдек, дала торғайлары, тырна, балықшы, боз торғай және кезқұйрық болса, үлкен құстардан ... ... мен ... бар. ... зонасындағы топонимдер құрамында жануар аттары жиі кездеседі. Осы ретте топонимдерге қатысты атауларды екі ... ... ... жөн. Оның бірі ... жануарларға арналған. Мысалы: Қоянды, Қарғалы, Бүркітті, Түлкілі т.б. Екіншісі үй хайуанаттарына қатысты: Түйетөбе, Күреңайғыр, Текелі т.б.
Дала зонасындағы барлық жер-су ... 11,7 % ... ... ... Олардың ішінде ең көп кездесетіні: айғыр - 5,4 %, аю -1,8 %, ... - 0,9 %, ... - 4,5 %, бақа - 0,9 %, ... - 1,8 %, бота - 1,8 %, бұғы - 2,7 %, бие - 1,8%, ... - 10 %, теке - 4,5 %, ит - 2,7 %, таз - 0,9 %, қой - 9 %, ... - 2,7%, қошқар - 2,7 %, сүлік - 1,8 %, ат - 2,7 %, қоян - 8,1 %, ... - 0,9 %, тана - 0,9 %, ... - 1,8 %, тай - 1,8 %, түйе - 0,9 %, ... %, тайлақ - 0,9 %, жапалақ - 0,9 %, құр - 0,9 %, жылқы - 0,9 %, ... - 3,6 %, ... 0,9 %, киік - 0,9%, елік - 0,9 %, ... - 1,8 %, сиыр - 1,8 % ... - 0,9 %, ... - 0,9 %, тайлақ - 0,9 %, қозы - 0,9 %, ... - 3,6 %, ... %, ... - 2,7 ... ... аумағынан зоонимдік атауларды кезіктіруіміз де кездейсоқ құбылыс емес, бұл халқымыздың мал ... ... ... байланысты. Б.з.д. 1 мыңжылдықтың басында ұлан далада біз негізінен көшпелі мал бағу дәстүрі үстем ... әр ... ру ... ... Грек тарихшысы Геродот ...көшпелілер не егін екпейді, не жер жыртпайды десе [92], орта ғасырдағы саяхатшы В. Рубруктың жазбаларында ... қыс ... жылы ... ... ... суық ... ... аударып тұратындығын туралы мәлімет болса меридиандық мәліметтер Рузбихан және П.И. Рычков еңбектерінде көрсетілген.
Әдетте, қайсібір жердің табиғатынан, ондағы ... ... ... ... оның ... ... ... бір дерек көзі. Мысалы, дала зонасының жан-жануарлары елікке, ... ... ... ... Елікті, Бөкенді атаулар ұшырасады. Өйткені, дала зонасына жататын Орталық Қазақстан өлкесі осы жануарлардың үйірімен күнелтетін орыны іспетті. Бұл ... ... ... Текеөзен, Текетау топонимдері де кездеседі. Бұл реттегі сөзі ешкі мағынасында емес, киіктің текесі деген мағынада айтылып отыр. Дала зонасының ... дала ... ... ... ... ... Құланөтпес, Семізбұғы, Аюлы деп аталатын атаулар да бар. Бұл аңдар орманды дала зонасының төлі. ... да, бір ... аң ... ... киік, бөкен аулап күнелткен халық жер бедеріне қарап, оның ерекшеліктері мен маңызды нысандарын табиғатта кездесетін жануарлардың есімін ... ... ... ... ... ... кеміргіштердің бірі - тышқандар. Дала зонасында осы кеміргіштің ... ... ... ... ... ... Бала құндызды, Тышқанкөл, Үлкен құндызды, Суырлы топонимдерін айтуға болады. Дала зонасының жазығында далалық шөптесіндермен қоректенетін терісі пайдалы ... тобы ... Бұл ... топонимикада бейнеленген [92]. ... ... ... сөз ... мал шаруашылығынан туындаған атаулар ерекше тоқталуды керек етеді. ... ... ... түйе ... ... ... дені сол маңда болған малдарға қатысты ғана емес, сонымен бірге оронимдік ... ... ... ... да аталған болуы мүмкін [ ]. Десе де, ғалымдар тарапынан ертедегі қазақтар көлемі өте ... ... ... ... Түйетас деп тек қана көрінісіне қарап атамаған, ерте ... ... мен ... табынушылық та болған деген пікірлер бар. Дала зонасында орналасқан тарихи орындарды зерттеген ... ... ... қола ... ... ... ... мен үй жануарларын белгілеген суреттер болғандықтан, бұл ежелгі ... ... ... көрініс табуы деген пікір түйеді [93].
Дала зонасы сан түрлі физикалық-географиялық жағдайлармен ерекшеленеді. ... ... әр ... тән жеке ерекшеліктері мен компоненттер тұтаса келе біртұтас табиғи бірлікті құрайды. Географиялық ортамен кеңінен таныс көшпенді жұрттың өткені мен бүгінде ... дала ... ... ... ... осылайша жер су атауларын да ұтымды жолдар ... ... ... Әрбір географиялық атауда табиғатты танып білу мен оның өзіне тән ерекшелігін тану, географиялық ... ... бар. ... зонасында зоонимдерден жасалған топонимдердің болуын ежелгі халықтың кәсібіне орайластырған мал шаруашылығының болуы, оронимдік нысандардың жануарларға ұқсауы секілді, мал шаруашылығына қатысты ... ... ... ... ... ... ... қой, жылқы, сиыр, түйе өсірді. Бұл ретте біз қой төлімен атауымен жасалған Аққошқарадыр, Қойтас, Қозыкөш, ... ... ... жылқы баласы атауымен жасалынған Торыайғыр, Сарыайғыр, Айғыртас, Айғыржал, ... ... ... Асаубайтал; Тайсойған, Шұбарқұлан, Қасқақұлын, Құлын; сиыр төлі атауларының қатысуымен жасалған Сиырөлді, Танакөл, Тайынша, ... ... ... ... ... ... ... Ақтүйе, Нарсойған, Нартайлақ, атауларын атай аламыз. Сонымен қатар, дала ... сиыр ... ... ... жер су атаулары Сиырөлген, Қарабұқа, Тана атаулары түрінде кездеседі Кесте 1. Әйтсе де, осы ... ... ... ... ... мал шаруашылығынан тыс, ежелгі Оғыз қағанатының кезінен қалған белгі деп тұжырымдайтындар да жеткілікті. Өгізсай, Қосөгіз атауларын сөзінің ... ... ... деп талдайды [83].
Дала зонасындағы зоонимдерді зерттеу барысында біз қасқырға қатысты ... ... ... ... ... ... деген ниетпен қасқыр деген сөзді ауызға алмай, деп жалпылама атайтын халықтық сенімнің бұл ретте ескерілгенін көреміз. Есесіне бұл сөз ... ... ... ... ...
[94]. ... пікір М. Қашқаридың де бар. Онда , сөзі қасқыр деген ұғымды ... [60]. ... да, тек дала ... ... мал шаруашылығына қатысты осы сенімге мойын бұрған қазақ даласының денінен термині арқылы жасалынған Құрттысай, Құрттыбұлақ топонимдерін ұшыратамыз.
Дала зонасы ежелгі ... ... ... ... ... тасқа қашалған суреттерден ежелгі топонимдік түсініктерді аңғаруға болар еді. Сол суреттерге назар салған ... ... бір ... қай ... бас ... қай ... оттайтынын аңғаруға болар еді. [95].
Дала зонасының жануарлар дүниесін мыңға тарта жан-жануарлар мен ... ... түрі ... ... ... елік, марал, күзен, борсық, қасқыр, түлкімен толығады. Осынау аң аттарымен аталған географиялық нысандарға қарап ежелгі халық осы ... ... ... ... айқындау үшін де атаған деп пайымдауымызға болады. Сонымен қатар, лашын, бүркіт секілді құстардың кәсіптік ... ... ... ... өмір сүретін ареалын топонимдерде белгілеп отырған. Ителгі, Бүркітті, Сұңқарқия, Бүркіттау атаулары мұның айғағы.
[94].
Біз зерттеу көзіне айналдырған дала ... ... ... ... алуан түрлілігі мен дала зонасындағы зоонимдердің аумақтың ежелгі ... ... ... ... ... аса ... топонимиялық жүйені қалыптасқанын көрсеттік. Дала зонасындағы географиялық атаулардың физикалық-географиялық негіздеріне талдау жасау барысында зоонимиялық топонимдердің белгілі бір ландшафттарға шоғырлану заңдылығы бар ... көз ... ... 9.
Кесте 9. Дала зонасындағы зоотопонимдер топтамасы
Жануар түрлері
Топонимдер
Үй ...
* Теке ... ... (қон.), Биебайлаған (е.м.), Текетау (тау 206м), Аққошқарадыр (тау), Атбасар (е.м.), Қойсуат (е.м.), Итауыз (қыс.), Бозайғыр (көл), ... ... ... ... ... (өз.), ... (көл), Тайтөбе (елді мекен), Түйетөбе (шоқы), Ақтайлақ ... ... ... ... (көл), Жамантай (қыс.), Қойтас (е.м.), Қойтас (тау), Айғыржал (тау), ... (өз.), ... ... ... ... ... (тау 588м) Қызылсиыр (шоқы 651м), Ботақара (е.м.), Сиырөлді ... ... ... ... (тау 296 м), ... (тау 467 м), Айғырқонған (тау 455м), Ақтайлақ (тау 533 м) және т.б.
Жабайы жануарлар
Түлкілі (е.м.), Қоянды ... ... ... (тау 452м), ... (өз.), ... ... Үлкен-Қоянды (тау 447м), Елікті (қыстау), Аюлы (тау 795м), ... ... ... ... ... (тау 659 м), ... аюлы (тау 869м), Семізбұғы (тау 1049м), Семізбұғы (е.м.), Кіші Семізбұғы (тау 983м), Бала Қоянды (тау 404м), ... (тау 657м), ... ... ... (өз.), ... (көл) және ... мен ... жорғалаушылар
Жыланды (өз.), Жыландытау (тау 261 м), Жыландыкөл (өзен), Қарғалы (е.м.), ... ... ... (дала қосы), Жапалақ (тау 561м) Сұлуқұркөл (көл), Тасбақа (қыстау), Қарғалы (өзен), Бүркітті (е.м.), ... (өз.), ... ... 654м), ... ... ... (тау 506м) және ... мен қосмекенділер
Асаубалық (көл), Балықты (көл), Сүлікті (көл), Бақалыадыр (тау 449м), Балықтыкөл (көл), Шортанкөл (көл), Балықсор(көл), ... (өз.) және т.б. ... мен ... ... ... ... (өз.), ... (елді мекен), Үлкен Құндызды (өзен), Бала Құндызды (өз.), Шыбынды (көл), Шыбынды (тау 559м) және т.б. ... Біз өз ... ... және шөл ... табиғат жағдайларының ұқсастықтарына байланысты мұндағы географиялық нысандарға қойылған атауларды бірге қарастырдық. Шөлейтті - шөл зонасы 48°с.е. басталып, республиканың ... ... және биік ... ... ... ... созылып жатыр. Әдетте, бұл зонаны солтүстік және оңтүстік деп екіге бөледі. Олардың аралық шекарасы ... ... ... ... ... шөл ... шөлден жауын-шашынның біраз мол болатындығымен, температура тербелістерінің аздығымен және өсімдіктерінің біршама бай ... ... ... [4]. ... зона 23 %, ал шөл ... ... жерінің 40 %-тейін алады. Сонымен қатар шөлді сазды, құмды және тасты деп бөлу бар. Тасты шөлдер ... ... ... ... шөлдерде топырақ жасалу үдірісі қолайсыз жағдайда дамиды. Көшпелі құмдарда топырақ жамылғысы жоқтың қасы. Нағыз сұр қоңыр топырақ пен сұр топырақ ... және ... ... сондай - ақ оңтүстік-шығыс тау алды сары топырақ болады. Қазақстанда тастақ немесе қиыршық тасты шөлдер аз. Олар ... ... ... ... ... және ... ...
Еліміздегі айтарлықтай үлкен үстірттер - Үстірт, Бетпақдала, Жем, Орал үстірті, Торғай және Маңғыстау ... ... ... ... аласа таулы жер бедері өзіндік сипатқа ие. Мұнда төбелер, өткір төбелі ... ... ... таулар және тұзды көлдер толған ойыстар көптеп кездеседі. Үрлену үдірістері кейбір қатты жыныстардан құралған ... мен ... ... тәрізді кертпеш жасайды.
[96].
Зерттеліп отырған аумақтың топонимдерінің ... ... ... ... зерттеулерге С.Ә. Әбдірахманов, Қ.Б. Базарбаев, А. Омарбекова, З.Қ. Мырзалиеваның ... ... ...
Зерттеліп отырған аумақта кездесу жиілігі жағынан 6,9 % ... тау ... ... ... ... ... Бұл ... қысқармай атаулар құрамында тұтас кездеседі.
Шөлейтті-шөл зонасындағы осы индикатор-термин негізінде жасалған топонимдерді бірнеше түрде жіктеуге болады.
а) Сыртқы ... ... ... ... ... Қабырғатау, Таушықтау, Жуантөбетау, Қаратау, Қарашатау, Жамантау, Доғалтау, Шөлтау, Жалғызтау және т.б.
ә) ... ... ... ... ... Ақсұртау, Ақшоқытау, Балакөксеңгіртау, Көктастау, Қарақойтастау, Қаратау, Қызылтау, Сарытау, Көксеңгіртау, ... ... және ... ... ... ... ... атаулар: Теміртау, Борлытау, Алтынтау, Құмтау т.б.
в) Әлеуметтік жағдайға байланысты қойылған атаулар: Керегетау, Шаңырақтау, Есіктау, Сандықтау, Балғашоқытау, Келіншектау және ... Су ... ... ... жасалған топонимдер: Бұлақтау, Нулысайтау және т.б.
д) Фитонимдермен бірігіп жасалған топонимдер: Қарағаштау, Жуантеректау, Ақтоғайтау, Қарасораңтау, Қызылсораңтау, ... ... және ... Зоонимдермен бірігіп жасалған топонимдер: Өгізтау, Өгізтөбетау, Көкбайталтау, Есекбелтау, Айғыришантау, Ителгітау, Сауысқантау, Қабанқұлағантау, Қабанжелкетау, ... ... ... ... Айғырұшқантау, Түйеқұлағантау, Арқарлытау. Доңызтау және т.б.
ж) Кісі есімдері негізінде ... ... ... ... ... ... ... және т.б. атауларды айтуға болады.
Шөлейтті-шөл дала зонасындағы барлық топонимдердің 17% тас ... ... Жиі ... бұл ... деген мағынаға ие. Бұл көбіне таулардың жазықтағы етегіне, қалдығына, жер бедеріне назар ... ... биік ... тастар мен қатты жыныстардан тұратын төбе, жоталарға қатысты қойылған термин [73]. ... ... ... орай: Шекетас, Құлпытас, Тасқабақ, Астаутас, Жамантас атауларын кездестірсек, су көздеріне байланысты қойылған атаулар қатарына Тасқұдық, Ащытастысор, Тасбастау, ал түске ... ... ... Қызылтас, ал оронимиялық терминдерден жасалған атаулар қатарына Тасқала, ... ... ... ... ... айтуға болады.
Шөлейт-шөл зонасының топонимиясындағы оронимдердің салыстырмалы салмағы айтарлықтай жоғары. Орографиялық терминдердің ... ... ... - бір орографиялық нысанның жер бедерінің ... ... өзін ... ... ... табиғи нысандарды түрі мен тегін белгілейтін көптеген орографиялық жалқы терминдерді бөліп ... ... Яғни ... ... терминмен күрделі оронимиялық атаудың құрамында қолданылады немесе өзі белгілі бір орографиялық нысанның жалқы атауы болып табылады.
Зерттеліп ... ... ... 9,4% төбе ... ... ... жасаған. немесе және де деген мағыналар береді ( ). Жергілікті халық бұл қатарда , (ортақ мағынасы ... ... (құм ... ... ... ... жер) деп те атайды. Шөлейтті-шөл дала зонасындағы оронимдердің дені жазықта орын тепкендіктен осы термині жиі ... [73].
... ... ... ... топонимдер: Биіктөбе, Жалтөбе, Қолаттөбе, Тұмсықтөбе, Құмақтөбе, Қылтатөбе, Бұйраттөбе, ал осы термин мен түр-түстің бірігуімен Құңыртөбе, ... ... ... ... ал пішіні мен санына байланысты Үштөбе, Жартытөбе, Төрткүлтөбе, Бестөбе, Дәутөбе, Шұбартөбе, Қарауылтөбе, Қостөбе, Кіндіктөбе, Жалпақтөбе, ал гидрониммен бірігіп ... ... ... ... ... ... топонимдері кездессе, минералдарына байланысты жасалған Бортөбе, Әктөбе, ... ... ал ... мен ... ... ... Жусантөбе, Өгізтөбе, Бозтөбе, Майтөбе тәрізді топонимдерді айтуға болады.
Діни наным-сенімге қатысты жасалған топонимдер: Мазартөбе, Құрантөбе, Әулиетөбе, Қожатөбе, Молатөбе т.б. болып ... ... ... ең көп кездесетін терминдердің бірі сай термині. Бұл термин кей жағдайларда ороним кей жағдайларда гидроним ... ... ... [73]. Бұл ... ... сай беткейлерінің көлбеу келіп, құйқалы (өсімдік басқан) болуымен ерекшеленеді. [47].
Дала зонасында сай термині арқылы жасалған оронимдер ... мен ... ... көлеміне орай: Ақсай, Құмсай, Тентексай, Қарасай, Құр арна, Боқтысай, Доғалсай, Тереңсай, Тассай, Майлысай, Арыстысай, Даурықсай, ал әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Тебенсай, Алшынсай, Алтынсай, сонымен бірге зоонимдер мен фитонимдер негізінде жасалған терминдер Жабысай, Жыландысай, Жиделісай, Үкілісай, Қасқырсай атауларын ... ... ... ... ... жер ... ерекшеліктерін жете бейнелейтін оронимдердің қатарында татыр, тақыр терминдерін айтуға болады.
Татыр ... , ... ... ие, ал ... ... ... ... [47].
Шөлейтті-шөл дала зонасында жер бедерін айқындайтын мен терминдерінен жасалған: Табақкентттыр, Қоянтақыр, Намазтақыр, Кішітақыр, Ұзынтақыр, ... ... ... ... ... ... ... Сортатыр, Тегістатыр, Қақтатыр, Қоңыртатыр тәрізді атауларды айтуға болады.
Шоқы. . Бұны басқа анықтамаларда , . ... сөзі ... ... ... [36].
Аумақта Тасшоқы, Қосшоқы, Шетшоқы, Қаражалшоқы, Қушоқы, Бесшоқы, Шөлшоқы, Сұлушоқы, Ақшоқы, ... ... ... ... тәрізді терминдер шөлейтті-шөлді даланың топонимдерін қорын толықтырады.
Шөлейтті - шөл зонасындағы ... мал ... ... , ... ... терминдер мол. Жайлау, Жайлаукөл, Ақжайлау, Шалжайлау, Төскейжайлау, Жайлаубқлақ, Құржайлау, Қаражайлау, Көгалжайлау осыны айғақтайды.
Бұл зона ... ... мен ... ... ... аумағы. Шағыл . Шағыл . Зерттеліп отырған аумақта құм және шағыл ... ... ... көп. Құм. ... , деп ... ... ... құм термині арқылы жасалған нысандар: Жиделіқұм, Құмқұдық, Қошалаққұм, Айырқұм, Қарақұм, Құмкөл, Рақымқұм, Аққұм, Жаманқұм, Жаманжалқұм, Бестасқұм, ... ... ... ... ... ... ... Құмқұдық, Көкалақұм, Ақшілікқұм, Құмсуат, Баршақұм, Кесекқұм, Құмбасқан, Құмшық, Ақтабанқұм, Ботабайқұм, Үлкенқұм, Құмқайнар, Құмбұлақ, ... ... ... ... ... көптеп кездеседі. Сонымен қатар, Қызылқұм, Мойынқұм, Қарақұм, ... атын ... ... Түркеменістан, Өзбекстан, Қазақстанның оңтүстігінде, батысында ұшырасады ... ... ... термині арқылы жасалған Бесшағыл, Ақшашағыл, Қосшағыл, Қарашағыл, Ақшағыл, Тасшағыл, Шөлшағыр, Тұщышағыл, Шайтаншағыл, Шағылқұм, ... ... ... ... ... тәрізді топонимдерді айту болады.
Табиғи нысандардың атауы ретінде оронимдер, ойконимдерден ерекшелігі өте ертеден қалыптасып, ойконимдерден қарағанда қайта атауға сирек ұшырайды. ... ... ... белгілі бір аумақ (региондағы) ертедегі субстартты қабатты анықтауға мүмкіндік береді. Орографиялық атаулар орографиялық микронысанғада макронысанғада беріледі. ... 15. ... ... ... ... ... жасалуына ұйытқы болған оронимиялық индикатор-терминдер барлық топонимдердің 31 % ... ... ... ... ... адыр - 2,6 %, ... - 0,1 %, алаң-0,2 %, арал - 1 %, асу - 0,1%, бор - 1,1%, биік - 1,2 %, ... - 0,2 %, дала - 0,7 %, ... - 0,5%, ... 0,3 %, ... - 0,2 %, дөң - 0,1 %, дің - 0,1 %, жал - 4 %, жар - 4,6 %, ... - 0,2 %, жалаңаш-0,1 %, жыра - 0,3 %, ... - 0,1 %, ... - 0,2 %, ... - 0,1 %, ... - 0,8 %, құм - 8,4 %, қия - 0,6 %, қуыс - 0,3 %, қыр - 0,1 %, ... - 0,1 %, қыр - 0,1 %, ... - 0,1 %, ой - 0,5 %, өзек - 0,3 %, оба - 3,6 %, сай - 9,8 %, ... - 0,8 %, ... - 0,7 %, ... - 0,2 %, тас - 17 %, тау - 6,9 %, ... - 0,2%, тақыр - 3,2 %, татыр - 0,1 %, ... - 0,1 %, төбе - 9,4 %, ... - 1 %, ... %, ... - 0,1 %, шаң - 0,3 %, шатқалаң - 0,1 %, шат - 0,2 %, ... %, шоқы - 10,1 %, шың - 0,1 %, ... - 1,8 %, шөл - 1 %, ... - 0,7 ... Қазақстан жерінің көп бөлігін шөлейт-шөл зонасы алып жатқаны белгілі. Зонаның климаты өте континетті және құрғақ. Жылдық жауын-шашын онда еш ... 200 ... ... ал ... аудандарда 75 мм-ге дейін азаяды. Жауын-шашынның ең жоғарғы ... ... ... ең ... ... жазға тура келеді. Жазда ауаның температурасы көлеңкеде +40ºС, ал кейде одан да ... ... ... ... +70ºC-қа дейін көтеріледі.
Бұл буланудың көп болуына себепші ... Ұсақ ... ... ... ... қар суымен толады да, жазда кеуіп қалады. Олардың түбінде тұз қабыршақтар пайда болып, ешқандай өсімдіктер өспеуге ... ... Қысы ... аяз -30ºС - қа ... жетеді. Жылдық және тәуліктік температура тербелісі әжептеуір [1].
Шөлейт-шөл зонасының ауасы құрғақ, жауын-шашыны аз ... өз ... жоқ. ... басқа жерден басталатын өзендер кесіп өтеді. Ол өзендер шөл арқылы ағатындықтан су шығыны көп болады да сағасына жете ... ... ... ... ... ... ... байланысты шөлде ыза су мен артезиан суының ... зор. Ыза ... ... ... және ... ... ... мекендеген халықтардың ішуіне, мал суаруға және суармалы егіншілікті дамытуға артезиан суларын пайдаланудың маңызы үлкен.
Еліміздегі ... ең ... ... Арал ... ... ... бойы ойпатының құмдары жатады. Бұл құмдар мыңдаған жылдар бұрын осы ... ... мен ... ... ... болып, кейін желдің әсерінен олардан шағылдар, қырқалар, төбелер түзілген. Қазір олардың көбі үстіне ... өсіп ... ... су жақсы сіңеді және одан аз буланады. Әдетте, құмның тек ... ... ғана ... болады, оның астыңғы қабаттары әр уақытта ылғалды келеді. Сондықтан азғантай тереңдікте ішуге ... ыза ... ... ... ... ... олардың түбі тартпа батпақты болады. Көктемде оларға қар сулары іркіліп, көл пайда болады. Жазда көл суы буланып, сорлар ... ... ... да, олардың кейбіреулерінен тұз алынады.
Сазды ойыстарда пайда болған тақырларда өсімдіктер мүлдем жоқтың қасы. Себебі тақырдың өзі көктемде су ... ... ... ... болады. Су тұнбалары топыраққа шөгіп, жер бетін тығыздайды. Жазда су буға айналғаннан кейін тығыздалған тақырдың беті ... ... ... ... ... ... 10. Шөлейтті-шөл зонасындағы оронимдер

Индикатор термин
Топоним
1
Адыр
Ақшаадыр (тау 586м), Ақшаадыр - Бесапан (тау 528 м), Қараадыр ... ... ... ... ... Қызыладыр (е.м.), Қызыладыр (тау 864м), Қызыладыр (тау 735 м), Шөладыр (тау), Шөладыр (аң.), Шөладыр (тау 734 м), ... ... ... ... ... (е.м.) және т.б. ... ... (е.м.),Тасқұдық (құд.), Ащытастысор (сор), Тасшоқы (е.м.), Ақтас (е.м), Жартас (е.м.), Керегетас (тау 755 м), ... (тау 1071 м), ... ... ... (е.м), ... ... ... - Қойтас (е.м.), Кенестас (е.м.), Тасбас (е.м.), Тасбұлақ (бұл.), Жартас (тау 809 м), Керегетас (өз.), Керегетас (тау 732 м), ... ... ... (тау 1086м), ... ... ... ... Жартас (е.м.), Шоқпартас (тау 708 м), Жамантас (тау 873м), Тасқара (тау) және ... ... ... Қайрақты (өз.), Қайрақты (е.м.) және т.б.
Төбе
Ақтөбе (е.м.), Аралтөбе (шоқы 218м), ... (тау 136м), ... (тау 806 м), ... ... ... ... Қоңыртөбе (тау 269 м), Дәутөбе (тау 252 м), Қоңыртөбе (е.м.), Өгізтөбе (тау 783 м), ... ... ... ... Шұбартөбе (көл), Шұбартөбе (тау 864м), Үштөбе (тау 539), Ақтөбе (тау 560 м ), ... ... ... ... Екітөбе (бей.), Үштөбе (е.м.), Жалғызтөбе (қон.), Сарытөбе (қыс.), Үштөбе ... ... (тау 245 м), ... (тау 253 м), ... ... ) және ...
Жиделіқұм (қыс.), Сарыбұлаққұм (қыс.), Құмқұдық (құд.), Ортақұм ... ... ... Құмқұдық (қыс.), Айырқұм (е.м.), Қарақұм (құм), Сарыапанқұм (құм), Рақұм (құм), Аққұм (е.м.), Аққұм (қон.), Қарақұм (е.м.), ... ... ... ... Сарысуқұм (қон.), Құмкөл (е.м.) және т.б.
5
Бор
Борлы (е.м.), Кіші борлы (көл), Борлы (бұл.), Борлы (тау 811 м), ... (е.м.) және ... ... (тау 232 м), Қызылоба (қыс.), Обалы (көл), Қотыроба (е.м), Қараоба (е.м.), Қараоба (е.м.), Қарараоба (қыс.), Қараоба ... ... ... Үшоба (бұл.), Қараоба (қыс.), Қызылоба (тау 1064 м), Қособа (тау), Сарыоба (тау 591м), Сарыоба ... және т.б. ... ... ... ... ... ... Жарқамыс (көл), Жарсор (қыс.), Жартоғай (қыс.), Жарбидайық (қыс.), Қаражар ... ... ... ... (өз.), ... ... Қызылжар (е.м.), Қоғалыжар (өз.), Құрыжар (қон.), Қызылжар (төб. 382 м) және ... ... ... (е.м.), Балапанжыра (қон.) және т.б.
9
Жайлау
Жайлау (көл) және т.б.
10
Сай
Ақсай (қыс.), Ақатансай (өз.), ... (қ. ар.), ... ... ... ... Талдысай (өз.), Жабысай (өз.), Тентексай (өз.), Тентексай (ж. сай), Ақсай (қон.), Оржылансай (қ. ар.), ... (өз.), ... ... Тарсай (қыс.), Қасқырсай (қыс.), Жалғансай (е.м.) және т.б.
11
Тақыр
Қаратақыр (қон.), Тақырбұлақ (бұл.), Тақырбұлақ (қон.), Тақыр (қыс.), Тақыр (өз.), Тақырқұдық ... және т.б. ... ... және ... ... (тау 191м) және т.б. ...
Бұйратқамыс (қыс.), Ақбұйрат (тау 903 м) және т.б.
15
Жал
Қоңыржал ... ... ... 1016м), Қаражал (тау 827 м), Жаман-Қаражал (тау 1090 м), Айғыржал (тау 761 м), Жал (қыстау), ... (тау 1092м), ... ... ... ... ... ... Айғыржал (жота 961м), Қосжал (қыс.), Қызылжал (тау 744 м), Жаманжал (құм), Қаражал (қыс.), Айғайжал (тау 1178 м), ... (тау 1169м), ... (тау 849м), ... (тау 678 м), ... (өз.), ... (қон.), Ақжал (құд.), Есекжал (сор), Биікжал (е.м.) және т.б.
16
Шоқы
Сарышоқы ... ... (тау 1076м), ... - ... (тау 942м), ... ... Балғашоқы (тау 821м), Қосшоқы (тау 1099 м), ... ... ... ... ... (төб. 716 м), ... (тау 641м), Ақшоқы (тау 973м), Ақшоқы (тау 837 м), ... (тау 1283 м), ... (тау 904м), ... ... Орташоқы (қыс.), Қызылшоқы (е.м.), Бесшоқы (тау 1110 м), Шөлшоқы (тау 736м), ... ... ... (тау 689 м), ... (тау 899 м), ... (тау 939м), Көлденеңшоқы (тау 676м), Байшоқы (қыстау), ... (тау 513 м), ... (е.м.) және т.б. ... ... ... ... (қыс.), Сарыдоңғал (арал) және т.б.
18
Домбақ
Көкдомбақ (тау 925 м), ... (тау 924 м) және т.б. ... ... ... Ақбиік (тау 1268м), Ақбиік (тау 868м), Сарыбиік (бей.), Сарыбиік (тау 685 м), ... (тау 843 м), ... (е.м.) және т.б. ... ... (тау 1061м), Доғалаң (е.м.), Доғалаң (тау 892 м) және т.б.
21
Дала
Ақдала (қон.), Жазықдала (қон.), ... ... және ... соң ... беті ... ... шытынап жарылып кетеді. Тек тақырлардың шет жағы мен жарықтарда ғана бұйырғын мен шөл ... ... ... ... ... ... су ... ойпаң жерлерде пайда болады. Су тұнбалары топыраққа шөгіп, жер бетін айғыздайды. Жазда су буға ... ... ... тақырдың бетті қатты теп - тегіс жазыққа айналады. Сонан соң тақырдың беті көпбұрыш жасап, шытынап жарылып кетеді [4].
Зерттеу көзі ... ... - шөл ... ... ... 39,1 % ... ... жасалғанын анықтадық. Кесте 16. Олардың ішінде құдық - 26 %, сор - 10 %, орпа - 10 %, суат - 0,7 %, ... - 1,4%, ... - 16,7%, су -5,5%, ... - 0,3 %, еспе - 0,7%, ... ащы - 1,2 %, ... сай - 1 %, ... - 0,3 %, саз-0,2 %, шеген-0,5 %, қайнар - 0,7 %, өзек-1,2 %, жарма - 0,4 %, ... - 0,5%, ... - 0,1%, ... - 0,6%, ... - 0,1%, тоған - 0,3 %, шалқар - 0,1 %, қақ - 0,4 %, ... өзен - 0,3 %, тұма - 0,1 %, ... - 0,2 %, ... - 0,1 %, ... - 0,4 %, өзен - 0,2 %, бастау - 0,7 %, тоған - 0,1 %, ... - 0,1 %, өзек - 1,4 %, арна - 0,2 %, ... - 0,1 %, ... - 0,1 %, арал - 0,2 %, ... - 0,1 ... ... ... ең бастысының бірі - Арал теңізі. Дүние жүзіндегі теңіз атын иелеген ең үлкен көл Аралдың ... ... ... ... бар. Арал ... ... тоқталсақ оның атауының көптеген нұсқалары бар. Ежелгi және орта ... ... орыс ... ... ... Европа, Араб және Қытай жазбаларында Арал теңiзiнiң жалпы 248 түрлi аты бар екендiгi ... Осы ... ... ... ... ... Халықтар мен тайпалар атынан: Қытай көлi, Глаукие, Аралское (Глухое арабское) теңiзi; хандықтар мен елдердiң атынан: Хивин, Қорасан, ... көлi, ... ... ... ... ... ... атынан; Сыр теңiзi, Окс теңiзi, Джайхун, Камрод теңiзi, теңiз суының ерекшелiгiне байланысты Тұзды, Ащы, Ащы-тұзды теңiз, Сянь-Хай. Көлемiне байланысты: Кең көл, ... Ұлы (Кең ... көл); әлем ... ... ... (ерте грек елдерiнде) Батыс (қытай жазбаларында), Солтүстiк теңiз (Араб манускриптерiнде); түсiне байланысты: Қара, Көк, Бианко теңiзi; Патшалардың ... ... ... ... теңiзi; мұхитқа байланысты Срединное (орта) теңiзi аралдарға ... ... ... ... ... әр ... жағдайларға байланысты: Бұқар, Курар, (Күрдер) теңiзi Камият, Дагилан, ... ... ... ... т.б.>> ... Арал ... аумағының 3,5 %-iн аралдар алып жатқан. Сол кезде Арал теңiзiнде 300-ден астам аралдар ... ... ... аралдардың көптiгiнен теңiз осылай аталуы мүмкiн [98].
Арал теңiзiнiң маңайындағы географиялық нысандарға қойылған атаулардың көпшiлiгiнiң мағынасы түсiнiктi, кең ... ... ... ... және ... ... ... кiсi есiмдерi, ландшафт, өсiмдiк, аң, жануарлар сипаттама алып, барлығы таза қазақ тiлiндегi жергiлiктi географиялық терминдерден жасалған.
Топонимияда жер-су аттарының өсiмдiктер ... атау ... ... ... ... алма, арша, ағаш, арпа, бадам, бидайық, жамбыл, жарқамыс, жиде, жуа, жусан, ... ... ... қияқ, қараағаш, қаратал, құрағаты, қарағанды, қоға, қурай, құрқамыс, көкпек, көктал, ... ... ... ... ... ... ... тобылғы, тiкенек, шеңгел, ши, шiлiк т.б. өсiмдiктер қалалар мен елдi мекен аттарында кездесетiнi баршамызға белгiлi. Сол тәрiздi Арал теңiзiнiң ... ... ... да ... ... ... ... Бұйырғынды, Кендiрлi, Жыңғылды, Қарашалаң. Осындай атаулардың қойылуы сол аймақтарда ... ... ... [99],
Кендiр (Кендырь), Жыңғыл (Гребенщик), Қарашалан (Рдест) өсiмдiктерiне байланысты қойылғанын бiлемiз [100].
Ақбике, Ыштынбай, ... ... мен ... ... ... ... ... кiсi есiмдерi екендiгiн қазақ кiсi есiмдерiнде кездесетiндiктен ешқандай қосымша түсiндiрмесiз қабылдауға болады. Ал Бутаков, Шевченко шығанақтарын Арал теңiзiн алғаш ... ... А.И. ... пен ... жер ... ... зерттеуге қатысқан Т. Шевченконың есiмдерiнен қойылғанды тарихтан белгiлi.
Республикадағы көптеген өзен, көлдердiң аттары жан-жануарларлар, құстардың ... ... ... соның негiзiнде жасалған. Топонимдердiң құрамындағы аң, жануарлардың көрiнiсi осы аңдардың кең таралғандығын және ... ... ... ... аңғартады. Белгiлi кеңес зоологы А.Н. Формозов Қазақстан картасында аңдарға байланысты бар екенiн айта отырып, аңдардың және аңшылықтың халық ... ... ... ... ... ... көшпелi шаруашылықпен айналысқандар үшiн аңдардың маңызды рөлiн көрсетiп, ал Р.С. Сәтiмбеков Қазақстанда аңдардың кейбiр түрi кеңiнен таралғандығын топонимикалық әдiстер арқылы ... ... ... ... көп ... ... байланысты атаулар арқылы бiлуге болады. Құландар негiзiнен сулы, суатты, кешулерi бар өзендердi шоқылардың маңы мен далаңқай жерлердi мекендейдi. Мысалы: Маңғыстауда, ... ... ... ... ... ... Iле, ... Алатауларында, Оңтүстiк Алтайда, Тарбағатайда, Жайсаң ойысында құланға қатысты ... ... ... [101].
Арал теңiзiндегi Қасқақұлан аралына қойылған атаудың да аралда қасқақұланның болуына байланысты ... ... ... ... Киiксай (Ұлытау ауданы) деген өзендер немесе Ақмола облысындағы Құралай, Тышқанкөл, Қоймұз, ... ... ... ... деген көлдер мен Қоянды, Құланөтпес, Соналы, Тайсай, Ақкүшiк сияқты өзендердi дәлел ретiнде айта аламыз.
Арал теңiзiнiң маңындағы ... ... ... ... етедi. Мысалы: Сарыша аралы атауының мағынасына тоқталсақ. Топонимдердiң құрамындағы түске байланысты атаулардың түстен ... ... ие бола ... өз ... ... А.Н. ... проф. Э.М. Мурзаев, ғалымдар Ғ.Қ. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Д. Исаев [84] көрсеткен болатын.
Сары сөзi түркi топонимдерiнде де түрлi мағынада ... ... ... Д. Исаев, К. Конкабаевтар сары//сар сөзi үлкен, көп, кең мағыналарында да қолданылатындығын көрсеттi. Қазақ тiлiнде де сары ... ... ... ... сөз ... ... ғана бiлдiрмей, кең, мол, үлкен, деген мағыналарда қолданылады. Қазақ тiлiнiң түсiндiрме сөздiгiнде Сарыарқа сөз тiркесiне кең жайылым, жазық дала, мол ... ... ... ... ... сары қарын әйел (жасы ұлғайған, орта жастағы әйел),сары қiдiр кiсi, сары аяз, ... ... аяз) т.б. ... ... сары сөзi түстi бiлдiрiп тұрған жоқ көпшiлiктi молдықты меңзеп тұр. ... ... Е. ... ... ... ... ... Сарыбел деген атаулардың құрамындағы сары сөзi кең, үлкен мағынасын бiлдiредi деп ... [61]. ... ... арқылы Сарыша аралының атауы

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 115 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бұхар жырау ауданы топонимі32 бет
Тұлға туралы теориялар жайлы4 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет
Алматы қаласының техникалық жөндеу орталықтарының қоршаған ортаға ықпалы27 бет
Атақұлдық ой-пікірлерінің патриоттық тәрбиеге ықпалы61 бет
Атмосфералық ауаға антропогендік факторлардың әсері3 бет
Атмосфераға антропогенді әсердің ықпалы 14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь