Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық

Алғы сөз
1.бөлім. Ерте замангы К,азақстан
Бірінші тарау. Қазақстан жеріндегі алгашқы қауымдық құрылыс
§1. Көне,орта және соңғы тас дәуірі
§2. Қола дәуірі. Беғазы.Дәндібай мәдениеті
Екініиі тарау. Темір дәуірінің алғашқы кезеңіндегі тайпалық одақтар және көне мемлекеттер
§1. Сақ тайпалық одақтары
§2. Сарматтар
§3. Үйсін және Қаңлы тайпаларының одағы
§4. Ғұндар
II —бөлгм. Орта гасырдагы Қазақстан.
Үшінші тарау. Қазақстан түркі дәуірінде (VІ.ХІІ ғғ.)
§1.Көне түрік, Батыс түрік жәнеТүргеш қағанаттары
§2. Қарлұқ және Оғыз мемлекеттері
§3. Қимақ және Қыпшақ хандықтары
Төртінші тарау. Х.ХІІ ғғ. Қазақстан жерінде феодалдық қатыиастардың дамуы
§ 1. Қарахан және Қарақытай мемлекеттері
§2. Найман мен Керейт, Жалайыр ұлыстары
Бесіниіі тарау. VІ.ХІІ ғғ. Қазақстан жеріндегі отырықшы және көшпелі мәдениет
§ 1. Орта ғасырдағы Қазақстан қалалары. Ұлы Жібек жолы...
§2. Қазакстан жеріндегі материалдық және руханият мәдениет
Алтыншы тарау. Моңғолдардың Қазақстан жеріне шапқыншылығы және жаулап алуы
§1. Монғолдардың Қазақстан жеріне басып кіруі. Отырар апаты
§2. Батыйдың Батысқа жорығы. Алтын Орданың құрылуы ..
§3. Қазақстан экономикасы мен мәдениетінің дамуына және қазақ халқының қалыптасуына моңғол шапқыншылығының тигізген зардаптары
Жетінші тарау. ХІV.ХV ғғ. )Қазақстан жеріндегі феодалдық мемлекеттер.
§1. Ақ Орда және Әбілхайыр (көшпелі өзбек мемлекеті) хандығы
§2. Ноғай ордасы және Моғолстан мемлекеті
§3. Қазақстан экономикасы және мәдениеті
Сегізінші тарау. Қазақ халқының қалыптасуы және Қазақ хандығының құрылуы (ХІV.ХVғғ,).
§ 1. Қазақ халқының шығу тегіндегі антропологиялық және
этникалық жақтары
§2. Қазақ халкының құрылуының негізгі кезеңдері және этнос
ретінде қалыптасуының аяқталуы
§3. Қазақ хандығының құрылуы
Тогызыншы тарау. ХV.ХVІІ ғғ. Қазақ хандығы.
§1. Қазақ хандығының этномемлекеттік шекараларының өсуі
§2. Тәуке ханның "Жеті жарғысы"
Оныншы тарау. ХVІ.ХVІІ ғғ. Қазақ хандығының саяси.қоғамдық құрылысы және шаруашылығы мен мәдениеті.
§ 1. Қазақ хандығының саяси және қоғамдық құрылысы
§2. Қазақ халқының шаруашылығы мен мәдениеті
Он бірінші тарау. Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі.
§1. Жоңғар мемлекетінің құрылуы және оның қазақ жеріне шапқыншылығы .
§2. Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресі.
Жоңғар мемлекетінің күйреуі
ПІ.бөлім. К,азах;стан Ресей империясының
құрамында
Он екінші тарау. Қазақстанның Ресейге қосылуы.
§1. Қазақстанның Ресейге қосылуының себептері. Кіші жүздің
империя құрамына кіруі
§2. Ресей империясының қазақ жеріндегі отарлау саясаты.
Орта және Ұлы жүздің Ресейге бірігуі
Он ушінші тарау. Қазақстанның Ресейге қосылуы кезіндегі ұлт.азаттық күрес.
§ 1. Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз қазақтарының
көтерілісі /1783.1797 жж./ Көтерілістің басталу себептері
және оның барысы
§2. Көтерілістің жеңілуі, оның себептері мен тарихи маңызы.
Он төртінші тарау. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған шаруалар көтерілісі /1836.1836 жж./
§1. Исатай мен Махамбет баскарған көтерілістің басталу
себептері
§2. Көтерілістің барысы және оның жеңіліспен аяқталуы ...
Он бесінші тарау. Қазақстандағы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт.азаттық қозғалыс /1837.1847 жж./.
§1. Ұлт.азаттық қозғалыстың басталу себептері және
барысы
§2. Қарулық күрестің күшейген кезеңі және оның жеңілуі
Он алтыншы тарау. Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарған Сырдария және Есет Көтібарұлы бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі (1853. 1858жж.) 156
Он жетінші тарау. XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуі.
§1. 60.90 жылдардағы әкімшілік.басқару реформалары. Патша
үкіметінің аграрлық саясаты
§2. Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуі
§З.ХІХ екіншіжартысы.ХХғғ. Қазақстан мәдениеті
Он сегізінші тарау. Қазақстан 1905.1907 жж. орыс революциясының кезеңінде. Столыпиннің аграрлық реформасы.
§1. Қазақстанда капиталистік қатынастардың дамуы.
Жұмысшы табының қалыптасуы
§2. 1905.1907 жж. революцияға Қазакстан халкының
қатысуы
§3. Столыпин аграрлық реформасы. Орталық қоныс.
тандыру саясатының күшеюі
Он тоғызыншы тарау. Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт.азаттық көтерілісі.
§1. Көтерілістің басталу себептері, сипаты және қозғаушы
күштері
§2. Көтерілістің Жетісу және Торғай облысындағы орталығы
§3. Қазақстан 1917 жылғы Ақпан революциясы кезінде.Ұлттық интеллигенцияның қалыптасуы және "Алаш"партиясының құрылуы
IV.Бөлім. Қазақстан Кеңестер Одағы құрамында.
Жиырмасыншы тарау. 1917 ж. Қазан төңкерісі. Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы. Өлкедегі азамат соғысы (1917.1920 жж.)
§1. Қазан төңкерісі және Қазакстанда кеңес өкіметінің орнауы
§2. Төңкерістің кейінгі кеңестік аппарат құру және
Шаруашылық саласындағы алғашқы өзгерістер
§3. Қазақстан азамат соғысы жылдарында(1918 1920жж.) . .
Жиырма бірінші тарау. XX ғ. 20.30 жылдардагы Қазакстанның қогамдық.саяси өміріндегі өзгерістер
§ 1. Қазақстанда жаңа экономикалық саясатқа көшу және
оның барысы
§2. Республика саяси өміріндегі кеңестер рөлінің артуы ...
§3. Казақ АКСР.ның одақтас ресиубликаға айналуы.Тоталитарлық жүйенің қылмысы мен халықты жаппай жазалауы
Жиырма екінші тарау. Қазақстанның индустриялық дамуы және оның қайшылықтары мен қиындықтары.
§1. Халық шаруашылығын қалпына келтіру барысында
республика өнеркәсіп салаларының дамуы
§2. Қазақстанның индустриялық дамуындагы қайшылықтар
мен қиындықтар
Жиырма үшінші тарау. Қазақстандагы ұжымдастыру және оның зардаптары.
§1. 20.шы жылдардағы республика ауыл шаруашылығындағы
жағдай
§2. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру және оның зардаптары.
1932.1933 жылдардагы аштық
Жиырма төртінші тарау. 20.30 жылдардагы Қазақстан мәдениеті
§ I. Тоталитарлык жүйенің творчестволық шығармашылыққа
қатал идеялық қысымы
§2. Жаппай сауатсыздықты жою және халыққа білім беруінің дамуы. Республика жоғары мектебінің қалыптасуы
§3. Ғылымның және ғылыми орталықтардың құрылуы.
Әдебиет пен өнер саласындағы жетістіктер
Жиырма бесінші тарау. Қазақстан Ұлы Отан соғысы және соғыстан кейінгі жылдарда (1941.1950 жж.)
§1. Қазақстандықтардың майданға аттануы және олардың
каһарман ерліктері
§2. Республика экономикасын майдан мүддесіне бағындыру.
Халыктың тылдағы ерен ерлігі
§3. Соғыстан кейінгі жылдарда халық шаруашылығы және
мәдениеттің дамуы
Жиырма алтыншы тарау. XX ғ. 50.ші жылдардағы Қазақстанның саяси.әлеуметтік жағдайы және экономикасы мен мәдениеті.
§1. Республиканың қоғамдық.саяси өмірі. Өнеркәсіп саласын.
дағы жетістіктер
§2. Қазақстан ауыл шаруашылығының артта қалуы.
Тың игеру
§3. Мәдени дамудағы өзгерістер
Жиырма жетінші тарау. Қазақстанның XX ғ. 60.шы жылдарындағы экономикалық және әлеуметтік жагдайы.
§1. Республикада жүргізілген экономикалық реформалар және
оның нәтижелері
§2. Елдегі қоғамдык.саяси жағдай. Әлеуметтік және мәдени
дамудағы ахуал
Жиырма сегізінші тарау. Қазақстан "тоқырау" кезеңінде /1971.1985 жж./.
§1. "Тоқырау" жылдарындағы республиканың өнеркәсібі...
§2. Ауыл шаруашылыкдамуындағы қайшылыктар мен қиындықтар
§3. Қазакстанның қоғамдык.саяси және мәдени дамуындағы жагдай
Жиырма тоғызыншы тарау. Қазақстан "Қайта құру" жылдарында Қазақстан /1985.1991 жж./.
§1. "Қайта құру" кезеңіндегі республиканың қоғамдық.саяси өміріндегі өзгерістер. 1986жылғы Желтоқсан оқиғасы
§2. Демократиялық қатынастардың белең алуы. Саяси
партиялармен қоғамдық бірлестіктердің құрылуы
Отызыншы тарау. "Қайта құру" кезіндегі Қазақстанның әлеуметтік.экономикалық және мәдени дамуындағы өзгерістер.
§1. Жаңа жағдайдағы республиканың, экономикалық
ахуалы
§2. Қазақстанның әлеуметтік және мәдени дамуындағы
қиындықтар
V.бөлім. Қазақстан . тәуелсіз егемен мемлекет.
Отыз бірінші тарау. Қазақстанның тәуелсіздік жолындағы күресі
§1. Кеңес Одағының ыдырауы және оның себептері
§2. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуы
Отыз екінші тарау. Егемен Қазақстанның сыртқы саясаты.
§1. Казақстанның шет елдермен тең құқықтық қатынастар құру
саясаты
§2.Мемлекет қауіпсіздігін сақтау.басты міндет
§3. Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясатындағы экономика.
лық байланыс мәселелері
Отыз үшінші тарау. Тәуелсіз Қазақстанның ішкі саясаты. Демократиялық қатынастардың дамуы.
§1. Елдегі демократиялық қатынастардың дамуы. Саяси
партиялар мен қоғамдық қозғалыстар
§2.1995 жылғы Қазакстанның Конституциясы
§3. Республиканың мемлекеттік роміздері
Отыз төртінші тарау. Егемен Қазақстанның экономикасы.
§1. Нарықтық қатынастарға көшу: қиыншылықтар мен
мәселелер
§2. Республика өнеркәсібінің дамуындағы ахуал
§3. Қазақстан ауыл шаруашылығының жағдайы
Отыз бесінші тарау. Қазақстанның көлік және жол қатынасы.
§ 1. Республика темір жол қатынасы
§2. Қазақстан автомобиль жол қатынасы
§3. Республиканың су және әуе жол қатынасы
§4. Қазақстан құбыр жолдары
Отыз алтыншы тарау. Тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік және мәдениетінің дамуы
§1. Халыктың әлеуметтік жағдайындағы қиындықтар мен
мәселелер
§2. Еліміздің мәдени дамуындағы өзгерістер
Тарихи оқигалар жылнамасы
Әдебиетптер тізімі
Мазмұны
Қазақстан тарихы. Оқулық, 2-ші басылым.— Алматы, 2003. — бет.
Тарих ғылымының докторы, профессор Чапай Мусиннің бұл еңбегінде көне заманнан біздің дәуірімізге дейінгі Қазақстан тарихы кезең-кезеңімен баяндалады. Бұрын-соңды жарық көрген негізгі тарихи еңбектер және қазақ халқының тарихына бүгінгі таңда қалыптасып жатқан көзқарастарға сүйене отырып, жазылған бұл кітап жоғары және арнаулы орта білім беретін оқу орындарының студенттері мен оқушыларына, жалпы жұртшылыққа арналған.
© Мусин Ч.
© Жоғары оқу орындарының қауымдастығы
Карпат пен Хинган тауларының аралығындағы Еуразиялық құрылықта, 40-50 ендікте созылып жатқан ұлы даланы мекендеген әлемдік өркениетті дамытуға өзіндік сүбелі үлесін қосқан түркі тілдес халықтардың қашаннан бір тармағы болып келетін, тармағы болғанда "қазақ түрік емес, қазақсыз түрік түрік емес" деген мәтелге өзек болған түрік тектес халықтардың ең іргелісі қазақ халқы болып саналады. Оның тарихы да, тағдыры да осы ұлы даламен тығыз байланысты: сабақтас, салалас, аралас, ортақ. Сондықтан да қазақ халқының тарихын байтақ даладан бөле-жара қарай алмаймыз. Сайып келгенде, егер осы ұлы даланы айдынды асқар теңіз ретінде көз алдымызға елестететін болсақ, теңіздің қайнар бастауы, оның деңгей-дәрежесінің негізі -осы даланы жайлаған түрік тектес халықтар, оның ішінде қазақ халқы екенін ұмытпауымыз керек.
Кезінде Қазақстанның осы ұлы даланың елеулі бөлігін қаусыра құшақтап, қарымды қамтып жатқан бүгінгіден де үлкен жері болды. Қазақстанның бүгінгі жері 1917 ж. Қазан төңкерісінен кейін 20-шы жылдарда қалыптасты. Оның шеңбері Алмания (Германия) Италия, Англия, Жапония сияқты ондаған мемлекетті емін-еркін сыйғыза аларлық: таулы-тасты, орман-тоғайлы, өзен-көлді. Каспийдей шалқар тенізі, ашық далалы алқаптары бар, батысынан шығысына дейін - 3 000, оңтүстігінен солтүстігіне дейін - 1 700 шақырымға созылып жатқан, жалпы көлемі 2 миллион 700 мың шаршы шақырымды қамтитын байтақ алқап. Өзінің көлемі мен шекарасының ұзындығы жөнінен дүние жүзіндегі ең ірі жеті мемлекеттің қатарына жататын республикамыз жерінде қаптатып мал өсіріп, егіс салып, дән дайындап, кен қазып, байлық тауып, одан қоғамға қажетті өнім шығарған ежелгі қазақтардың, олармен берекелі достық, ырысты ынтымақтық жағдайында тіршіліктің қам-қарекетімен айналысқан басқа ұлт өкілдерінің күш-жігерімен зауыт, фабрикалар, мәдени-әлеуметтік ғимараттар, тұрғын үйлер шоғырланған жүздеген қалалар, мыңдаған елді мекендер бой түзеп, егеменді Қазақстанның бүгінгі болмысы, келісті келбеті мен келешегі бүкіл дүние жүзінің назарына ілігіп, оны өзіне аударуда.
Абай Құнанбаев. Тандамалы шығармалар жинағы, 1-2 томдары. Алматы, 1972.
Абдиров М. Ж. История казачества Казахстана. Алматы, "Казахстан", 1994.
Абдиров М. Ж. Хан Кучум: известный и неизвестный. Алматы, "Жалын", 1996.
Абдиров М. Ж. Завоевание Казахстана царской Россией. Астана, «Ел орда», 2000
Абжанов X. Сельская интеллигенция Казахстана в условиях совершенствования социализма. Алма-Ата, 1988.
Абылай хан. Алматы, 1992.
Абылхожин Ж. Б. Традиционная структура Казахстана. Алма-Ата, 1991.
Абусейтова М. Казахстан и Центральная Азия в ХV-ХVІІ вв., Алматы, 1998.
Аджиев М. Полынь Половецкого поля. М., 1994.
Акишев К. А., Байпаков К. М., Ерзакович Л. Б. Древний Отрар. Алма-Ата, 1972.
Актуальные проблемы истории Советского Казахстана. Алма-Ата, 1980.
Алаш орда: сборник документов. Алма-Ата, 1992.
Алтынсарин И. Собрание сочинений в трех томах. Алма-Ата, 1975-1978.
Анчиков Г. В. Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхамедұлы. Алматы, 1992.
Артемьев А. И. Свидетели Иеговы Казахстана и Средней Азии, Алматы, 2002
Аспендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. Алматы, 1994.
Асылбеков М. X. Железнодорожники Казахстана в первой русской революции. Алма-Ата, 1965.
Асылбеков М. X. Формирование и развитие кадров железнодорожников. Алма-Ата, 1973.
АсылбековМ.Х.,БегалиеваА. А., Курмангалиева Р. Е. История Туркестано-Сибирской магистрали /1926-1958 гг./. Алматы, 2002.

Асылбеков М. X., Нурмухамедов С. Б., Пан.Б. Г. Рост
индустриальных кадров рабочего класса в Казахстане /1946-1965 гт/. Алма-Ата, 1976.
Ахинжанов С. М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. Алма-Ата, 1989.
Ахметов А. Р. Рабочий класс Казахстана в борьбе за коммунизм. Алма-Ата, 1970.
Ахмет-сұлтан Кенесарыұлы. Кенесары және Сыздық сұлтандар. Алматы, 1992.
Ақынжанов М. Б. Қазақтың тегі туралы. Алматы, 1957.
Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы. Алматы, 1997.
Байпаков К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және Орта ғасырлық Қазақстан. Алматы, 1992.
Байтіленов С. Қазақстан ауылшаруашылығындағы тоқырау. Алматы, 1999.
Баишев С. Б. Социально-экономическое развитие Советского Казахстана. Алма-Ата, 1979.
Балакаев Т. Б. Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. Алма-Ата,1971.
Барманкулов М. Тюркская вселенная. Алматы, 1996.
Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья. Алма-Ата, 1965.
Басин В. Я. Тяжелая промышленность Казахстана в Великой Отечественной войне. Алма-Ата, 1965.
Басин В. Я. Русско-казахские отношения в ХVІ-ХVІІ веках. Алма~Ата,1974.
Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 годы XIX в. Алма-Ата, 1992.
Бейсембаев С. Б. Ленин және Қазақстан. Алматы, 1970.
Бейсембиев К. Б. Очерки истории общественно-политической и философской мысли Казахстана /дореволюционный период/. Алма-Ата, 1976.
Белан П. С. Участие казахстанцев в сражениях Великой Отечественной войны. Алма-Ата, 1973.
Бес арыс. Алматы, 1991.
Бурабаев М. С. Общественная мысль в Казахстане в 1917-1940 гг. Алма-Ата, 1991.
Великий Октябрь и социально-экономический прогресс Казахстана М., 1987.
Востров В. В., Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов /конец ХІХ-начало XX вв./ Алма-Ата, 1968.
Вяткин М. П. Сырым батыр. Алматы, 1951.
Галузо П. Г. Аграрные отношения на юге Казахстана в 1867-1914 гг.Алма-Ата, 1965.
Гафуров Б. Г., Касымжанов А.Х. Аль-Фараби в истории культуры. М., 1975.
Гумилев Л. Қиял патшалығын іздеу. Алматы, 1992.
ГумилевЛ. Көне түріктер. Алматы, "Білім", 1994.
Дахшлейгер Г.В. Историография Советского Казахстана. Алма-Ата, 1969.
Дахшлейгер Г. Ф. Социалыю-экономические преобразования в ауле и деревне Казахстана. Алма-Ата, 1965.
Дахшлейгер Г. Ф. Маршрутом социального прогресса. Алма-Ата, 1978.
Дильмухамедов Е. Д. Революционное движение горнорабочих Казахстана в начале XX века. Алма-Ата, 1965.
Досмухамедов X. Аламан. Алматы, 1991.
Дулатова Д. Историография истории Казахстана. Алма-Ата, 1985.
Едыгенов Н. Е. Участие казахстанцев в партизанском движении Белоруссии в годы Великой Отечественной войны. Алма-Ата, 1972.
Елагин А. С. Из истории героической борьбы партизан Семиречья. Алма-Ата, 1967.
Елагин А. С. Социалистическое строительство в Казахстане в годы гражданской войны. Алма-Ата, 1966.
Ержанов А. Коммунистическая партия Казахстана в послевоенный период/1946-1958 гг/. Алма-Ата, 1974,
Ерофеева И. В. Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик. Алматы, 1999.
Есмагамбетов К. Л. Действительность и фальсификация. Алма-Ата, 1976.
Есмагамбетов К. Что писали о нас на Западе? Алма-Ата, 1992.
Есмағанбетов К. Қазақтар шетел әдебиетінде. Алматы., 1994.
Жаманбаев К. Высшая школа в Казахстане. Алма-Ата, 1972.
Жандарбеков 3. Б. Саки. Томирис. Исторический романдилогия. Алматы., 1993.
Жоддасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. Алматы, 1995.
Жуламанов К. Совершенствование высшего образования в Казахстане /1966-1975гг./, Алма-Ата, 1976.
Жумабеков Ж. Ленинской дорогой. Алма-Ата, 1973.
Задорожный Г. Школы Казахстана /1846-1970 гг/. Алма-Ата, 1975.
Закирьянов К., Мусин Ч. Ленинские принципы партийного руководства комсомолом в действии. Алма-Ата, 1974.
Зауал/Мақалалар, естеліктер/. Алматы, 1991.
Зиманов С. 3. Общественный строй казахов первой половины XIX века. Алма-Ата, 1958.
Зиманов С. 3. Политический строй Казахстана конца XVIII и первой моловины XIX в. Алма-Ата, 1960.
Исмагулов О. Население Казахстана от эпохи бронзы до современности. Алма-Ата, 1970.
Ирмуханов Б. Б. Этническая история древнего Казахстана. Алматы, 1998.
История индустриализации Казахской ССР /1925-1941 гг./ Документы и материалы/т. 1-2. Алма-Ата, 1967.
История Казахстана: белые пятна /сборник статей/. Алма-Ата, 1991.
История Казахстана. С древнейших времен до наших дней. В пятитомах. т. 1, 2,3. Алматы, "Атамұра", 1996, 1997, 2000
История Казахстана. С древнейших времеы до конца XVIII века /Практикум-учебное пособие/. Алма-Ата, 1992.
История развития транспорта и коммуникаций Казахстана. Алматы, 2000.
Истортическая наука советского Казахстана. Алма-Ата, 1990.
Кадырбаев М., Марьяшев А.И. Наскальные изображения хребета Каратау. Алма-Ата, 1977.
Казахстан за 50 лет. Статистический сборник. Алма-Ата, 1991.
Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского союза. 1941-1945гг. Сборник документов и материалов. Алма-Ата, 1964, т.1; Алма-Ата, 1967, т.2.
Қазақтын көне тарихы. Алматы "Жалын", 1993.
Кайназаров Е. К., Кайназарова А. Е. История Казахстана. /Учебное пособие/. Алма-Ата, 1992.
Касымбаев Ж. Под надежную защиту России. Алма-Ата, 1986.
Касымбаев Ж. Қ Кенесары-хан. Алматы, 1993.
Қасымбаев Ж. Қ. Қазакстан тарихы. /ХVІІІ-ғ- 1914 ж/. Алматы, "Рауан", 1993.
Касымбаев Ж. К. Хан Айшуақ (1719-1810 гг.). Алматы, 2001.
Касьшбаев Ж.К. Хан Жанторе (1759-1809 п\). Алматы, 2001.
Кенжалиев И. Исатай-Махамбет, Алматы, 1991.
Кенжебаев М. Борьба Коммунистической партии Казахстана за интенсификации сельского хозяйства /1956-1996 гг/, Алма-Ата, 1971.
Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячилетий. Алма-Ата, 1992.
Ковальский С.Л., Маданов Х.М. Освоение целинных земель в Казахстане. Алма-Ата, 1986.
Қозыбаев М. Казахстан - арсенал фронта. Алма-Ата, 1970.
Козыбаев М.К. Казахстан и современность. Алма-Ата, 1991. Қозыбаев М.К. Ақтандақтар ақиқаты. Алматы., 1992. Қозыбаев М.К. Жауды шаптым ту байлап. Алматы, 1994. Қозыбаев М.К., Бекмаханова Н.Е. История Казахстана. Алма-Ата, 1991.
Қозыбаев М.К.,Козыбаев И.М. История Казахстана. Алма-Ата, 1993.
Қозыбаев И.М. Историография Казахстана: уроки истории. Алма-Ата, 1991.
Қойгелдиев М. Тұтас Түркістан және Мұстафа Шоқайұлы. Алматы,1997.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. «Санат», 1995.
Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? Алматы. 1993.
Коллективизация сельского хозяйства в республиках Средней Азии и Казахстана: опыт и проблемы. Алма-Ата, 1990.
Коллективизация сельского хозяйства Казахстана /1926 июнь 1941 г/. Документы и материалы. 4.1. Алма-Ата, 1967.
Көшербаев Қ.Е., Құттыбаева Р.С. Қазақстандағы этносаралық қатынастар мәселелері. Алматы, 1996.
Курманбаев А. Ленинские традиции развития социалистического соревнования в Казахстане /Партийное руководство социалистическим соревнованием рабочих Казахстана в 1946-1971 гт/.Алма-Ата, 1972.
Құдайбергенов А. За высокую культуру села. Алма-Ата, 1976.
Құдайбергенов Ә. Дәулетіне сәулеті сай. Алматы, 1987.
Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. по арабским источникам. Алма-Ата, 1972.
Кумеков Б.Е. Арабские источники по истории кипчаков, куманов и кимаков. УІІ-ХШ вв.-Спб. 1994.
Қазақ қалай аштыққа ұшырады? /Қасіретті жылдар хаттары/. Алматы, 1991.
Казақ Совет энциклопедиясы. 1-12 т. Алматы, 1972-1980.
Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. Алматы, 1980-1984.
Қазақстан тарихы /көне заманнан бүгінге дейін/. Очерк. Алматы, "Дәуір", 1994.
Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, 1995
Қазақстандық Социалистік Еңбек Ерлері. 1-4 т. Алматы, 1970-1971.
Қанапин Ә. Қазақстан мәдениеті жаңа кезенде. Алматы, )1968.
Қойшығара Салғарин. Хандар кестесі. Алматы, 1992
Койшығара Салғарин. Қазақтың қилы тарихы. Алматы, 1992
Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. Алматы, 1994.
Маданов X. М. Деятельность КПСС по осуществлению ленинской аграрной политики в Казахстане. Алма-Ата, 1980.
Маданов X. М., Кондратьев А. М. Зерновой цех страны. Алма-Ата, 1984.
Маданов X. М. Қазақ мәдениетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы, 1995.
Маданов X. М., Мусин Ч. Ұлы дала тарихы. Алматы, "Санат", 1994.
Маргулан А.Х., АкишевК. А.,КадырбаевМ. К.,Оразбасв А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1966.
Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. Алматы, 1985.
Масанов Э. А. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР. Алма-Ата, 1966.
Масанов Н. Э. Кочевая цивилизация казахов.- Алматы-Москва, 1995.
Моисеев В. А. Джунгарское ханство и казахи /XVII- XVIII вв./. Алма-Ата, 1992.
Мусин Ч. Ударные комсомольские. Алма-Ата, 1973.
Мусин Ч. Жұмысшы жастар оқуына партия қамқорлығы. Алматы, 1975.
Мусин Ч. Жастарды еңбекке тәрбиелеу. Алматы, 1979.
Мусин Ч. Жастарға саяси тәрбие беру. Алматы, 1987.
Мусин Ч. Қазақстан тарихы. Алматы, 2000.
Мұстафа Шоқай. Түркістанның қилы тарихы. Алматы, 1992.
Назарбаев Н. А. Стальной профиль Казахстана. Алма-Ата, 1985.
Назарбаев Н. Ә.Әділеттің ақ жолы. Алматы, 1991.
Назарбаев Н .Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасу мен дамуының стратегиясы. Алматы, 1992.
Назарбаев Н. Ә. ғасырлар тоғысында. Алматы, 1996.
Назарбаев Н. Ә. Қазақстан-2030. Алматы, 1997.
Народное движение за освоение целинных земель в Казахстане. Сборник материалов и документов. М., 1959.
Национально-освободительная борьба казахского народа под предводительством Кенесары Касымова /Сборник документов/. Алматы, "Ғылым", 1996.
Нәубет. Публицистикалық ой-толғаулар. 1990.
Нурмухамедов С. Б., Савосько В. К., Сулейменов Р.С. Очерки истории социалистического строительства в Казахстане /1933-1940 гг/. Алма-Ата, 1966.
Нұрпейсов К. Қазақстанның шаруалар Советтері /1937-1929 жж/.Алматы., 1972.
Нұрпейсов К. Алаш партиясы һәм Алаш Орда үкіметі. Алматы, 1995.
Нусупбеков А. Н. Формирование и развитие советского рабочеге класса в Казахстане. Алма-Ата, 1996.
Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы, 1994.
Омаров А.Д. История железных дорог Казахстана. 1825-1995. т.І. Алматы, 1997.
ОмарбековТ. Зобалаң. Алматы, "Санат", 1995.
Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алма-Ата, 1997.
Омарбеков Т. XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. Алматы, 2001.
Пахмурный П. Г., Григорьев В.К. Октябрь в Казахстане. Алма-Ата, 1978.
Пищулина К. А. Юго-восточный Казахстан в середине XIV-начале XVI века /Вопрос политической и социально -экономическоЙ истории/. Алма-Ата, 1977.
Покровский С. Н. Разгром иностранных военных интервентов и внутренней контрреволюции в Казахстане. Алма-Ата, 1967.
Развитие народного хозяйства Казахстана за 50 лет советской власти. Алма-Ата, 1967.
Романов И. Осуществление ленинских идей электрификации в Казахстане. Алма-Ата, 1977.
Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы, 1999.
Сабырханов А. Қазақстан мен Россияның XVIII ғасырдағы қарым-қатынастары. Алматы, 1970.
Савосько В. К., Шамшатов И. Колхозное сроительство в Казахстане/1946-1970 гг/. Алма-Ата, 1974.
Сапаргалиев Г. Карательная политика царизма в Казахстане. Алма-Ата, 1966.
Сармурзин А. Г. Деятельность КПСС по индустриальному развитию Казахстана. Алма-Ата, 1981.
Совет Одағының қазақстандық батырлары. 1-2 т. Алматы, 1969.
Сулейменов Б. С. Казахстан в период первой русской революции. Алма-Ата, 1949.
Сулейменов Б. С. Аграрный вопрос в Казахстане в последней трети ХІХ-начале XX века. Алма-Ата, 1963.
Сулейменов Б. С. Революционное движение в Казахстане в 1905-1907 годах. Алма-Ата, 1977.
СулейменовБ. С.БасинВ.Я. Восстание 1916годав Казахстане/ причины, характер, движущие силы/. Алма- Ата, 1977.
Сулейменов Р. Б. Ленинские идеи культурной революции и их осуществление в Казахстане /Исторический опыт равития социалистической культуры народов, миновавших стадию капитализма/. Алма-Ата, 1972.
Сулейменов Р. Б., Моисеев Б.А. Из истории Казахстана XVIII века. Алма-Ата 1988.
Такенов А.С. Братские узы интернациональной дружбы. Алма-Ата, 1986.
Тастанов Ш.Ю.Советский опыт формирования и развития интеллигенции ранее отсталых народов. Алма-Ата, 1975.
Толеубаев А.Т. Реликты до исламских верований в семейной обрядности казахов. Алма-Ата, 1991.
Толыбеков С.Кочевое общество казахов в ХVII-начале ХХв. Алма-Ата, 1971.
Толыбеков С. Қазақ шежіресі. Алматы.1992.
Тулепбаев Б. А. Торжество ленинских идей социалистического преобразования сельского хозяйства в Средней Азии и Казахстане. М., 1971.
Турсунбаев А. Б. Победа колхозного строя в Казахстане. Алма-Ата, 1967.
Турсунбаев А.Б. Торжество социалистического интернационализма. Алма-Ата, 1973.
Турсунбаев А. Б. Под знаменем Октября. Алма-Ата, 3977.
Тынышпаев М. История казахского народа. Алма-Ата, 1993.
Тынышпаев М. Великие бедствия /Ақтабан шұбьтрынды/. Алма-Ата, 1992.
Шалтыков А. И. Таможенная служба Казахстана: история и современностъ. Алматы, 2001.
Шаймерденов Е. Қазақ елінің рәміздері. Алматы, 1993.
Шәкәрім. Түрік, кырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Алматы, 1991.
Шалекенов У. Құм басқан қала. Алматы, 1992.
Шежіре. Қазақтың ру-тайпалық құрылысы.Алматы, 1991.
Шойынбаев Т. Ж. Прогрессивное значение присоединения Казахстана к России. Алма-Ата, 1973.
Үш пайғамбар /Төле би, Қаз дауысты Қазбек би, Айтеке би/. Алматы, 1992.
Уәлихаиов Шоқай. Таңдамалы шығармалары. Алматы, 1985.
Учебное нособие по истории Казахстана с древнейших времен до наших дней. Алма-Ата, 1992.
Экономика Казахстана за 60 лет /становление и развитие/. Алма-Ата, 1977.
        
        Чапай Мусин
ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ
Жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған
Оқулық
(көне дәуірден 2003 жылдың басына дейін)
Толықтырылган екінші басылымы
Алматы, 2003
Мусин Ч.
Қазақстан ... ... 2-ші ... -- ... 2003. -- бет.
Тарих ғылымының докторы, профессор ... ... бұл ... көне ... ... ... ... Қазақстан тарихы кезең-кезеңімен баяндалады. Бұрын-соңды жарық көрген негізгі тарихи еңбектер және ... ... ... ... таңда қалыптасып жатқан көзқарастарға сүйене отырып, жазылған бұл кітап жоғары және арнаулы орта білім ... оқу ... ... мен оқушыларына, жалпы жұртшылыққа арналған.
(C) Мусин Ч.
(C) Жоғары оқу орындарының қауымдастығы
Алғы сөз
Карпат пен ... ... ... ... құрылықта, 40-50 ендікте созылып жатқан ұлы даланы мекендеген әлемдік өркениетті дамытуға өзіндік сүбелі ... ... ... тілдес халықтардың қашаннан бір тармағы болып келетін, тармағы болғанда ... ... ... ... түрік түрік емес" деген мәтелге өзек болған түрік тектес ... ең ... ... халқы болып саналады. Оның тарихы да, тағдыры да осы ұлы ... ... ... ... салалас, аралас, ортақ. Сондықтан да қазақ халқының тарихын байтақ ... ... ... алмаймыз. Сайып келгенде, егер осы ұлы даланы айдынды асқар теңіз ретінде көз алдымызға елестететін болсақ, теңіздің қайнар бастауы, оның деңгей-дәрежесінің ... -осы ... ... ... ... ... оның ... қазақ халқы екенін ұмытпауымыз керек.
Кезінде Қазақстанның осы ұлы даланың елеулі бөлігін қаусыра құшақтап, қарымды қамтып жатқан бүгінгіден де үлкен жері ... ... ... жері 1917 ж. ... ... ... 20-шы ... қалыптасты. Оның шеңбері Алмания (Германия) Италия, Англия, Жапония сияқты ондаған мемлекетті емін-еркін сыйғыза аларлық: таулы-тасты, орман-тоғайлы, өзен-көлді. Каспийдей шалқар тенізі, ашық ... ... бар, ... ... ... - 3 000, ... солтүстігіне дейін - 1 700 шақырымға созылып жатқан, жалпы көлемі 2 миллион 700 мың шаршы шақырымды қамтитын байтақ ... ... ... мен ... ұзындығы жөнінен дүние жүзіндегі ең ірі жеті ... ... ... ... ... ... мал ... егіс салып, дән дайындап, кен қазып, байлық тауып, одан қоғамға қажетті өнім ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтық жағдайында тіршіліктің қам-қарекетімен айналысқан басқа ұлт өкілдерінің күш-жігерімен зауыт, фабрикалар, мәдени-әлеуметтік ғимараттар, тұрғын үйлер шоғырланған ... ... ... елді ... бой ... егеменді Қазақстанның бүгінгі болмысы, келісті келбеті мен келешегі бүкіл дүние жүзінің назарына ілігіп, оны өзіне аударуда.
Қазақстан ... ... ... ... ... оның ... және ... өміріндегі қайта түлеу, жаңару көп жылдар бойы тоталитарлық басқару жүйесінің езгісінде болып, халықтың өткенін білуі күңгірттеніп, ұрпағы мәңгүрттеніп, өз ... тілі мен ... ... салтынан қол үзе бастаған жартылай орыстанған шала қазақтар көбейіп келе ... ... ... алынды. Осындай бетбұрыстың, нәтижесінде жұртшылыктың өз халқының тарихына деген ынтасы мен ... ... ... мен ... ... жаппай бой көрсетті. Білсек деген сұрақтар көбейді. "Біз қазақпыз, сонда біз кімбіз, өткенімізде ғибрат аларлық не бар, келешегіміз не ... ... ... батырлары мен билері бетке ұстар адамдары кімдер?" -- осындай ... ашық ... ... Жасыратыны жоқ, соңғы төрт-бес жыл ішінде қазақ халқының ... ... ... ... ... ... біршама толық жауап беретін көптеген басылымдар мен жарияланымдар, мақалалар, ... ... ... ... ... ... ... өтуге лайықты аса маңызды саяси оқиғалар мен тұлғалы азаматтардың тойлары өткізілді. ... ... ... ... ... жаңа бағаға ие болды. Ақтандақ беттерді ақиқат шындықтармен толықтыру ой-өрісімізді кеңейтуге, тарихты бүгінгі биіктер тұрғысынан зерделеуге мүмкіндік ... ... ... өзі ... ... ... ... оны бүгінгі қалыптасқан ойлау жүйесі мен көзқарастар тұрғысынан түсінуге ... ... ... ... да арттырып отыр.
Қазір халкымыздың тарихын жастардың зердесіне құйып, оларды осы тарихтың ... ... ... ... орта оқу ... оқып ... студенттердің тарихи санасын бүгінгі талаптар тұрғысынан қалыптастырудың маңызы зор. Жастар халқымыздың келешегі, заманымыздың болашағы. Бүгінгі қоғамда атқарылып жатқан әлеуметтік-экономикалық игі ... бәрі ... ... солардың берекелі бақыты үшін істелуде. Жастар жаман болмасын, ел ... ... ... ... ... ... оқу ... шаңырағының астында жүрген қыз-жігіттердің зердесін тарихи тұрғыдан ұштау керек. Бұл тек ұстаздар үшін ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... тұрған міндеттердің келелісі, адамгершілік парыздың өрелісі болып табылады.
Солай бола тұрса да, жоғары және орта арнаулы оқу орындарында Қазақстан ... ... оны ... ... ана ... оқып ... ... беретін оқулықтар жетіспейді. Көмекші оқу құралдары да жеткіліксіз. Осындай зәрулікке байланысты жастардың тарихты оқып-үйренуіне септігін тигізе ме деген ... ... ... осы ... ұсынып отырмыз. Оқулықтардың тақырыптары қазақ халкы тарихының белгілі кезеңдеріне байланыстырып алынды. Оларды жазған, баяндаған, мазмұнын ашқан кезде Қазақстан тарихы бойынша ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге Қазақстан тарихындағы көптеген маңызды оқиғаларға соңғы кезде беріліп ... тың ... мен ... айтылып жатқан сындар, жаңадан қалыптасып жатқан көзқарастар жан-жақты ескерілді. Мәселен, тарихшыларымыз ... ... ... ... ... ... ... басқыншылық сипаты мен зиянды зардаптары туралы айтуға бата алмай келген. Тек бүгінгі жариялық жағдайда ол туралы ақиқатты ашық ... ... туып ... ... ... Қасымұлы бастаған XIX ғасырдың 30-40-шы жылдарындағы қазақ даласындағы қозғалысты алайық. Ол соңғы кезге дейін хандық ... ... ... ... ақсүйектердің мүддесі үшін жүргізілген күрес деп бағаланып, оның азаттық, халықтық сипатын айтуға батылы жеткен Е. Бекмаханов сияқты тарихшыларымыз қудаланды. Осы ... ... ... кезде жарияланған құжаттар, Кенесарының патша әкімшілігімен жазысқан хаттары және басқа да деректер оның ... ... қара ... ары үшін ... империясының отарлау саясатына, озбырлығына қарсы қасық қаны қалғанша ... ... ... ... ... ... ... батыр болғанын көрсетіп отыр.
Орыс шаруаларын қазақтың шұрайлы жерлеріне қоныстандыру сияқты отарлау саясатының мерзімі 1915 жылға дейін жалғасты. Оны өршітуші ... ... ... ... Столыпинді Ресей тарихшылары прогресшіл саясатшы деп күні бүгінге дейін мақтайды. Ал қазақ тарихшылар оның олай емес ... біле тұра ... айта ... ... ... ... ... өкіметінің орнауы жөніндегі көпірме сөздер кітаптан кітапқа көшіп жатты. "Алаш", "Үш жүз" ... ... ... ... ... осы ... ... қалталарында қалды. Колхоздастыру, 1932-1933 жылдардағы аштық, солардың барысында халықтың қырылуы сондай-ақ, 1929, 1937 ... ... ... ... ... сол арқылы мыңдаған адал азаматтардың сталиндік жазалаушы жезтырнақ аппараттың қолынан қазаға ұшырауы ... ... ... ... ... жасырылып, мемлекеттік құпия дәрежесінде сақталып келген құжаттар жұртшылық назарына жеткізілуде. Осы сияқты ... ... ... ... айта ... бірге республика тарихын бір жақты, тек қана қаралау ... ... ... да, тарихты үйренуші өзгеге де абырой бермейтінін түсінуіміз керек. ... ... ... ... ... ... де аз ... жоқ. Өткеннің бәрін қателік пен адасушылық деп қарасақ немесе толассыз табыстар мен жетістіктердің шеруі десек, ... ... ... ... ... біз үшін ең ... - шындықты бұрмалаусыз, боямасыз көрсету болып табылады. Бұл ұсынылып отырған оқу құралының ... ең ... яғни 1994 жылы ... ... докторы профессор X. Мадановпен бірігіп "Ұлы дала тарихы" кітабын шығарған еді. ... (2002 ж.) ... жеке өзі ... ... ... атпен жаңа оқу құралын бастыртып шығарды. Сөйтіп, автор бұрыңғы тақырыптарды қайтадан сын көзімен ... ... соны ... ... Атап айтқанда, "Ұлы дала тарихында" 22 тақырып болса, осы ... отыз алты ... ... Оқу ... ... көне және орта ... дәуіріндегі, соның ішінде түркі тілдес тайпалық одақтар мен мемлекеттердің тарихы, қазақ жерінің ... ... ... кіру ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысы тың деректер негізінде толықтырылып қайтадан жазылды. Сондай-ақ, Қазақстанның тәуелсіздік алған 1991 ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған материалдар негізінде жинақталып, қорытылып жазылды.
"Ұлы дала тарихы" кітабы одан ... 2000 жылы ... ... ... ... ... бері де, елімізде айтарлықтай көптеген өзгерістер болды. Қазірде Қазақстан егеменді ел болып, өзге жұртпен тең болып, ата-бабаларының ертеден ... ... іске ... ... ... ... қабылданған Ата заңы бар, дербес өркениетті елдердің қатарына қосылды. Осы ... ... ... ... тарихы туралы көптеген жаңа очерктер мен кітаптар, жинақтар мен монографиялық ... оқу ... ... мақалалар мен тың материалдар жарық көрді. Олардың ішінде студенттерге дәріс беруде Қазақстан Республикасы Ұлттық академиясы, Ш. Ш. Уәлиханов атындағы ... және ... ... Ә. X. Марғұлан атындағы Археология институты ғалымдарының қазақ тілінде шығарған "Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін". 1-2-3 томдар. Алматы, 1996, 1997, 2000; ... ... ... /Бас ... ... М. Қ. ... Алматы, 1994; "Қазақтың көне тарихы" /құрастырушы Мұратхан Қани/, Алматы, 1993; Сәйден Жолдасбайұлы -- ... және орта ... ... ... 1995; ... ... "Қазақстан тарихы", Алматы, 1997 және т.б. еңбектерді бөліп көрсетуге болады. Жалпы осы оқу құралын шығаруда пайдаланылған әдебиеттердің ... ... ... ... ... кездегі жаңа деректерді ескере отырып, Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінде және М. Тынышбаев атындағы көлік және коммуникация академия-сында Қазақстан тарихы ... ... ... ... ... толықтырып, егеменді еліміздің тарихы бойынша осы жаңа оқулықты шығаруды жөн көрді. Онда жаңадан тағыда үш тарау қосылды. Қазақстан егемендік алғаннан ... он бір ... ... ... ... тың ... ... толықтырылды.
Әрине, жұртшылық назарына ұсынылып отырған бұл еңбекте Қазақстан тарихы бойынша тың мағлұматтар мен деректер ... ... ... ... мен ... ... ашылды деп кесіп айта алмаймыз. Мінсіз дүние болмайды, бұл еңбектің де мүлт кеткен, толықтыруды, жетілдіруді керек ететін жерлері болуы ... ... ... ... ... ... ... болса, оған риза болатынымызды күн ілгері білдіреміз.
I ... ... ... ... ... ... ... құрылыс
§1. Көне, орта және соңғы тас дәуірі
Адамзат тарихы өзінің әлеуметтік-экономикалық дамуында ұзақ-ұзақ ... ... Ол тас ... мыс ... ... және ... ... болып үш кезеңге бөлінеді. Ежелгі тас дәуірі адамзат тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Бұл кезде адамның ... ... ... екі ... еңбек әрекетіне бейімделуі іске асты. Мұның өзі алғашқы адам іспеттес тіршілік иелерінің күнкөріс үшін тас ... ... ... ... Осы ... ... адамзат баласының ең ұзаққа созылған тас дәуірінің ... ... ... ... негіз болды.
Батыс Еуропаның материалдары негізінде құралған классикалық схема бойынша ежелгі палеолит үш дәуірге: дошелль, шелль, ашель болып бөлінеді. Орта палеолит ... ... ... ал ... ... ... ... және мадлен болып айырылады.
Соңғы жылдары бұл схемаға кейбір өзгерістер енгізілді. Бірқатар авторлардың пікірі бойынша: олар палеолитті екі дәуірге - ... ... мен ... ... ... мустье мен соңғы палеолит арасына меже қояды. Көбінесе Африкада жаңа материалдар негізінде адамзат өміріндегі әуелгі дошелльді қамтитын, ... ... бұл ... олдувэй дәуірі деп аталады.ол б.з.ж. 2,5 млн. жылдан басталады. Ежелгі палеолиттің одан кейінгі екі дәуірі - шелль мен ашель 800 мың ... 140 мың ... ... ... ... ... ... орта палеолитті /соңғы ашель мен мустьені/ біздің заманымыздан бұрыңғы 140-40 мың жылдықтарға жатқызады. Соңғы палеолит 40 мың жылдықтан 12 мың ... ... ... ... ... ... адам ... тіршілік иелері мен оның қарапайым шаруашылығының қалыптасу кезеңін қамтитын ежелгі тас ... ... ... өте төмен деңгейімен сипатталады. Ол тұстағы адамдардың кәсібінің мәні табиғаттын, дайын өнімдерін пайдаланумен ... Олар ... өсіп ... ... жеміс-жидектерді теріп жеп, жабайы аңдарды аулап, олардың етімен қорректенді. Бұл тұстағы адамдардың өзара қарым-қатынасы олардың теңдігіне, еңбек бөлінісінің жынысқа, жасқа ... ... ... ... бар, адам ... ең ... тіршілік иесі ғылымда презинджантроп деген атпен белгілі. Оның сүйектерінің қалдықтары ... ... ... ... "Ноmо һаbіlіs" /"шебер адам"/ деп аталып кеткен ол осыдан 1 миллион 750 мың жыл бұрын өмір сүрген Оның миының аумағы 652 см3, яғни ... ... ... ... көлемді де салмақты болған. "Шебер адамның" еңбек құралы малта тастың сындырылған түрлерінің ... ... ... ... ... кесу үшін пайдаланылған.
Адамзаттың дамуындағы тас дәуірінің орта және соңғы кезеңдеріне сәйкес келетін "Homo erectus " ... ... ... ... питекантроп /"маймыл адам"/ және синантроп /"адам"/ болып екіге бөлінеді. Оның алғашқысы мен соңғысының араларында дамудың, жетілудің оң өзгерістері болғанын, сонымен ... ... ... ... ... ... ... 1891 жылы Индонезиядағы Ява аралында табылды. Питекантроп бұдан бір миллиондай жыл ... өмір ... Ол "Ноmо ... ... ... эволюциялық -өгерістерге ұшыраған. Ми көлемі үлкейіп (959 см3), бас сүйегі мен жақ сүйектері кішірейген, аяқ пен ... ... ... ... ... бір түрі ... ... Синантроп 1927 жылы Қытай жерінде Чжоу-коу-дян үңгірінен табылды. Одан синантроптың сүйектерімен бірге әр түрлі формадағы тас құралдар, ошақта көп жатқан ... және ... ... ... жер ... ... ... дәуір фаунасы жануарларының көп сүйектері табылған. Бұдан синантроптар сол ... ... от ... білген деген қорытынды жасауға болады. Бұл кезде піскен етті, өсімдікті тамақ ету адамның дамуына ... ... игі ... ... ... жоқ. ... 300 мың жыл ... "Ноmо егесtus" қазіргі кезеңдегі адам түріне, немесе "Ноmо sаріеnsке" /"ақылды адам"/ айналды. "Ақылды адамның" қалдықтары Еуропада, соның ... ... ... ... табылған. Сондықтан ол тарихта неандерталь адамы деген атпен белгілі. Ал б.з.б. 45-35 мың жылдықта Франциядағы Креманьон жотасында ... ... ең ... ... ... ... ... жерінде, ежелгі адамның қазынды қалдықтары әзірге кездесе қоймағанына қарамастан, олардың мекен еткен аудандарының бірі -- ... ... ... ... ... Арыс ... жағасындағы Кіші Қаратау жотасының солтүстік-шығыс бөлігінде жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде ертедегі адамдардың еңбек құралдары ... ... ... шақпақ тастардың табылуы осыған айқын дәлел бола алады.
Қаратаудың алғашқы тұрғындары от жағып, оны сөндірмей ұстай білген. Олар аңдар аулаумен, тамақ ... ... ... ... ... Қазақстан жеріндегі қазбаларға қарағанда, осы маңда орналасқан ежелгі адамдар еңбекке тас құралдарын кеңінен пайдаланған. Олар ... ... ... ... әр ... ... тас ... жасап, қажеттеріне жарата білген.
Соңғы палеолит дәуірінде адамдардың рулық қауымы мен ... ... ... бастады. Рулық қауымдар көп жерде алдымен отбасының қамқоршысы, бала өсіруші ананың төңірегінде топтасты, осыған байланысты әйелдер ... ... ... ... ... өзі аналық-матриархаттық дәуір деп аталды.
Тас дәуірінің тарихында мезолит пен неолит біздің ... ... 12-5 және 5-3 мың ... ... қамтиды /мезолит-орта тас дәуірі, неолит-соңғы тас дәуірі/. Ол кезде табиғат осы заманғы бейнеде ... ... ... ... ... енді ... ... көбінесе бизон мен жылқы, жабайы ешкі мен ... ... ... ... ... ... ... садақ пен жебені ойлап шығаруы үлкен жетістік еді және осы ... ... - ... ромб, трапеция, сегмент -тәрізді ұсақ қалақтар шықты.
Біздің заманымыздан бұрыңгы 5 мың жылдықта басталған неолит -тас құралдарын барынша ... ... Бұл ... ... ... ... ... бұрғылау, тастарды тегістеу, ағашты арамен кесу сияқты жаңа технологиялық әдістер қолданылған. Қиын өңделетін тастар бірте-бірте тұрмысқа, шаруашылыққа ... тас ... ... келілер, дән үккіштер, келсаптар жасала бастады. Неолит дәуірінде ... ... кен ... мен тоқымашылықтың бастамалары дүниеге келген. Сонымен қатар керамикалық ыдыс жасау іске аса ... ... ... ... ... ... ... қауым дәуірі еді. Онда бірігіп еңбек ету және ... ... ... ... ... ... ... Осы кезде тайпа бірлестіктері құрылды. Тайпалар туыстық жағына және шаруашылықтың түріне қарай ... ... ... ... ... ... балық аулаумен, өсімдіктерді жинаумен шұғылданған. Кейініректе олар мал өсірумен, егіншілікпен және кен өнеркәсібімен айналыса ... Қола ... ... ... ... бұрыңғы екі мың жылдықта мал және егіншілік шаруашылығымен қоса металл өңдеу кәсібі дами ... ... өзі ... ... ... ... өзгертуге жол ашты. Мал өсіруші тайпалар ірі және қуатты бірлестіктер құрды. Бұлардың ... әр ... ... ... болып, қарулы қақтығыстар да орын алды. Қару енді жабайы ... ... үшін ғана ... ... ... тайпалардың соқтығыстарында да жиі қолданылды, қару жасау бірте-бірте металл өңдеудің дербес саласына айналды.
Б.з.б. 2 мың ... ... ... ... қола ... жасауды меңгерген. Қола - әр түрлі өлшемдегі мыс пен қалайының кейде сүрменің, күшаланың, қорғасынның қорытпасы. Мыспен салыстырғанда қола өте ... және ... ... ... түсі ... сияқты әдемі болып келеді. Ол еңбек құралдары мен қару жасау үшін қолданылатын негізгі шикізат болып табылады. Қазакстан жерінде ... ... ... ... мал өсіруге мықтап көңіл бөлген. Сөйтіп, б.з.б. 2 мың жылдықтың аяғында -- 1 мың жылдықтың ... дала ... ... жаңа түрі - көшпелі мал шаруашылығына ауысады.
Кола дәуіріндегі экономикалық басты-басты екі бағыттағы: мал ... мен ... ... ... тез дамуы, ең алдымен еркектердің енбегін қажет етті. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... аналық рудың орнына аталық ру /патриархат/ пайда болды. Қоғамдық өмірдегі ірі өзгерістер өндірістік күштердің өсуіне, қоғамдық еңбектің мамандануына, патриархаттық ... ... ... еді. Жеке ... ... ... меншік ұлғайып кеңейді, рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігі ... бере ... ... ... ... және Орта ... кең-байтақ далаларын тегі және тарихи тағдырының ортақтығы ... туыс ... ... Бұл тайпалар бір үлгідегі, бір-біріне ұқсас мәдениет қалдырды. Олар қалдырған ескерткіштердің табылған жері ... ... ... Андронов селосының атымен ғылымда шартты түрде "Андронов мәдениеті" деп аталды.
Андронов мәдениетінің негізгі орталықтарының бірі -- ... ... ... ... ... ... мәдениеті дәуірінде халықтың басым көпшілігі отырықшылықта өмір сүрген. Өзендердің, көлдердің жағасындағы жайылымы мол жерлерге орналасқан рулық-патриархаттық отбасылардың үйлері мен ... ... ... ... ... әр түрлі шаруашылық жайлар мен мал қамайтын орындар салынған. Өйткені, бұл кезде мал бағу кәсібі басымырақ еді. Тайпалар ... ... ... ... ... ... ... металдан еңбек құралдарын, қарулар және сәндік заттар жасауды жақсы білген. Олар түбі шығыңқы балталар, сағасында ойығы бар пышақтар, ... ... ... мен ... өзгеше ұштары, білезіктер, айналар, моншақтар және әр түрлі ілмешектер, егін ... ... ... ... ... сиякты құралдарды өздері жасап, күнделікті тұрмыста кеңінен ... ... ... ... 1914 жылы А. Я. ... ... бері өткен уақыт ішінде Кеңес елінде, сонымен бірге Қазақстанда бұл мәдениетке қатысты орасан көп археологиялық ... ... ... ... қола ... ... кезеңін /б.з.б. ХVIII-ХVІ ғасырлар/ және орта кезеңін/б.з.б. ХV-Х ғасырлар/ түгелдей қамтиды. Орталық Қазақстанда кола ... ... ... ... Х-VIII ... Андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары Дәндібай-Бегазы мәдениеті болғанын білеміз. Ол Қарағанды қаласы маңындағы ... ... және ... ... төңірегіндегі Беғазы қойнауында қола ескерткіштерінің алғашқы қазылған жеріне қарай ... ... ... Атасу өзенінен Ертіске дейінгі байтақ даладан табылған көптеген ескерткіштерімен ... ... ... ... ... Байбала-2, Бесоба, " Бұғылы-3 кешендері жатады. Бұл ескерткіштерге тән нәрсе, бір жағынан,' Андроновтық ... ... ... ... ... жаңа элементтерінің, тұрпаты ерекше бәйіттік тамдардың, жатаған, домалақ ыдыстардың пайда ... ... ... да ... ... тән ... Әдеттегі бүктелген қаңқалармен қатар аяқтарын созып, шалқасынан жатқызылған қаңқалар да ... ... ... ... кейінгі ерте темір дәуірінде Қазақстан жерінде тұрған малшы тайпаларда кеңінен тараған.
Беғазы мәдениеті жерінде жерленгендерден мүлік теңсіздігінің ... да ... ... ... ... оның ... ірі гранит тақталармен белдеуленген молалар да кездеседі. Бұл патриархаттық-рулық қоғамның ... ... ... Сондай-ақ, бұл - тағы малдарды, жануарларды қолға үйрету көшпелілер қоғамы дамуының заңды кезеңі еді.
Қазакстан жерінде мал шаруашылығымен ... ... ... бастап егіншілік дамыған. Мәселен, Усть-Нарым қонысында /Шығыс Қазақстан/ табылған қыстырма орақтар егіншіліктің болғанын көрсетеді. Тастан астық ... ... ... ... ... ... ... жасалған. Егін жинауда алғашқы кезде пышақ пайдаланылған болса, соңғы қола дәуірінде әр түрлі қола және мыс ... ... ... ... ... бидай, қара бидай, тары егілген.
Қола дәуірінде адам қоғамының өндіргіш күштерінің дамуында мал ... және егін ... ... әр ... ... ... тас пен сүйекті пайдалану аса маңызды рөл атқарған. Оған Қазақстан жеріндегі ... ... және ... бай ... ... ... жағдай жасаған.
Қола дәуірінде Қазақстан жерінде мекен еткен тайпалардың қоныс жайларын анықтау мақсатында бірнеше қазба ... ... ... ... ... ... жағасында, жайылымы мол мүйісте, көлдің маңына орналасқанын археологиялық қазбалардың нәтижелері көрсетіп отыр. Қоныстар 6-10 үйден, үлкендері 20 ... ... Өзен ... олар бір ... екі ... ... тізілген. Мүйістегі үйлердің ортасынан кең алаң-қотан калдырылған. Тұрғын үйлердің аумағы кең 100 шаршы метрден 300-400 ... ... ... дәуірінде Қазақстан жеріндегі тайпалардың өмірге керекті және үй-тұрмысына қажетті заттарды істеп шығара бастағанын байқаймыз. Мал ... ... тек ... қана ... жоқ, ... ... ... және аяқ киіммен де қамтамасыз етті. Сойған малдың жүнін түтіп, оны иіріп кйім етіп кию үшін ... ... және ... ... станогі пайда болды. Бұлар бірнеше қазбалардан табылды. Мұның өзі сол тұста қазақ даласындағы үлкен жетістік еді. ... ... ... ... ... тон, басына тымақ, аяғына киім етіп киеді. Қойдың биязы жүні мен ешкінің, түбітінен жүн киімдер тоқылған.
Қоныстарды мекендеушілерде керамика ... ... ... ... Оның бәрі ... пен ... пайдалануға арналды. Бұл тұстағы құмыра жасау-шылардың көбі әйелдер еді. ... ... ... бірнеше түрі жасалған. Ыдыстарға әшекейлеп өрнек салынған. Соңғы қола дәуіріндегі құмыралардың дені иіні ... ... ... ... ... ... ... жауынгерлік қару жасап, оларды үнемі жетілдіріп отырған. Ол ... ... ... ... күрзі, дүмі шығыңқы балта, балға, шот. Кейбір жауынгерлердің қанжары болған.
Коғамда азық-түліктің көбеюіне баиланысты артық заттарды айырбастау, осындай айырбас сауда ... ... ... етек ала ... Мал ... ... ... қоғамдық алғашқы ірі еңбек бөлісін туғызды, басқалардан өз алдына бақташылар бөлініп шықты. Сол сияқты егіншілік кәсіпте біраз өзгерістер ... ... ... жерлердің көлемі өседі. Бұл өзгерістер қоғамдық еңбекте үлкен бөлінуді туғызып, матриархаттық қатынастар патриархаттық-рулық қатынастармен ауыса бастады.
Патриархаттық отбасылық қауымның бірнеше ... ... айту ... Ерте ... мұндай қауымдар әке жағынан туыс адамдардың төрт-бес ұрпағынан құралады және аумағы 200 шаршы ... ... одан да кең ... үйлерде бірге өмір сүрді. Әрбір патриархаттық-рулық қоныс-мекен осындай бірнеше үйлерден тұрды.
Отбасылық қауым отбасылық-өндірістік ұжым болды, ал ұжымдық еңбек ... ... ... мен ... өнім ... ... ... Кейін, әсіресе, соңғы қола дәуірінде кейбір материалдық ... ... ... ... ... барған сайын оқшаулана түсті, мұның өзі алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауына, отбасылық меншіктің ... ... ... ... ... ... қоршалып салынған қоныстардың Солтүстік Қазақстанда көп кездесуі, бұлардың қорғаныс, бекініс ретінде салынғанын, қола дәуірінің орта кезінде ... ... ... пен ... күшті болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ, қоныстар мен қорымдардан табылған жебелердің қола және ... ... да ... ... ... қақтығыстар болып тұрғанын байқатады. Жебе ұшы бір жолы /Шығыс Қазақстанда/ тізенің ұршығына, тағы бір жолы /Орталық Қазақстанда/ адам ... ... ... қадалып тұрған жерінен табылды.
Қола дәуірінің соңғы кезеңінде рудың ыдырауы және одан жеке отбасылар шаруашылығының бөлініп ... ... ... ... өзгерген. Кейбір үйлер жеке дербес отбасыға арналып ... ... ... ... ... ... жер ошақтары бөлек болған. Рулық құрылыстың ыдырағанын және мүлік теңсіздігінің шыққанын қорымдардың қалдықтарынан да ... ... ... ... және ... ... да қарапайым. Ал байлардың қабірлерінен алтын және қола заттар мен шебер өрнектелінген балшық ыдыстары табылған. Отбасы иесінің, ру мен тайпа ... ... ... биік етіп ... оба ... ... үлкен-үлкен гранит тастардан қоршау жасалынған.
Қола дәуіріндегі тайпалардың діни ... мен ... ... ... ол тұстағы адамдардың тұрмысы мен әл-ауқаты түгелдей ... ... ... олар ... ... ... рух деп білген. Бұл күштер ең алдымен су, күн, от, жануарлар мен өсімдіктер дүниесі еді. Күн мен от ... ... ... ... бәрі ... құдіретті рухтармен байланыстырылды. Адам мен жануарларға сусыз өмір жоқ, сондықтан суға да, сол сияқты, ай мен ... да ... ... ... ... ... дәуірінің тайпалары ата-бабаларына сыйынған және о дуниеге сенген. Ауру ... ... және ... ... ... қалу ... де болып отырған. Ол әрекеттер нәтиже бермеген жағдайда өлген адамды о дүниеге қажет деп ... о ... ... ... деп, тамақ пен киіммен, құралдарымен, қару-жарағымен, сәндік ... ... ... көму - қола ... тән ... ... ... отқа, суға, айға, жұлдыздарға және қорғаушы рухтарға арнап құрбан шалу ғадеті де болған. Кейін келе ... ... өсуі ... оның өзі туралы және табиғат жөнінде ұғымы күрделілене түсті, сөйтіп, діни ... ... ... ... ... қола ... соңғы кезінде өндірістік жабдықтарға және өндіріс өніміне ортақ меншіктің пайда болуына байланысты қоғамда қауымдық құрылыс ыдырап, отбасылық меншік ... ... ... ... ... ... ... және көне мемлекеттер
§1. Сақ тайпалық одақтары
Б.з.б. бір мың жылдықта ... ... ... ... ... ... ... жасауды игеріп, қуатты тайпа одақтар құрған. Қолына көп мал жинаған ірі бай отбасылары қонысын әрдайым ... өзен ... ғана ... ... ... дала және ... жерлерді, Тянь-Шаньның биік таулы бөліктерін бірте-бірте игере бастаған. Жұрт темірді пайдасына жаратып, атқа ауыздық салуды үйренген, сөйтіп, атты алысқа ... аса ... ... айналдырған ірі бай-феодалдар қоғамдағы ықпалды күшке айнала берді. Олар көшіп-қонуға ... ... киіз үйді ... жайлы тұрақты тұрғын үйге айналдырған. Алыстан көздеп ататын садақ, ұшы үш қырлы жебе, ақинақ /қысқа семсер/ қорғанудың және ... ... ... ... Мал және жайылым үшін талас-тартыстардан, соғыстардан әскер ... ... ... ... және ... рөлі ... соғыссыз уақытта олар малдарын көбейтіп, байып, халықты биледі. Олардың ел басқару жұмыстарын тежеп ... ... ... ... Тонаушылық соғыстардың жиіленуі бірнеше тайпалардың бірігуін қажет етті. Сөйтіп, тайпалық одақтар құрылды. Оларды көсемдер басқарды.
Біздің заманымыздан бұрыңғы V ғасырдың 40-шы ... ... грек ... ... ... деп ... ... және басқа да қол жазбаларда біздің заманымыздан бұрыңғы I мың жылдың орта ... Орта Азия мен ... ... сақ деп ... бірнеше тайпалардың қуатты жауынгер одағы болғаны айтылады. Бұл одақ массагеттер, каспийшілер, есседондар, кейініректе аландар, сарматтардан тұрған. Персия патшасы I ... ... / ... ... / тас ... Сақ тайпалары үш топқа: сақ-хаумаваргаларға / хаома сусынын дайындайтын сақтар /, Сак-тиграхаудаларға /төбесі шошақ бас киімдері бар сақтар/, Сақ-парадараяндарға ... арғы ... ... ... ... ... топтағы сақтар Ферғана жерінде мекендесе, екіншілері Сырдарияның орта аймағы және Жетісу жерін жайлап, үшіншілері -- ... ... ... Арал теңізі және Сырдарияның арғы бетіне орналасқан.
Геродоттың айтуынша, сақтар, скиф ... ... тік ... ... шошақ тығыз киізден істелінген бөрік және шалбар киген. Олар садақ, қысқа семсер және ... ... ... ... ... ... ... іргесін қалаушы Алып Ер Тоңға /Афрасиаб/ болған ... ... бар. ... ... ... сақ ... темірден зат жасай білсе де, мыс пен қоланы ... ... ... ... ... ... ... салынған қоладан құйылған үлкен тай қазандар болған. Сақтардың аңдарды өрнектеумен дүние жүзіне әйгілі болған даналық өнері жалпы даму процесіне ... ... ... ... ... ... матриархаттық ел билеу тәртібі сақталып, әйелдер ерекше жағдайда болған. Мәселен, олардың көсемдерінің бірі - тамаша сұлу, әрі жігерлі, елге ... ... ... Заррине ел билеп, қалаларды салуға және әскери жорықтарға өзі қатысқан.
Персия мемлекетінің патшасы Кир - Мидия патшасы Крезбен б.з.б. 558-529 жж. ... ... - ... одақ ... олардан әжептеуір көмек алған. Кейін Кир сақтар мен ... ... ... ... Сөйтіп, Мидия патшалығын жеңгеннен кейін Кирдің әскерлері сақтардың жеріне басып кіреді. Сақтар парсылардың басқыншылық әрекетіне қарсы қайсарлықпен қарсылық көрсетеді. Кирдің ... ... ... ... ... ... ... жауынгерлері тұтқиылдан лап қойып, парсыларды қырып салады. Осы шайқаста олар Кирдің өзін де ... ... ... ... ... ... аңыз бар: Парсыларды жеңгеннен кейін Сақтардың әйел патшасы Томирис: "Сен ... ... ... енді ... ... деп үлкен торсыққа толтырып қан құйғызып, оған Кирдің басын салдырады.
Кирдің Орта Азиядағы басқыншылық жорықтарын I Дарий /б.з.б. 521-486 ... ... ... отырған Сақ тайпаларын бір-бірлеп бағындырған ол аз уақыт болса да, ... ... ... Сақ ... ... бөлігі оларға салык төледі және парсы патшасына жасаққа жігіттер беріп тұрды. ... ... ... ... патшасының "өлмейтін он мың" деп аталатын ұланының құрамына кіріп қызмет етті. Б.з.б. VI ғасырдың аяғы V ... ... /500-449 жж./ ... ... ... соғысында сақ тайпалары парсылар жағында болды. Мәселен, б.з.б. 490 жылғы грек-парсы әскерлерінің Марафон жеріндегі болған соғыста сақтар парсылар жағында ... ... ... ... IV ғасырдың 30-шы жылдарында македониялық гректер Александр Македонский басшылығымен соңғы Ахеменид, III Дарий Кодоманның, ... ... Орта ... баса көктеп кірді. Олар Маракандты /Самаркандты/ алып, Сырдарияға бет алды. Сырдария бойына бекініп алу үшін кішігірім "Александр ... ... ... Александр" деген қала салдырды.
Александр Македонскийдің басқыншылық әрекетіне қарсы көшпелі Сақ тайпалары асқан ерлікпен, табан тіресе ... ... ... ... ... ... ... күшімен сақтарды кейін шегіндірді. Соғыста сақтар мыңдаған адамынан айрылды. Гректер сақтардың ... ... ... ... Бірақ Александр Македонскийдің әскерлері сақтардың жерінде көп тұра алмады. Ыстық күн, жолсыз шөл дала, ... ... ... ... ... ... ... қалуы гректерді қашуға мәжбүр етті. Олар Сыр бойындағы "Шеткі Александрді" тастап, Самарканд қаласына шегінді. ... ... ... Сақ ... грек ... қарсы күресте өз тәуелсіздігін сақтап қалды.
Александр Македонский б.з.б. 323 жылы сүзектен қайтыс болды. Ол өлгеннен кейін, оның ұлан-байтақ империясы ... ... ... ол ... экономикалық және саяси байланыс бірлігі жоқ әр түрлі тайпалар мен ... ... ... ... ... ... және жартылай мал шаруашылығымен айналысты. Оның себебі, біріншіден, бұл тұста климат жағдайы өзгеріп, ... ... күн ... ... көл ... ... шөп ... шөлейт жерлер пайда бола бастаған еді. Екіншіден, бұл жерлер ... ... ... ... оның ... ... ... сусыз, сортаң болып келді. Мұндай жерлерге өсімдік, шөп шықпайды, егін егуге де ... ... ... бұл ... ... мал өсірумен шұғылданып, оны өзінің тұрақты кәсібіне айналдырды. ... ... ... олар ... ... мал ... айналысу далалы және шөлді жерлерді мекендейтін тайпалардың өміріндегі ірі ... еді, ... өзі ... ... ... ... дамуын ілгері бастырған қадам. Мал өсіруге маманданған адам еңбегі неғұрлым өнімді бола түсті де ет, май, тері, жүн т.б. ... көп ... ... берді. Мал шаруашылығы өнімдері неғұрлым көп өндірілген сайын олардың құны артып, мал өсірушілер мен егіншілер арасындағы айырбастың ... ... ... мал ... ... ... қой ... еді. Оның еті мен сүті ғана емес, ... ... киіз ... ... есу үшін жүні де іске ... ... I мың ... орта шеніндегі грек авторы Харил Сақ тайпаларын қойшылар тайпасы деп ... ... ... жылқы да үлкен рөл атқарады, өйткені ол мінсе -көлік, жесе - ... ішсе - сүті ... ... заманында жылжымалы арба да болған. Гиппократ скифтердің тұрмысын суреттей келіп, былай деп көрсетеді: "Арбалар өте ... төрт ... ... бір алты ... арбалар киізбен жабылатын үйге ұқсас екі және үш қабат киіз жабылған арбалар жасалып, олар жаңбыр мен желден пана болды... бұл ... ... ... отырып, ал ерлер қашанда ат үстінде жүретін". Оңтүстік Қазақстан жеріндегі /Сырдария аңғары, Арыс, Келес т.б. өзендер бойы/ сақ тайпалары егіншілікпен де ... Олар ... ... ... еккен. Кейбір жерлерде /Сырдария/ суармалы егін шаруашылығы дамыған.
Сақ ... мал ... мен ... ... ... балық аулау кәсіптерімен де шұғылданған. Олар тау теке, арқар, қабан, бұғы, бұлан, дуадақ аулайтын. Жартастағы суреттер ... ... аңды салт ... қоршап аулайтыны бейнеленген.
Б.з.б. I мың жылдықтың орта шенінде, яғни сақ заманында өндірістің мамандандырылған түрлері болды. ... ... ... және ... ... ... темірді кұю және зергерлік істер еді. Бірақ сақтардың кол өнер кәсібі әлі жетілмеген болатын.
Б.з.б. I мың жылдыктың басында Қазақстан жерінің ... ... ... және ... ... ... магнитті, темір жылтыры сияқты тез балқитын рудаларды жақсы ... Мұны ... ... ... ... ... ... қазу кезінде табылған оңды сұрыпталған темір рудасының үйіндісіне қарап білуге ... ... ... мен ... обаларынан б.з.б. VІІ-VІ ғасырларда темірден соғылған заттар - ... ... ... ... ... табылған.
Ежелгі Қазақстанда мыс-қалайы өндіру басым болды. Сақ заманында кен ісі мен ... ... ... ... ... ... ... едәуір ілгеріледі. Сақ шеберлері, әсіресе, қола құю ісінде елеулі табыстарға жеткен.
Шаруашылықтың жаңа түрлері ... ... ... ... ... ... етті. Осыған байланысты ертедегі шеберлер ат тұрманын, қаружарақ, ауыздық жасауды үйреніп, соғыс құралдарын, қару-жарақтарды, жебенің ұштарын, қысқа семсерлер (ақинақ), қанжар, ұзын ... ... ... балталар жасады.
Металл өңдеумен бірге қолөнердің тұрмыстық ыдыс-аяқ жасау, тас ... ... ою, тері ... жіп иіру және тоқымашылықтың түрлері де болды. Темірден пышақ, ... ... ... ілгектер, қашаулар, т.б. заттар жасалынды.
Сақтар Алтай, Сібір, Шығыс және Батыс Еуропа халықтары мен тығыз ... ... ... Бұл ... ... ескі ... табылған заттар сақтардың өмірітуралы көптеген мағлұматтар береді. Сақтардың әлеуметтік қоғамы жөнінде айтқанда, олардың басты үш топқа бөлінгенін ... ... ... - әскери топтар, екіншілері-ауқатты бай топтар, діни адамдар, жрецтер, үшіншілері жай қатардағы сақтар, бұлар - кедейлер,оларға соқа және екі өгіз ... ... кең, биік ... ... молалардың бірі -- І969 жылы қазіргі Алматы облысы, Есік қаласының жанынан табылды. Б.з.б. V ғасырда бой ... бұл ... ... ... ... 7 метр, оның ішінде жерленген бай жас сақ жауынгерінің барлық киімі алтынмен қапталған. Онын басындағы телпегінен бастап аяқ ... ... ... ... тау ... құстарды бейнелейтін 4 мың алтын алқа қадалған. Мұны ... ... деп ... Ол - сол ... сақ тайпаларының тұрмысы, мәдениетінің қандай болғандығын көрсетеді.
§2. Сарматтар
Сарматтар деген халықтың аты б.з.б. III ғасырдан бері белгілі. Сол кездері ... ... ... алуы ... Олар Скифияның едәуір бөлігін басып алып, жеңілгендердің бірінде қалдырмай қырып-жойған. Сөйтіп елдің басым бөлігін шөлге айналдырған. ... ... бір ... б.з. I ... ... шекарасына жетіп, Риммен соғысқан. Олардың ізімен аландар жүріп отырған.
Сарматтар өздері басып алған ... ... ... ... ... ... Мысалы, б.з.б. 2-ші ғасырдың соңғы кезінде Понтия патшасы ... ... ... ... ... қосылады. Б.з.б. I ғасырда Митридат Римге қарсы күрескенде сарматтар оның жағында болған. Б.з.б. 49-шы жылы римдіктер мен сарматтар тайпасы бірлесіп, ... ... ... сирактарды жеңеді. Басқа тайпаларға қарағанда жорыққа кешірек шыққан ... Қара ... ... өңіріне дейін жетеді. Кейінірек олар ғұндарға қосылып, Испаниядан барып шығады. Жалпы атауы сарматтар деп аталатын қандас-туыс бұл ... ... ... ... ... ... ... IV ғасырдың бас кезінде сарматтар Доннан Ембіге дейінгі жерлерді алып жатқан. Осынау уақытта бұл жерде мәдениеттің екі басты бағыты ... ... ... Батыс Болгар-Дон мәдениеті және Шығыс Орал мәдениеті.
Сармат тайпалары /Прохоров мәдениеті/ өлген кісілерін әдетте топырақ үйінділерінің астына қойған. Олар ... ... ... ... балшықпен сылап, қабірдің ішін ағашпен, кесінділермен не қабықпен көмкереді екен. Өлген кісіні басын түскейге қаратып, шалқасынан жатқызып кою Прохоров ... тән ... ... ... ... /Суслов мәдениеті/ б.з.б. 2 ғасырдың аяғынан б.з.б. I ғасырының басына дейін қабір құрылысының ... ... ... ... қала береді. Бірақ бұл кезде ішкі көмкермелі молалар саны құрт ... ... ... ... ... ... кертпелі лақатты тепкішекті молалар түрі сақталып қалады.
Кейінгі сарматтар Орал өңірі мен Еділ бойын, Дон ... ... ... Орал сыртындағы даладан Буг өзеніне дейінгі аралыққа түгел тарайды. Уақыты жағынан бұл б.з. ІІ-IV ғ. ... ... ... ... сақтап, жалғастыра түседі. Өлген кісілердің қалың көпшілігі іші көмкерілетін тар қабырларға жерленетін болған.
Сармат тайпаларының ... ... - ... мал ... ... көбінесе жылқы мен кой өсірген. Климаты аса ... ... ... ... ... ... малшылар малға табиғи панасы бар, жері ойлы-қырлы аудандарға көшіп ... ... ... ... ... ... пен ... беттегі ағынсыз өзендері мол шағылды аймақтар, жалпы сырт сілемдері мен үлкен өзендер алқабы болып табылады. Көшпелілер ... ... мен ... қалың тоғайлы, қопалы жерлерді таңдап алган. Көктем шығысымен қысқы қоныс ... ... ... ... Олар от пен ... мал ... қорының қалпына келуіне, сөйтіп ел-жұрттың қайта оралып қыстауына жағдай жасаған. Жалпы алғанда сарматтар шөбі шүйгін жерлерді ... ... ол ... шөбі ... кейін, жаңа жайылымға көшетін болған. Осының нәтижесінде су көздерінен алыс жатқан жалпақ жазықтағы кең ... мал ... ... ... ғана ... өте аз ... Үйсін және Қаңлы тайпаларының одағы
Қазақстан жерін ертеден жайлаған үйсіндер туралы не білеміз? ... ... ... Шу және ... ... ... өтіп, Қаратаудың шығыс бөліктеріне дейін созылып жатқан. Үйсіндердің қол басқарушысы ғұньмо деп аталған. Үйсін ғұньмосының ордасы Чигу-Чэн /"Қызыл-Аңғар қаласы"/ Есік ... ... ... Ол ... ... "Ұлы ... жолындағы" маңызды сауда орталығы.
Үйсіндер туралы алғашқы деректер б.з.б. 2 ғасырдың аяқ ... ... бола ... Хань ... ... ... қарсы күресте одақтас іздеп, "Батыс өлкесіне" б.з.б. 138 ж. Чжан ... ... ... ... ол ... ... үйсіндер жөніндегі алғашқы хабарды әкеледі. Чжан Цзяннің хабарына ... ... саны 630 мың адам және ... 188 мың ... ... ... айтады.
Б.з.б. 73-ші жылға дейін үйсіндердің жері үш бөлікке: сол /шыгыс/ бөлікке, оң /батыс/ бөлікке және ... ... ... ... бөлікке бөлінген, бірақ олардың бәрі ғүньмоға тәуелді болды. Үйсіндердің тарихы кіші ғүньмолар мен ұлы ... ... үшін ... болған күрестерімен тығыз байланысты. Үйсіндер көршілес халықтармен тығыз қарым-қатынас жасаған. Хань империясы және Ғұн тайпалары үйсіндермен одақ болып, Хань мен Ғұн ... ... ... ... ... беріп отырған.
Қытайдың Хань дәуіріндегі әулеттік жазбаларда үйсіндердің саяси ... ... ... ... ... ... ... III ғасырына дейін жеткізілген. Біздің заманымыздың 437 жылы үйсіндер Хань ... ... ... деген хабар бар. Академик В. В. Бартольд -- ... ... ... ... кітабында және қазақ халқының ауыз әдебиеті тарихында үйсіндердің негізін құраушылардың бірі -- Дулат атты тайпаның болғанын айтады.
Үйсіндер ... мал ... ... олар ... ... де ... ... жылқыны қастерлеген. Олар қой, ірі қара, түйе өсірген, тары еккен, құлан, сайғақ, бұғы ... ... жүн ... тері ... ... ... қоғамы біртекті болмаған. Ол байларға, ру және тайпа ақсүйектеріне, әскери және діни ... ... ... сондай-ақ жәй мал шаруашылығы және егіншілікпен айналысатын қарапайым топтарға бөлінген. Үйсіндердің тапқа ... ... ... ... ... көрсетеді.
Біздің заманымыздан бұрыңғы 2 ғасырда "Кангют" деген атпен қытайға белгілі қаңлы түрік тұқымдас тайпалар да өмір ... ... және ... ... бойында мекендеген қанлылардың астанасы Битянь деген қала. Жаңа заман шегінде Кангюй князьдігінен 600 мың адамның 120 мыңы ... ... ... екен.Қаңлылар үйсіндер тарапынан қысым көріп, ғұндардан жәрдем сұрап, көмек алып отырған. Қаңлы тайпасы өзінің сауда, әскери және саяси ... ... ... ... ... өз байланыстарын олар батыс бағытта дамытқан.
Қаңлы тайпасының қандай ... ... ... мағлұмат аз. Бірақ оларда мал шаруашылығы кеңінен дамыған, егіншілік кәсібімен айналысқан, қолөнер ісінде олар алтын, ... және ... ... ... ... ... мен қаңлылар Алтай, Орта Азия және Сібір халықтарымен саяси және экономикалық байланыс жасап тұрған. Үйсіндер мен қаңлылардың арасында табиғатқа табыну, ... ... ... ... діни ... көп ... Олар ... тыс құдіретті күш бар деп сеніп, құрбан шалған. Сонымен қатар олар күнге, айға, жұлдызға табынған.
Бертін келе ... мен ... ... қауымдық құрылысының ыдырай бастағаны байқалады, қоғам байлар мен кедейлерге, еркін жандар мен ... ... Бай ... тобы ... жайылымдарды пайдаланды, оны өзінің меншігі деп есептеді.Үйсіндер мен қаңлылардың бай қожайындары өлсе, онда олардың құлдарын да өлтіріп бірге ... ... өзі сол ... қоғамның таптық жікке бөлінгенін айқын дәлелдейді.
§4. Ғұндар
Б.з.б. I мың жылдықтың екінші ... ... ... Оңтүстікке және Ордосқа дейін созылып жатқан дала мен шөлейт аудандарда қарабайыр мал шаруашылығымен шұғылданған, ... ... әр ... ... ... ... ... басты бір тобы б.з.б. ІV-III ғасырларда Солтүстік ... ... ... ... мекендеген тайпалық екі одақ - Сюнну және Дунху бірлестіктері еді.
Сюннулар (хунну ... ... деп ... ... ... III ... мейлінше күшейді. Тайпалардың бұл тобының аты қайдан шыққаны белгісіз. "Ғұн" деген атаудың өзі кейінірек сюнну (хунну) деген аттан шыққан деп ... ... ... тегі ... ... әлі ... ... жоқ. Зерттеушілердің көпшілігі оларды түріктердің арғы аталары деп болжайды. Ғұндардың құдіреті тасып тұрған кезде, олардың бірлестігіне басқа бірнеше ... ... ... "Ғұн" ... этникалық болудан гөрі саяси одақ атауына қарай айналыңқыраған. Ғұн тайпаларының бір одаққа бірігуіне негізгі себеп қытайлықтардың бұларға ... төрт ... ... ... ... деу ... Хань ... кезінде қытайлықтар ғұндарды талай рет басып алмақшы болады, бірақ ғұндар іргелес тайпалармен бірігіп, ... ... ... ... ... ... Ғұн тайпаларының бірігіп топтасуы б.з.б. 209 жылы "ғұн үйінің өрлеуі" ... іске ... бір ... ... ... Мөде ... ... есімімен байланысты.Оның туған жылы 230, ал өлген кезі б.з.б. 174 жыл. ... ... ... ... ... үшін ... реформалар жүргізді. Мөденің басшылығымен ғұндар Саян-Алтай тайпаларына және ... ... ... ... ... қаратты. Мөде батыста Юечжей тайпаларына жорық жасап оны бағындырды. Б.з.б. 200-ші жылдары ғүндар Ордосты ... ... Ал ... 200 жылы ... Хань әулетінің негізін қалаушы Лю Баньмен соғысып, оны жеңді. Ұлы Қытай қорғаны ... бір ... осы ... шабуылынан қорғану амалы еді. Қытайдың "Жылнама" атты байырғы кітабында айтылатын ... жоқ, үйі жоқ ... бәле ... ғой" деп келетін жолдар ғұндардың Қытай еліне қатты қауіп төндіргенін көрсетеді. Б.з.б. 188 жылы Мөде мен Қытайдың Хань ... ... және ... ... ... қол қойды. Мөде қытай ханшасын өзіне әйелдікке алды, ал Хань империясы ғұндарға жыл ... ... ... тұруға тиісті болды. Соғыстың нәтижесінде Забайкальеден Тибетке және ... ... ... ... орта ... ... созылып жатқан жердің бәрі ғұндардың қол астына көшті. "Ғұн державасы" орасан зор үлкен болғанымен оның осал ұрымтал жері де ... ... өзі ... арасындағы берік бірліктің болмауымен байланысты еді. Осыдан келіп б.з.б. 59 жылы ғұндардың өз арасында соғыс басталды.
Б.з.б. 47 жылы ғұндар державасы ... және ... ... болып екіге бөлінді. Оңтүстіктегі ғұндар қытайдың Хань империясына бағынды. Чжи-Чжи шаньюй бастаған солтүстіктегі ғұндар өздерінің тәуелсіздігін сақтап, Солтүстік Моңғолия және ... ... ... аймақтарында көші-қонып жүрді. Бұлардың бір бөлігі Тянь-Шаньнан өтіп, Қаңлы тайпаларымен шарттасып, олардың шығыс жағына қоныстанды.
Мұның өзі ғұндардың Қазақстан мен Орта Азия ... ... рет ... өтуі еді. ... бір ... ... ... I ғасырында басталды. 93 жылы Хань империясының әскерлері ... ... ... ... ... ... ... өздеріне бағындырып, енді біреулермен одақ жасасып, үшіншілерін батысқа ... ... ... дейін келіп, Балқаш өңірінің онтүстік шығысын жайлаған ... ... ... ... ... осы ... ... болса керек, кейінірек бұлар Орталық Қазақстан және Сырдариядан солтүстікке қарай созылған жерлерді алып ... Арал ... мен ... маңына шығып, алаңдар мен ассаларға шабуыл жасап, оларды батысқа қарай ығыстырды. Сөйтіп, ғұндардың Қазақстаннан Шығыс және Орталық Еуропа жеріне ... үш ... ... ... ... Рим ... үлкен қауіп туғызды. V ғасырдың 30-шы жылдары ғұндардың басшысы Аттила /Әділ/ Румыния және Венгрия елдеріндегі көшпелі тайпаларды өзінің қол ... ... Рим ... ... ... мен Мезияны басып алған соң, Франция жеріне өтеді. Жаулап алған ... ... ... ... ... ... өртеп, бүкіл Еуропа елдерінің үрейін ұшырады. Н. А. ... ... ... тарихы" деген кітабында, 375-376 жылдары вестготтардың Қазакстан даласынан келген ғұндармен біріккен күрестері ежелгі Рим ... ... әкеп ... ... қорытынды жасайды.
Ғұндардың басты шаруашылығы мал өсіру, соның ішінде жылқы және қой ... ... ... ... ... пен егін ... да болған, қолөнері де дамыған. Тұрмысқа кажетті бұйымдарды ... ... ... ... ... ... ... Керамика ісі өркендеген. Олар Қытай және т.б. елдермен сауда жүргізген. Ғұндар 24 руға ... ... ... кенесі және халық жиналысы тұрған. Жылына үш рет олардың жиналыс-кеңесі өткізілген. Елді көсемдер басқарған. ... ... ... ел ... ат ... ... Мөде ... Баләмір, Жұлдыз, Қаратүн, Айбарыс, Оқтар, Әділ /Аттила/, Теңізек, ... ... атты ... есімі тарихтан белгілі. ғұндардың ең алдымен түрік тайпалық одақтары, ал кейннен олардан Арғын, Алшын, Үйсін, Ұйғыр, Қыпшақ, ... ... ... ... ... ... тарап, тарихта өшпес із қалдырған.
Сонымен қорытып айтқанда, сақтар мен үйсіндер, қаңлылар мен ғұндар және сарматтар тайпалары қоғамдық құрылымы ... ... ... және ... ... ... мен өнері бар, айрықша бір өркениетті жасау ісінде жоғары дәрежеге жетеді. Міне, тап сол кездері Қазақстан жерінде ежелгі түрік ... ... ... ... ...
ОРТА ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
Үшінші тарау
Қазақстан түркі дәуірінде ... ... Көне ... ... ... және ... ... ғасырларда Қазақстан жеріндегі алғашқы феодалдық мемлекеттер Көне және Батыс түрік қағанаттары еді. Біздің заманымыздың 1 мың жылдығындағы Орталық Азия ... ... ... одақтарының тарихы бұлармен өзара тығыз байланыста болды. V ғасырға қарай Солтүстік Моңғолиядан Орта Азиядағы Әмудария өзенінің ... ... ... кең ... ... ... тирек (телэ) деген жалпы атпен бірнеше тайпалар мекен ... ... бірі ... ... ... ... ат ... рет 542-ші жылы аталады. Қытайдың солтүстік батысында орналасқан Вэй князьдігіне түріктер (туцюе) жыл сайын шабуыл жасап, ... ... ... ... ... ... ... деп атаған.
546-шы жылы тирек (телэ) тайпалары Монголияның оңтүстік және орталық аудандарын мекендеген аварларға (жуань-жуань) қарсы ... ... Осы ... ... ... ... ... Тумынның (Бумын деп те атаған) басқаруымен тирек ... ... ... ... ... ... жеңіп, 50 мың әскерін тұтқынға алады. Осыдан кейін түріктер күшейіп, енді аварларға (жуань-жуань) (қарсы шығып, авар қағаны үйінін ханшасын ... ... ... ... ... ... ... өзіне бұрын тәуелді болып келген түріктердің елшісін үйінен қуып шығады. 552-ші жылы көктемде түріктер ... ... ... ... ... ... ... авардың қағаны Анағұй өзін-өзі өлтіреді. Осы кезден бастап Тумын түрік билеп-төстеушілердің қағаны деген атағын алады. Тумын 553-ші жылы ... ... ... ... ... оның ... Қара-еске отырады. Ол Орхонның жоғарғы жағында аварларды екінші рет ... ... ... оның ... інісі Еркінді-Мұқан деген атпен қаған болады. Онын. ел билеген кезі 553-572 жылдар. Мұканның ... аз ... ... (553-554 жж.) түріктер шығыста қайлар (татабтар), кидандар және ... ... ... ... ... ... жеріндегі түргенеттерді өздеріне қаратты. 563-567 жж. Эфталит патшалығын ... ... ... осыдан- кейін олардың жері Каспий теңізінен Солтүстік Индияға және Шығыс Түркістанға ... ... ... Орта ... ... ... ... Жерорта теңізіне баратын Жібек жолына иелік етті. Олар өздерінің жаулап алу ... ... ... ... ... одақтасты. 571 жылы түріктердің әскери қолбасшысы Естемі Солтүстік Кавказды ... ... ... ... ... ... шықты. Оның баласы Түріксанф Керчті басып алып, 576-шы жылы Қырымға шабуыл жасады. Бірак ... ... ... 582-593 ... ... үшін ... басталды. Өзара қырқыс пен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты әлсіретті. ... ... Иран 588 ж. ... ... ... жеңіп шығады. Византия 590 жылы Боспорды қайтадан жаулап алады.
Түрік кағанатындағы ... ... 603 жылы оның екі ... ... және ... ... ... аяқталады. Батыс қағанатының орталығы -- Жетісу жеріндегі Суяб қаласы (қазіргі Тоқмақ қаласына ... ... ... ... ... ... жерін жайлады. Ол Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға ... ... ... алып ... ... ... этникалық-саяси ұйытқысы -- "он тайпа" (он-ақ будунның (мекендеген жері де осы ара болған. Сонымен қатар ол ... ... ... Шығыс Түркістан және Орта Азияның Сармаканд, Бұқара тағы басқа қалаларын басып алды. Осы қалаларда қағанның орынбасарлары отырды.
Қағанның жазғы ордасы Мың ... ... ... ... деген жерде болған. 610-618 жж. Жегуй қаған мен оның інісі Түнжабғы қаған /618-630 жж./ билеген кезде қағанаттың күш қуаты таси ... ... мен ... ... жаңа ... мемлекет шекарасын Үндістанның солтүстік батысына дейін жылжытып кеңейтеді.
Түрік қағанаты мал және егіншілік ... ... мал ... ... ... қонып жүрген. Егістік жерлерде түріктер отырықшылық шаруашылықпен айналысты. Қала мен дала қағанат құрамындағы біріккен әлеуметтік-саяси ағзаның ... аса ... ... толықтырып отыратын бөлшектері еді. Елдің халқы - түріктері де, соғдылары да - бәрі бірдей сауда-саттықпен, қолөнер кәсібімен, егіншілік және мал ... ... ... ... ... ... бастады. Қалаларда сауда-саттық кеңінен жүргізілді. Шу өзенінің бойындағы Суяб қаласына Орта Азия және Қытай жерінен неше түрлі заттар әкеп сататын ... ... ... ... ... ... және басқа заттар өткізуге рұқсат сұрап, 568 жылы Соғды көпесі Маниахтың басқаруымен елшілік жібереді. Бірақ бұл жолғы ... ... ... Одан кейін VI ғ. 70 жылдары осы елші Кавказ жері арқылы Константинопльге келіп, екі ... ... ... ... сауда жүргізу туралы және олардың бірігіп, сасанидтер Иранына қарсы қимыл жасау жөнінде келіссөз жүргізеді.
Сыртқы сауда айырбасы да, ішкі сауда айырбасы да ақша ... ... ... ... ... қағанатының қарамағындағы шет аймақтарының да, орталығының да халқы осы айналысқа көшті. ... ... ... де ... ... ... әсіресе, үй тұрмысына керекті заттарды және қаружарақтарды жасап пайдалана ... ... ... ... ... алғанда бір жағынан, ақсүйек тайпалар, екінші жағынан, оларға бағынышты, тәуелді тайпалар болып екіге бөлінді. ... ... ... ... ... Қағанаттың басында жоғары билеуші, әскер басшысы, барлық жердің иесі қаған болған. Елдегі барлық билік оның ... ... ... ... ... ... - ... ұлық, шад және елтебер-қаған әулетіне ғана тән атақ-тұғын. Сот қызметін бұйрық берушілер, тархандар жүргізді. Қағанаттың ... ... ... ... ... ... "қара буын" ("қара халық, "тобыр") деп атаған.
Түріктердің ежелгі жазуы болған, оны Жетісу ... ... ... ... пен ... Оңтүстікте ұшы-қиыры жоқ жері бар біртұтас орасан зор мемлекет құрған түрік батырлары "басы барды ... ... ... ... ... ... ... қашап жаздырып қалдырған. "Күлтегін" жыры да осы тас ... ... ... ұрпаққа жетіп отыр. Осы жырдағы Білге қағанның "Ілгері -- күн ... оң ... - күн ... ... - күн ... сол ... түн ортасында - осының ішіндегі халыктың бәрі маған қарайды" деуі ... ... зор ... ... ... Жалпы алғанда, түріктердің мәдениеті көп халықтарға қарағанда жоғары деңгейде болған. Жергілікті ... ... ... ... көшіп, тілін қабылдаған.
Батыс түрік қағанатында әлеуметтік-экономикалық және саяси қатынастардың ала-құлалығына, үстемдік ету мен бағыну формаларының алуан түрлілігіне ... ... ... мен ертедегі феодалдық қатынастардың өрбуі біршама тез іске асты.
Қағанат ішіндегі өзара ... ... жиі- жиі ... оның ... ... Он алты ... 640-657/ созылған тайпалар арасындағы соғыс пен ішкі ... ... ... Тан ... ... ... ... әкеліп соқты. Алайда, түріктердің Тан басқыншылығына және олардың сыбайластарына қарсы жүргізілген тынымсыз күресі түргештердің күшейіп көтерілуіне, сөйтіп 704 жылы ... ... ... ... күш ... ... себепші болды.
Түргеш қағанаты 704-756 жылда аралығында өмір сүрді. Бұл кезде ... ... араб ... ... ... ... жатқан болатын. Жетісуда Түргеш қағанаты билеушілерінің негізін қалаушы Үшелік-қаған. Оның ... ... кезі - 699-706 ... Ол ... Батыс түрік билеушісі Бөрішадты қуып, Ташкенттен Турфанға және Бесбалыққа дейін өзінің ... ... ... ... ... ... - Шу ... бойындағы Суяб қаласы. Екінші орталығы - Іле өзені бойындағы Күнгүт ... ... елді 20 ... ... ... ... әр ... 7 мыңнан әскер ұстады.
705 жылы арабтар шабуыл жасап, Әмударияның шығысындағы Мәуеренахрды жаулап ... ... ... ... Күтеиб-ибн-Мүсілім Балхы жерін басып алып, Бұхараға аттанады. Осындай қиын ... ... ... ... ... ... келеді, Күтеибке тойтарыс береді. 709 жылы Күтеиб Мәуеренахрға қайтадан жорық ұйымдастырады. Ол ... ... ... ... оны ... көмегінен бастартуға мәжбүр етеді, сөйтіп Бұхараны басып алады.
Түргеш қағанатында Үшелік өлгеннен кейін билеуші оның ... ... ... Оның ел билеген кезі 706-711 жылдар. Бұл кезде елдің ішкі және ... ... өте ... еді, ... ... ... түргештер согділермен бірігіп арабтарға қарсы күрес жүргізді. Оңтүстіктен оған Қытайдың Тан ... ... ... Азия ... ... төнгізді. 711 жылы Шығыс түрік қағаны Қапаған Жоңгария жерінде /Бөлісу жанында/ түргештерге соққы беріп, Сырдариядан өтті. Бұл кезде ... ... ... мен ... Азия түріктері көтерілді. 712-713 жылдары арабтарға қарсы түріктер, согділер /согдицы/, Шаш ... ... ... және ... бірігіп күш көрсетті. Мәуеренахрдағы араб иелігіне төніп отырған қауіпті түсінген Күтеиб Шаш қаласын өртеді, 714 жылы ол Исфиджабқа ... ... ... кейін Түргеш қағанаты Сүлік қағанның /715-738 жж./ тұсында қайта күшейе бастады. Бұл кезде өкімет қара ... ... ... ... ... орталығы Талас (Тараз) қаласына ауысты Айлалы саясаткер және күшті әскери қолбасшы Сүлік екі майданда: ... ... ... ... ... ... ... мирасқорларын (Шығыс Түркістанда орныккан) қолдаған Тан империясымен күрес жүргізді. 723 жылы түргештер Ферғана қарлұқтарымен және Шаш тұрғындарымен бірігіп, арабтарға ... ... ... ... ... 732 жылы өз ... біріктіріп, түргештерді қирата жеңіп, Бұхара қаласын басып алды. 737 жылы Сүлік ... ... ... ... ... ... ... бірақ кейін жеңіліп қалды. Қайтып келе жатқанда, оны ... ... ... ... ... Сүлік қаза болғаннан кейін билік үшін "сары" және "қара" түргештердің арасында ұзаққа созылған күрес ... ... ... өз ... ... ... едәуір әлсіреді, оның осы ... Тан ... ... ... ... Оның Шығыс Түркістан жеріндегі билеушісі 748 жылы ... ... ... ... ... жіберіп, оны басып алды, Шаш қаласының билеушісі өлтірілді. Оның баласы арабтардан көмек сұрады. 751 жылы ... ... ... ... жанында Зияд-ибн-Салых бастаған араб әскерлері мен Гао-Сяньчжи басқарған ... ... ... 5 күнге созылған қырғын соғыс жүрді. Қытайлықтарға қарсы оның тылындағы қарлұқтар ... ... ... ... ... ... Олар Жетісуды ғана емес, Шығыс Түркістан жерін тастап кетуге мәжбүр болды. Сондай-ақ, арабтар да Талас жерін калдырып, Шаш қаласына ... ... өз ... ... ... ... де 756 жылы ... көшппелі түрік тайпалары құрған Батыс түрік қағанатының орнына төрт ... ... ... ... ... Поволжье мен СолтүстІк Кавказ жеріндегі Хазар қағанаты, Сырдың орта және төменгі ағысы мен Арал даласында орналасқан Оғыз мемлекеті, ... ... және ... Қазақстанда Кимек қағанаты, ал Батыс түрік қағанатының негізгі орталығы ... ... ... ... ... ... ... және Оғыз мемлекеттері.
VIII ғасырдың орта кезінде Қазақстан жеріндегі Түргеш қағанатын қарлұқтар талкандап жеңіп, оның орнына 756 жылы ... ... ... ... ... орналасты. Қарлұқтар Батыс Алтайдан көшіп келіп, Жетісу жерлерін өздеріне қаратып басып алды. ... ... ... орналасқан аймағы -- Батыс Алтай мен Тарбағатай арасындағы өлке.
Жазба деректерге ... ... ... алғашкы деректер "Суй әулеті тарихында" 581-618 жылдары кездеседі. Онда Қарлұқтар өздерінің басты руының атымен ... ... ... мекендеген бұлақ/було/ деп аталған.
Қарлұқ тайпалары VІІІ-Х ғасырларда Қазақстанның Жоңғар ... ... ... орта бойына дейінгі кең байтақ жерлердің бәрін де қоныстанды. Олар Балқаш пен Ыстык көлдің арасын, ... ... ... Іле, Шу, ... ... ... бауырайларын мекендеді. Қарлұқ тайпаларының бірі IX ғасырдын бас кезінде Отырар /Фараб/ қаласы маңына барып қоныстанған. Қарлұқтар Талас бойында да тұрды.
Қарлұқтардың ... үш ірі ру ... -- ... ... және ... кірді. Бірінші тайпаның аты Моула -- ... деп ... ... бір тобы ... деп аталды. Әмудариядан бастап Қытайға дейінгі түріктердің бәрін Шігілдер деп атаған. Олардың біразы Таласқа жақын жерде Шігіл деп ... ... ... Шу ... тұрған қарлұқ қоныстарының орталығы -- Баласағұн қаласы. Қарлұқтардың біраз тобы X ғасырда Іле аңғарында, ... көл мен ... ... ... ... жүрген. Қарлұқтардың көсемдерін "жабғу" деп атаған. Олардың астанасы -- Қойлық қаласы.
Қарлұқтардың бір тобы 766-775 ... ... ... ... ал VIII ... ... ... екінші бір бөлігі -- Ферғанаға ... ... ... ... Қарлұқтар көбінесе ұйғырлармен және қырғыздармен соғысып тұрды. Олар батыста Мәуеренахрдың араб жаулаушыларымен жан ... ... IX ... бас ... ... ... қарсы бағытталған әртүрлі қимыл-әрекеттерді белсене қолдайды. 810 жылы арабтар қарлұқтарға қарсы шабуыл жасап, Құлан /казіргі Луговой стансасы/ ... ... 812 жылы ... ... ... шығып, қарлұқтар қолын қирата жеңеді. Олардың жабғысы қимақ еліне қашып кетуге мәжбүр болған.
840 жылы Орталық Азия ... аса ... ... оқиға болады. Енесей қырғыздары Ұйғыр қағанатын жойып, оның ... ... ... мен Ганьчжоу ауданына еріксіз көшіреді. Бұл оқиғаны Исфиджаб билеушісі, Қарлұқ жабғысы Білге құл ... ... ... Ол ... ... атын ... ... жоғарғы өкіметті алуға қақысы бар екенін ашықтан-ашық жариялайды. Бірақ осы жылы Орта Азия ... оған ... ... Исфиджабты басып алды. 893 жылы Самани билеушісі Исмаил-ибн-Ахмет Таразға жорық жасайды. Қарлұқ қағаны Оғұлшақ Қадырхан қорғанғанымен ақырында қала құлап, халқы ... ... ... ... өз ... Тараздан Қашқарға көшіреді де, саманилерге қарсы соғыс әрекеттерін одан әрі ... ... ... қоса ... ... саманилердің қысымына тойтарыс беріп қоймай, олардың мемлекетіне ... ... ... 904 жылы олар ... ... ... бірақ біраздан кейін кетуге мәжбүр болады.
Қарлұқтардың феодалдық мемлекет болуымен байланысты, онда ... ... ... ... Бұл, ... ... ... түрінің бекуіне жәрдемін тигізбеді, өйткені ірі-ірі тайпалар тұрған, енші жер-суы бар билеушілер өздерін жартылай дербес, ал шын мәнінде тәуелсіз иеліктерін ... ... ... ... ... жабғылары билігінің аты болмаса, заты жоқ-тұғын.
Қарлұқ феодалдық коғамында ... және ... ... күшейді. Қоғам байлар мен кедейлерге бөлінді, одан басқа қауымның ешбір құқы жоқ тобы -- ... ... ... ... - ... ... мүшелері, олар малы мыңғыраған байларға экономикалық жағынан кіріптар болды. Көшпелі тайпалардың билеуші ақсүйек топтарының қолында жайылымдар мен құнарлы жер ғана ... ... да ... ... ... бойынша қарлұқтар елінде 25 қала мен қыстақ болған. Олар: Тараз, Құлан, Мерке, ... ... ... ... ... ... ... Пенчуль т.б. Қарлұқтардың астанасы және олардың көптеген қалалары ұлы Жібек жолы бойында орналасқан, ал бұл жолдың Казақстанның ... мен ... үшін ... және сауда-саттық байланыстар арнасы ретінде де орасан зор ... ... ... қағанаты өз қолына берік саяси-экономикалық байланыс жүйесін орната алмады. Ішкі қырқыс, өкіметті басып алу, қоныс-өрісті иемдену жолындағы талас-тартыс оның береке-құтын ... ... ... қиын жағдайда шын мәніндегі қауіп-қатер Қарлұқ қағанатына Қашғар жағынан келді. 940 жылы олар ... ... ... да, ... мемлекеті құлайды.
Қарлұқ кағанатының солтүстік-батыс жағында, Сырдарияның орта және төменгі бойында, оған жалғасып жатқан Батыс Қазақстан далаларында ІХ-Х ғасырларда Оғыз ... ... ... ... ... ... ... жерлері Ыстық көлдің маңы. Қазіргі кезде оның жағасында "9 оғыз" деп аталатын демалыс үйі бар. ... ... және ... ... ... ... шабуылынан кейін Оғыздар Сырдария бойына келіп ... ... ... печенг бірлестігімен ұзақ, уақыт соғысуға тура келеді. Соның салдарынан оғыздар осы өңірдегі бұрыннан тұратын халықтармен одақ құрады. Оның құрамына Оңтүстік және ... ... ... ... Сырдария аңғарындағы, Арал маңындағы және Каспийдің солтүстігіндегі басқа дала тайпаларының біразы кірді. Сондай-ақ, оған Жетісу мен Сібірдің ... ... және ... ... мен тайпалары енді. Бұл одаққа енген тайпалар Қазақстанның далалы аймақтары мен ... ... ... ... ... ... "Китаб месалик әл-мемалик" кітабының дерегі бойынша, Оғыз елі ... мен ... ... ... ... ... пен Бұлғар және мұсылман елдері Джурджана, Фараб, сондай-ақ, Исфиджабпен шектесіп жатқан. Махмұд ... Оғыз ... 22, ... ... 24 тайпаға бөлінгенін және әр тайпаның өз белгі таңбасы мен туы болғанын айтады.
IX ғасырдың аяғы мен X ғасырдың бас кезінде оғыз ... ... орта ... ... ... бойына дейінгі орасан кең жерлерді мекендейді. Оғыздардың қоныс өрістері Ырғыз, Орал, Ембі, Ойыл ... ... ... ... ... мен ... ... дейін жайылған. Олар Сырдарияның орта және төменгі ағысы бойында, Арал өңірі мен шығыс Каспийаймағында шоғырланып ... ... ... жер ... ... ... ... Мәуеренахрмен жәнеХорасанмен шектесіп жатқан.
X ғасырда сонау Хазарияға дейін созылып жататын ұлан дала, сол сияқты ... ... құла ... ... Қарақұм шөлі мен Арал аймағының Қызылқұмы Оғыз сахарасы деп ... ... ... ... тоғыз оғыздармен, қимақтармен жүргізген соғыстары жөнінде тарихи деректерде сақталмаған.
X ғасырда Оғыз мемлекетінің астанасы -- ... ... Жаңа ... деп ... қала ... Ол ... ... арқылы Сарысу, Есіл және Нұра бойларына баратын сауда жолының үстінде орналасқан, сондықтан Сығанақ пен Оңтүстік Оралға баратын керуен жолдары осы ... ... ... ... ... саяси және әлеуметтік тұрмысы жағынан көне феодалдық мемлекет болды. ... ... бар ... билеуші Оғыз мемлекетінің басшысы болып саналды. Оғыз ... ... ... деп ... ... ... орны мұрагерге беріліп отырған. Оғыз хандарын сайлау кеңестерде өткізілген, бұл әлгі ... ... ... ... ... өзгертілген түрі тәрізді. Жабғы мемлекетінде оғыз әскерінің ... деп ... бас ... ... рөл атқарған.
ІХ-Х ғасырларда Оғыз мемлекетінде ескі рулық-тайпалық қатынастар дамиды. X ... аяғы мен XI ... бас ... Оғыз ... мемлекетіңде алым-салықты тиянакты түрде жинап отыру жүйесі қалыптасқан, бұл - мемлекетте тұрақты басқару аппаратының құрылғанын ... ... ... ... ... ... ақсүйек байлар тобы бөлініп шықты. Малға жекеменшіктік ... ... ... Бай ... бірге қауымның қатардағы мүшелері: кедейлер мен құлдар бұқарасы тіршілік еткен. Оғыздардың ... ... мал ... ... ... ... елде жартылай отырықшы және отырықшы шаруашылық қалыптаса бастады. Х-ХІ ... Оғыз ... ... ... ... ... ... Сығанақ қалаларының болғандығы айтылады. Оғыз көшпенділері Мәуеренахр, ... және ... ... егіншілігі дамыған аймақтармен тығыз байланыс жасап тұрған.
Оғыздар табиғи күштерге табынып, бақсы-балгерлерге сенген. Сонымен бірге олардың арасында бірте-бірте ислам діні де ене ... ... ... ... және ... ... маңызды рөл атқарды. 965 жылы Оғыз жабғуы Киев князі ... ... ... ... Киев ... өздеріне бәсекелес хазарлардың жеңілгеніне қуанса, оғыз шонжарлары Дон және Қара теңіз жағасындағы тамаша жайылымға ие болды.
X ғасырдың аяғында оғыздар Орыс ... ... Еділ ... ... Оғыздар Еділ бойынан, Маңғыстаудан /оғыздар Манкишлак деп атаған үстірттен/ өтіп, Еуропаны Азиямен жалғастыратын аса маңызды сауда және әскери стратегиялық ... ... ... келді, бірақ оған қол жеткізе алмады.
XI ғасыр басында Оғыз мемлекеті құлдырай бастады. Оған алым-салықты жыртқыштықпен аяусыз жинауға ... ... оғыз ... ... ... ... Бұл жағдай X ғасырдың екінші жартысында өкімет басына келген Әлиханның ... ... ... жатады. Жабғының өкіметіне қарсы халық наразылығын, Жент маңына келіп қоныстанған салжұқтардың көсемдері ... ... ... ... оғыз билеушілеріне қарсы көтерілісті бастап, Жент қаласын басып алады, бірақ оны ұзақ ұстап тұра алмайды. Осы ... ел ... ... мұрагері Шахмәлік келіп, мемлекет едәуір күшейеді. 1041 жылы оғыздар Хорезмді жаулап алады. Алайда, арада екі жыл өткеннен кейін оғыздардың ... ... ... ... қолына түсіп өлтіріледі. Салжұқтармен жүргізілген ұзақ жылғы соғыстар Оғыз ... ... ... ... ... жабғы мемлекеті қыпшақ тайпаларының соққысынан біржолата құлайды.
Оғыз тайпалары қазақ, қырғыз, татар, башқұрт, түрікмен, өзбек, қарақалпақ халықтарын қалыптастырушы бөлшектердің бірі ... Оғыз ... Кіші жүз бен Орта ... ... рулары мен тайпаларының аттарында сақталған.
§3. Қимақ және қыпшақ хандықтары.
VII ғасырда қыпшак пен ... ... ... ... ... ... Бір ... айтатын жәйт, кимектер мен қыпшақтар бір халық деп осы кезге дейін айтылып келген пікір қате, ... ... ... ... ... бұлар екі халық, бірақ түркі тілді туыс тайпалар болған. VIII ғасырдың орта кезіндегі қимақтардың ... -- ... ... қарлұқтар және Енесей бойындағы қырғыздар еді. IX ғасырдың бас кезінде қимақтардың кейбір топтары Жетісу ... ... ... ... ... ... ... қимақтардың біразы оғыздармен бірге Орал аймағына, Арал және ... ... ... ... 766 және 840 ... кимектер Батыс Алтай, Тарбағатай мен Алакөл ойпатының жерлерін жайлап, Шығыс Түркістанды мекендейтін ... ... ... ... дейін жетеді. Осы кездері жеті тайпадан: еймур, имек, қыпшақ, татар, баяндүр, ланиказ, ажлардан тұратын кимек федерациясы ... Ал X ғ. ... ... ... ... 12 тайпа болған. Орталығы -- ... ... ... ең ... ... ... деп аталған, Қимақтар өздерінің хақанымен бірге Орта Ертіс өңірінде тұрған. Олардың 16 қаласы болыпты. Олардың бастылары ... ... ... ... ... ... Банджар, Астур. Қимақтың ақсүйек байлары киімді қызыл және сары жібектен киетін болған, кедейлері жұпыны киінген. Қимақ коғамындағы мал-мүліктің тенсіздігінін нәтижесінде ... ... ... ... Малы аз ... ... ... Сөйтіп, қимақтардың қоғамында әлеуметтік теңсіздіктің орын алғанын ... ... қол ... аң ... ... аулаумен шұғылданып, қыстауларды қоныс етіп, шағын мекендерде тұрған, бұл мекендер ... ... ... ... ... жерінде феодалдық қатынастар орныға бастайды.
IX ғасырдың екінші жартысы нен XI ғасырда ... ... ... ... ... ... мемлекет қалыптасты. Қаған елді көптеген басқарушыларыарқылы билеген. Соңғылары салық жинаумен айналысқан. Қимақтар мен қыпшақтар жазуды білген. Олар ежелгі көне ... ... ... ... ... ... мен қыпшақтар табиғаттың әр түрлі күштері мен құбылыстарын пір тұтқан, көк тәңірісі ата-бабаларына сиынған. Қимақтар мен қыпшақтар күнге, жұлдыздарға, ... да ... ... ... ... Ертіс өзенін қасиет тұтып, "өзен-адамның тәңірі" деген. Тас сымбат /мүсін/ қойып, оған табыну салты кеңінен тараған.
X ғасырда ... ... ... соң ... ... жасауы Қимақ мемлекетін әлсіретті. Сондықтан қыпшақтар өзінің қоныстанған жерлерін тастап, Сырдария өзенінің бойындағы, ... ... мен ... ... ... оғыздарды орындарынан қозғап, оларды оңтүстікке және Қара теңіз далаларына көшіп ... ... ... Оғыз ... ... алғаннан кейін, қыпшақтар қимақ мемлекетінің орнын басты. Қыпшақтар мекендеген жерлерді"Дешті қыпшақ", яғни қыпшақ даласы деп те атады.
XI ғасырда қыпшақтар ... ... ... қалаларды өздеріне бағындырды. Маңғыстау мен оған таяу жатқан аудандарды алғаннан кейін қыпшақтар Хорезмнің теріскей шебіне жетті.
XI ғ. орта кезінен бастап ... ... ... ... батысқа қарай жылжыды, сөйтіп Шығыс Еуропа елдерімен, орыстармен, Византиямен, Венгриямен шектесті. Қазақстан жерінде қыпшақ этникалық, қоғамдасуын үш кезеңге бөліп ... ... ... ... ... ... тайпалық одағында болуы -- VII ғ. екінші жартысы -VIII ғ. соңына дейін. ... ... VIII ғ. аяғы -- XI ғ. ... Бұл ... қыпшақтар Алтай және Ертістің Орал таулары және Еділге дейін қоныс тепті. Қыпшақ ... ... ... ... ... және қимақ тайпалары кірді. XI ғасырдан XIII ғ. басына дейін қыпшақтардың дамуының үшінші кезеңі жүрді. Бұл ... ... ... ... ... ... Олардың этникалық құрамы өзгеріп, қимақ, құман, ертедегі башқұрт, оғыз т. б. тайпалар кірді. Сондай-ақ кыпшақтардың этнос болып қалыптасуына ... ... ... ... ... ... келген баяттар, түргештер, қарлұқтар, шігілдер әсерін тигізді.
Бұл кезде қыпшақ хандары өз жерлерін оңтүстікте Тараз қаласына жеткізіп, қарахандықтармен шектесті. ... ... ... -- Балқаш көлі және Алакөл ойпаты болды. XII ғ. қыпшақ тайпалары Алтайда, ... ... ... ... ... ... ... солтүстікте қырғыздар және хакастармен көрші болды. Қыпшак тайпаларының ... ... одан ... ... хан, ... ... бек, ... тұрды. Негізгі байлығы жылқы, кейбір бай аксүйектері 10 ... ... ... ... ... мал ... ... Сөйтіп, қыпшақ хандығы ерте феодалдық мемлекет болып саналады.
1065 жылы салжұктардың билеушісі Алып Арсылан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға ... ... ... жеңіп бағындырғаннан кейін, ол Жент пен Сауранға жорыққа шығады. Содан кейін қыпшақ тайпаларының бір бөлігі ... ... ... ... ... XI ... ... ширегінде қыпшақтар Маңғыстау мен Каспий тенізінің шығыс жағалауында бұрынғыша өз билігін жүргізіп тұрды. 1096 жылы ... хан ... ... ... ... ... ... жорық ашады, бірақ ол сәтсіздікпен аяқталды.
XI ғ. аяғы мен XII ғ. бас ... ... ... Сырдарияның тағы баска қалалары да қыпшақ көсемдерінің ... ... ... XII ғ. алғашкыжартысында осынау қалалар қыпшақ хандары мен соларды қайтсе де басып алғысы келген Орта ... ... ... ... ... ұрыс ... айналады.Хорезм шахы Атсыз Жентті жаулап ... ... соң ... ... бет ... өз ... Маңғыстауды да қосады. 1133 жылы Жент қаласынан Дешті Қыпшақ даласына тереңдеп жорық жасаған Атсыз қыпшақтарды ойсыратажеңеді. Тап осы ... ... ... хандығының ыдырауы басталады. Оған себеп болған негізгі жәйттер:
қыпшақ тайпалары ақсуйектерінің ... ... ... ... ... аса ірі бірлестігінің құрылуы, өкімет билігі үшін өзара әулетті қырқыстың кушеюі ... ғ. ... ... ... ... ... жж.) билеген кезден бастап, Хорезм ... ... ... ... мақсат еткен арнаулы саясат жүргізеді. Қаңлы, қыпшақ, ... ұран ... ... ... Хорезм шахтары әртүрлі қызметке тартады. Бұдан басқа туысқандық үшін ... ... сай, ... ... ... қаңлы мен қыпшақтардың хан әулеттерінен алып отырған. Мысалы: XIII ғ. бас кезінде Хорезм шахы Ала ... ... ... ... Әмин Мәліктің қызына үйленген. Осының арқасында ӘминМәлік Хорезм шахтар сарайында маңызды рөл атқарған.
Хорезм шахы ... ... ... ... XIII ғ. бас ... ... ... қосып алады. Сығанақ иелігінен айырылып қалғанына қарамастан қыпшақ хандары Хорезмге қарсы қажырлы күресін жалғастыра берді. Бұл кезде ... ... ... ... еліне бірнеше рет жорық жасайды. 1216 жылы қыпшақ билеушісі Қадырханға қарсы аттанған әскери жорықтарының ... ол ... ... ... Осы ... ол ... ... қыпшақтар еліне қашып кірген меркіттерді қуалап келе жатқан ... ... ... ... Бұл монғолдардың Қазақстан жерінде алғаш рет болуы еді, сөйтіп, монғол басқыншылығының дәуірі басталады.
Төртінші тарау
Х-ХІІ ғғ. Қазақстан ... ... ... ... Қарахан және Қарақытай мемлекеттері.
Қарахан қағанаты Шығыс Түркістан, ... ... ... Шу өңірін құтты қоныс етті. Оның құрылуы 940 жылдан басталады. Қағанаттың орталық астанасы Шу өзені бойындағы Баласағұн, кейінірек ... ... ... ... ... мемлекетінің Үзген, Мерке, Құлан сияқты қалаларында ірі алыпсатар алпауыттары мен қолөнершілері мекендеген.
Қарахан әулетінің негізін ... ... ... (915-955 жж.) ... есептелінеді. Ол Қарахан хандығының іргесін көтеріп, мәртебесін асырушылардың бірі -- ... құл -- ... ... ... ... және ... ... өзіне қаратып, 942 жылы Баласағұндағы билеушіні құлатып, өзін жоғары қаған деп жариялайды. Қарахан мемлекетінің өз тарихы осы ... ... ... ... қарлық, шігіл, ягма тайпалары үлкен үлес қосты. Сатұқ өлгеннен ... ... оның ... ... ... ол 960 жылы ... мемлекетінің халқын ислам дініне қаратты. Оның астана қаласы Қашғар болды. Сатұқтың екінші баласы Сүлеймен-ілек Баласағұнды иеленді. Кейін бұл өңірді оның ұлы ... ... мұра етіп ... жылы Мұса өлген соң Қарақан жеріндегі жоғарғы қаған атағы оның баласы Әли Арсылан ханға көшті. Оның енші ... ... ... болды. Сонымен қатар ол Тараз бен Баласағұнның да билеушісі болып есептелді. Қарахан мемлекетінің саяси тарихы Әли Арсылан өмір ... ... ... ... ... ... ықпалды әрі күшті екі отбасы әулетінің - Әли Арсылан хан мен Хасан (Харун) Боғра ханның ұрпақтары арасындағы ... ... ... толы ... ... кезде Әли (Әлилер) ұрпағының ықпалы күштірек болса, ал ... бұл ... ... ... ұрпақтарына көшті.
X ғ. 80-ші жылдарында Орта Азиядағы күшті мемлекет Согдиана феодалдық талас-тартыстардың нәтижесінде әлсірей ... Оны ... ... билеушілері пайдаланды. 990 жылы Қарахан билеушілерінің бірі Хасан (Харун) Боғра хан Исфиджабты бағындырды. Ал 992 жылы ... ... ... ... ... ... ... 999 жылы Қарахан билеушісі Әли Арсыланның баласы Насыр Орта Азиядағы ... ... ... ... ... ... ... киян-кескі ұзақ соғыстардан кейін 1004-1005 жылдары Мәуеренахр жерін түгелдей өзіне қаратты. Осыдан кейін Қарахан мемлекеті ХІ-ғасырдың 30 жылдары Шығыс және ... ... ... ... бөлінді: 1. Жетісу және Шығыс Түркістан жері Шығыс қағанатына қарап, оның орталығы әуелі Орда ... ... ... ... ... ... 2. ... жерлері - Батыс қағанатына қарап, оның орталығы Үзкент, кейінірек Самарқанд болды.
Жетісу мен Шығыс Түркістанды XI ғ. басында ... ... ... ... хан ... тұрды. Бірақ онымен Боғра-хан Харунның баласы Қадырхан Жүсіп бәсекелес болды. 1005 жылы ... ... ... ... ... тықсырып шығарды.
1017-1018 жж. Жетісу Шығыстан көшпелі тайпалар шабуылына ұшырады. Олармен ... ... көп ... Туған хан дүние салды. Осы кезде Қадыр-хан едәуір күшейіп, Шығыс Қарахан мемлекетіндегі ... ... оның ... көшеді. 1032 жылы Қадыр-ханның иелігіне Жетісу, Исфиджаб пен Тараз өңірлері және Шығыс ... жері ... ... ... қарамастан Шығыс Қарахан қағандығында билік үшін күрес шиеленісе түсті,
1056 жылы Қадырханның ұлы Иинал-тегін өкімет мұралығы жолындағы күресте інісі Сүлейменнің иелігін ... ... ... ол көп ... ... у ... ... Таққа Иинал-тегінің баласы Ибраһим ие болады, ол біраздан кейін Барысхан әміршілігімен соғыста қаза табады. Осыдан кейін Шығыс қағанатын он бес жыл бойы ... жж./ ... ... Юсуф ... мен ... ... ... Олардың тұсында Ферғана Шығыс қағанатқа күшпен қосылады, ал екі қағанат арасындағы шекара Сырдарияны ... ... ... ... -- ... оған ең ... ... көмекші -- уәзір болды. Бұдан басқа сарай күзет бастығы, есік қорушылар, қазынашылар және елшілер қызмет етті.
Қарахан мемлекетіндегі аса ... ... ... ... ... жүйе ... Хандар елді өзіне жақын адамдармен және уәзірлермен бірігіп ... ... ... ... бөлінді. Олардың бастылары: Тараз, Исфиджаб, Баласағұн. Хан мемлекеттік немесе әскери ... үшін ... жер ... сол ... халықтан салық жинауға рұқсат еткен. Мұндай жерлер икта деп аталды. Икта ... ... ... мен ... шаруашылық және саяси өмірінде елеулі рөл атқарған. Бұдан басқа ... жер ... ... ... де ... Олар ислам дін иелеріне қарасты -- вакфтық жерлер, ірі феодалдар жалға беретін ... деп ... жер ... ... ... -- жер ... Ол ... әлсіз кедей шаруалар өз жерлерін ірі феодалдарға, әскер басыларына т.б. қамқорлыққа беріп отырған. Ол үшін күшті адамдар әлсіз адамдарды ... тиіс ... ... ... ең басты тіршілігі -көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы. Қарахан қағанатында қала өмірі, сауда, ... егін ... ... ... ... ... күміс, темір, мыс, қорғасын, басқа да әртүрлі бағалы тастардан үй тұрмысына қажетті заттарды, әшекейлі сәнді бұйымдарды жасай білген.
Русьпен, ... ... ... Орта ... қызу ... ... ... көршілес мемлекеттермен ұзақ уақыт бойы табан тірескен соғыстар да ... Бұл ... ... ... қойған жоқ. Қағанатқа 1089 жылы Орта Азиядағы Салжұқ /Сельджук/ сұлтандығы шабуыл жасап, Батыс Қараханның ... ... ... басып алды. Дәл осы кезде Шығыс Қарахан Қағанатына Шығыс Түрік қағанатының ... ... ... ... Қашғар қаласын өзіне қаратты. Осындай шапқыншылықтарға байланысты XII ... ... ... ... ... іс жүзінде тарихи сахнадан шығып қалды. Бұған шығыстан көшіп келген кидан тайпаларының да үлкен әсері тиді.
X ғ. ... ... ... мен ... ... Ляо ... /907-1125/ құрылды. Кидандықтар Сұн /960-1279/ империясы жерінің бір бөлігін және Селенгі мен ... ... ... ... ... ... Алтай мен Тарбағатайға қарай жылжиды. Алайда, осыған қарамастан, Кидандардың Ляо империясы тұрақты болмады. Көрші тайпалардың соғыстарына және ішкі ... ... Ляо ... әлсірей берді. 1125 жылы ол тұңғыс-маньчжур тайпаларының соққысынан бас көтере алмайтындай жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін Кидан тайпалары Елюй ... ... ... қарай көшіп, Жетісу жеріне келіп орнықты /жергілікті ... ... қара ... деп атады/. Сөйтіп, олар Оңтүстік-шығыс пен Оңтүстік Қазақстанға орналасты.
Кидандар Орта Азияға қарай жылжып, Салжұқ сұлтаны Санжарға соққы беріп, 1141 жылы ... ... ... ... ... ... Елюй Дашы өзін ... деп жариялады. Қайтар жолда горхан әскерлері Бұқараны оңай ... ... ... ... келіп орналасты. XII ғасырдың 30-40 жылдарында қазіргі Оңтүстік Қазақстанның, ... мен ... қоса ... ... аймағының жері қара қытай иелігіне кірді.
Елюй Дашы 1143 жылы қайтыс болды. Баласы Иле жас ... ... Елюй ... ... ... ... Жеті жылдан соң Даштың ұлы Иле әкесінің тағына отырып, 1150-1164 жж. горхан болды. Ол қайтыс болған соң, қарындасы Бұбұған таққа ... ... жж. ... ... Оның ... соңғы кезінде Қарақытай ордасында саяси өзгерістер болып, Бұбұған өлтірілді. Оның орнына Иленің баласы Жилугу горхан болды. ... ... ... 1213 ... ... жүргізді. Бұл кезде қарақытайлар Орта Азиядағы басып алған жерлерінен айырыла бастады. 1198 жылы ... ... ... ... ... ... ... соққы берді. Ал 1210 және 1213 жылдары Қарақытай мемлекеті Хорезм шахы ... және ... ... барысында ыдырап құлады.
§2. Найман, Керейт, Жалайыр ұлыстары.
Казақстан жеріндегі ертеден келе жатқан тайпалар -Жалайыр, Найман мен Керейт. Найман тайпалар одағы /түрікше ... ... ... VIII ... орта ... ... Ертіс пен Орхон аралығында пайда болып, Ханғайдан Тарбағатайға дейінгі жерлерді алып ... ... ... Ертіс өзені бойында тұрған қаңлылар, ал солтүстігінде - қырғыздар, шығысында -Тола алқабын, ... орта ... және оң жак ... алып жатқан меркіттер мен керейттер болды. Алайда, бұл қоныстар тұрақты болмады, өзара талас-тартыс, соғыс пен шапқыншылықтар ... ... бір ... ... ... жаңа ... ... отырды. Өйткені наймандарда олармен көрші керейттер де көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан.
Наймандар мен керейттер /керейлер/ 2 ... ... ... Қазақстан жеріндегі этникалық-генетикалық процестерде белгілі рөл атқарды. Наймандар мен керейлерде ертедегі феодалдық ... ... ... құрылуымен қатар жүрді. "Ұлыс" деген сөз ол кезде "халық" деген ұғымды білдірді, әрбір ұлыс ... бір ... алып ... Оны белгілі бір рудың, өкілі, хан басқарды. Хан ордасы ... ... ... ... ... қысқы қыстауы болып, әскері - ондық, жүздік, мыңдық, түмендерге ... мен ... XII ... іс ... ... ... пайдаланған. Ханның "алтын мөрі" болып, онымен қажетті ... ... ... 1206 жылы ... Алтайдағы Күшлікхан бастаған наймандарға қатты соққы берді. Бұдан кейін ... бір ... ... ... ... ... ал екінші бір бөлігі Шығыс Қазақстанда қалып қойды. Осы кезде Жетісу жерінде қара-қытайдың әскерлеріне Хорезм шахы ... ... ... ... ... ал қалғандарын 1213 жылы Күшлікхан басқарған наймандар жаулап алды. Қарақытай әскерлері талқандалып жеңілген кезде, олардан ұйғырлар бөлініп шықты. Осыдан ... ... ... ... ... наймандардың шабуылынан қорқып, оларға Сырдария өзеніне дейінгі жерлерді -- Сайрам, Ташкент және Ферғананың солтүстік бөлігін бөліп берді. 1218 жылы ... ... ... ... ... ... Қашып шыққан Күшлікті олар ұстап алып Бадахшанда өлтірді. Бүкіл Шығыс Түркістан мен Жетісу жерлері монғолдардың қол астына көшті.
Керейттер ... ... ... ең ерте ... X ... бас кезіне жатады. Керейттер конфедерациясының этникалық құрамы бір текті болмаған. Ол түрік тілді және ... ... ... ... ... батысында - наймандар, солтүстігінде - меркіттер, шығысында -татарлар, оңтүстігінде - таңғұттар мекендеген. Керейт ... ... екі ... ... ... ... - ... өзені бойындағы Қатынбалық қаласы, ал оңтүстік ордасы Хуанке өзенінің ... ... ... ... бас орда өте ... жерде, сауда жолының аса маңызды бөлігінде орналасқан. Сол себепті ол көршілес және алыс елдерден келетін көпестер, сол ... ... ... орынға айналған. 1007 жылы керейттер наймандармен бірге христиан дінінің несторияндық тармағын ... ... ... ... ұйғыр мәдениетінің ықпалында болған.
XII ғасырдың 50-ші жылдары ... ... хан ... ... ... ол ... қолына түсіп өлтірілген. Одан кейін елді Бүйрек хан биледі. 1171 жылы хан тағы оның ... ... ... тұсында Керейттер ұлысы солтүстікте -Селенганың жоғарғы бойынан, ... - ... ... ... - ... тауынан, шығыста - Халкин Голге дейінге жерлерді еркін жайлаған. Керейттер найман, қаңлы, ... ... ... ... ... ... ... және этникалық-мәдени байланыс жасап тұрған. Тоғырылханның бай жиһазды сарайында дала тайпаларының болашақ билеушілері - ... ... мен ... - тәрбие алып, саяси және елшілік өмірден ... ... ... ... ... ... ... қаңлы ақсүйектерінің өкілдерін кеңінен тартқан.
Керейттер мен наймандар және жалайырлар әлеуметтік-саяси дамудың бір денгейінде тұрған. Олар дербес мемлекеттік құрылым-ұлыстар болып ... ... ... өз ... ... Оның ... ең маңызды жерлері күзетке алынып отырған. Ұлыстарда хан қосының басқару ... ... мен ... бар ... ... жұмыс істеген. Наймандар мен керейттерде кәдуілгі хұқ ... ... ... ... ... ... орындары мұра болып берілген.
XII ғасырдың аяқ кезінде Темучиннің ... ... ... ... 1203 жылы ... ... ... алғашқы тарихи деректер X ғасырдан бастап кездеседі. Жалайыр жайында тарихшылардың негізгі сүйенетін еңбектерінің бірі Қадырғали Жалайыридың ... ... - ... ... (1602 ж.). Оның шыққан тегі жалайыр болғандықтан, кітабын Оғыз ханнан бастап Шыңғыс дәуіріне дейін жеткізген. ... ... ... ... шығу тегі осы кезге дейін жете ашылмаған, яғни олар моңғолдар ма әлде түріктер ме, бұл мәселе әлі ... ... ... ... ... ... ... ад-диннің "Жамих-ат-тауарих" еңбегіне сүйеніп, жалайырларды түріктенген ұйғырлардан шықты деген болжам жасайды. XII ғ. жалайыр тайпалары құрамында түріктенген ру ... мен ... ... ... ... ... ... және Қытайдағы Жин әулеті кезінде жалайырлар Моңғолиядағы белді ұлыстардың бірі болған. Өйткені жалайыр халқының басқа ұлыстармен салыстырғанда саны біршама көп, ... жері де ... ... ... алып ... Атап айтқанда, олардың бір шеті Өнен бойында болса, екінші бір қанаты Монғолияның орталық аймағы Қарақорымға дейін жеткен. Бұл кездегі жалайыр ... он ірі ... ... ... жат, тоқырауыт, қаңқауыт, құмсауыт, оят, нылқын, қорқын, төлеңгіт, тары және саңғұт. Ал осы ... ... ... ... ... ... ... Шынғысхан моңғолдар тайпаларын бір орталыққа біріктірген кезде, жалайырлар оған бағынып, Шыңғысханның басты әскери ... ... ... ... ... ... ... көптеген қолбасы, түмен басы, мың басылар, белгілі батырлар әскери жорықтарға қатынасып, өздерінің ерліктері мен көзге түскен. ... ... ең ... ... жат ... шыққан Мұқалы батыр. Ол ІПыңғысханның ең сенімді серіктерінің бірі болып, оның әскерінің сол қанатына қолбасшылық еткен. 1216 жылы ... өз ... ... ... ... ... Жақ ... монғолдарға қарсы көтерілісін басқан, ал 1218 жылы ол қалың колды бастап кидандары ... алу ... ... жасақтары 1219-1221 жж. Шыңғысханның Орта Азияға, Қазақстанға және Иранға жасаған жорықтарына қатынасып, олардың арасынан әйгілі әскери қолбасылар шыққан. Олар Орта ... ... Ирак ... ... рөл ... ... өздерінің аттарын қалдырған. Солардың бірі -- Шағатайдың мыңдаған ... ... ... ... ... мен оның баласы Оба Жалайыри. Олар Шыңғысхан сарайында бек атанып, Шағатай ұлысына, Моғолстанға, Мәуеренахрға билік жүргізуге араласқан. Кейбір белгілі жалайырлар ... ... ... ... жазылған. Бабыр Орта Азияны билеп тұрған кезде жалайыр басшылары оған көп ... ... ... Жалайыри, Сейтқасым Ішік Жалайыри, Хасен Әли Туфейл Жалайыри, Құсайын Әли Жалайыри Бабырдың әскер басшылары, ... ... ... ... ... бұл ... жалайыр рулары Ферғана өңірінен Жетісуға ауысып, ол жерді өздерінің құтты қоныстарына айналдырған.
Бесінші тарау
VІ-ХII ғғ. Қазақстан жеріндегі отырықшы және
көшпелі ... Орта ... ... қалалары.
Ұлы Жібек жолы
VІ-ХІІ ғасырларда Орта Азия мен Қазақстанда қалалар тез өсті. Олар сауда мен қолөнердің, дін мен мәдениеттің тірегіне айналды. ... ... ... ... Құлан, Мерке, Тараз, Отырар, Исфиджаб сияқты қалалар бой көтерді. Олардың көтерілуі таптық қоғамның шығуының айқын көрінісі еді.
Орта ғасырда ... ... ... арқылы әлемдік қарым-қатынастан тысқары қалмай, Еуропа және Азия ... ... жолы ... ... ... ... үзген жоқ. Бұл кезде Қазақстанның оңтүстігінде басты және ірі қалалардың бірі - ... ... ... ... Оның ... сипаттамасын әл-Макдиси берген. "Исфиджаб ірі қала, - деп жазды ол. Оның рабады (күзеті) мен тұратын мединасы бар. Онда (мединада) төбесі жоқ ... мата ... мен ... ... бар. Оның төрт ... Нуджакет қақпасы, Фархан қақпасы, Шахраны қақпасы, Бұхара қақпасы әр қақпаның жанында рабады бар".
VІ-ХІІ ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... тауарлардың көптеген түрлері өндіріліп, осы жерден басқа жақтарға мата, қару-жарақ, мыс пен темір әкетіліп тұрды. Ағын суы мол, ... көп және ... ... бар ең ... көркейген кенттердің бірі болған Исфиджаб қаласының қазылып, ... осы ... ... сыры ашылған жоқ. Бірақ оның қандай рөлі болғаны туралы жазба деректер аз ... ... орта ... ... ірі ... бірі - Отырар. Араб-парсы деректемелерінде Отырар қаласы Фараб, одан бұрын Тарбан (Трабан) деп те ... IX ... бас ... ... ... ... ... Отырар аймағын басып алуға тырысты. Ол шекаралық ... ... ... және ... ... ... қолға түсірді деп хабарлайды деректемелер. VІІ-VШ ғасырларда Отырар шахристаны мұнарлары бар дуалдармен қоршалған. Бұл дуалдар қайта салынған түрінде ІХ-Х ғасырларға ... ... және ... ... ... VII-VIII ғасырларда Отырардың билеушісі өзін теңдесі жоқ "Отырарбенді патшасы" деп атаған. Қала аймағында болған ... ұсақ ... мен ... бірі -- Кедер ІХ-Х ғасырларда оазистің астаналық орталық дәрежесіне дейін көтерілген, мұның өзі саяси жағдайдың өзгеруіне және осы ... ... ... ... еді. Отырар өмірі Х-ХІІ ғасырлардан кейін де жалғасып, оның орта ... ... ... мен ... ықпалы күшті болған. Отырар көлемі жағынан ең өскен қала ... ... ... орта ... ... бірі - Тараз. Ол жазба деректемелерде 568 жылдан бастап аталады. Византия императоры Юстианның елшісі Земарх Килликискийдің Батыс түрік қағаны ... ... ... Тараздың да аты аталған. Шамамен 630 жылы қытай саяхатшысы Сюань Цзан Таразды (Далассы) шеңбері 8-9 лиге (4-4,5 км) ... ... ... ... деп ... ... Тараз "Ұлы Жібек жолындағы" ірі мекенге айналды. Оны шапқыншылықтан қорғау кезінде түрік, қарлұқ, оғыз тайпалары, араб және иран ... ... ... талай рет ойранын шығарғаны жөнінде тарихи мағлұматтар бар.
Х-ХІІ ғасырларда Тараз қаласының су құбырлары, сонымен қатар күйген кірпіштен көпшілік үшін салынған ... ... Оған ... ... ... күмбезі көтерілген. Ол жақсы күйдірілген кірпішпен қаланып ... ... ... салынған. Қатты қирап тек батыс жақ қабырғасы мен бұрышы ... ... бұл ... ... ... келтірілді. Тараз жеріндегі ортағасырлық сәулет өнерінің тағы бір ескерткіші -- Қарахан күмбезі. Өкінішке ... ... ... XX ғасырдың басында қайта тұрғызылып, соның салдарынан оның бастапкы жоспары бұзылып, сәнді өрнектері өшіп ... ... ... ... тек оның ... ... Жетісудың саяси, экономикалық және мәдени өмірінің ірі орталығы болған. Оның төңірегіндегі Талас, Асса сияқты өзендердің ... ... ... ... Жікіл, Адахкет, Ден, Нуджикент, Құлан, Мерке, Аспара, Жұл, Баласағұн, Барсхан қалалары мен қоныстары бір-біріне тізбектеліп жалғасып жатты. Сондай-ак, Іле өзенінің ... ... ... Екі-оғыз сияқты басқа да қалалар орналасқан.
XI ғасырда Ясы (Түркістан) қаласы Шауғар ... ... ... ... XII ... ... Ахмет Иассауи күмбезі салынып, қала діни орталыққа айналады.
Сырдариядағы ірі қала -- ... ... ... мен солтүстік-шығысына баратын керуен жолдарының қиылысында орналасқан ол XII ғасырда қыпшақ бірлестігінің орталығы болды. Қазір Сығнақтың орнында Сунақ-ата жұрты бар.
Х-ХІІ ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... жаңа ... қалалар -Қарашоқы, Қарнақ, Ашнас, Баршылылықкент, т.б. пайда болды. Олардың алып жатқан жер көлемі ... ... ... ... - ... ... ... жеріндегі халықтардың экономикалық өмірінде сауда орасан зор рөл атқарды. Жазба деректемелер Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларының Византия, Иран, Орта Азия, ... ... ... ... ... тығыз сауда қатынасы болғанын дәлелдейді. VІ-Х ғасырлардағы халықаралық ... "Ұлы ... ... зор ... болды. Бұл жол Шаштан (Ташкент) Газгирдке, одан Исфиджабқа жетті, одан әрі ... ... ... ... ... пен Тараз арасында бірнеше шағын қалалар мен керуендер аялдайтын сарайлар болған. "Жібек жолы" Тараздан терістікке қимақтарға қарай Адахкет, Дех-Нуджикент ... ... ... ... ... ... Барысханға, Құланға (Луговое каласы), одан әрі Меркеге және Аспараға қарай шұбыра жолшыбай бірнеше қалаларға соғып, Бедел мен ... ... ... ... ... ... жетеді екен.
Исфиджаб қаласынан солтүстікке қарай шыққан керуен жолы Қаратаудың ... ... ... Баба-ата, Созақ қалаларын, одан кейін Орталық Қазақстан ... ... ... Кеңгір, Жезді, Нұра, сондай-ак Ырғыз бен Ертіс анғарларына, қимақ-қыпшақ тайпалары мекендеген аудандарға қарай беттейтін болған.
Маңызды сауда жолдарында керуен сарайлар, ... ... мен су ... орналасқан. Өзендерге көпірлер салынған. Қалаларда сауда орны, ірі базарлар болған. Орта Азиядан шыны, асыл заттар, көп қолданылатын өнер ... ... малы т.б. ... ... ... ... ... әкелінетін. Шеттен әкелінген бұйымдар -- меруерттен, ... ... ... ... ... ... ... өсіп өркендеуі, сауданың дамуы, ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұранымды арттырған. Мұның өзі егіншілік пен мал ... ... ... ... ... аз ... ... Қазақстанда егіншілік көбінесе суармалы негізде дамыды.
Егін шаруашылығы елдің Оңтүстігінде, Сырдария, Арыс, Бадам өзендері алқабында, ... Іле ... ... ... ... ... Орталық Қазақстан егіншілікпен судың тапшылығына байланысты тек өзен алқаптары мен тау бауырындағы жерлерде ғана ... ... ... ... егіншілік кәсіптері мал шаруашылығымен ұштасып жатты.
ІХ-ХII ғасырларда Отырар өңірі суармалы егіншіліктің орталығы болды. ... ... көп ... ... ... ... Су жолы Арыс ... су қоймасы арқылы жүргізіліп, оның бір саласы ... ... ... ... ... Құйрық төбе, Алтын төбе, Жалпақ төбе, Марданкүйік қалаларына барды. Отырарға ... су жолы ... ... ... ... ... сонымен бірге қаланың солтүстігіндегі алқапты суландырған. Ал Сырдариядағы су жолы Сауран мен Сығанақты және сол жағалаудағы Сүткентті, Аркөкті, Аққорған және ... ... ... ... ... ... тау ... жерді суландыру үшін Бадам, Сайрамсу, Арыс, Ақсу өзендерінің суы пайдаланылған.
Жер кетпен тәрізді ... ... және ... не шойын ұштары бар, жер жыртатын құралдармен /омаш/ өңделіп, егін ору темір орақпен жүргізілген. Дәнді ұнтақтау үшін тас ... ... ... ... ... ... тұрғындары астық өсіріп, жүзім шаруашылығымен және шарап жасаумен айналысты, бақша және бау ... ... ... ... ... ... Есік, Қаскелең, Үлкен және Кіші Алматы, Бақанас, Көксу, Лепсі езендерінің орта және ... ... ... да суландыру құрылыстары болған. Талас өзенінен Тараз қаласына тартылған су жолы ... ... ... ... ... ... ... жерінде халықтар өздерінің даму дәрежесіне қарай қолөнер кәсібімен де шұғылданды. Феодалдық қатынастардың дамуы ... ... ... ... біртіндеп ыдырауына әкеп соқты. Құмыра жасаушылардың, шыны үрлеушілердің, зергершілердің, қару-жарақ жасаушылардың, ұсталардың, ағашқа, сүйекке, тасқа ... ... ... заттарына халықтың сұранымы күшті болды. Саз балшық бұйымдар өндірісі ерекше ... ... ... және ... ... ... ... өркендетудің қалыптасқан түрлері сақталған. Сырдарияның төменгі бойындағы қалалардан табылған саз балшықтан жасалған заттарда әсем ... ... ... ... ... тостаған, аяк-табақтар, т.б. ыдыстар жасалынып, сырты оюланып, неше түрлі қызыл, жасыл, сары, қоңыр түсті бояулар жалатылды. Аңдар мен ... ... ... ... тобы ынта ... ... Тараз қазбалары кезінде арыстанды бейнелеген тамаша табақша шықты. Отырарда өсімдік ою-өрнегімен ... ... ... келе ... ақша айналысы сол күйінде қалды. Қалалардың ішкі рыноктарында саудада мыс ақша қолданылды. Қалалар арасындағы, сондай-ақ, сыртқы саудада ... ... ... ... ... алтынның орнына күміс ақша пайдаланылды. XI ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанда Тараз және Исфиджаб қалаларында ақша жасайтын ... ... ... ... ... материалдық және
рухани мәдениет
Қазақстан жерінде УІ-ХІІ ғғ. өмір сүрген түрік тайпалары өздеріне тән үлкен материалдық ... ... ... ... әсіресе, соңғы жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижесінде белгілі болып отыр. Түркі дәуіріндегі материалдық мәдениет ... ... ... ... ... ... ... болған. Оған археологиялық қазба зерттеулері нәтижесінде табылған заттар толық дәлел бола алады. Мәселен, түркі дәуірі кезіндегі обалардан көбірек кездесетін ... кол ... ... ... орақ т.б. ... ... ол ... халыктардың егін шаруашылығымен айналысқан жағдайын байқатады. Ал түркі ... мал ... ... ... ... қазбалардың барысында молырақ кездесетін темірден жасалған ат әбзелдері (ауыздықтар, олардың әшекейлері, үзеңгілер), құрал-сайман, қару-жарақтар, әсіресе, темір семсерлер, найзалар, олардың ұштары т.б. ... ... ... сол ... түркі тайпаларының темір қорытуды жақсы меңгергендігін дәлелдейді. ... ... ... жұмыстары кезінде түркілердің зираттарынан құрал-саймандар, қару-жарақтармен қатар қолөнер бұйымдары, әшекейлік заттар өте көп кездеседі. Олардың ішінде: кіселер, ... ... ... ... т. б. бар. ... ... күміс және қымбат бағалы тастармен безендіріліп отырған. ... ... ... ... ... аяқ ... ... өкшесі биік емес, қайқы бас етіктер және кебіс қалдықтары кездеседі.
Түркі халықтарының материалдық мәдениеті жөнінде айтқанда, ... ... ... ... ... мүсіндердің, көптеп қойылғандығы көңіл аударады. Олар: балбал тастар, тас келіншектер т.б. Бұл тас ... ... ... аймақтарында көптеп кездеседі. Олар түркі тайпаларының ішінде қолөнерінің, әсіресе, тас қашайтын шеберлердің болғандығын көрсетеді.
Х-ХII ғасырларда Қазақстан жеріндегі халықтардың ғылымы мен ... ... ... қарағанда едәуір жоғары дәрежеде өркендеген. Бұған феодалдық қатынас-тардың ... ... ... шығуы, отырықшы-егіншілік шаруашылық пен қалалардың өсуі, шоғырланып топтасқан этникалық ... ... ... ... ... ... ... Орта Азия, Алдыңғы Шығыс және Шығыс Еуропа халықтарымен шаруашылық, сауда және ... ... ... - осы ... ... мен ... ... мәдениетінің өсіп-өркендеуіне игі ықпалын тигізді.
Арабтар Қазақстандағы басып ... ... көне ... ... ... оның ... араб жазуын енгізді. Бірақ, халықтың тілі бұрынғы түрік тілі болып қалды. Ал ... ... ... араб тілінде жазды.
Қазақстан жерінде туып-өскен философ әрі энциклопедияшы ғалым мұсылман ... ... ... ... ұстаз" ретінде белгілі болған Әбунасыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ... ибн ... ... ат-түрік Шығыс пен Батысқа X ғасырда мәлім болды. Ол 870 жылы ... ... ... ... ... ... туған. Руы -қыпшақ, әкесі - әскери адам болған, әл-Фараби жас кезінде өте зерек, ақылды, пысық, аттың құлағында ойнайтын, ... да ... ... ... Ол қол ... ... және ғылым негіздерін Отырардың медресесінде игерді, онда өзінің ана тілі және түрік тілінде оқыған. Бағдат халифатының ... ... ... ... ... ол араб ... терең біліп үйренген.
Әбунасыр Бағдатқа барар жолында Шашта, Самаркандта, Исфақанда, ... және ... ... ұзақ ... ... ... ... грек философиясы мен математиканы, логика мен медицинаны, ... мен ... ... ... меңгерген. Ол грек ойшылы Аристотельдін, еңбектерін зор ынтамен оқып, үйренді.
941 жылдан бастап әл-Фараби ел басшылары өзіне көп қамқорлық жасаған ... мен ... ... ... Ол осы ... ... ... мен ғалымдардың арасында өзінін, оқымыстылығы мен білімінің тереңдігімен көзге түсті.
Көптеген елдерде, әр түрлі ... ... бола ... ... ... ... өзінің түрік екенін үнемі айтып жүрген. Ол 950 жылы Дамаскі қаласында қайтыс болды.
Әл-Фараби философиясының негізі - аристотелизмдік эманация туралы ... ... ... ... ... Оның ... бірегей, дербес сипатына ешкім күмән келтірмейді. Негізінен идеалист бола тұрып, әл-Фараби материалистік ... де ... ... ол ең ... ... бар ... және оны түйсік арқылы танып-білуге болатынын мойындаған, адамның жанын денемен байланысты қараған. Нақ осы себептен де мұсылман дін ... ... ... ... деп те ... ... ... бойынша, материалдық элементтерден құралатын заттардан тұрады. Қозғалыс -денелердің қасиеті. Заттардың өзінде қозғалыс мүмкіндігі ... ... ілім ... философиясындағы маңызды жетістіктердің бірі. Ол адамның санасы мен болмысының бірден бір бастамасы құдайдың ... ... ... ... ... ... ... санасы мен болмысындағы диалектикалық бірлігін ашты. Әл-Фараби жер бетіндегі дүниеге іштей тән және ... ... ... отыратын "әрекетті сана" туралы тұжырым ұсынды.
Әл-Фараби ғылымының методологиялық мәселелеріне ерекше мән ... ... ... ... ... ол ... дінге тәуелсіз деген тұжырымға сүйенді. Табиғат өз алдына дербес, оның ... ... ... ... ... ... болатынын атап көрсете отырып, құдайды тек қана әлемнің жаратылуында алғашқы себепшісі ретінде ғана бар деп білді.
Ғылымдар ... ... ... ... ... зор көңіл беледі. Оның математикалық астрономия, музыканың, физикалық-математика теориясы, сондай-ақ геодезия мен ... ... ... ... бірқатар іргелі зерттеулері бар.
Әл-Фараби тіл мен ойлаудың, логика мен тілдің өзара байланысы туралы өте маңызды пікірлер айтқан. Оның еңбектерінде ... және ... ... ... ... мен сөз тіркестерінің семантикалық табиғаты мен байланысы атап ... тіл ... ... жайы ... ғылыми мұрасы Шығыс пен Батыстың ғылымы мен ... ... оның ... ... ... ... Омар Хаям, Родтер, Бэкон, Леонардо да Винчи және баска ... ... зор ... тигізді. Сол сияқты әл-Фарабидің еңбектері басқа оқымыстыларға, оның ішінде әл-Хорезмиге, ... ... және ... ... ... сондай-ақ тілші Махмұд Қашғаридің еңбектеріне үлгі болған. Өзі белгілі географ әрі ... ... ... ... ... Жанақ ибн Хақан әл-Кимақи еңбектеріне ықпалын тигізген.
XI ғасырда Жүсіп Баласағұни мен Махмұд Қашғаридің түрік тілінде жазылған әдеби ... тез ... ... ... (1021-1075 жж.) Баласағұн қаласында туған. Ол түрік отбасынан шықкан, жас кезінен ... ... ... ... ... ... парсы-тәжік әдебиетін көп оқыған. Жүсіп өзінің еңбектерін ... ... ... ... тарту еткен. Осыдан кейін хан оны жоғарлатып мемлекеттік бақылау қызмет басшысы етіп қояды. Оның бұдан арғы ... ... ... ... "Құтадғу білік" /"Құт негізі - білім"/ деген 6520 бет тұратын поэма жазған. Автордың ... ол ... ... ... ... ... ... бөлінген адамдардың мінез-құлқын, ережелерін, билеушілер мен бағыныштылар арасындағы ... ... ... ... ... мағыналы философиялық-дидактикалық шығарма. Осы еңбекте ол ел ... ... ... ... сақтандырған.
Махмұд Қашғари /XI ғ./, толық аты Махмұд ибн әл-Хүсейн ибн Мұхаммед әл-Қашғари (1030-1090 жж) ... туса ... ... айтуынша, Қарахан әміршісі Насыр ибн Әли тұқымынан шыққан. Әкесі Ыстық көлдің оңтүстігіндегі Барсханда тұрған. Махұд бастапқы білімін Қашғар ... ... ... ... ... ... үшін Орта Азия мен Иран ... қалаларын аралайды. Ол біраз уақыт Бағдат қаласында тұрған. Онда араб тілін окып үйренеді. Махмұд ... тілі мен ауыз ... ... көңіл бөліп, әрбір түрік тайпаларының қоныс жерлерін аралап сапар шеккен. Түріктердің сөздерінің ... ... ... ... ... ғұрыптарын жазып алады. Байқауларын жинақтап "Диуани лұғат-ат-түрік" ("Түркі сөздерінің жинағы") деген еңбек жазды. Бұл еңбекті ежелгі орта ғасырдағы түріктердің халықтық ... ... ... деп ... ... халқының мәдени өмірінде ислам дінін уағыздаушы, сопы ақындардың ішінде Ахмет Иассауидің (1103-1166) шығармалары ... орын ... Оны Қожа ... ... деп те атайды. Ол Оңтүстік Қазақстандағы түрік халқының арасында ислам мен мұсылман дінінің ... зор ... ... Оның ... ... ... кеңінен тарады. Оның өлеңмен жазылған "Диуани хикмат" ("Даналық жайындағы кітап") деген еңбегі бар. Ақиқатты, шындықты, адалдық пен тазалықты уағыздаған Қожа ... бір ... ... ... ... басыңды елге ие біл,
Ақиқатты ары таза суйе біл.
Дуниеқорлар кетсін ... ... қана ... ие ... ... ... ата ... атпен елге есімі белгілі Сүлеймен Бақырғани /1186 ж. ... ... ... де аз ... Қожа ... ... Сайрамнан /Исфиджабтан/ шыққан, оның ұстазы исламды уағыздаған ... ... ... /Баб ... ... ... ... жерінде түрік тайпаларының арасында ислам діні тарай ... ... ... ... ислам қарқынды түрде тарады. Оны тарату үшін Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Жетісуға көптеген жорықтар жасалды. Саманидтер ... ... ... және ... ... басып алып, өздеріне тәуелді етті. Исфиджаб үшін болған шайқастар "дін ... ... ... ... X ... ... ислам Жетісу қалаларына тарады және олардың көпшілігінде мешіттер пайда болды. ... Шу ... ... ... ... ... ресми дін деп жариялады.
Алтыншы тарау
Моңғолдардың Қазақстан жеріне шапқыншылығы
және жаулап ... ... ... жеріне басып кіруі.
Отырар апаты
Татар-моңғол тайпаларының саяси жағынан басьш біріктіріп, Моңғол феодалдық мемлекетінің негізін салушы Темучин болды. Ол тарихтағы бір ... ... 1162 ... ... бір ... ... 1155 жылы ірі ноян ... баһадүрдің отбасында туған. Темучин ер жете келе негізгі қарсыластарының барлығын жеңіп, Моңғолдың ... ... ... қол астына біріктірген. 1206 жылдың көктемінде Өнан өзенінің сағасында Темучинді жақтаушы-моңғол ақсүйектерінің құрылтайы болып, онда ол салтанатты жағдайда Шыңғысхан деген ... ... ... ... жарияланды. Темучин өзін хан көтерген ақсүйектердің құлқьн тойғызу ... ... ... ... ... талау-тонау үшін үлкен әзірлік жүргізді.
Шыңғысхан әскери-ұйымдастыру принципін мемлекеттік құрылыстың негізі етіп алды. Елдін. бүкіл жері мен халқы он ... ... сол ... ... және ... /гол/ атты үш ... ... округке бөлініп, әрбір округте он мың адамнан тұратын бірнеше түмгелер /түмендер/ болды. Олар өз кезегінде "мыңдық", "жүздік", "ондықтан" құрылды.
Өте ... ... ... ... бар ... ... моңғолдардың феодалдық жоғарғы тобының өкілдері - нойондар, багадурлар, мергендер, сечендер тұрды. Шыңғысханға ... ... ... шын ... 10 мың ... ... ... кешігі /ұланы/ кызмет етті. Оның көмегімен Шынғысхан нойондар мен феодалдарды өзіне тәуелді етіп ұстады.
1207-1208 жылдардың қысында Шьщғысханның үлкен баласы Жошы ... ... және ... ... ... да ... ... бағындырды. 1208-1209 жылдары Шыңғысқан әскерлері тұтқиылдан шабуыл жасап, танғұттық Си Ся ... ... ... каһарынан сескенген қазіргі Шығыс Түркістан аймағындағы ұйғырлар моңғолдарға өз еркімен бағынды. Олардың ел басшысы Баршық өзін Шыңғысханның боданымын деп ... 1211 жылы ... қолы ... ... бет алды, 1215 жылы олар сол кезде Цзинь мемлекетінің астанасы болған Чжундуды /Пекинді/ бағындырды.
Қытайда моңғолдар соғыс ісінің сол замандағы ... ... ... ... ... ... қамал бұзатын машиналарын және оны қолдана білетін адамдарды, қолөнершілерді ... ... өз ... санын көбейтіп, жауынгерлік дайындығын одан әрі жетілдірді.
Сөйтіп, ол Шығыс ... мен ... ... жол ... Орта Азия мен Қазақстанды жаулап алу жорығына жан-жақты әзірленді. Бұл үшін ол мұсылман көпестерінен, моңғолдардың қол ... ... ... ... ... қарақытайлар мемлекетінің, содан кейін Хорезм шахындағы ішкі жағдай мен әскери күштер ... ... ... ... ... ойластырылған іс-қимылдың бағдарламасын жасаған.
Шыңғысхан Қазақстан мен Орта Азияға жорықты Жетісу арқылы жүргізбекші болды. Өз басының жеке жауы ... ханы ... ... ... бай ... бар Жетісуды өзіне қарату үшін оған 1218 жылы Жебе ноян бастаған ... ... ... ... аса көп ... ... ... Моңғолдарға қарсы тұруға жарамай қашып кеткен Күшлік ханның жігерсіздігіне, салықпен зар илеткен зорлық-зомбылығына ыза ... ... ... ... ... білдіріп, өз жасақтарымен оның қызметіне кіреді.
Жетісудағы халықтың қалың бұкарасы Шынғысханға қарсылық көрсетуге тырысқанмен, жақсы қаруланған саны мол ... ... ... ... бере алмады. Соның өзінде де Жетісу қалалары моңғолдарға қарсылығын көпке дейін тоқтаткан жоқ.
Жетісуды бағындырғаннан кейін Шыңғысханның Мәуеренахрға, сол кезде бүкіл Орта ... ... ... ... ... ... ... жолы ашылды. Орта Азияны бағындыру үшін Шыңғысхан өзіне тәуелді елдерден алған жасақтармен қоса жалпы саны 150 ... ... ... бар ... қол ... Моңғол әскері Отырарға таяп келгенде монғолдардың басшысы Шағатай мен Үгедей бастаған бірнеше түменді қаланы қоршау үшін қалдырып, ... Жошы ... ... бір ... Сыр ... ... ... Үшінші шоғырға Сырдарияның жоғарғы ағысы бойындағы қалаларды бағындыру міндетін жүктеді. Шынғысхан ұлы ... - ... ... ... ... ... ... шахы Мұхаммед моңғолдарға қарсы тұруға дайын емес еді. Өзін онша жақсы көрмейтін жергілікті феодалдардың күш біріктіріп өзіне қарсы шығуынан ... ол ... ... әр ... ... ұстап отырған. Мұның өзі Шыңғысханға қалаларда тұрған шағын-шағын шоғырларды оп-оңай қарсылықсыз құртып жіберуге мүмкіндік жасады.
1219 ... ... ... ... зор ... бастап Жетісу арқылы Мәуеренахрға аттанды. Оңтүстік Қазақстанның жергілікті халқы моңғол басқыншылығына қатты қарсылық көрсетті. Мұнда Шыңғысхан ... ... ... ... оны қоршауға алды. Қалада 80 мыңдай әскер бар еді. ... ... ... мен Орта Азияның халық бұқарасының моңғол басқыншыларына қарсы жүргізген ... ... ... ... болды. Қарамағында қамал бұзатын техникасы, соның ішінде ... ... ... ... ... ... да, ... бұл қаланы алты ай бойы ала алмады.
Қаланың құлауына опасыздық себеп болды. Әскер ... бірі -- ... түн ... қала ... шығып, моңғолдарға өтіп кетті. Қаланы қоршап тұрған моңғол әскерлері осы қақпа ... ішке лап ... ... ... әбден талады, халқын қырғынға ұшыратты. Осыған қарамастан әскердің бір бөлігі мен қала ... ... ... оның ішкі ... кіріп алып, бір ай бойы қайыспай қарсылық көрсетіп, бір адамы ... ... ... ... барып алған қамалдағы жаралы адамдарды моңғолдар қырып салды.
Сөйтіп, Отырар қамалын жермен-жексен етіп, Шағатай мен ... ... ... шоғырлары Шыңғысханға келіп қосылды. Бұл кезде Шыңғысхан Бұхара мен Самарқанд арасындағы жолда болатын.
Сыр бойындағы қалалардың тұрғындары да ерлікпен қорғанды, соның бірі ... ... еді. Ол өзі ... ... ... көп, ірі сауда орталығы болатын. Жошы бастаған монғолдар қаланы ұрыссыз ... ... ... Сығанаққа Хасан қожа көпесті жіберді. Сығанақ халқы келіссөзге көнбеді, сатқын есебінде Хасан қожаны өлтірді. Содан кейін моңғолдар ... ... ... Жеті ... созылған шабуылға қала тұрғындары табан тіресіп қарсыласты. ... көп ... ... ... ... қаланы талап, халқын аяусыз қырды. Көп ұзамай Үзгент және ... кент ... 1220 жылы 4 ... ... әскерлері Жент қаласын бағындырды. Әскердің Жошы жіберген басқа бір шоғыры Шехркентті ... ... ... бойындағы қалалардың қарсылығын жеңгеннен кейін Шыңғысханның әскерлері Орта Азияның ішіне баса ... ... ... ... да олар ... бұқарасының қасарысқан қарсылығына кездесті. Үргеніш қаласының тұрғындары қаланы бірнеше ай бойы ерлікпен қорғады. Сондықтан бұл қалаға Жошы, ... және ... ... ... мәжбүр болды. Қала алдырмады. Оны тура шабуылмен ала алмағаннан кейін, моңғолдар Әмудария өзенінің бөгетін бұзып, қаланы суға ... ... ... ... Орта Азияның ең ірі қалалары Бұхара мен Самарқандтың халқы да табанды қарсылық көрсетті. Самарқанд пен оның ... ... ... ... тіресе тойтарыс беріп, өздері батыл шабуылға шығып отырды. Моңғолдар қала билеушілері мен шонжарлардың саткындығының арқасында ғана ... ... ... жылдан 1221 жылға дейін Шыңғысхан әскерлері бүкіл Орта Азияға ойран салып өтті. Талай қалаларды талап, жойып ... ... шахы ... ... ... кетті. Ол кейін Каспий теңізі аралдарының бірінде өлді. 1220-21 жылдардағы қысқы жорықтардың ... ... ... ... ... ... Орта ... соғыс қимылдарын аяқтады. 1221 жылдың көктемінен бастап соғыс Хорасан, Ауғанстан және Солтүстік Үндістан мемлекеттерінің жеріне ауысты.
Моңғол әскер басшылары Жебе мен ... ... ... 30 ... ... ... Иранды басып алып, 1222 жылы Кавказға кірді. Моңғол әскерлері аландарды, қыпшақтарды және Қалқа өзенінде орныққан орыстарды тас-талқан етіп ... Олар орыс ... ... ... ... ... /Дешті Қыпшақ/ даласы арқылы 1224 жылы Шыңғысханның Ертістегі ордасына қайта оралды.
Сонымен, 1219-1221 жылдардағы ... ... ... мен Орта Азия ... ... ... ... Щынғысханның жаулап алған байтақ жері түгелімен оның балаларына бөліп берілді. Шыңғысхан Ертістен Орал тауларына ... онан әрі ... ... ... үлкен ұлы Жошының билігіне берді. Орта Азиядағы иеліктерінен Жошы ұлысына - Әмударияның төменгі жағындағы аудандар /Солтүстік Хорезм/ мен Сырдария кірді. ... ... ... ... ... ... ... Шағатайдың үлесіне Мәуеренахр, Жетісу және Қашқар тиді. Оның ордасы Іле алқабында орналасты.
Үшінші баласы Үгедейге Батыс Моңғолия мен ... жері ... Оның ... ... ... қаласының маңында болды.
Кіші ұлы Төлей - Шыңғысханнын, негізгі жұрты - Моңғолияның өзін мұраланды.
Сонымен Қазақстан жері ... үш ... ... ... ... бөлігі - Жошы ұлысының, Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс Қазақстан - Шағатай ұлысының, ... ... - ... ... - ... ... ... кірді.
§2. Батыйдың Батысқа жорығы. Алтын Орданың
құрылуы
1227 жылы Шыңғысхан өлді. Ол өлгеннен кейін 1235 жылы Қарақорымда өткен ... ... ... жиналысы Шығыс Еуропаға жаңа жорық жасауға шешім қабылдады. ... ... ... ... немересі, Жошының ұлы Батый /Бату/ басқаратын болды.
Батый әскері моңғол шоғырларына еріксіз енгізілген, әртектес ... ... ... ... басқару қызметтерінің бәрінде моңғол феодалдары тұрды.
Батыйдың самсаған әскері 1236 жылы Қамадағы Булғарияны, Мордваларды талқандап, 1237-1240 жылдары орыс мекендеріне келіп шүйлікті. ... ... ... ... ... ... ... ұрыстар жүрді. Орыстың шағын қаласы Козельск тұрғындары жеті апта бойы ... жан ... ... ... Осы ... ... моңғол қырылды. Бірақ сан жағынан әлдеқайда көп монғолдар қаланы ... ... оны ... ... жылдың басында монғол әскерлері Еділ өзенінің ту сыртынан орыс жеріне екінші жорыққа аттанды. Қызу ұрыстар жүргізе отырып, ... ... ... онан ... ... ... қоршауға алып, оны өртеп күлге айналдырды. 1240 жылдын күзінде ... ... ... қоршады. Киев халқы ұзақ уақыт қаланың сыртында, тіпті, моңғолдар қала ішіне басып кіргеннен кейін де, қарсылығын тоқтатпады. Олар түгелімен ... ... ... Аса бай ... ... бар ертеден келе жатқан орыс қаласы тағылықпен талқандалды.
Орыс халқының моңғолдардың күшін әлсіреткен, оларға қарсы жүргізген ерлік күрестің ... ғана ... ... моңғол шапқыншылығынан аман қалды. Бірақ, соның өзінде моңғолдар Польша, Венгрия, Чехияны және басқа елдерді талап құлазытты.
Батыйдың тау суындай екпінді жорығы ... ... кең ... жерге ие болды. Оның шегі батыста -Днестрге, шығыста - ... ... - ... ... ... ... ... иеліктерінің құрамына оңтүстік-шығыста СолтүстІк Хорезм мен Сырдарияның төмен жағындағы жерлер енді. Орыс княздіктері де Батыйға тәуелді бодан ... ... аса зор ... ... ... Көк ... ал орыс ... Алтын Орда деп аталды. Алғашында Алтын Орда Моңғолия империясына оның бір ұлысы ретінде енген еді, ал XIII ... 60-шы ... ... ол ... ел ... бөлінді.
Алтын Орда халқы этникалық жағынан біркелкі болған жоқ. Отырықшы аймақтарда - Еділ ... қала ... ... армяндар, гректер, ежелгі хазарлар мен алан ұрпақтары, хорезмдіктер тұрды. Далалық өңірді негізінен мал шаруашылығымен айналысқан түркі тілдес Қыпшақ, Қаңлы, ... ... ... т.б. ... мекендеді. Дешті Қыпшақ төңірегі мен Еділ бойына қоныс ... ... аз ... жоқ. Олар ... түркі тілдес халықтарымен сіңісіп кетті. Алтын Орданың орталық аймағы - Еділ бойы қазіргі Саратовтан Астраханға дейін (астанасы - ... ... ... ... ... ... феодалдық күші - қыпшақ тайпалары. Алтын Орда өзін билеген хандары - Батый ... ж., ... ... ж., ... ... ж., Төде Меңке 1280-1287 ж., Төле-Бұқа 1287-1291 ж., Тоқа-Темір 1291-1312 ж., Өзбек 1312-1342 ж., Жәнібек 1343-1357 ж. ... ... ... ... ... ... ... түсті. Егер Жошы мен Батый Моңғолиядағы ұлы ханға белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... Алтын Орда хандары өздерін тәуелсізбіз деп есептеді. Ол ... ... ... Кіші ... Үндістанмен, Қытаймен сауда-саттық жүргізді, әр түрлі кәсіпшілікпен айналысып, қолөнерді дамытты.
Берке хан ... ... ... ене ... ... діні ... ... хан тұсында үстем дінге айналды. Саяси өмірдің ерекше маңызды кезеңдерінде билеуші әулеттің ... ... ... алпауыт бектердің құрылтайы шақырылып тұрды. Мемлекет құрылысы әскери ... ... шет ... ... ... биледі. Қарулы күштер оң қол, сол қолға бөлініп, ... ... ... мыңбасы, жүзбасы, онбасы басқарды. Аса маңызды әлеуметтік қызметтерге билеуші таптың өз адамдары - ұғландар, әмірлер, даруғабектер қойылды. ... ... ... ... ... мен ... көмекшілері - бақауыл, тұтқауыл, жасауыл, қази, муфти, диуан игітіршілері, тамғашы, тартынақшылар отырды. Қалалар мен бағынышты ... ... үшін ... даруғашылар (даруғабектер), басқақтар тағайындалды. Олардың негізгі міндеті жергілікті халықты бұғауда ұстау, әскердің күшімен алым-салық жинау еді. Алтын Орда халқының қоғамдық және ... даму ... ... ... ... -- қыпшақ, моңғол-татар жартылай патриархалдық, жартылай феодалдық қатынаста өмір сүрсе, отырықшы ... -- ... ... Еділ ... ... ... Қырым, т. б. ... ... ... үстемдік етті. Шаруалардың жағдайы мейілінше ауыр болды. Олар екі жақты қанауға түсті: алым-салықты ханға да, ... ірі ... да ... ... ... мен ... және қазақ халқының қалыптасуына
моңғол шапқыншылығының тигізген зардаптары.
Шыңғысхан шапқыншылығы кезінде моңғолдардың жаңа жерлерге қоныс аударғандары болды. Қазақстан жеріне, әсіресе, оның батыс және ... ... ... шамалы бір бөлігі келді. Олар біраз уақыттан кейін жергілікті түркі тілдес халыққа түгел сіңісіп кетті.
Моңғолдар ... ... ... ... тағайындалған уәкіл-әкімдер - даруғашылар мен тамғашылар -арқылы басқарды. Басқа елдердегі сияқты, моңғолдар бұл жерлерде де басқарудың бұрыңғы ... ... жоқ. ... ... ... ... ... бұрыңғыша жергілікті феодалдар тұрды, бірақ оларды моңғол чиновниктері қадағалап отырды. Өз ... мен ... ... үшін ... ... ... жергілікті феодалдармен туысқандасып кетті, бұл жағдай жаулап алушылардың жергілікті халыққа сіңісіп ... де ... ... Келе-келе монғол шонжарлары жергілікті тілде сөйлей бастады. Дегенмен сұлтандар (төрелер) сияқты феодалдық ақсүйектер, біз - ... ... ... деп ... ... халықтан бөлектенуін қойған жоқ.
Ежелгі дәстур бойынша тек Шыңғысхан ұрпағы "алтын ру" ... ғана хан бола ... еді. ... ... ... ... Алтын Орда құлап, жаңа мемлекеттер құрылғаннан кейін де, ... ... ... ... сақтап отырды.
Моңғолдар Қазақстан жеріне Шыңғысханның құқық нормаларын "Ясырларын" ендірді, мұнда феодал шонжардың ... ... Ол ... ... халық соғыс жорықтарына қатысу үшін әрбір он үйден /түтіннен/ бір жауынгер беруге міндетті еді. Бүкіл халықтан хан ... ... тиіс деп ... және ... ауыр ... мен ... ... отырды. Көшпелі мал өсірушілер копчур деп аталатын салық төлеуге тиісті болды, оның мөлшері жүз бас малдан бір бас мал ... ... де ... ... ... - әрбір он тугар егістен қазына пайдасына бір ... ... ... ... харадж /жер салығы/ алынды.
Зерттеушілер жер-жерден жаппай алынған, моңғолдар белгілеген салықтың кемінде 20 түрін атап ... ... ... ... ... ... ... Бұл құқықты сатып алушылар салықты аяусыз жинап, оны белгіленген мөлшерінен көбейтіп, артылғанын өз пайдасына ... ... баж ... ... ... ... қарамағына арнаулы әскерлер тобы берілді.
Монғол феодалдары салық төлеуді және басқа міндеттемелерді орындауды ... өте ... ... етіп ... ... көтере жинау жүйесінің ауыртпалығы негізінен еңбекшілерге түсті.
Моңғолдардың ... ... ... жииалып жатқанына онша назар салып қарамады. Моңғол шонжарларына керегі салықты уақытымен алу. ... ... ... ... олар ... көп ... ... жинаушылардың халыққа ауыртпалығы соншама күшейді. Оның үстіне көтере жинаушылардың өздері де салықтар мен ... өсе ... ... ... ... ... бір бөлігі солардың қолдарында қалып қоятын.
Шыңғыс тұқымдары жергілікті феодал шонжарлардың көптеген өкілдеріне халықтан табыс түсіру және халықты әр түрлі ... жегу ... ... ... ... ... ... лау және әскерді орналастыру міндеттемелері ауыр тиді. ... бай ... хан ... ... ... ... өткен кезде әзір үй, азық-түлік, мал жемін, ат және басқаларды талап етті. Моңғол ... ... ... олар және ... ... шоғырларының бастықтары халық есебінен жабдықталды.
Моңғол үстемдігі Қазақстанның қоғамдық дамуына ауыр және кеселді зардабын тигізді. Әсіресе, ол қазақ қауымының экономикалық, мемлекеттік, ... ... кері әсер ... ... ... және мәдени байланыстарын үзіп, шаруашылығын күйретті. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы отырықшы аудандарының халқы қатты күйзелді. Мәселен, моңғолдарға дейінгі ... 200-ге ... елді ... ... бұл ... ХIII-ХІV ғасырларда жиырмадан аспайтын шағын қоныстар ғана қалды. Оның ішінде Отырар, Сауран, Сығанақ, Жент ... ірі ... ... Жетісу бойындағы қалалар құрып кетті.
Моңғолдардың жаулап алуы салдарынан өндіргіш күштер құлдырап, адамдар жаппай қырылды. Халықтың материалдық және ... ... ... ... мың тамаша шеберлер мен қолөнершілер құлдыққа шетке айдалды. Жаулап алынған елдерде ауру-індеттер таралып, жаппай ... пен ... ... ... тапталып, халық дәулеті талан-таражға ұшырады. Оңтүстік-Шығыс Қазақстанға, әсіресе, Жетісуға моңғол көшпелілері ағылып келе бастады. Осының нәтижесінде үш моңғол ұлысының ордасы ... Орта және ... ... ... орын тепті. Елдің саяси жағдайы ауырлап кетті. Қалалар мен егістік ... мал ... ... басқыншылығы шаруашылыққа кері әсерін тигізіп қана қойған жоқ. Ол сондай-ақ қоғамдық дамуды да ... ... ... ... ... ... оның ішінде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық құрылымына елеулі қырсығын тигізді. Моңғолдар басып алған өлкелерде құл иеленушілік кең етек ... ... ... ең артта қалған формалары орныға бастады. Феодализмнің одан әрі даму процесінің тежелуі егіншілік пен қала мәдениетінің құрт ... ... ... мал ... үлес салмағының арта түсуіне жол ашты.
Оның үстіне моңғол басқыншыларының қоғамдық даму дәрежесі Қазақстанның отырықшы аудандарына қарағанда әлдеқайда төмен еді. Атап ... ... ... қарым-қатынастар енді-енді дами бастаған болса, шапқыншылық қарсаңында Қазақстанның ... ... ... ... ... ... болатын.
Бір айырықша айта кететін нәрсе: моңғол үстемдігі қазақ халқының қалыптасуын және оның жеке мемлекетінің пайда болуын ... ... ... ... ... жері үш ... - Жошы, Шағатай, Үгедей ұлыстарына бөлінді. Сөйтіп, мұның өзі бір-бірімен нашар байланысқан түрік рулары мен ... ... ... ... ... ... ... жасады. Елдің саяси-территориялық тұтастығы бұзылды.
Монғол үстемдігі сондай-ақ, Қазақстан жеріндегі көптеген этникалық топтарды ... ... ... ... қарамастан байырғы тұрғындар әдет-ғұрпын, тілін сақтап қалды. XIII ғасырда моңғол ұлыстары арасындағы феодалдық тартыстар салдарынан ұлыстар ғана емес, ... ... да ... ... және ... ... ... алу саясаты басып алынған халықтар үшің ғана емес, сондай-ақ моңғолдардың өздері үшін де кесапат болды. Таусылмайтын соғыстар ... ... ... ... ... ... ... қасіреттер мен жат жерде өлуден басқа ештеңе берген жоқ. Шынғысханның және оның ізбасарларының соғыстары жаулап алынған елдердің ғана ... ... ... ... де ... күштерін құлдыратты.
Қорытып айтқанда, Шыңғысхан бастаған моңғол басқыншылығы жаулап ... ... үшін ... ... ... ... ең ауыр апат ... Ол көптеген халықтардың экономикалық және мәдени прогресін, олардың ... ... және ... ... ... ұзақ ... ... тарау
ХІV-ХV ғғ. Қазақстан жеріндегі феодалдық мемлекеттер
§1. Ақ Орда және Әбілхайыр (көшпелі
өзбек мемлекеті) хандығы
ХІV-ХV ғасырларда Орта Азия мен ... ... ... ... ауыр ... бірте-бірте арыла бастады. Бүліншілікке ұшыраған шаруашылықты, қираған ... ... ... ... ... ... беріп, феодалбайлардың экономикалық және әлеуметтік жағдайлары біраз жақсарды. Сонымен бірге бұл тұста моңғолдардың қол астында болып келген ... ... мен ... ... ... ... ... шықты. Осындай тәуелсіздікке ие болып Қазақстан жерінде алғашкы рет жергілікті этникалық негізде пайда болған ірі ... - Ақ Орда ... Оның ... ... өзенінен Ертіске, Батыс-Сібір ойпатынан Сырдың орта шеніне дейін созылып жатты. Ақ Орданың негізгі халқы ерте заманнан осында ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударған наймандар, қоңыраттар, керейттер, үйсіндер, қарлұқтар және ... Ақ Орда ... ... оларды болған уақытына қарай мынадай ретпен тізеді: Орда Ежен, Сартақ, Қоныша, ... ... ... ... Шымтай, Орыс хан, Қойыршақ, Барақ, т.б.
Ақ Орданың кемеліне келіп, толысқан шағы XIV ғ. ... ... 1361 жылы Ақ ... ... болған Орыс хан өз жағдайын біраз күшейтіп, енді Алтын Орда тағына отыруға күш салды. Сөйтіп, 1374-1375 ... Еділ ... ... ... ол ... ... қаратып, Хаджы-Тарханды (Астраханды) қоршауға алды. Кама бұлғарларының жерін бағындырды. ... Орыс ... ... ... созылмай, келесі жылы ол Еділ бойынан кетіп, Алтын ... ... ... беруге мәжбүр болды. 1377 жылы Орыс хан ... ... Ак Орда ... оның баласы Темір Мәлікке көшкенді. Бірақ осы кезде Маңғыстау Үстіртінің билеушісі - Жошы әулеті - Түй Хожа оғланның баласы Тоқтамыс Орта Азия ... ... ... ... ... Мәліктің әскерін талкандайды, сөйтіп 1379 жылы өзін Ақ Орданың ханы деп ... Ақ ... ... ... ... ие ... ол 1380 жылы Сарайды, Хаджы-Тарханды, Қырымды және Мамай ордасын ... ... ... бұл ... орыс жеріне басып кірген Алтын Орда ханы Мамайдың 1380 жылы Куликово даласында орыс ... ... ... ... ... ... мұнымен тоқтаған жоқ. Атап айтқанда, осыдан кейін Тоқтамыс Ақсақ ... ... ... ... ... 1389, 1391 және 1395 жж. Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қарсы жасаған аса үлкен үш жорығынан кейін Алтын Орда тас-талқан болып ... ... ... ... ... және ішкі ... XIV ғ. аяғы мен XV ғ. бас ... Ақ Орда да әлсірейді.
1423-1424 жылдары Орыс ханның немересі Барақ өзінің бақталастарын жеңіп шығып, Ақ Ордада хандықты өз ... ... ... Ақ ... басты қаласы Сығанақ, сондай-ақ Сырдың орта агысындағы қалалар Темір әулетінің қолында еді. 1425-1426 жылдары Барақ Аксақ ... ... ... ... ... ... Сығанақты және Сырдария бойындағы басқа да қалаларды босатты. Жорықта жүріп 1428 ж. ... қаза ... ... Шығыс Дешті-Қыпшақтың билігі Шайбан әулетіне көшті. Барақ өлген соң олар Ақ Орда жерінің елеулі бөлігін жаулап алды. ... 1227 жылы Жошы ... оның ... ... ... ... ... Ақ Орда хандығы екі ғасыр өмір сүрді. Ақ ... ... ... ... ... ... иелену мен жеке меншіктің түрлері қалыптасты. Көшпелі аудандарда мал шаруашылығы кеңінен дамыды. Қыруар мал бай-феодалдардың ... ... олар ... ... ... ... ... деректерде Ақ Орда елінде ақсүйектер жер иеленушілігінің инджу, милк, соқтұрған сияқты түрлері және тархандық ... ... ... да ... Ақ Орданың еңбекші халқы хандар мен ақсүйектер пайдасына күпшір, зекет, тағар тәрізді салықтар төлеп, әртүрлі ... да өтеп ... ... ... ... Ақ ... ресми тілі - қыпшақ тілі, немесе көне қазақ тілі болып саналады. ... ... ... ... түркеш- карлық (VIII-Х ғасырлар) және қимақ-қыпшақ (ХІ-ХІІ ғасырлар) ... ... ... ... өз ... ... болып қалыптасуы осы Ақ Орда кезеңінде үздіксіз жүрді.
Феодалдық бытыраңқылықтың күшеюі XV ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның Солтүстік-Батыс және Орталық аймағында Ноғай ... мен ... ... пайда болуына әкелді. Қазақстанның орталық, батыс және солтүстік-батыс бетінде бірнеше тәуелсіз феодалдық иеліктер құрылып, ... ... ... үшін ... толассыз жүріп жатты. Осындай жағдайда Жошы әулетіндегі Шайбанның ұрпағы Дәулет-Шайх-оғланның баласы Әбілхайыр саяси өмір сахнасына шықты. Орталық және ... ... ... ... ... ... ... ол 1428 жылы Тура өңірінде (Батыс Сібір) хан болып жарияланды. Оның хандығының құрамына Қият, Маңғыт, Шынбай, Найман, Қарлұқ, Үйсін тағы ... сол ... ... ... ... ... бытыраңкы жерлерін біріктірген "көшпелі өзбектер мемлекетінің" яғни Әбілхайыр хандығының Қазақстан тарихында елеулі орны бар. Оның ... ... ... шығыс бетін, батыста -Жайыққа, шығыста - Балқашқа дейінгі, оңтүстікте - Арал ... мен ... ... ... ... ... мен ... орта ағысына дейінгі жерлерді қамтыды.
Әбілхайыр басқарған 40 жылдай ... ... ... ... ... ... пен ... болмады. Оның қолынан билікті алу үшін күрескен әр түрлі топтар мен күрес жүргізуге тура ... Жошы ... - оның ... ... Береке-сұлтан, Орыс ханның ұрпақтары Жәнібек пен Керей тағы басқалары - ... ... ... шығып отырды. 1446 жылы ол өзіне қарсы болып жүрген күшті шонжарлардың бірі -- Мұстафа ханның ... ... Сол жылы ... хан ... өзені мен Қаратау бауырындағы Созақ, Сығанақ, Аққорған, Үзкент қалаларын басып ... ... өз ... ... ... 50-жж. ... Мәуренахрдағы Темір ұрпақтарының ішкі тартысына араласып, Самарқанд пен Бұхараға талау-тонау шапқыншылықтарын жасайды.
1456-1457 жылдарда ойраттармен болған шайқастарда жеңіліске ұшыраған Әбілхайыр елдің ... ... ете ... Оған наразы Керей мен Жәнібек сұлтандар және олардың қол астындағы көшпелі халықтың бір бөлігі Моғолстанға ... ... Шу мен ... ... өзендерінің бойына барып орнықты. Осыдан кейін көп ұзамай 1468 жылы Әбілхайыр көп жорықтарының бірінде қайтыс болды да, "Көшпелі өзбектер мемлекеті" ... ... ... ... және ... ... Орда ыдырап, Ақ Орданың әлсіреуі нәтижесінде Қазақстанда бой көтерген мемлекеттік құрылымдардың бірі ... ... еді. ... ... XIII ... ... ... бөлектене бастады. Бұл жағдай әмір Едіге тұсында XIV ... ... оның ... Нұр ... ... ... аяқталды.
Ноғай ордасы Еділ мен Жайық арасындағы созылып жатқан жалпақ дала мен құмды, ... ... ... Оның халқы солтүстік батыста - Қазанға, оңтүстік шығыста -Арал, Атырау өңірлерінің солтүстігіне, тіпті, ... мен ... ... жерлерде көше-қонып жүріп мекендеді. Сыр бойындағы қалалар мен қамалдардың да бірқатары осы Ноғай ордасына қарады. Оның орталығы - Жайықтың төменгі ... ... ... ордасының негізін қалаған Едіге 1396-1411 жылдар аралығында ... ... ... ... өз ... ... оны өзі тағайындаған хандар арқылы басқарып келді. "Беклер бегі" ұлы әмір ... ... ... ... ... де ... етіп ... түрік тектес халықтардың тарихи зердесінде өшпес із қалдырды. "Ел қамын жеген Едіге" - деп ... ... оның ... ... ... ... ... пайда болғандай, алдынан келіп қарасам, лапылдан пайда болғандай", - деп сүйсіне жырға қосты. Ол 1399 жылы Литва-Польша әскері мен ... ... ... ... ... ... соққы берді. 1408 жылы Едіге орыс әскерлерін талкандап, Мәскеуге ... ... ... ... жүріп өтті. Оның есімі тарихи шежіре-жылнамалардың бәрінде де ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар оның құрамына Қоңырат, Найман, Арғын, Қанлы, Алшын, Қыпшақ, Кенгерес, Қарлұқ, ... Тама және ... ру ... ... ... басшылары арасында билік пен жер үшін толассыз тартыстар жүріп жатты. Осы алауыздық оның да түбіне жетті. ХV ғ. бірінші ... ... ... ... ... ... ... хандықтары құрылды. Ноғай ордасы да этникалық емес, көбіне саяси құрылым еді. Оны мекендеген тайпалар қазақ ... ... ... ... процесінде де өз әсерін тигізбей қалған жоқ.
XIV ғасырдың ортасында ыдыраған Шыңғысхан империясының жерінде тағы бір хандық -- ... ... ... Ол ... ... ... шығыс бөлігінде қалыптасты. Бұл мемлекеттің негізін қалаған моңғол әмірлерінің бірінің баласы - Тоғылық-Темір хан ... жж.). Ол ... ... бастап Жетісу өңірінен Оңтүстік Сібірге дейінгі көлемі зор, таулы-тасты, өзенді-көлді, ашық далалы, орман-тоғайлы жерлерді мекендеген түркі тектес ... ... ... "Моғолстан" тарихи жағрафиялық термині "моңғол" атауынан шыққан. "Моңғол" есімі Орта Азия мен ... ... және ... ... тарихи туындылардың бірінде "моғол" деп айтылып жазылатын болған.
ХІV-ХV ғасырларда Моғолстан құрамына Шығыс Түркістан, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан және Орта Азияның кейбір ... ... ... орта ғасырлық авторлардың деректерінде мемлекеттің құрылу кезеңіне қарай "Моғол" атты этникалық ... ... ... ұзақ араласу және сіңісу процесінен өткен жергілікті түрік және түріктелген моңғол тайпаларының мемлекеттік-саяси бірлестігі болды, Оған кіретін тайпалар: ... ... ... ... керейттер (керейлер), арғындар (арғинут), баириндер, арлаттар, барластар, булғашылар және басқалары. ... ... ... ... аты ... ... да осы бірлестікте болғанына ешбір күмән жоқ.
Сонымен XIV ғасырдың орта шенінде ... ... ... ... жатқан Моғолстан мемлекетінің құрылуы, Дешті Қыпшақтарды біріктірген Ақ ... ... ... қатар жүзеге асқан Қазақстан тарихындағы маңызды оқиға болғаны даусыз. Моғолстан ордасының орныққан орталығы -- Алмалық ... ... ... ... ... ... билікті жүргізуді көксеген Тоғылык-Темір Мәуеренахр өлкесін Шынғыс әулеті Денішмендінің атынан билеп отырған Қазағанның көзін құртуды, сол арқылы бұл ... ... ... ... ойлады. Сөйтіп, ол 1358 жылы астыртын кісі жіберіп Қазаған ... ... Бір жыл ... ... ... ... бірінде Қазағанның мұрагері, оның ұлы Абдолла да қаза тапты. ... ... ... ... тәуелсіз облыстарға бөлініп кетті. Бұл жағдайды пайдаланып қалуды көздеген Тоғылық-Темір оларды бағындыруға ... Ал осы ... Орта ... ... ... Ақсак Темір өзінің шағын шоғырымен Кеш қаласының әміріне қызмет етіп жүрген болатын. Тоғылық әскерлері Кешті алып, оның әмірі Хожа-Барлас жөнді ... ... ... ... ... оған ... Ол Тоғылық әмірге қызметке кіріп, Шахрисяб түменінің қолбасшысы болып тағайындалды. ... өзі оған ... ... ... ... ... Бұл тұста ол 25 жаста еді. 1361 жылы ... ... рет ... ... оны ... Тоғылық әмір оған билеуші етіп баласы Ілияс-қожаны қалдырды. Бұл жолы ол ... Кеш ... ... етіп ... 1362 жылы Тоғылық-Темір қаза тауып, Моғолстанда билік Ілияс-қожаға көшкенде Мәуеренахрға билеуші болып Қазағанның немересі Хұсайын тағайындалды. Осы тұста қарындасына үйленіп ... дос ... ... ... ... Моғолстанға қарсы шығып, Мәуеренахрды өздерінің кол астына біріктіруге кірісті. Осындай тынымсыз шайқастардың бірінде оның екі ... ... бір аяғы ... Аяғы өмір бойы ... ... ... ... қалған соң, ол содан бастап Темирлан (дұрысы Темирленг, "ленг" парсыша - ақсақ) Ақсақ ... ... ... мен ... ... ... ... Мәуеренахрдағы жергілікті әмірлерді тізе бүктірді. Енді Хұсайын мен ... ... ... билік үшін күрес күшейіп, арты ашық шайқасқа ... Осы ... ... ... ... ... Хұсайынды өлтіріп, Мәуеренахрға ие болды. Хұсайынның жақтастарын құртып, жақындарын жоғары мәртебеге ие етіп, ол өз билігін нығайтты. ... ... ... ... мұсылман дініне сүйенді. Ол діндар емес еді. Дін тиым салған талай күнәларға белшесінен бата ... ... ... діни оқу ... ... ... Қожа ... Иассауидің мазарын салдырған да соның өзі.
Ақсақ Темір басқан ізінен қан сорғалатып көп елдерді жаулап алды. ... ... ... ... бастаған ол әмірші болған 35 жыл ішінде (1370-1405 жж.) Моғолстанды, Хорезмді, Персияны, ... ... ... ... Ақ ... Ауғанстанды, Үндістанды, Египетті, Бағдатты, Сирияны, Кіші Азияны жаулап алып, ... ... ... ... ... қырып, талай мың адамды құл қылып, қалаларын ойрандады, бак-дәулетін шашты.
Әмір Темір ... ... ... оның ... ... ... зор кеселін тигізді. Алтын Орданың құлауына себепші ... ... ... ... ... ... Сайрам, Асы, Сауран, Еділ бойындағы Сарай Берке, ... ... ... ... Ақ ... бытшытын шығарып оның ханы Тоқтамыстың түбіне жетті.
XIV ғасырдың аяғына қарай Азия мен ... ... ... ... ... алып Әмір ... құрған орасан зор мемлекет, 1405 жылы ол өлгеннен ... ... ... кетті. Оның басты себебі Әмір Темір ұрпағының билікке таласып қырқысуы еді.
§3. Қазақстан экономикасы және ... ... ... ... ... өмірінде бір хандықтар тарап, екінші хандықтар құрылып, шексіз ... ... ... қарамастан, халық ертеден келе жатқан ата кәсібі - мал ... ... ... Оның ... ... және ... көшпелі түрлері болды. Отырықшы мал шаруашылығы онтүстікте, Сыр бойының күнгей беттерінде күшті дамыды. Маңғыстау, Арал аймақтарын ... ел ... жыл бойы ... ... ... ... ... Мал шаруашылығының кең тараған дәстүрлі түрі жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан шаруалар ішінара егін егіп, малдың қысқы азығын дайындауды әдетке ... ... ... арналған тұрақты орындары болды. Көп жерлерде қой мен жылқы өсіру басты орын алса, оңтүстік пен ... ... ... ... ... ірі қара ... ... орталығының елдің оңтүстігіне ауысуы егіншіліктің дамуына жол ашқанын айту керек. Бұл ... ел ... ... ... қалпына келтіруге куш салды. Егіншілік, әсіресе, кала маңдарында қатты ... XIV ... ... орта ағысындағы егіншіліктің күшті дамыған жері - ... ... Қала ... суармалы учаскелерде бау-бақша мен көкөніс өсірді, дәнді дақылдар егілетін суармалы және ... ... ... алысырақ орналастырылды.
Егіншіліктің, екінші бір орталығы - Ясы қаласының маңы. Бұл араның тұрғындары астық және ... ауыл ... ... тек өз ... ... етіп қоймай, сонымен қатар астықты базарға шығарып отырды. Егіншіліктің ірі ошақтары Отырар, Сауран және Сайрам, ... ... ... ... ... қалаларының маңында көптеген егін шаруашылығы дақылдары өсірілді. Іле алқабында дәнді дақылдар, атап айтқанда, бидай мен арпа өсірілгені туралы дерек бар.
ХІV-ХV ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстігінде ескі қалалардың қалпына келтіріліп, жаңа ... ... ... ... ... жол ашты. Оңтүстіктегі ірі қалалардың бірі - Тараз, ... ... ... ... тіршілігіне елеулі ықпал жасады. Онда күмістен теңге құйылып, әшекейлі бұйымдар, өрнектелген ыдыс-аяқтар жасалды. Оның төңірегінде бірнеше әдемі мазарлар бой көтерді. ... мен Арыс ... ... ... қала ... Сырдың сол жағасында Ашнас, Үзкент, Аққорған, Сүткент сияқты қалалар бой көтерді. Ак Орданың астанасы Сығанақ ірі ... ... ... және ... ... бар қамал ретінде көзге түсті. Түркістан, Батыс Моғолстан және Темір ұрпақтары мемлекетінің тоғысқан жеріндегі Сайрам қаласы ірі ... ... ... ... ... ... ... Отырарда көптеген жаңа үйлер салынып, алтын, күмістен ақша ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы ірі қалалардың бірі - кейін Жайық қазақтары талқандап кеткен Жайықтың Каспийге құяр жеріндегі - Сарайшық қаласы. Бұл ... қала ... ... ... аз ... ... тұста жана архитектуралық стильдің қалыптасуы, құрылыста жаңа әшекей өрнектер түрлерінің, қаптама материалдарының пайда болуы көптеген қалаларда көрнекті ғимараттардың бой көтеруіне ... ... ... бірі - Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауидің мазары. Отырар, Тараз, ... Жент және ... ... ... ... ... Сығанақ маңындағы Шайбани тегінен шыққан дала хандарының әшекейлі ... ... ... ... көз тартатын құрылыстар.
Орталық Қазақстанда Сарысу, Кеңгір, Торғай өзендерінің алқаптары мен Бетпақдаладағы ХІV-ХV ғасырларда өзіндік ерекшеліктері бар ... хан, Жошы хан, ... ... да ... ... ... ерекшеленеді.
ХІV-ХV ғасырларда Қазақстанда сауда-саттық кеңінен дамыды. Мұнда Орта ... ... ... Алтайға және Моңғолияға баратын сауда жолы маңызды рөл атқарды. Сондай-ақ, Еуропа елдері мен Византия, Қырым арқылы өтіп, одан әрі ... ... ... ... Еділ ... Сарайға, Әмудариядағы Үргенішке, Қызылқұм арқылы Отырар мен Сайрамға баратын, сол ... ... ... ... келіп қосылатын сауда жолы да экономикалық қарым-қатынас пен сауда-саттықтың өркендеуіне зор әсерін тигізді.
ХІV-ХV ғасырларда Орта Азия мен ... ... ... мен ... ... негізгі мәдени ошақтарында рухани өмір жандана түсті. Моңғолдар жаулап алған ... ... тілі ... ала ... Жошы мен ... ... хан ... көбінесе түрік тілінде жазылды. Мұнда араб және парсы тілдерімен қатар түрік тілі әдеби және ... ... тілі ... Қазақстан жерінде қоныстанған моңғолдардың, тез арада түріктеніп кетуі, мұнда ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда, XIV ғасырдың аяғына қарай Қазақстан мен Орта Азияны алып ... ұлы ... ... қырым татары, әзірбайжан, ескі өзбек (шағатай), қазақ, түрікмен және түрік әдеби тілдерінің негізі қалыптасты. Моңғолдар Дешті ... ... ... ... ... ... ... тілі, дәлірек айтқанда, қыпшақ тілі Алтын Орданың әдеби тіліне айналды. Алтын Орданың ыдырау дәуірінде қыпшақтардың тіл ортақтығына байланысты Қыпшақ-ноғай кіші тобы ... одан соң ол ... ... және ... ... бөлінді. Бұл уақытта осы аймақта түрік тілдерінде араб алфавиті ... ... тез ... ... ... Орда ... Қыпшакта), Мамлюктік Египетте қыпшақ тілінде көптеген шығармалар туды. Дешті Қыпшақ ... ... ... ... ... мұра 1245 жылы ... ... сөздігі. Өзінің сипаты жағынан алғанда бұл глоссарий кыпшақ ... тілі ... бірі - ... ... (XIII ... аяғы - XIV ғасырдың басы) тіліне жақын. Біздің заманымызға дейін жеткен ... ... ... де сол ... қатысты. ХІII-ХІV ғасырларда түрік тілінде жазылған, Орта Азия мен ... ... ... ... ... де жоқ емес. Мәселен, XIII ғасырдың басында Мұхаммед ибн Қайс түрік тілі туралы грамматикалық шығарма ... ... ... ... ... ... Хамиди әл-Асими Баршынлығидың есімі әйгілі болды. Ол өз шығар-маларын үш тілде (араб, түрік, парсы) ... ... ... ... ... ... ... әлеуметінің дамуына Алтын Орданың Еділ жағалауындағы, Хорезмдегі, Қырымдағы мәдени ошақтардың ... зор ... Жошы ... ... ... ... ... ғалым, әдебиетші Ахмет Хорезми өзінің "Махаббат наме" деген ... ... ... хан ... XIV ... ... ... Орданың түркі тілді әдебиетінің әйгілі ескерткіші - Кұтыбтың "Хұсрау-Шырын" деген поэтикалық шығармасы ... ... ... ... ... ... ... дамыды. Қыпшақтар мен басқа да түрік тайпаларының өркен жайған ауызша поэзиясы болды. Көркем сөздің ... ... ... ... ... мен ... тайшы (XIV ғ.), Асан Қайғы мен Қазтуған (ХV-ХVІ ғғ.) жыраулардың шығармашылығы кеңінен танылып, олар шығарған ... ... ... ... жыры ... зердесінде сақталды. Алтын Орда мен Дешті Қыпшақ ... ... ... "Ер ... "Қамбар батыр", "Алпамыс батыр", "Қобыланды батыр", "Едіге батыр" және баска жырларды солардың ... ... ... Сол ... ... ... Көрпеш-Баян сұлу" лирикалық эпосы да халықтың рухани ... ... ... тарау
Қазақ халқының қалыптасуы және қазақ
хандығының құрылуы (ХІV-ХV ғғ.)
§1. ... ... шығу ... және этникалық жақтары
Демограф ғалымдарының зерттеулері негізінде қазіргі кезеңде дүние жүзінде 5 мыңнан астам халықтар бар деп ... ... ... жеке ... ... қалыптасуы үшін көптеген тарихи кезеңдерді басынан өткізуіне тура келеді. Бұл күрделі процесс бір ... екі ... ... ... халық болу үшін бірнеше ғасырларды керек етеді. Мәселен, Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... ... құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі мен (б.д.д. ІІ-І м.ж. ... ... ... ... ... ғғ.) ... ... бұл кезде өмір сүрген ру- тайпалардың өсіп-өркендеуінен басталады. Олар негізінен Қазақстанның ұлан-ғайыр территориясын ежелден мекендеген байырғы (автохонды) тайпалар мен ... ... ... ... ... сүйенетін болсақ, олар мал шаруашылығымен, егіншілікпен, металл өндіру және оны өңдеумен ... Азия мен ... ерте ... ... зерттеп жүрген ғалымдардың пікірлеріне қарағанда, біздің жерімізде қола дәуірі /Андронов, Беғазы-Дәндібай мәдениеттері/ мен темір дәуірінде өмір ... ... /сақ, ... т.б./ иран ... болғандығы айтылады. Сондай-ақ, ғалымдардың көрсетуінше бұл кездегі тайпалар ... ... ... белгілері бар европеидтік нәсілдер екендігі көрсетіледі. Қазақ халкының бастауы болып табылатын, керек болса, сақ тайпаларының тікелей жалғасы болып үйсін, ... ... ... Оны ... ... "өзі сары, көзі көк, ат жақты сэ /сақ/ тайпалары үйсіндердің ... жүр" - деп ... Бұл ... жалғасы үйсіндер екендігіне ешбір талас тудырмайды.
Қазак халқының шыққан тегі туралы көптеген аспектілері ішінен өзекті ретінде лингвистикалық және ... ... ... ... жөн. ... ... Орта Азия мен ... өңірінде осы екі процестің екеуі де қатар дамып отырған. Қазақстанның ертедегі тарихын екі аумақты кезеңге: үнді-еуропалық және ... ... ... ... ... кезенде лингвитсикалық тіл жағынан Казақстан тұрғындары үнді-еуропалық топтын ежелгі иран тобына кіреді, яғни бұл кез б.з. дейінгі Ш-І ... ... ... Қазакстан территориясына шығыс жақтан көптеген көшпелі тайпалардың, соның ішінде ғұндардың, Батысқа қарай қоныс аударуына байланысты, сақ және ... ... ... - ... мен ... ғұн ... ... ассимиляцияға түскен.
Ол қалай болды? Б.з.б. I ғасырда Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі тілдес тайпалардың бір бөлігі Орталық ... ... ... ... ... ... ... көршіқолаң отырды. Ғұндардың Қазақстанға өтуінің екінші толқыны б.з. 2-ші ғасырдың бірінші жартысында орын ... Бұл ... ... ... ... ... тайпалары Шығыс Қазақстан мен Жетісуға қоныс аударып, VI ғасырға дейін өмір сүрген Юэбань мемлекетін құрды. Ғұндардың біріктіруші ... ... ... ... ... ... ... этникалық жақындасуы іске асты. Мұның өзі тайпалардың жана ... ... ... әкелді және сол этникалық процестердің бағыт-бағдарын айқындап отырды. Этно-мәдениеттік жағдайда түркі тілінің одан әрі ... ... ... сол ... ... ... ... белгілі әсері де көбейді.
Сөйтіп, үйсіндер мен қаңлылардың монғолоидтық нәсілге өтуі басталды. Бұл ... ... ... қарағанда б.з. I-V ғасырларын қамтиды, мұның өзі жергілікті жұрттың кескін-кейпіне, оның тіліне белгілі дәрежеде әсер еткені даусыз. Оның ... бұл ... ... ... ... ... ... олардың әдет-ғұрып, салт-санасында, діни-наным сенімдерінде бірін-бірі қайталайтын ұқсастық қасиеттерінің барлығын байқатады. ... ... ... жүрген ыдыс-аяқ, құрал-сайман, төрт-түлік үй жануарларының сүйектері, егін егуге қажетті құралдар, кол диірмендер т.б. өмірге қажетті бұйымдардың табылуы, ... да ... ... ... ... ... арасында ешбір қайшылық жоқтығын дәлелдейді.
Ал, б.з. VI ғасырынан бастап үйсін, қаңлы және басқа тайпалар тарих сахнасынан көрінбейді, аттары аталмайды. Оған ... бұл ... ... жерінде, әсіресе, оңтүстік аймақта шығыстан Алтай, Сібір жақтан келген түркі тайпаларының басымдылығы болса керек. Олар негізінен: ... ... ... ... ... Қыпшақ атты тайпалары. VI ғасырда Қазақстан жері түгелдей құдыретті біртұтас мемлекет - Түркі қағанаты құрамына кірді. ... ... ... ... ... /542 ж./ одан ... Батыс түрік қағанаты /603 ж./ сияқты феодалдық мемлекеттер құрылғандығы белгілі. Осы қағанаттықтардың құрамында 30-дан астам түркі тілдес ру-тайпалардың болғандығы тарихта ... ... мен ... осы тайпалармен араласып, сіңісіп кеткенге ұксайды. Тоныкөк жазуында ... ... ... ... - ... сөздерге қарағанда, олар расында да түріктерге тәуекелділікке түскен. Сөйтіп, VІ-VІІІ ғасырда олар түркі тілдес ... ... ... ... жылы ... ... ... тарағаннан кейін оның орнына Түргеш қағанаты (704-756 жж.), Қарлұқ қағанаты (756-940 жж.), Оғыз мемлекеті (IX ғ. соңы - XI ғ. ... ... ... (893 ж - XI ғ. ... ... ... (XI ғ. - 1219 ж.), Қарахан мемлекеті (942-1212 жж.) өмір ... Осы ... ... ... ... болып қалыптасуына, әсіресе, екі мемлекеттің тарихи рөлі ерекше болған. Оның ... - ... ... (XI ғ. - XIII ғ.) ... пен Еділ ... кең байтақ жерді иемденді. Қыпшақ хандығының құрылуына байланысты этникалық процестер жана даму ... аяқ ... Осы бір даму ... ... мекендеген этникалық территория қалыптасып, ол қазақ халқының қазіргі территориясының көпшілік бөлігін қамтыған. Бұл кезде ... ... ... ... ... тілі құралып, сонымен қатар қазақтардын өзіне тән антропологиялық кескіні қалыптасты. Қыпшақтардың құрамы болған сол бір этникалық қауымдастық -- ... ... шығу ... ... ... этнотегінде қыпшақтар этнос ретінде маңызды рөл атқарды. "Қазақ" ... шығу ... өзі ... ... еткен аймақтарда пайда болды деуге толық негіз бар. Кейбір турколог ғалымдардың пікірінше, "қазақ" терминінің таралу аймағы Шығыс Дешті-Қыпшақ даласымен және ... ... ... ... халқының қалыптасуына ықпал еткен екінші мемлекет -- ол Оңтүстік, оңтүстік-шығыс Қазакстанда өмір ... ... ... ... Бұл ... ... халык болып қалыптасу пісіп-жетіліп, қалалық өмір өркендеп, ... ... ... ... ... ... елдермен сауда қатынасы артып, жалпы мәдени-экономикалық дамуы өскен. Бұл мемлекетте қарлұқтардың ... ... ... Қарахан мемлекетінде феодалдық катынастар түрі қоғамның барлық саласын қамтыды. Шығыстан моңғол тектес көшпелі халықтардың жасаған шапқыншылығы Онтүстік және Оңтүстік-шығыс ... ... ... ... оншалықты өзгеріс жасай алған жоқ.
Дегенмен Алтай жақтан ығыса келіп, ... ... ... ... ... мен ... Қарахан мемлекетінің этникалық құрамына елеулі әсерін тигізді. Кейін Найман және Керей тайпаларының атауы сол ... ... ... құрылымына енді.
Бірақ осы бір сапырылыс кезеңде шығыстан кидандардың /қаракытайлықтардын/ шапқыншылығы болып, ... ... ... ... ... XIII ... ... Қарахан мемлекеті қайта дамып келе жатқанда моңғол шапқыншылығы басталды, сөйтіп халық болып қалыптасу процесі токталды. Сондай-ақ, осы ... ... ... ... ... екінші бір ошағы болған Орталық, Солтүстік, Шығыс және Батыс Қазақстан жеріндегі Қыпшак мемлекеті де ауыр ... ... ... ... ... ... болып қалыптасып келе жатқан екі ошақтың екеуінде тас-талқан етіп қиратты. Нәтижесінде қазақ ... ... ... ... ... халық болып қалыптасу процесі XV ғасырға дейін немесе 200 жылдай уақытқа кешеуілдеді.
§2. Қазақ ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуының аяқталуы
Моңғол шапқыншылығы салдарынан Қазақстан жеріндегі ру-тайпалардың арасындағы тарихи қалыптасқан жағрафиялық ортақтастық пен мәдени-экономикалық байланыстар бұзылды. ... ... ... ... мен елді ... ... ... талқандап, өлкенің өндіргіш күштерін күйзелтті. Мұндағы экономикалық және мәдени ... ... ... ... халық: егінші, малшы, зергер тағы басқа да ... ... ... Ірі ... ... ... ... мәжбүр болды. Мәселен, қыпшақтардың бір бөлігі Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібірге ... ... ... Шығыс Қазақстан мен Жетісуда тандаулы жайылымдарды тартып алуы, әсіресе, жергілікті ... ... ... ... ... ... әмірлері өз үстемдігін берік ұстау үшін жаулап алған елдерді ұлыстарға бөліп, этникалық жағынан туыстас жергілікті халықты бір-бірінен беліп тастауға тырысты.
Қазақстан ... ... ... ... ... халық болып қалыптасудың негізгі шарты - тіл бірліғі жойылмайды. Қайта, керісінше, уақыт ... ... ... шапкыншыларының өздері өз тілдерінен айырылып, жергілікті ру-тайпалардың қалыптасқан түркі ... ... ... ... XIV ғ. өзінде-ак толық түркіленіп кетеді. Бірақ бұл кезде бұрыңғы екі үлкен расаның /нәсілдің/ байырғы еуропеидтік және ... ... ... ... ... араласу нәтижесінде қазіргі қазақ халқы құрамының /антропологиялық, этникалық және лингвистикалық негізде/ бірыңғай тұтас қосындысы /қорытпасы/ келіп шығады.
Алайда, ... ... ... өмір сүрген ру-тайпалар түркі тілінде сөйлегенімен территориялық бөлінуге ұшырап, ... ... ... ... ... қол ... өмір ... жатты. Олар саяси, мәдени және экономикалық жағынан бытыраңқы болды. ... "92 ... ... атты ... ... бұл ... ... кейін қазақ халқының құрамына кірген.
XIV-XV ғасырларда феодалдық қатынастардың нығаюы ... ... Ақ ... ... ... Ноғай Ордасында толассыз тоқтамай жүріп жатқан феодалдық соғыстар мен тартыстарға қарамастан, халықтар арасында өзара бірігу, топтасуға ұмтылу процестері барған ... ... ... ... ... тайпалары өз мекендерінің тарихи-жағрафиялық, экономикалық және саяси оқшау-лануының тарихи қалыптасқан жағдайларына /түрлі тайпалық одақтар мен ертедегі ... ... ... байланысты этникалық жағынан біртұтастық пен бүтіндікке ұмтыла отырып, үш негізгі этникалық - шаруашылық топқа бөлінді. Яғни, жағрафиялық жағдайына ... үш жүз ... ... Ұлы, Орта және Кіші жүз. Ұлы ... ... - Жетісу, Оңтүстік Қазақстан, Орта жүздің орталығы - ... ... және Кіші ... ... -- ... Қазақстанда болды.
Ұлы жүз Сырдариядан бастап Жетісу жерін түгел жайлайды. Оның құрамына үйсін, қаңлы, дулат, албан, суан, сіргелі, ысты, ошақты, ... ... ... ... т.б. ... ... Орта жүз ... Қазақстан аудандары мен Солтүстік-Шығыс Қазақстанның бір бөлігін коныс етеді. Оның құрамында қыпшақ, арғын, найман, қоңырат, керей, уақ, тарақты тайпа-рулары бар. Кіші ... ... - ... ... жағы, Арал теңізінің жағалауы, Каспий ойпатының теріскей бөлігі. Оның құрамындағы тайпалар одағы - ... ... ... ... ... ... шекті/; Байұлы /адай, алшын, жаппас, алаша, байбақты, беріш, есентемір, қызылқұрт, шеркеш, ысық, таз, ... ... ... тама, кердері, жағалбайлы, кереит, телеу, рамадан/. Жүздердің ұйымдасқан уақыты, қалай құрылғаны әлі жете зерттелмеген.
Үш жүздің пайда ... ... ел ... ... тәртіпке негізделуінің де әсер етуі ықтимал. Қазақтың үш жүзі ешқашанда бір-бірімен жауласып, өзара араздыққа барып көрмеген. Керісінше, олар қазаққа ... ... ... халкының тағдыры шешілер сәтте хандары,батырлары, билері, тағы да басқа беделді адамдары арқылы бір жерден табылып, мәселені бірігіп шешіп отырған. ... ... ... ... ... К,азақтар уш жуздің бірлігін қадірлеп, қастерлеп келе жатқан ... Төле ... ... ... жузі ... " - деуі де ... үштіктін шығуына, бір жағынан, Ақ Орда, Ноғай Ордасы және Әбілхайыр ... ... ... оқшаулануы түрік және түріктенген моңғол тайпаларының қазақ халқы болып бұрынғыдан да жедел топтасу процесінің күш алуы ... ... ... ... ... ... ... бұл жүйесінде ұзақ болуы қазақ халкының үш этникалық тармақ, үш жүз болып қалыптасуын ... ... ... ... ... шаруашылық мүдделер негізінде топтасқан, өз шекарасында экономикалық жағынан оқшауланған еді. Олардың тілі, материалдық тұрмыс-мәдениеті жөнінен басқа жүздердің тайпаларынан ... ... ... жоқ. ... ... XV ғасыр қарсаңында бұл тайпалар түрік тектес халық болып топтасты да, кейінірек "қазақ" деген этникалық ортақ атауға ие болды, ... ... ... ... негізінен аяқталды. Бірақ ол процесс кейбір себептермен байланысты кешеуілдеп барып іске асты. Оған қазақ халқының этникалық құрамына кірген тайпалардың бірнеше ... ... ... ... жеке ... ... бөлшектердің бытыраң қылығы себеп болды. ХІV-ХV ғғ. көптеген жүрттың көшіп-қонып, сапырылысуы орын ... ... ... ... ... ... топтары Жетісудан Орта Азияға қоныс аударады. Әбілхайыр тұсында оған Моғолстаннан калучи және бұлғашы тайпалары көшіп келеді. Бір ... ... ... Орта ... ... ... маңғыт-ноғайлар батыстан Сырдария бойына ауып келеді. XV ғасыр бітер шақта Мұхаммед Шайбани ханға еріп, Шығыс Дешті-Қыпшақтың көптеген ... мен ... Орта ... ... Міне, осының бәрі саяси жағдайды тұрақсыздандырып, Қазақстанның байтақ жеріндегі ... ... ... ... ғ. ... ... мен XVI ғ. ... халқының негізгі этникалық территориясын мемлекет етіп біріктіру, халықтың да қальштасу процесінің аяқталуын тездетті. Қазақ хандығының бұрыңғы мемлекеттермен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... Моңғол жаулаушылығынан кейін тұңғыш рет Шығыс Дешті-Қыпшақтың, Түркістан мен Жетісудың бүкіл түрік рулары, тайпалары түгелге жуық бір мемлекетке біріктірілді. Оған бұл ... ... ... ... ортақтығы және байланыстылығы үлкен әсерін тигізді.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың онтүстік-батыс ... ... бері ... ... ... қалыптасуының басты этникалық орталығына айналды. Мұнда Қазақстанның аса ірі екі этникалық ... ... жері ... Олар -- ... Солтүстік және Оңтүстік Қазақстандағы Қыпшақ тайпалар одағы мен Оңтүстік-шығыс Қазақстандағы Үйсін тайпалар одағы, бұларға ... ... ... арқылы Кіші жүз тайпалары келіп қосылды. XV ғ. екінші ... ... осы бір ... халық өздерінің кершілері арасында "қазақ" деген атпен белгілі болған.
Қазақ этнонимінің туу ... ұзақ ... бойы ... қызу ... ... ... Ол халықтың өзінің шыққан тегі туралы туғызған көптеген аныз-әңгімелерінде сөз болады. Кейбір деректерде бұл ... ... ... ... ... деген атаудан шықты деп есептейді. Немесе "қазақ" атауы Жәнібек пен Керей бастап Жетісуға бөлініп көшіп кеткен рулық ... ... үшін ... ... "өзбек-қазақ", кейін "қазақ" түрінде пайдаланылған деп пайымдалады. "Қазақ" термині 1245 жылы ... ... ... ... ... ерте ... ... ескерткіштерінде /түрік-араб сөздігінде/ кездеседі. Мұнда "қазақ" деген сөз ... ... ... ... береді. Бұл семантикалық ұғым бойынша "қазақ" терминіне әлеуметтік ... ... яғни ... ... ... ... ата ... бөлініп уақытша ру, тайпалардан кетіп, күнкөріс үшін әскери жорықтарға қатысуын санаған.
Кейде бұл ... ... екі ... /каспий және сақ/ одақтардың атынан шыққан деп жорамалдайды. Ал кейбір тарихшылар "хас" -- ... және "сақ" ... ... ... деп ... ... ... дегенде де "қазақ" этникалық терминнің ғылыми тұрғыдан дәлелденіп, тұрақты бір шешімі әлі ... ... ... қазақ халкының этнос болып калыптасуы өте ұзақ процесс. Ол 2,5-3 мың ... ... ... және ұзақ даму ... ... ... ... халық болып қалыптасуының басты алты кезеңін бөліп көрсетуге болады. Бірінші кезең -- сақ және ... ... ... бес ... қамтиды /б.з.д. VІІ-ІІ ғғ./. Екінші кезең -- үйсін, қаңлы және ғұн дәуірі ... III ғ. -- б.д. IV ғ./. ... ... -- ... ... /542-702 жж./. ... -- қыпшақ және қарлұқ дәуірі ... ғғ./. ... -- ... ... /ХIII ғ. басы -- XIV ... Алтыншы -- Алтын Орда тарағаннан кейінгі мемлекеттер дәуірі /XIV ғ. ортасы -- 1465 ж./. ... ... ... алынып отырған бөлінулер кезеңі, бұл маңызды тарихи проблема өзінің одан әрі қарай ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... Қазақ хандығының қүрылуы
Қазақ хандыгының пайда болуы Қазакстан жерінде XIV-XV ... орын ... ... ... және ... ... ... заңды қоғамдық құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде Әбілхайыр ... мен ... ... ... ... әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі XV ғасырдың екінші жартысында бұл ... ... ... ... соқтырды.
Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы көшпелі енбекшілер бұқарасы феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстар мен тартыстардың ... ... мен ... қол ... ... ... ... аударумен жауап берді. Сейтіп, XV ғасырдың 50-70 жылдары арасында Әбілхайыр ... ... Шу мен ... өзендерінің жазығына 200 мындай адам көшіп келді. Олардың бұл жерлерге ... ... бір ... ... қол ... ... ... болса, екінші бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей мен ... ... жаңа ... келе ... ... халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өзінің ықпалын тигізді. Олардын ... ... ... мемлекет құру саясатының нәтижесінде Жетісудағы рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды. Бұл ... ... ... ... ... ... мен Жәнібек сұлтандардың сінірген енбегін көрсете отырып, олардың саясатты кәсіп деп түсінген, жасынан қоғамдық-әлеуметтік өмірдің бағыт-бағдарын ойластырып, халық, ел ... ... ... қабылдап үйренген хандардың отбасында өскен адамдар екенін айта кеткен жөн. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ... ұлы, ал ... оның ... ... ... ... Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы, әрине, табиғи ... ... ханы ... ... ... ... жж./. Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек ... ... жж./. ... ... ... қазақ рулары мен тайпалары 1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға өлгеннен кейін ондағы феодалдық тартыстардың күшеюіне байланысты, өзара ынтымақтықты ... ... күш ... ... хандығынан бірқатар рулардың ауа көшіп, Жәнібек пен Керейдің қол астына келуі қазақ хандығын бұрыңғыдан да ... ... ... күш ... және ... ... қорғанысы бар Жәнібек пен Керей, Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл ... 1468 жылы ... ... ... қайтадан өршіді. Оның елінде қиян-кескі қырқыс басталып, халық ыдырай бастады. Мұны қазақ хандары Керей мен Жәнібек тиімді пайдаланды. Олар ... 12 жыл ... ... көшіп кеткен ата қонысы Дешті Қыпшаққа қайта оралды. Сөйтіп, ӘбІлхайыр ханның мұрагерлеріне қарсы күрес жүргізді. Бұл ... ... ... ... орнына отырған мұрагер баласы Шайх Хайдар өлтірілді. Әбілхайыр ханның немерелері Мұхаммед ... мен ... ... ... ... ... Күресте жеңіске жеткен Қазақ хандары 40 жыл Әбілхайыр билеген Дешті Қыпшақ даласын және ондағы көшпелі тайпаларды өзіне ... ... ... ... жері ... ... мен ... олардан кейін Мұрындық /1480-1511жж./. Шыгыс пен Батыс арасындағы сауда жолының үстіне орнаған Сырдария жағасындағы Сығанақ, Созак, ... Ясы ... т.б. ... ... ... қарату үшін бітіспес күрес жүргізді. Алайда Сырдария бойындағы қалалар үшін соғыс ... ... ... ... ... отыз ... ... уақытқа созылды. Өйткені Мұхаммед Шайбани Астрахань қоршауынан қашып шығып, Түркістан аймағына ... ... ол ... билігін жүргізіп отырған Әмір Темір тұқымынан шыққан Мұхаммед Мәзит ... ... Ол ... ... қарсы Мұхаммед Шайбаниды айдап салу мақсатын көздеді. Бірақ ... ... ... 1470 жылы ... ... ханы Керей әскерлерімен Түркістанға шабуыл жасады. Ал Жәнібектің үлкен ... ... ... ... қаласын бағындырды, екінші баласы Еренжі Сауранды иемденді. Сауран түбінде соққы жеген Мұхаммед Шайбани Бұхараға қашты.
1472 жылы ... ... ... ... ... ... ордасының әмірі Мұса мырзаның көмегімен Аркөк бекінісі мен ... ... ... ... Бұл ... ... еді. Мұрындық сұлтан мен Махмұд сұлтан бастаған қазақтың біріккен жасақтары Қаратаудағы Соғынылық түбінде Мұхаммед Шайбанидің әскерлерін талқандады. Мұрындық сұлтан Сығанақ ... ... ... Бұл ... ... женілген Мұхаммед Шайбани Маңқыстауға қашты. Сырдария жағасындағы қалалар қайтадан Қазақ хандығына өтті.
Бұл ... ... ... ... Шайбанимен қатар Моғолстан ханы Жүніс және Орта Азия жерінде билік етіп тұрған Әмір Темір әулетімен де күрес жүргізуге тура келді. ... ... ... ... маңызды сауда орталықтарын өздеріне қаратып алуды көздеді. 1482-1485 жж. Моғолстан ханы Жүніс әскерлерімен Ташкент пен ... ... ... ... Ал XVI ғ. ... ... билеушісі Жүністің баласы Сұлтан Махмұд хан Отырар ... ... ... оны Мұхаммед Шайбаниға берді. Моғолстан ханының қолдауына сүйеніп және Отырарға ие болған Мұхаммед Шайбани тағы да ... мен Ясы ... ... ... ... басып алды.
Қазақ ханы Мұрындық және Қасым мен Жәдік сұлтандар Темір ... ... ... ... ... ... алып Созақ, Сауран қалаларына әскери шабуыл ұйымдастырды. Мұрындық Сауранды қайтарып алып, Отырар қаласын қоршауға алды. ... ... ханы ... Махмұд Ташкенттен Мұхаммед Шайбаниге әскери көмек беріп, қазақ жасақтары ... ... ... ... тоқтатты. Мұхаммед Шайбани хан қазақтармен бітім жасады. Осы келісім бойынша Отырар, Ясы, Аркөк. Бозкент қалалары мен Түркістан аймағының бір бөлігі ... ... ... ... ... ... қалалары мен Түркістан аймағының солтүстік бөлігі Қазақ хандығының иелігінде қалды. Ал Ташкент пен Сайрам қалаларын ... ханы ... ... ... ... ... басып алуға ұмтылғандардың бірінен соң бірін жеңіп және Сығанақ, Созақ, ... ... ... ... және әскери тірек еткен. Қазақ хандары өз иеліктерін едәуір ұлғайтты, хандықтың нығаюына үлестерін ... ... ... ... ... билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың ... ... ... ... Мәуеренахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, ... ... ... алды да, ... әулетінің негізін қалады.
Сыр өңіріндегі қалалар мен олардың төңірегіндегі көшпелі жүрт мекендеген жерлер және Жетісу өлкесі үшін күрес барысында ... ... ... қарақалпақ халықтарының этникалық шекарасының қалыптасуы тездеді.
Тоғызыншы тарау
ХVІ-ХVІІ ғасырлардағы қазақ хандығы
§1. Қазақ хандығының этномемлекеттік
шекараларының өсуі
XVI-XVII ғасырларда қазақ хандығы ... оның ... ... ұлғая түсті. Өз тұсында "жерді біріктіру" процесін жедел жүзеге асырып, неғұрлым көзге ... ... ... бірі - ... ... ұлы ... ... жылы 1445 ж. Қасым ханның тұсында /1511-1523 жж, билікқұрған/ қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы жан-жақты нығая ... Ол ... ... ... ... беріп, әскери күштерді нығайтты, өз билігіндегі жерлерді кеңейтті. Қасым хан билік құрған кезде қазақхалқы өзінің осы күнгі мекен ... ... ... ... ... ... ... Жайыққа, оңтүстік-батыста Сырдың оң бойындағы бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлау қоныстары ... ... ... оған ... көп ... /Шу, ... Қаратал, Іле өлкелері/ қарады. Қасым ханның тұсында Орта Азия, Еділ бойы, Сібірмен сауда және елшілік ... ... Орыс ... ... ... ... хандығымен елшілік байланыс орнатқан алғашқы мемлекеттердің бірі -ұлы князь III Василий /1505-1533 жж./ ... ... ... ... ... еді. Осы тұста қазақтар өз алдына дербес халық ретінде Батыс ... ... ... хан ... ... заңы -- ... жолды" жарыққа шығарады. Бұл заң қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелері негізінде жасалды. Заң сол ... ... ... ... қолданып жүрген ислам дінінің /шариғат/ заңынан өзгеше, көшпелі қазақ өміріне ... ... заң ... ... үшін ол ... ... ... байланыстырылып деп аталды.
Қасым хан тұсында Қазақ ... ... ... ... ол бір орталыққа бағынған мемлекет болмады. Мұның өзі Қасым хан ... ... ... ... сұлтандар мен басқа да феодалдардың өзара бақталасы, қырқысы күшейді. Сыртқы саяси жағдай қолайсыз ... ... ... ... қыркысудың зиянды зардаптары хандықты әлсіретуге әкеп соқты. Қазақ билеушілеріне қарсы моғол және ... ... ... ... тартыс кезінде Қасым ханның ұлы әрі мұрагері Мамаш қаза тапты. Қасым ханның немере інісі Тахир ... жж.) хан ... ... оның айрықша елшілік және әскери қабілеті жоқ еді. Тахирдың тұсында өзбектермен арадағы соғыс жалғастырылды, Маңғыт және Моғол хандарымен әскери қақтығыстар ... Бұл ... ... үшін ... ... жоқ. ... ... оңтүстіктегі және солтүстік-батыстағы жерінің бір бөлігінен айырылып, оның ықпалы тек Жетісуда сақталып қалды. Тахир ханның інісі Бұйдаштың (1533-1534 жж.) тұсында да ... ... мен ... тоқталған жоқ.
XVI ғасырдың екінші жартысында әлсіреген хандықты біріктіруде Қасым ханның баласы Ақназар (1538-1580 жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы ... ... ... өз ... пайдаланған ол ноғай мырзаларының көбін өз жағына тартып, ... ... сол ... ... ... ... Оның тұсында Жетісу мен Тянь-Шаньды басып алуды кездеген Моғол ханы Абд-ар-Рашидке қарсы ұтымды күрес жүргізілді. ... ... ... ішкі саяси өмірдің нығаюы, мал және егін шаруашылығының, сауда қатынастарының дамуына көмектесті. Ресеймен саяси және экономикалық байланыстар ... ... ... XVI ғасырдың 60-70 жылдарында қазақтардың Орта Азия халықтарымен бейбіт сауда, экономикалық ... ... ... өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы қолдау арқылы Сырдария бойындағы бірсыпыра қалаларды (Сауран, Түркістан) өзіне бағындырды. Оның ... ... ... ... ... ... Баба ... жансыздары арқылы Ақназарды у беріп өлтірді.
Ақназардың мұрагері - Жәдіктің баласы және ... ... ... ... ... ... ... жж.) болды. Ол өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 жылдары хан болған) бірге Баба сұлтанға қарсы ... ... ханы ... ... ... күш ... ... Абдолла Шығайға Ходжент қаласын сыйға тартып, онымен қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына ... Осы ... ... ... болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге көшеді.
Тәуекел хан Орта ... ... ... шығу үшін белсене күресті. 1583 жылы ол бұрынырақ Бұқарамен жасалған шартты бұзып, Сырдария бойындағы қалаларды алып, Ташкент, ... ... ... ... ... қазақ хандығына қаратты. Бұқар қаласын қоршауға алған кезде Тәуекел хан жараланып, қайтыс болды. Одан соң хандыққа Есім хан ... ... жж.) ... ... Ол 1598 жылы ... ... ... жасасты, шарт бойынша өзбектер бұрын тартып алған Сыр бойындағы қалалар мен Ташкентті қазақ хандығына бекітіп берді. Сөйтіп, Сыр ... ... және ... ... ... ... үшін бір жарым ғасырға созылған күрес біраз бәсендеді.
Есім хан елді жуасытып бағындыру саясатын жүргізді. Сондықтан ол қанға-қан, кек алу, құн ... ... алу, ... сату, дұре соғу, көп әйел алу, қалың мал төлеу, әмеңгерлікті сақтау, зекет, ұшыр жинау, айып ... діни ... ескі ... арқа ... және т.б. уағыздады. Халық Есім хан заңдарын "Есім хан салған ескі жол" - деп атады.
XVI ғасырда казақ хандығы солтүстікте ... ... ... (орталығы Түмен) шектесті. 1563 жылы Шайбани әулеті мен Тайбұғы руы арасындағы ұзақ ... бойы ... ... ... ... хандығы Шайбани әулеті Көшім ханның қолына көшті.
Сібір хандығының халқы түркі тілдес қырық рудан құрылған және угар тайпаларының ... ... ... еді. ... ... халқы Батыс Сібірдің орманды далалық бөлігінде, салалармен қоса Есіл, Тобыл және Тура өзендерінің орта ағысын, сондай-ақ, Ертіс пен Обь ... ... ... ... ... "Сібір татарлары" деген атпен белгілі.
Сібір хандығы Орта Азия, Қазақстанмен саяси және сауда байланыстарын жасап отырды. Сауда ерте ... бері ... ... ... ... ... Орта ... қазақ даласы арқылы жібек, мата және жүн мата, елтірі, кептірілген жемістер тиелген керуендер бағалы аң терісіне, ... ... және тағы ... заттарға айырбастау үшін ағылып келіп жатты. Көшім хан билік жүргізген кезде өзінін қарамағындағы ... ... ... таратуға үлес қосты.
1552 жылы Ресей Қазан қаласын жаулап алғаннан кейін, ол Сібір хандығымен тікелей көрші болып шықты. 1581 жылы ... ... ... басталды. Көшім хан жеңіліске ұшырағанымен, Ермак жеңісті баянды ете ... ол 1584 жылы ... қаза ... ... ... ... да көтерілмеді. Сөйтіп, 1598 жылы Ресей мемлекетінің құрамына енді. Орыс ... ... ... ... ... ... және Шығыс шекараларының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ұмтылып, орыс шаруаларынық шығысқа қоныс аударуын, ... ... ... ... Тәуке хан және оның
XVII ғ. екінші жартысында Қазақ хандығының жағдайы ... ... еді. Ірі ... мен феодалдардың арасындағы қырқысуларды пайдаланып, жоңғарлар Жетісудың бір ... ... ... осы ... көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастаған кезде, қазақ хандарының бірі - ... ... ... ... ... ... үшін әскери одақ жасасуға көндірді. Жәңгір шебер саясатшы ғана емес, сонымен бірге өте ... ... ... ... еді. Оның ... ... аңыз көп. 1643 жылы 600 жанкешті сарбаздарымен Жоңғар тауының бір ... ... ... Жәңгір хан жоңғарлардың 50 мың әскерінің жолын бөгеп, қарсыластарын таптап өтпекші болған жау әскеріне бас ... ... ... Оның 10 мың адамын шығындады. Шайқас қызып жатқан кезде Жәңгірдің ... 20 мың ... ... ... Кіші ... Жалаңтөс батыры екеуі соғыстар тарихында бұрын болмаған жеңіске жетті. Жәңгір хан өз өмірінің денін жоңғарлармен соғыста өткізіп, оларға ... ... ... 1652 жылы қаза ... XVII ғасырдың 90-шы жылдарында жоңғар феодалдарының қазақтардың жеріне шабуылы бәсендеді. Бұл кезде қазақ хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған ... ... ... ... арам ойын іске ... жылы Қазақстан жеріндегі хандықтардың билігі Жәңгірдің баласы Тәуке ханға (1680-1717 жж.) ... Ол өзін ... ... ел ... ... ... сүйене отырып, халықтың, елдің бірлігінін туын жоғары ұстады.
Тәуке хан 1687-1688 жж. Бұхара ханы ... ... ... туралы келіссөз жүргізген, тіпті қаланы алуға әрекеттенген. Сырдария бойындағы Тәукенің хандық өкіметі нығайып, Түркістан ... оның ... ... XVII ғ. 90-шы ... яғни ... ханның тұсында жонғар феодалдарының қазақтардың жеріне қысымы босаңсыды. Өйткені бұл кезде қазақ, кырғыз, оған қарақалпақтардың бір бөлігі бірігіп қимыл ... хан ... ... тартыстарды уақытша тыйып, үш жүздің үшеуінде де тыныштықты ... ... ... Осы ... ол ... ... қоныстарын сыртқы жаулардан қауіпсіздендіруге күш салды. Тарихи деректерде айтылғандай, Тәуке ханның өз билігінде 80 мыңдай жауынгерлерінің ... оған ... және ішкі ... күресте жетістіктерге жетуге мүмкіндік берді.
Тәуке хан өкіметтің беделін көтеруге және оған үш ... ... ... ... ... ... Оның тұсында "Жеті жарғы" деген атаумен қазақ қоғамындағы әдеттегі құқық өлшемдерінің жинағы құрастырылды. Мұнда феодалдық құқық тәртібі мен мемлекеттік ... ... ... белгіленді. Тәуке хан елдің бірлігін, ынтымағын ойлап, халықты ру-руға, жүзге беліну саясатын және бет-бетімен әрекет жасауды ... үшін ... ... Осы ... ол ... мемлекетінің саяси-құқық жүйесін белгілеп, халықты бірлікке, ынтымаққа шақырды. Тәуке хан өз төңірегіне ұлы жүзден Төле ... Орта ... Қаз ... Қазбекті, Кіші жүзден Әйтеке биді кеңесші ретінде қызметке тартты. Сөйтіп, қазақ халқының тарихына ірі құқықтық өзгерістер енгізді. Бұл оның халыққа кең ... ... ... байланысты еді. Ол тек сол заманға сай құқықтық құжат емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... ұйымдастыру және жағрафиялық ерекшеліктеріне сай келетін аса құнды ескерткіш.
"Жеті жарғы" көшпелі ... ел ... заңы ... ... Оның ... ... мазмұны:
-қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу (ер адам үшін - 1000 қой, әйел үшін - ... ... ... өлім ... ... жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады;
-денеге зақым келтірсе, оған сәйкес құн ... (бас ... - 100 қой, ... - 20 ... әйел ерін ... өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн телеумен ғана құтылады,мұндай қылмысты екіқабат әйел ... ... ... мен ... құны ... 7 есе артық төленеді;
-егер ері әйелін өлтірсе, әйелдің құнын төлейді;
-ата-анасы өз баласының өлімі үшін ... ... ал ... ... ... өлтірсе, өлім жазасына кесіледі;
-өзіне-өзі қол жұмсағандар бөлек жерленеді;
-егер екіқабат әйелді атты кісі қағып ... одан елі бала ... бес ... бала үшін -- бес ат, 5 ... 9 айға ... ... - әр айына 1 түйеден (анықтама үшін 100 түйе -- 300атқа немесе 3000 қойға тең);
-әйел зорлау кісі өлтірумен ... ... ... ... ... ... үшін еріне, немесе ... ... құн ... ... егер ... өзі зорлаған қызға қалың төлеп үйленсе жазадан босатылады;
- егер ері әйелінің көзіне шөп салу ... ... ... ... ... ... сол сәтінде жария етуі тиіс, әйелінің көзіне шөп салды деп күмәнданған еркектің сөзін 4 сенімді адам теріске шығарса, әйел ... деп ... ... ... ... ... келісімінсіз алып қашқан адам өлімге бұйырылады немесе ердің құнын төлейді, егер әйелдің келісімімен әкетсе, күйеуіне қалың ... ... ... қыз ... ... ... адам одан кешірім сұрауға тиіс, сұрамаса арсыздығы үшін айып салынады;
-қан ... ... ата ... ... ... ағайындар белгілеген жазаға бұйырылады;
-құдайға тіл тигізген (жеті адам куәлік ... ... атып ... ... адам мал-мүлкінен айырылады;
-құл өмірі құнсыз, ол қожайынның билігінде;
-ата-анасына тіл тигізген ұлды мойнына құрым байлаған кұйі қара ... ... ... өзін ... сабап, ауылды айнала шапқылатады, ал қыз қол-аяғы байланып анасының ... ... ... адам үш ... қайтаруға тиіс;
-ерінің ұрлығын біле тұра хабарламаған әйел мен баласы жазаға тартылмайды, өйткені үлкеннің үстінен ... айту ... ... ... мен молданың қатысуы арқылы жасалады;
-барымтадан қайтқан мал төлемімен қайтарылуы тиіс;
-дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктеледі;
-куәлікке екі немесе үш адам ... ... ... үшін кесілген малдың оннан бірі тиесілі;
-егер айыпкер айыбын төлемесе, оны ру басының рұқсаты арқылы барымтамен ... ... пен кісі ... қоса жасаған адам екі бірдей жазаға тартылады;
Тәуке ... ... ... ... бабы сол заманның талаптарына сай келеді. Онда ... ... ... ... ... ... сондай-ақ салықтар, діни көзқарастар туралы ережелер енгізіліп, ол қазақ қоғамы өмірінің барлық жағын түгел қамтыды. Сондай-ақ, оның ... ... ... ... ... ... заңдылықты, тәртіпті нығайтудағы рөлі де зор.
Оныншы тарау
ХVІ-ХVП ғғ. Қазақ ... ... ... және ... мен ... ... хандығының саяси және қоғамдық құрылысы
XVII ғ, аяғында Қазақстан аймағында бірнеше феодалдық мемлекет, яғни хандықтар құрылды. ... ... ... жеке ірі ... иеліктеріне бөлінді. Қазақ хандықтарының күрделі мемлекеттік аппараты болған емес. Басқару мақсатында феодалдық қатынастарға бейімделген патриархалдық институттар ... ... хан ... ... ... Хан ... басқарушысы, қарулы күштердің басшысы және жоғарғы төре ... Ол ... ... ... ... оған ... болды. Сұлтандар мен билер ханға жүгінді. Хандықтың құрамына кіретін бірнеше руды сұлтандар биледі.
Қазақ хандықтарында әскери ұйым ... емес еді. ... ... ... жоқ. Оған әрбір азамат-жауынгер өз атымен, қару-жарағымен келуге тиіс болды. Жеке әскер шоғырларын сұлтандар, билер және батырлар басқарды. Оның шығынын ... ... ... да ... байлықты өндірушілер халыктың көпшілігін құраған қазақ шаруалары еді. ... ... ... бірдей болған жоқ, сондықтан феодалға тәуелділік дәрежесі де әр түрлі болды. Олардың біраз бөлігі экономикалық жағынан ... ... ... жай ... еді. ... ... ... кедей шаруалар құрады. Кедейлердің біразы көшпелі тұрмыс құруға мүмкіндіктері болмағандықтан отырыкшы тұрмысқа ауысты. Олар ... деп ... ... ... да ... Олар жат жұртпен қиян-кескі соғыста қолға түскен тұтқындар есебінен ұсталды.
Феодалдық қанау көптеген ... ... ... енгізді. Олардың негізгілері: малшылардан - зекет, егіншілерден -- ұшыр жинау, бұған қосымша шаруалар үстем таптың ... ... ... және ... еңбекпен өтеуге тиісті болды. Осындай әлеуметтік теңсіздіктің салдарынан шаруалардың көбі, әсіресе, ең кедей бөліктері ... ... ... бай туыстарының "көмегіне" сүйенуге мәжбүрлікке түсті.
Қазақтың хандық мемлекетінің қажетіне керекті шығындар халықтан жиналатын феодалдық салықтардан басқа, ... ... ... сот ... және ... ... ... құралып отырды. Әрине, негізгі ауыртпалық еңбекші бұқараның мойнына түсті.
ХV-ХVІІ ғасырлардағы қазақтардың қоғамдық қатынасын зерттеушілердің көпшілігі оны ... ... деп ... ... ол ... және жартылай көшпелі мал шаруашылығы аймақтарында басым болған. Ал, экономикалық жағынан неғұрлым дамыған Қазақстанның Оңтүстік ... ... ... көбірек қанат жайғандығы атап көрсетіледі. Іс жүзінде ... ... мен ... ... екі әлеуметтік-экономикалық құрылысқа негізделді. Моңғол үстемдігі кезінде қала мәдениеті кері кетіп, егіншіліктің құлдырауы, көшпелі мал шаруашылығының артуы патриархалдык қоғамдық ... ... ... әсер ... ... ... жерді пайдаланудың қоғамдық түрі үстемдік етті. Жайылымдарды пайдалану құқына ... ... мен ... ... мүшелері ие деп саналды. Бірақ соның өзінде ру-тайпа ақсүйектері мен қатардағы көшпенділердің арасында жерді, ... ... іс ... ... ... ... ... феодалдардың қоныстарға иелік ету, өзінің отарлары мен жылқы үйірлері және өз жакын-жүрағаттары үшін жақсы жайылымдарды, аңшылық құратын жақсы өнірлерді ... құқы ... ... ... мал жеке ... және ... ... тиді. Өз малдарын өсірумен жоғарғы ақсүйектер тобы да, тайпалар мен рулардың көсемдері де және ... ... ... де шұғылданды. Мал көшпелілер байлығының, олардың тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі байлардың қолында жинақталды, олар мыңғырағаң малды бағатын жайылымдарға іс жүзінде өздерінің билеп-төстеу құқығын ... ... ... басқарушысы хандар болатын. Олар тек Шыңғыс хан ұрпақтарынан шыққан, өздерінің сұлтандарымен бірігіп билік жүргізді. Демек, көшпелі халық ... ... ... ... ... жерлер билеуші әулеттің меншігі болып саналды, олардың бұған құқы заңмен бекітілді және салт-дәстүр, әдет-ғұрыппен ... ... ... жер ... ... меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе, Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы ... ... ... ... әсіресе, сойырғал, ықта, милық, бақып сиякты және басқа түрлері кеңінен орын алды. ... ... ... ... ... ... иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден, саудагерлерден өз пайдасына ... ... ... ... топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі алынды. Жоғары аристократтық топ-ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері: хандар, сұлтандар, оғландар ... ... ... ... сондай-ақ, қожалар жатты. Шыңғыс әулеттері қазақ рулары мен тайпаларының ешқайсысына жатпайтын, олар ... ... ... ... Ал ... өзге ... ... жағдайына қарамастан төменгі топқа -қара сүйекке жатқызылды. Қарапайым халық қатарына -шаруалар, малшылар, егіншілер мен қолөнершілер, жатақтар мен қала ... ұсақ ... мен ауыл ... т. б. ... ... кездерінде өзінің жауынгерлік ерліктерімен даңққа бөленген қатардағы сарбаздар әлеуметтік баспалдағымен жоғары жылжып, батырлар тобынан орын алды. Батырлар қазақ қоғамының ... ... ... рөл ... ... ... ... өзінің шыққан тегі және мүлік жағдайымен ауқатты әскери-көшпелі ақсүйектер қатарына жатты.
§2. Қазақ халқының шаруашылығы мен ... ... ... ... жетекші саласы - көшпелі мал шаруашылыгы. Әр рудың 800-1000 шакырымға дейін жететін көш жолдары жазда жайлауға шығып, қыс түсе ... ... ... ... Олардың қыстақтары малға суықта пана болатын өзен, көл бойларында орналасатын. Ертеден қалыптасқан тіршіліктің жүйесі алыстағы шалғай жерлерге (Жетісудан басқа жерлерде) ... ... ... ... ... мен ... дәстүрлерге, ал көшіп барып қонатын жерлерді таңдап алу, көбінесе халықтар арасындағы қақтығыс, соғыс, ... ... ... жағдайларға байланысты болды. Малдың негізгі түлектері қой, жылкы және түйе еді. Бұлар халыктың тұрмыс-тіршілігіне бірден-бір қолайлы түліктер. Мұндай мал халықтың ... ... ет, сүт, ... ... пен ... ... материалдармен қамтамасыз етіп отырды. Әрине, мал бағу ауыр еңбекті, төзімділікті және ... ... ... ... ... ... ол ... мал шаруашылығының табиғаттың дүлей құбылыстарына түгелдей тәуелді болғанын да айту керек. Жемшөп ... ... ... мал тебіндеп жайылды. Міне, осыған байланысты қыс сұрапыл ... ... ... ... ... қырылуы (жұт) жиі кездесетін. Мұндайда көшпелі малшылар тақырлана кедейленіп қалатын.
Қазақ халқының өмірі ілгері басқан сайын мал ... ... ... мен оның ... ... түсті. Қолайлы жылдары мал басы үдемелі қарқынмен өсіп отырды. Мал шарушылығын жүргізудің ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі сақталып, ... ... ... мал ... ... отбасының өмірін көп жағынан қамтамасыз етіп тұрды. Бұл сала ... ... ... өнімдерін, киім-кешек пен аяқ-киім, үй жабдықтары мен жасауларын, көшіп-конуға қажетті тасымал құралдарын берді. ... ... мен ... жылқының орнын ешнәрсемен алмастыруға болмайтын. Көшпелі малшылар ... ... ... ... ... ... Түркістанның Сығанақ, Сауран, Ясы және басқа қалаларының ... ... ... ... ... ... мен ыдыстар жеткізетін болған.
Малшылар бүл өнімдеріне айырбасқа қалалардан әр ... ... ... ... мен ... ... темірден соғылған бұйымдар, дайын киім-кешектер, шапандар, орамалдар, бас киімдер, аяқ киімдер, сондай-ақ ... үйге ... ... т. б. ... Көшпелілердің астық өнімдеріне -бидайға, тарыға, арпаға, жеміс-жидекке - сұранысы өте қатты болды.
Көшпелі және жартылай ... мал ... ... ... ... ... пен ... де маңызды рөл аткарды. Қазақстанның Оңтүстік ... мен ... ... ... ... ... зерттеулер ХV-ХVІІ ғасырларда Отырар, Түркістан, Сауран маңындағы егістік жерлерге құбырлар арқылы су жіберіліп отырғанын ... ... ... ... мәдениетінің дәстүрлі ошақтары өзен алқаптары мен көл жағалауларында, шөл және шөлейт далалардың көгалды жерлерінде дамыды. Шабындық қыстаулардың ... ... ... Әдетте, егіншілікпен көбіне көшіп-қонуға мүмкіншілігі жоқ кедей жатақтар шұғылданды. ... ... -- ... ... арпа, жүгері. Негізінен мал шикізатын өңдеуге икемделген кәсіпшілік кең тарады. Оңтүстік Қазақстанның қалаларында қолөнері /теріден, ... ... ... киім тігу, ағаш өндеу, зергерлік, ұста өндіріс, құрылыс ісі, т.б./ ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазакстанның, Орта Азияның, Шығыс Түркістанның тұрақты егіншілік шаруашылығы және қала орталықтарымен катар Ресей мемлекетімен сауда-саттық ... зор рөл ... ... ... ... және ... халық топтарының экономикалық байланысы, саяси, мәдени-әлеуметтік қарым-қатынасы ... кеңи ... ... ... ... өлкесінде ең алдымен Сыр манындағы Сығанақ, Түркістан, ... ... ... ... тағы сол ... қалалардын өркендеуі, қазақ халкының біртұтас ел болуына, жеке хандық құруына үлкен әсерін тигізді.
Қазақ халқы өте ауыр ... ... ... де, ... ата-бабаларының ертеден қалыптасқан мәдени қазыналарын сақтап қалды. Әрине, мәдениеттің дамуы Қазақстанның барлық жерінде біркелкі жүрғен жоқ. Атап айтқанда, ... даму ... ... ... және ... ... ... салыстырғанда күштірек жүрді. Сығанақ пен Сауранның, Ясы мен Отырардың архитектуралық комплекстері, Жәнібек пен Қасымның Сарайшықтағы, Қазанғаптың Ұлытау ауданындағы кесенелері, ... ... ... және Қаратау қойнауларындағы мазарлар өзіндік сәулет-сипатымен, архитектуралық формаларының ... әрі ... ... ... ... ... кәсібінде: ұсталық, зергерлік, кен өндіру, тері илеу, ... үй салу т.б. ... ... ... ... ... бұл кезде қазақ шаруашылығы қарабайыр шаруашылық еді. Үйде ... ... ... ... ... ... ... өз отбасын ғана қанағаттандыруға пайдаланылатын. Халық өнері, әсіресе, киіз үйдін жасау-жабдықтарын, ... ... ... ... ... әшекей, сандық, төсек, ыдыс-аяқтар, т.б./ ерекше дамыды. Қолданбалы өнер халықтың еңбек қарекетімен, оның тұрмыс-салтымен тығыз байланысты болды да, халыққа ... мен ... ... ... ... мал ... басым болуына сәйкес келді.
Қазақтар көктемде 22-ші наурызды, күн мен ... ... ... ... ... -- деп атап ... ертеден әдетке айналдырған. Бұл тойда қазақтар ағайын-тума, ауыл-аймағын аралап, жаңа ... ... ... пен ... ... ... ... білдіріп, бата берді. ХVІ-ХVІІ ғасырларда қазақтар арасында ислам діні кеңінен тарады. Оны таратуға Сығанақ, Түркістан, Хорезм, Бұқара, ... ... ... ... рөл ... Алайда, ислам діні еңбекші халық арасында терең тамыр жайған жоқ. Оған себеп ... ... ... ... ... және түрлі саяси қарама-қайшылықтар. Сондықтан халықтың бір бөлігі ислам ... ... ... қабылдамай, тәңірге табынуға негізделген нанымды ұстады. Қазақтар өмірінде отты қасиеттеу үлкен рөл атқарды.
Осымен катар ХV-ХVII ... ... ... арасында тақырыбы мен жанры жағынан алуан түрлі ауыз әдебиеті кең өріс ... ... ауыз ... асыл қазыналарын жасаған да, оны ғасырдан-ғасырға, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген де ... ... ... дарынды адамдар - ақындар, сал, серілер, жыраулар еді.
Ақындар халықтың ... ... ... ... ... ... жырларды жасаушылар болды. Сал, серілердің арасынан көптеген атақты сазгерлер мен жезтаңдай әншілер ... ... ... ұлттық ат спорты ойындарының шеберлері, алуан түрлі сауыққойлар, күш иелері ... ... ... ... ... ... даңқын шығарып жүрді.
Қазақ халкының поэзиясында жыраулардың орны ерекше бағаланды. Жыр толғауларында қанатты сөздер, ғибратты нақылдар кең орын ... Өмір мен ... ... мен ... ... ойды өрбіте келіп, жырау өзінің моральдық-этикалық көзқарастарын жеткізді, өз тұсындағы қоғамға, табиғатқа өзінің көзқарасын білдірді. Жауынгер жыраудың туындылары ... ... ... ... пен ... ... толы болды. Қазактың батырлар жырын туғызушы да осы жыраулар.
Сол кездегі қазақ поэзиясының аса ірі ... -- ... /XV ғ./, ... /XVI ғ./, ... /XVII ғ./, т. б. ... Олар ... хан мен Жәнібек хан заманында өмір сүріп, сол кездегі шиеленіскен ... ... ... ... ... ... ... білген адамдар.
Халықтың ауыз әдебиеті туындыларында көшпелі малшы халықтың көзқарастары, ... мен ... ... ғасырлар бойы жинақтаған еңбек тәжірибесі жан-жақты бейнеленді. Әсіресе, соның ішінде салт-сана өлеңдерінің көптеген үлгілері өздерінің идеялық-көркемдік ... ... ... жыры ... тән аңыз ... ... бәрі ... тарихи оқиғаларға құрылған. Мәселен, Қобыланды, Алпамыс, Ер ... Ер ... ... дастандары тарих шындығымен қабысып жатқан шығармалар. Қазақтың әлеуметтік-тұрмыстық дастандары да ... ... Баян ... "Қыз ... т.б./ ... ... ... үлкен шеберлікпен көрсетеді.
Қазақтар жазуда араб әліп-биін тұтынды. ХVI-ХVII ғасырларда, негізінен алғанда, феодалдық жоғарғы топтың өкілдері - хандар, сұлтандар, ... ... және ... ... ... Халық арасында ана тіліндегі жазба әдебиет діни және тарихи мазмұндағы кітап түрінде тарады.
Сонымен, ... ... ... ... ... және ... ... елеулі ілгерілеушілік орын алды. Оның басты бір себебі, қазақ халкының біртұтас мемлекет болып бірігуге ұмтылуымен ... ... ... ... ... ... ... күресі
§1. Жоңғар мемлекетінің құрылуы және оның қазақ
жеріне шапқыншылығы
XVIII гасырда Алтайдан Атырауға дейінгі байтақ даланы алып жатқан қазақ халқы ... ... ... қарай үш жүзге бөлініп өмір сүрді. Оның әрбір Жүзінің өзі Еуропадағы әлденеше шағын елдер мен мемлекеттерді сыйдырарлық көлемдегі ... ... ... ... ... ... ... Ақтөбе, Қызылорда облыстарын мекен еткен Кіші жүз, Орталық Қазақстанға жататын ... ... Орта жүз, ... оңтүстік және оңтүстік-шығысын қоныс еткен Ұлы жүздің әрқайсысының өз хандары болды. Кіші жүзде - ... Орта ... - ... ... Ұлы ... - ... Түркістан қаласын астана еткен Үлкен Орданың ханы Тәуке еді. Бұл хандардың ақылшысы болған, Үш ... ... ... ... істеріне билік айтып, береке бастаушы болған Кіші жүздегі Әлім руынан шыққаи Әйтеке биді, Орта жүздің биі арғың ... ... ... Қаз ... ... ... Ұлы жүздің биі үйсін Жаныс руынан шыққан атақты ... Төле ... ... ... ... ақыны Бұқар жырауды бүкіл қазақ жұрты, алты алаштың адамдары жақсы білді.
Үш жүздің ... ... бас ... оқтын- оқтын мәслихат-мәжіліс өткізетін. Ондай мәжілістер Сайрам маңындағы тауларда, Мәртөбе жотасында өтетін. Оларда қыстау жағдайы, ... ... мен ... ... ... ... қазақ жерінде біртұтас бір иелікке бағынған, басқару ... ... ірі ... ... ылғи да ... ... Мұны ... жеріне ертеден көз алартып келе жатқан Қазақстанмен жапсарлас, жерлері шектесіп жатқан елдердің билеушілері пайдаланып қалуға тырысты. Оңтүстік-батыстан Жайық ... ... Еділ ... бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүздің халқына тынымсыз ... ... ... ... ... ... қазақтары килікті. Орта Азиядағы Бұқара мен Хиуа хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Оларға ... ... ... ... беріп отырды. Осылардың бәрінен де асып түскен, қазақ халқына мәнгі жойылып, құрып кету қаупін төндірген жау - ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы әскери қақтығыстар жиілей түсті. Ойрат феодалдарының Шығыс Моңғолияға қарсы ойдағыдай жүргізген соғыстары олардың күшін нығайтты. XVI ... аяқ ... ... ... төрт ... ... құралды. Олар: Тарбағатайдан Шығысқа қарай өңірді алып жаткан торғауыттар, Ертістің жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... төңірегіндегі хошоуыттар және Іле өзенінің жоғарғы жағындағы шоростар еді.
Қазақ және ойрат әміршілерінің арасында ... ... үшін ірі ... XV ... өзінде басталған болатын. XVI ғасырдың аяғында ойраттардың ... бір ... ... ... ... қазақ ханы Тәуекелге бағынышты болып шықты. 1635 жылы қоңтайшы Батурдың бастауымен Жоңгар хандығы ... ... соң, егер XVI ... ... XVII ... басында қазақ хандығына бытыраңқы ойрат тайпалары қарсы болса, XVII ғасырдың екінші ширегінде күштердің ара салмағы жонғар тайпалар өның ... ... ... ... қатынастары, әсіресе, Батур-қоңтайшы /1634-1654 ж.ж./ билік құрған кезде ерекше шиеленісе түсті. Одан кейін болған жоңғар хандары ... ... ... ... ... ... ... ететін және сауда орталықтары болған қалаларды өздеріне ... ... ... жылы ... хан ... ... оның баласы Болат ханға өткен тұста қалмақтардың қазақ жерлеріне жорығы күшейді. Бұл ... ... ... ... ... ... Иоганн Густав Ренаттың тигізген әсері үлкен. 1709 жылы Полтава түбінде орыстардың қолына түскен Ренат Тобыл қаласына айдалады, осында ... ... ... ... бара ... ... ... құрамында Кереку қаласының маңында 1715 жылы қыста ол қалмақтарға тұтқынға түседі. 1733 ... ... ... ... ... ол ... ... балқытып зеңбірек жасауға, оның оғын дайындауға, тіпті баспахана жасап, әріп құюға үйретеді. Сонымен ... ... өз қол ... өтуге мәжбүр еткісі келген Ресей қалмақтарға Сібір бойындағы бекіністерден зеңбірек берген деседі. Ренаттың көмегімен зеңбірек атыс ... ... жүз ... ... ... ... ... қазақтарға қарсы соғысқа дайындалып жатқанда қазақтар жағы олардан қауіп күтпей, ішкі талас-тартыспен ... ... Бұл ... қазақтар мен қалмақтардың шекарасы Ертіс өзені, Балқаш көлі, Шу, Талас өзендерінің аралығымен өтетін.
Жан-жақты әскери дайындығы бар және шабуыл ... ... ... ... толық мағлұмат жинаған жоңғарлар 1710-1711 жылдары қазақ ... ... ... қырғын соғыс жүргізді. Көп олжа алып, кері оралған олар 1717 жылы ... ... ... ... ... 30 мың ... ... жеңді. Келесі жылы жоңғарлардың әскері тағы да қанды жорыққа аттанып ... ... Арыс ... ... қазақтарды қырғынға ұшыратты.
1723 жылы көктемінде қазақ жерін бет қаратпай басып алуға әбден бекінген жонғарлар шешуші жорыққа шықты. Мол әскер ... ... ... қаруландырып, оның қолбасшылығына Шуна Дабо деген қалмақ ... ... Оның ... ... ... ... ... стратегиялық екі бағытта қимыл жасауға тиісті болды. Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен Талас өзендеріне шығу ... ... ... -- қазақтарға ес жиғызбай соққы беріп, Шыршық өзенінің қойнауына жету еді. Бұл ... іске ... үшін ... жеті шоғырға бөлініп, оның бірі Жетісу Алатауының етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. ... ірі ... ... ... 70 ның ... ... екінші бір тобы Іле өзенінің бойына, Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағындағы Кетпен тауының ... ... ... ... ... қаннен-қаперсіз отырған қалың елге шабуылға шыққан қалмақ ... ... ... ... ... ... ... адамдарды қырып, әйелдерді, қыздарды байлап-матап алып кетті. Бейғам отырған ел басқыншыларға ешқандай қарсылық ... ... ... ... ауыртпалығы Ұлы жүздің, Жетісудың халқына түсті. Ешбір бөгетсіз, қарсылықсыз, жолындағының бәрін жайпап келе жатқан ... жау ... көп ... ... Орта жүз бен Кіші ... ... жетті. Малын, қонысын тастап, бала-шағасынан, туысқандарынан айырылып босқан халық беті ауған жаққа қашып-пысуға мәжбүр болды. Ұлы жүз бен Орта ... ... ... пен ... қарай шұбырды. Кіші жүз қазақтары Хиуа мен Бұқараға ағылды. Босқындардың біразы Алакөл маңына келіп ... ... ... айтуынша, Орта Азияда осындай екі көл болған. Оның біріншісі - Сырдың сол жақ бетінде, Бетпақдала каналы екіге бөлінетін ... ... ... 90 ... ... ол да Сыр ... Халық осылардың алғашқысына барып паналаған. Бұл кезеңді қазақ "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" деп атады. Яғни, ... ... ... ... Алқакөлге жетіп азап пен аштықтан сұлаған жерлер еді дейді. Сол сұлағаннан талай қазақ жан ... ... ... ... ... Осы ауыр ... ... қазақтың қаралы да қайғылы, ән ұраны сияқты "Елім-ай" әнін ... оны ... ... ... ... ... боздақтарын еске түсіріп, бүгінге дейін көзіне жас алмайтын қазақтың кәрі-жасы кемде-кем. "Елім-ай" әнінің сөзі былай ... ... ... көш ... ... сайын бір тайлақ бос келеді.
Ел-жұртынан айырылған қиын екен,
Екі көзден мөлтілдеп жас келеді.
Мына заман қай ... бағы ... ? ... болар ма тағы заман!
Атадан ұл, енеден қыз айырылды,
Көздің жасын көлдетіп ағызамын.
Мына заман қай заман, қысқан заман ? ... ... ... заман!
Шұбырганда ізіңнен шаң борайды,
Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман!..
Мұнан үш жүз ... жуық ... ... шығарылған осы өлеңмен оның әні қазақтың басына түскен сол бір ауыр күндердің өшпес ескерткіші іспеттес. Қазақты ... ... ... ... бұл өлеңді білу, ұмытпау жастар үшін бүгінгі таңда да тарихты білу ... ... ... ... жоңғар басқыншылығына
қарсы күресі. Жоңғар мемлекетінің күйреуі
Ақтабан шұбырындыда ауа көшкен жұрт көптеген қалалар мен елді ... ... ... ... ... Оның нәтижесінде Самарқанд, Бұқар, Хиуа, Ферғана сияқты қалалар қаңырап қалды. Сол ... Хиуа ... ... мен ... жерлер иесізденіп, қаланың өзінде қырық шақты ғана ... ... ... ... ... жерді сағыну қазақтардың қайрат-жігерін ұштады, оларды ортақ ... ... ... ... жұмылдырды. 1726 ж. Шымкентке таяу Ордабасы деген жерде Үш жүздің басшылары, билері жиын өткізіп, онда қазақ жасақ- тарының қолбасшысы ... ... хан және ... ... сайланды. 1727 жылы халықтың қаһарлы қарсылығының алғы шебінде болып, қалмақ әскерлерімен үш жылдай ұрыс жүргізген ... ... Кіші жүз ... ондағы айтулы батырлардың бірі Тайлақ және оның жиені ұлы жүздің Ошақты руындағы Тасжүрек тайпасынан шыққан Санрық батыр Ырғыз ... ... ... Бұланты өзенінің жағасында "Қара сиыр" деген жерде қалмақтарға есеңгірете соққы берді. Қалмақ әскерлері қиян-кескі соғыста ондаған мың адамынан айырылды. Қазақтар жағы ... ... қаны ... ыза мен ... суарылған қайрат-жігерінің жемісін көріп қуанды. Жеңіс туралы хабар қазақ арасына ілезде тарап кетті. Алты алаштың ... ... ... ... шабыттандырған бұл жеңіске қол жеткен жер кейін ... ... деп ... жылы ... Балқаш көлінің маңында қазақ пен қалмақтардың арасында тағы бір ... ... ... жүрді. Бөгенбай, Қабанбай, Шапырашты Наурызбай, Жәнібек, Бөкенбай, Малайсары сияқты ... ... ... ... ... мен ... ... әскерлеріне екінші рет күйрете соққы берді. Майдан даласында мыңдаған қалмақ әскерлері қаза тапты. Көбі қырылып, жаралы болып, жаны ... ... жау ... ... ... ... күн ... басына көтерді. Бұл жер кейін "Аңырақай" деп ... ... ... Аныракайда аяусыз соққыға душар болған Шуно Дабо басқарған ... ... Іле ... ... ... ... қашуға мәжбүр болды.
Осы тұста Тәуке ханнын баласы үлкен Орда иесі ... хан ... ... осыған байланысты қазақ халкының тағдырына қатысты ірі оқиғалар орын алды. Қазақтың үш жүзінің басын қосып, біртұтас тәуелсіз мемлекеттігін қалыптастыруға тиісті ... ... ... ... ... хан ... жан еді. Мұны ... хандары, ел билеушілері түсінді. Бірақ ашық айтқан жоқ. Егер Болат хан алай-бұлай болып кетіп, Үлкен Орданың ... ... ... ... ... ... едім деп жүрген аға хандықтан бірінші үміткер ... ... ... Орта ... ханы ... ... ... Сәмеке ақылсыз адам емес еді. Бірақ оған аға ... ... ... ... ... екінші үміткер -- Кіші жүздің ханы Әбілхайыр. Кіші жүзден аға хан сайлау ... ... ... ... ... ... келе ... қалмақ әскерлеріне Бұлан өзенінің маңында бірінші рет бас ... ... ... ... ... ... тамаша жеңістің дем берушісі болған, үш жүз әскерлерінің бас қолбасшысы болып сайланып, өзінің ұйымдастырушылық дарын-қабілеті, жеке ... ... мен алты ... аты ... оның ... ... мол, егде ... Әбілхайырдың аға хандықтан үміт етуіне негіз бар еді. Үлкен Орда иелігі оған да бұйырмады. Аға хан болып ... ... ... да ... үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды. Тарихшылардың долбарлауы бойынша мұндай тандау жасалғанына наразы болған Әбілхайыр майдан шебінен әскерін алып, еліне кері бұрылды. ... ... ... риза ... ... де ... кейін әскерін алып, Шудың бойымен Бетпақдалаға қарай бет түзеді. Жоңғарларға ... ... ... өз ... мен ... ... ... Ұлы жүздің ханы Жолбарыс қазақтың Ресеймен бірігуі іске асқанша қазақ елінің қас жауы жоңғарлармен мәмлеге келуге мәжбүр ... Бұл ... айта ... жай: ... мен Сәмеке майдан шебінен өздеріне аға хандық тимегендіктен пендешілік жасап, ренжіп кетіп ... ма, жоқ әлде ... ... ... ма? - бұл жөнінде кұжатталып қалған ешбір дерек жоқ. Бұл тарихшылардың долбар болжамы ғана. Әбілхайырдың елге ... кері ... ... ... мен ... Кіші жүз жеріне шабуылын үдетуіне байланысты болуы да мүмкін.
Осы бір ... ... ... ... ішінде феодалдық бытыраңқылық күшейіп, ру басшылары мен сұлтандары хан ... ... ... ... Кіші жүз ... ... мен ... (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел биледі, сол ... Орта ... ... және Барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұқара мен Хиуамен қатынастары да шиеленіскен күйінде қала ... Еділ ... ... ... мен башқұрттар Кіші жүздің жеріне шабуыл жасап, үнені қауіп туғызып отырды. Сондықтан Кіші ... ... ... ... пен ... орнатуды Әбілхайыр хан өзінің басты міндеті деп санады. Сонымен ... ... ... ... жауы - ... қарсы күрес те күн тәртібінен түскен жоқ.
1742 жылы 20 ... Ор ... ... ... және ... қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің өкілдері қатыскан келіссөз жүргізілді. Онда Ресей өкілі қазақ пен жоңғар ... ... ... уәж ... болды. Бірақ жоңғар баскыншылары оған кұлақ аспады. Олар қазақ қоныстары мен орыс қамал-бекіністеріне шектес жатқан жерлерде 20 мың әскер ұстап, ... ... ... Ендігі жерде қазақ халкының тек өзінің күшіне ғана сену ... ... үш ... ... қосып, жоңғарлардың феодалдық әскер күшіне соққы беру арқылы ғана өз жерін жаудан босатуға болатынына козі жетті. Осы идеяны орнықтыруға Абылайхан зор ... ... жылы "қан ... ... ... ... Уәли сұлтанның шаңырағында қазақ тарихында үлкен орын алған бала дүниеге келген, оның азан шақырып қойған аты ... ... ... ... алып, Уәли ханды өлтіріп, оның 13 жасар ұлы Әбілмансұрды тұтқындағы басқа адамдармен бірге Хиуа базарына апарып құлдыққа сатпақшы болды. Осы ... ол ... ... елге ... ... адамдардың малын бағуға жалданды. Үйсін Төле бидің түйесін, одан соң Дәулеткелді байдың жылқысын бағады. Ұйпа-тұйпа болып жүргені үшін жұрт оны ... деп ... 1731 жылы ... ауыл ... ... ... ... шайқасқа қатысып, өзінің асқан ерлігі, батылдығымен көзге түседі.
Осы ұрыста ... ... - деп ... ... жігер беріп, жаудың тобына ұмтылған ол қалмақтардың әскер ... ... ... жекпе-жекте өлтіреді. Атой салып шайқасқа үш рет кірген ол ұрыста жауды талқандап, жеңіске жетуге үлкен еңбек сіңіреді.
Әбілмәмбет хан ... ... ... ... өз ... ... ... Риза болған ол оған "Абылай" деп ат беріп, хандық тағын ұсынады. Абылай есімін алған ... хан ... бас ... ... қайтыс болғанға дейін сұлтан дәрежесінде бас ақылшы, кеңесшісі болады.
1741 жылы жазда Ұлытаудың ... аң ... ... ... ... ... ... Абылайдан жоңғарлардың ұлы қонтайшысы Қалдан-Серен: "Менің ұлымды елтірген сен бе?" -- дегенде, ол: "Сенің баланды ... мен ... ... ... қолым халықтың бұйрығын орындаушы ғана", -деп жауап берген.
Жоңғар мемлекетінің ханы ... ... 1745 жылы ... оның ... ... хан тағы үшін талас, кескілескен тартыс басталады. Осы орайда көрші жатқан Цинь империясы жоңғарларға қарсы қайта-қайта соғыс ... ... ... ... ... осы ... ... уақытты ұтымды пайланған Абылай қазақ жерін жоңғар қалмақтарынан тазарту мақсатмен Телікөлдің маңына үш жүздің әскери жасақтарын жиып, ... мен Сыр ... ... азат ету ... ... Бұл үш ... басы қосылған алғашқы жорығы еді. Осы жорықта ерен ерлігі, тамаша батырлығымен көзге түскен Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Кіші ... ... ... Уақ ... ... ... т.б. өз ... өшпес даңққа бөледі.
Абылай бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа ... Оның ... ... ... Бөгенбай батыр басқарды. Оған атақты Үмбетей жырау қосылды. Бөгенбай басқарған 10 мың ... қолы ... ... ... ... бекінісіне барып бекінуге тиісті болды.
Екінші қолды Жәнібек ... ... Ол ... ... ... қарай бет түзеді. Оған Тәтікара жырау қосылды.
Үшінші, негізгі колды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатынасқандар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның күнбатыс ... ... ... Бұл ... ... аты шулы ... Қабанбай, Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ, Жәпек, т. б. кірді. ... ... ... келе алмағандықтан топқа 17 жасар Көтеш ақын қосылды.
Жоңғар әскерін басқарған Қалдан ... ... ұлы ... ... де өз ... үшке ... Ол өзінін басты күшін Абылайға қарсы бағыттады. Жоңғар ... ... - ... ... ... ... және түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары сойыл, шоқпар, садақ, кейбіреулері найзамен қаруланған ... ... ... ауыр ... ... ... бұрын келіп, Жанақорғанға бекініп алды. Абылай Жанақорған бекінісін алуды Қабанбайға тапсырды. Сырымбетті оң жақ ... ... ... сол жақ ... ... Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет ... ... ... ... ... ... Қанай, Жанұзақ сияқты сенімді батырларымен және 17 жастағы ұлы Жанаймен әскердің дәл ортасында ... ... екі айға ... ... ... Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартып, Туркістанға таяп барды. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. Батыр Баян ... ... ... ... ... батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сағасына шегіндірді. Амалы таусылған ... ... ... ... сұрауға мәжбүр болды.
Келісім бойынша Созак, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Қазақ хандығы қарамағына өтті. ... ... ... ... кейінірек шешілетін болды. Абылай бұл жолғы жеңістерін жонғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті.
Қазақ жерін ... ... ... ... ... және қазақ әскерлерінің қолбасшылары Қабанбай, Бөгенбай, тағы басқа батырлары қазақ жасақтарының басын қосып, 1750 ... орта ... ... ... ... ... негізгі күшін үш қабат қоршап, ес жидырмай талқандап түбегейлі жеңіске қол жеткізді. Сөйтіп, қалмақтардың бір ғасырдан ... ... ... ... ... ... осымен аяқталды.
1755 жылы жоңғарлар бірнеше ұсақ иеліктерге бөлініп кеткен болатын. Мұны қытай империясы ұтымды пайдаланып, жоңғар жерін ... ... ... ... ... көп кешікпей Жоңғар мемлекеті 1758 жылы біржолата құлады.
1758 жылы Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы ... ... ... ... алды. Цинь империясының батыс шекарасы қазақ жерімен ... ... ... көрші жатқан қазақ елдеріне тынымсыз шабуыл жасады. Абылай басқарған қазақ жасақтары қытай әскерлеріне ... рет ... ... ... ішке ... ... ... бермеді. Қытай әскерлерінің басып алу каупінен сескенген Әбілмәмбет Үлкен Орданы Іле өзенінің бойынан басқа жаққа көшіруге мәжбүр болды.
Бір ... ... жай, ... ... өзінің қол астындағы қазақтарға қытайлар шабуыл жасап жатқанда елшілік жолмен наразылық білдіруден ... ... ... Ол ... ... ... Цинь ... болған жоқ.
Абылай ақсақалдардың алқа кеңесін шақырып, қытаймен соғысты соза беруге болмайтынын, халықтың азып-тозып кеткенін айтып, Цинь әкімдерімен ... ... ... ... ... адамдар жіберді. Сөйтіп, ол Цинь империясымен сауда, экономикалық байланыс орнатудың ... ... Ол ... ... да ұлғайтты. Абылай хан қазақ жерін, қазақ халқын көршілес ... ... ... жонғарлардың, қытайдың/ қаупінен қорғап қалуға үлкен еңбек сіңірді. Батырлығы, ұйымдастыру шеберлігі, саясатшылығы арқасында қазақ халқының ... ... үшін көп ... ... жылы Әбілмәмбет хан өлгеннен кейін, Түркістанда Қожа Ахмет Иассауидың мешітінде билер мен ... бас ... ... ақ ... сойып, ақ киізге орап, Орта жүздің ханы етіп көтерді. Бірақ Абылай өзін ... үш ... ... деп ... жылдан кейін 1772 жылы ... М. Л. ... ... ... ... Есіл өзеніне таяу жердегі Жаңғызтауда ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр ... ... 69 ... ... ... Туркістан қаласында жерленді. Абылайдан ... Орта ... ханы ... оның ... Уәли ... Үш жүздің басын біріктіріп, жоңғар басқыншыларын қазақ жерінен қуып, қазақ халқының тәуелсіздігін сақтап қалуда үлкен еңбек сіңірген Абылай атақты ... ... ... ... ... із қалдырды.
III - б ө л і м
ҚАЗАҚСТАН РЕСЕЙ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ... ... ...
Қазақстанның Ресейге қосылуы
§1. Қазақстанның Ресейге қосылуының себептері.
Кіші жүздің империя құрамына кіруі
Қазақ халқының елдігі жолындағы тарихи ... ... ... XVII ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ хандары өзінін үлкен көршісі Ресей мемлекетімен байланыс ... ... ... Орыс ... ... ... сауда және елшілік байланыстары Қазан (1552 ж.) жөне Астрахань (1556 ж.) ... ... ... оның ... пен Еділ аралығындағы даланы алып жатқан Ноғай Ордасына саяси үстемдігін орнатқаннан кейінгі жерде ұлғая түсті. Еділ ... ... орыс ... ... ... оның ... ... жеріне жақындата түсті. Маңғыстау мен Үстірт арқылы өтетін құрлықтағы керуен жолдары, Каспий, сондай-ақ, Еділ мен Кама ... ... су жолы ... ... Орта Азия және Қазақстанмен экономикалық байланысын күшейтуде зор рөл атқарды. Қазақстан өлкесі арқылы ... ... ... жолы барған сайын халықаралық маңыз ала бастады. Бұл жол Шығыс және Батыс Еуропа елдерін Орталық ... ... ... ... қарым-қатынасты дамытуға мүмкіндік туғызды.
Орыс мемлекеті ең алдымен қазақ даласы арқылы өтетін қатынас, сауда жолдарының қауіпсіздігін ... ету үшін ... ... ... ... ... ... Сібір хандығына, Орта Азия билеушілеріне қарсы күресте және жоңғар феодалдары ... ... ... ... ... одақтас іздеген Қазақ хандығы Орыс мемлекетімен экономикалық, саяси-елшілік байланыс ... ... ... мемлекеті мен Қазақ хандығының арасындағы саяси байланыстардың дамуы Тәуекел хан елшілігінен басталды. 1594 жылдың аяғында Ресеймен достық келісім жасау үшін ... ... ... ... ... ... орыс патшасымен "достық пен ынтымак" жасауға асықты. Өйткені Бұқар ханы Абдулламен уақытша бітім жасап, ноғайлармен арадағы қатынас өте ... ... ... Елшіліктің алдына Мәскеуде аманат ретінде ұсталып отырған ханның жиені Оразмұхамедті босату және Борис Годуновтан "отты ... алу еді. Орыс ... ... ... ... оған ... ... бар көп әскер" жіберетініне және қазақтарды олардың барлық жауларынан "сақтайтынына" уәде берді. Бірақ ол құрғақ уәде болып, аяқсыз ... ... аяқ ... ... мен қазақ хандығының арасында елшіліктер алмасу күшейе түсті. Мұның өзі Батыс Сібірді игеру, Түмен, ... Тара ... ... ... ... ... Орта Азиямен сауданың күшеюіне байланысты еді. XVIII ... бас ... ... ... Орыс ... шекаралас жатқан өңірлерде орыс қоныстары пайда болды.
Ресей мен Қазақстан хандығының екі жақты ... XVIII ... ... жонғар феодалдарының шапқыншылығына қарсы тұру мүдделілігі де себеп болған еді. Бұл кезде қазақ хандығының Бұқар және Хиуамен қатынастары да ... ... қала ... Еділ өзенінің бойындағы қалмақтар мен башқұрттар Кіші жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызып отырды. Осындай күрделі мәселелерді шешу үшін ... ... ... ... ... ... керек етті. Қазақстанның басқа көрші ел халықтарымен қарым-қатынасын ушықтырып, өзіне тәуелді болуын іске асыруға бағытталған жымысқы саясат жүргізіп отырған ... тең ... ... ... ... ... хандары үшін, оның ішіндегі елдің батыс бетіндегі қалмақтар мен башқұрттардың тынымсыз шабуылынан мазасы кетіп отырған Кіші жүздің ханы ... үшін ... ... ... ... кепілі сияқты көрінді.
Қазақ даласы Ресейді Шығыс мемлекеттермен жалғастыратын көпір іспетті еді. Ол арқылы Еуропа ... ... ... және одан кері ... құрлық пен сумен ең төте ежелгі сауда жолдары өтетін. Осы жолдармен Ресейден Орта Азияға, ... ... ... Үндістанға және басқа шығыс елдеріне баруға болатын еді.
Орыс патшасы Петр ... бұл ... ... және саяси байланыс орнату, оны дамыту үшін алдымен Қазақстан және Орта Азия ... ... ... алу ... деп ... Осы мақсатта қазақ жеріне бірнеше экспедиция жіберілді. Солардың бірі - 1718 жылы ... ... ал 1720 жылы И. М. ... экспедициясы Үлбі өзенінің Ертіске құятын жерінде Өскемен бекінісінің негізін салды.
XVIII ғасырдың 20-шы жылдарында Петр ... ... Орта Азия және ... ... ... ... байланыс жасап тұрды. Қара теңіз бен Балтық тенізі арқылы Еуропаға ... ... Петр ... енді Азия ... төте ... ... ... бастады және бұл жолдың қазақ даласы арқылы өтетінін жақсы түсінді.
Ресеймен қарым-қатынасты нығайтудың қажеттілігіне бұл ... ... ... да ... мен ру басшылары бой ұра бастаған еді. Өйткені оңдаған жылдар бойына созылған жоңғар қалмақтарының және көршілес ... ... ... ... ... елін ... тоздырып әлсіреткен болатын.
XVIII ғасырдың бас кезінде қазақ хандары орыс патшасынан жоңғар қалмақтарына қарсы көмек сұрап елші ... 1730 жылы 8 ... ... ... ... Қойдағұлов пен Құлымбет Қоштаев бастаған елшілігі келді. Олар әйел ... Анна ... Кіші ... ... ... ... қосу ... өтініш жасады. "Біз Әбілқайыр хан, - деп көрсетілді жолдамада, - маған қарасты Орта жүз бен Кіші ... ... ... ... ... күллі бас иеміз... Сіздің қамқорлығыңызда болсақ дейміз". 1731 жылы 19 ақпанда орыс патшасы Әбілқайыр ханға және "бүкіл қазақ ... ... ... қол ... ... ... ... туралы грамота жіберді. Оны қазақтарға жеткізу үшін 1731 жылдың 30 сәуірінде Кіші жүзге А. И. Тевкелев бастаған елшілік келді. ... ... ... ... ... ... де ... Сонымен, 1731 жылы 10-шы ... ... ... мен ру басыларының жиналысында Кіші жүздің Ресей ... ... ... қабылдануы жөнінде шешім қабылданды. Осыдан кейін 1731 жылы 15 желтоқсанда Тевкелевпен келіссөз жүргізген Орта жүздің ханы ... ... ... ... ... ... ант ... "өзінің мөрін басты". Бірақ бұл шарт тек 1734 жылдан кейін ғана жүзеге асырыла бастады.
Ресей патшасының Кіші жүзді қол ... ... ... Ұлы ... ... ... би, Төле би, Сатан батыр, Бөлек батыр патша әйел Анна ... хат ... ұлы ... де өз қол ... қабылдау жөнінде өтініш жасады. Бұл хатты Петроградқа Хангелді батыр жеткізді.
1734 жылы 10 ... ... ... Ұлы ... Ресей құрамына қабылдау жөніндегі құжатқа қол қойып, ұлы жүз хандығына: "Сіздерді қол астымызға ... ... ... бойынша аламыз", - деген қағаз жіберді.
Қазақтар Казакстанның Ресеймен бірігуі елдің экономикалық өркендеуіне, ... ... ... ... игі ... ... деп үміт ... патша өкіметі өзінің отаршылдық саясатын жүргізу үшін пайдасы бар деп ... жылы 10 ... Анна ... ... Ор ... сағасынан бекініс салу қажеттігі жөнінде хат жолдап, қала салатын жерге И. К. Кириллов пен А. И. Тевкелевті жіберді.
Патшаның ... ... ... ... ... ... қамалдар салынып, олар біртіндеп ірі қалаларға айнала бастады. Сол ... ... ... ... 14 ... салынды. Басқа өзендердің жағалауларынан да бірнеше қамал-бекіністер бой ... XVIII ... 50-ші ... ... ... ... Омбы, Железинск, Семей, Өскемен, Ямышев сияқты қамалдар салынды. Мұндай әскери бекіністер салу, Ресейге отарлау саясатын жүргізуге кең мүмкіндіктер ... ... ... ... ... мен ... ... қазақтардың көшіп-қонуына тыйым салынды. Ертіс, Тобыл, Есіл, Үй өзендерінің ... ... ... ... ... ... ... Орта жүздің қазақтары Бұқара мен Ташкент түбіне келіп қоныстануға мәжбүр ... жылы ... ... бастығы генерал-лейтенант князь В. А. Урусов Орынборға елшілік тапсырмамен келіп, 19 тамыз бен 1 ... ... ... ... ... Жәнібек, Бөкенбай және Есет батырлармен, кейінірек Орта жүздің ханы Әбілмәмбет және Абылай сұлтанмен келіссөздер жүргізді. Оның барысында Кіші жүз бен Орта ... 399 ... ... ... ... ... қол қойды. Алайда, осы шарттан кейін де Ресейге Кіші жүздің біраз бөлігі, Орта жүздің тек аз бөлігі ... Ал, ... және ... ... ... ... ... құрамына тек XIX ғасырдың 20-40 жылдарында ғана, патша өкіметінің әскери-саяси күш ... ... ... Ресей империясының қазақ жеріндегі
отарлау саясаты. Орта және Ұлы жүздің
Ресейге қосылуы
Қазақ даласында патша өкіметінің отарлау саясаты үш бағытта: біріншіден, гарнизондар мен ... ... ... ... ... ... салу және ... қазақ-орыс (Орынбор, Жайық, Батыс-Сібір, кейін Жетісу) мекендерін құру жолымен, екіншіден, саяси әкімшілік реформалар жасау, сыртқы ... мен ... одан әрі ... басқарудың дистанциялық жұмыс түрін енгізу жолымен, үшіншіден, қазақ даласын өзіне қосу, ал Орта Азия мемлекеттерімен ... ... ... ... ... барлық билікті ресейлік әкімшіліктің қолына шоғырландыру саясатын ... ... ... ру ... ... ... ... Өйткені оларды патша өкіметі орындары сот-әкімшілік қызметіне қатыстырмауға тырысты.
Осымен қатар Ресей XIX ғасырдың 40-шы ... Хиуа ... ... ... Хиуа ... бұл ... ... басып алып, өзінің билігін Атырау бойындағы түркімендердің бір ... ... пен ... ... ... ... ... Бірак, В. А. Перовский басшылық еткен 1839-1840 жылдардағы Хиуаға карсы жорық сәтсіз аяқталды. Бұл кезде Ауғанстанда, Иранда, Қытайдың, ... ... ... ... ... ... оңтүстік аудандарында өзінің ықпал өрісін нығайтуға тырысқан ағылшын өкіметінің әрекеттері күшейе ... Атап ... 1839 жылы ... ... ... ... кірді.
Хиуа мен Қоқан қол астындағы қазақ шаруалары бұл елдердің феодалдарына қарсы күреске талай рет көтерілді. Олармен бірге еңбекші қырғыздар, өзбектер, ... және ... да ... ... ... ... күресін жүргізді. Соның ішінде 1821 жылғы көтеріліс айрықша тегеурінді болды, оған Түркістан, Шымкент, Әулие-ата маңындағы қазақ шаруалары қатысты. Көтерілісті Тентектөре ... оның ... 12 ... жуық ... ... ... Сайрам қаласын шабуылмен алып, оны өздерінің әскери-стратегиялық тірегіне айналдырды.
XIX ғасырдың басында Хиуа мен Қоқан ... ... қол ... кірмейтін қазақ және қырғыз жерлеріне олжа салу үшін жорықтар жасаса, енді олар Казақстанның онтүстігі мен ... ... ... ... көздеді. Ал онтүстік қазақтары Қазақстанның басқа жүздерімен бірге біртұтас елдікті сақтап, Ресеймен бірігуге ұмтылды. 1818 жылы Ұлы жүз ... ... ... қол ... ... сұрап, патша өкіметімен келіссөз жүргізіп, 1819 жылдың 18 қаңтарында Сүйін Абылайханов сұлтан өзіне қараған 55462 адаммен ... адал ... ... ант ... 1824 жылы I ... Ұлы жүздің Жетісуда көшіп-қонып жүрген 14 сұлтанын (165 мың ер ... бар) ... қол ... ... туралы куәлікке қол қойды. 1830 жылы патша өкіметі Орта ... ... ... халқынан (25400 үй, 80481 ер адам) ант қабылдады. 1845-1847 жылдары Ұлы жүздің барлық рулары дерлік (оңтүстікте көшіп-қонып жүрген, әлі де ... ... қол ... ... ... ... Сөйтіп, XIX ғасырдың алғашқы жартысының аяғына таман, атап айтқанда, 1847 жылы Орта жүз қазақтарының басым көпшілігі орыс бодандығына ... де, ... ... бірігу процесі аяқталу сатысына қадам басты.
Орта және Ұлы жүздердің ... ... ... Алатау, Қапал, Сергиополь (Аягөз), Лепсі, Верный бекіністері салынды. Бұл бекіністер Ресейдің Іле өзенінің арғы бетіндегі (Заилийск) ... ... ... ... ... ... ... жылдарда Қарқаралы, Көкшетау, Аягөз, Ақмола, Баянауыл, Аманкарағай округтерін құру аяқталды. Ұлы жүздің қосылған ... ... үшін 1848 жылы ... ... ... ... ... Орданың приставы лауазымы белгілеңді.
Патша өкіметі қазақ даласын түпкілікті билеу үшін ... әр ... ... ... қазақтың елдік-этникалық ұйытқысын ірітіп, ұлыстарды бөлшектеп, оларды ... ... ... ... елді ... ... Рас, олар ... бәрін бірден жүзеге асыра койған жоқ. Бұқпантайлап, торғай ұстаған мысықтай, жақыннан қармау үшін ... ... ... ... ... Патша өкіметі оны кезең-кезеңімен іске асырды.
Оның алғашқысы -- 1731 ... 1822 ... ... ... ел ... ... ... дәуір, яғни күшті мемлекеттің әлсіз мемлекетке формальды түрде болса да қамқорлық жасау саясатын жүргізу еді. Бұл кезде патша өкіметі ел ... ... ... ... ... оның ішкі ... араласпай, тұзақты алыстан құрып, сырт иелігін жасады, яғни ... елін ... ... бас ... ... ... хандар арқылы басқарды. Сөйте тұра, қазақ жұртының арасына өз білімдар ... ... ... бет ... етіп алға ... соның тасасында тұрып, елдің әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, мінез-құлқын жан-жақты зерттеп, қазақ халқынын осал ... ... ... Оны ... кейін хан тағына үміткер ханзадалар мен сұлтандар арасында ши жүгіртіп, оларды тақ ... ... ... ішінде шенге құмар, атаққұмарлары ерекше бағаланып, бұлардан патша өкіметі ештемені де ... жоқ. ... ... ... ... арасына алауыздық ... ... ... ... ... қазақ елінің басына тәуелділік ноктасын біржола кигізуі 1822 жылдан 1867 жылға дейін созылды. Сөйтіп, патша үкіметінің отаршылдық саясатының екінші кезеңі ... Бұл ... ол ... күші ... ... ішкі тірлігіне араласып, жергілікті қазақ шаруаларын қонысынан қуа бастады. Олардың орнына ішкі ... ... ... орыс ... әкеп ... осы ... ... патша өкіметінің тірек пункттері ретінде әскери бекіністердің іргесі қалана бастады. Оларды тұрақтандыру үшін шекаралық белгілермен бөлді. Біртіндеп бекіністер Казақстанның ішкі ... ... ... ... ... бұл ... ... Ертіс сияқты өзен-арналарына орналасты. Мәселен, бекініс есебінде 1716 жылы Омбы қаласы, 1718 жылы Семей каласы, 1720 жылы Өскемен қаласы, 1744 жылы ... ... 1752 жылы ... ... ... ... ... Омбыдан Орынборға дейін қазақ-орыс бекеттерінің тұрағы қалыптасты. Содан кейін өлкенің ішкі аудандарында тұрақты бекініс құрылыстары бой көтерді.
Әскери-әкімшілік отарлау XIX ғасырдың ... ... ... ... 1831 жылы ... өзенінің жағасында Аягөз бекінісі салынып, 1847 жылы Қапал бекінісінің іргетасы қаланды. 1854 жылы Алатау бауырында Верный әскери бекінісі орнатылды. 1855 жылы ... ... ... бой ... ... ... 1847 жыл мен 1867 жыл аралығында қазақ-орыстар тұратын 14 станица бекіністері салынды. Бұл Ресей империясы отарлаушы ... ... ... ... отарлаудың және Шу мен Талас аймақтарының қазақтарына ресейлік ықпалды ... ... ... ... ... ... Осы жерден орыс әскерлерінің Шу аңғары арқылы Қоқандық бекіністер - Әулиеатаға. Шымкент пен ... ... ... ... ... ... ... Черняевтің жасақтары қоқандық бекіністер -- Созақты, ... ... және ... ал ... ... ... ... Түркістанды алды. Сөйтіп, Шығыс-Сібір мен Сырдария шептері қосылды. Ұлы жүзді Ресейдің жаулап алуы, жалпы Қазақстанды қосып алу ... ... ... ... ... ... өкіметі ең әуелі Қазақстан жеріндегі хандық билікті ... ... Хан ... орыс ... ... ... кеңестің қолына көшті. Осындай кеңес құру арқылы Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... ... жою ... ... ... өкіметі бұл мақсатты іске асыруды Орта жүз ... ... ... ... 1815 жылы Орта жүз ішіндегі Уәлидің билігін әлсіретуге ... ... хан етіп ... ... Орта ... хандары Бөкей 1817 жылы, Уәлихан 1819 жылы қайтыс болған соң, патша өкіметі жаңа хан ... Орта ... ... ... ... оларды басқарып- бақылауға патша әкімдерін қойды.
1822 жылы ... ... ... ... М. М. ... ... "Сібір қырғыздары туралы жарғы", 1824 жылы "Орынбор қырғыздары жөніндегі ... ... ... ... патша үкіметі қазақ жерін басқару тәртібі жөніндегі заң шығарды. Осы заң бойынша Орта жүз бен Кіші жүз ... ... Кіші ... ... хан ... ... ... биліктің орнына Ресейдегі сияқты әкімшілік саяси басқару жүйесі қалыптасты. Ал Орта жүзде "аға сұлтан" деген басқарушы қызмет ... Орта жүз ... ... ... Омбы қаласының ішкі округтері деп саналды. Округтер болыстарға, ... ... ... ... ... ... ... емес, территориялық бөліну принципі алынды. Сондықтан жаңа заңды іске асыру барысында рушылдықтың іргесі ... ... ... ұшырады. Қазақтардың белгілі бір әкімшілік шеңберден екінші ... ... ... ... ... ... рулық тәртібі бұзылды.
Ауыл старшындары қазақтардан сайланды. Болыстыққа сұлтандар тағайындалып, бұл қызмет шын мәнісінде атадан балаға мирас болып қалдырылып отырды.
Полиция мен сот ... ... ... ... ... ол оны бұрын сұлтандардан үш жылға сайланған аға сұлтандар басқаратын. Онда патша әкімшілігі белгілеген екі орыс заседателі тағайындалды. Сонымен ... ... ... ... мен ... ... ... қойылған екі заседатель отырды. "Сібір қырғыздары туралы Жарғы" бойынша осы кезге дейін жүргізіліп келген қазақ билерінің ... айту ... ... ... саясатын жүргізушілер өз қолдарына алып алды.
XIX ғасырдың басында Қазақстанның ... ... ... ... ... Осымен байланысты қазақ елі жалпы ресейлік қоғамдық еңбек бөлінісіне ене бастады. Пошта, жол қатынасының ... ... ... ... ... іске ... елі ... мал өсіруші өлке еді. Егіншілік шаруашылық айналымына енді-енді еніп келе жатты. XIX ғасырдың 30-60-шы жылдарында Қазақстанда небәрі 29 мың десятин егін ... Оның 14 мыңы ... ... аймағында, калғаны елдің баска аудандарында орналасты. Егіншілік халықтың аралас шаруашылық жүргізуі есебінен дамыды. Жартылай көшпелі өмір сүріп, мал өсіретін ... бір ... ... шыға жер ... ... ... тырмалап егінді қарайтын адам қалдырып, жайлауға көшетін, сонан соң егін жинауға оралатын.
Егінші қазақтарды жатақтар деп ... ... ... ... ... болмады. Сондықтан олар жинаған өнімнің тең жартысына дейін беріп, көлікті, күрделі құрал-сайманды байлардан, ауқатты шаруалардан жалға алатын. Қазақтар балық ... тұз ... ... ... де ... Мал, ақ ... құс мамығын өңдеп сатуды жолға қойып, ұста-зергерлік кәсіп ететін қазақтар аз болған жоқ. Ресейден шығысқа қарай өтетін сауда жолындағы ... ... ... ... ... та пайда түсірді.
Қазақстанда табиғаттың мол қоры болды. XIX ғасырдың ... ... ... кен ... ... мыс, қорғасын, күміс, көмір өндіру қолға алынды. Кен балқытатын, өндіретін, өндейтін кәсіпорындар салына бастады,
Қазақ жерінде тауар-ақша қатынастары бірден-бірге дами ... Оған ... ... жасаудың зор ықпалы тиді. Қазақстандағы Қызылжар, Семей, Ақтөбе, Көкшетау, Гурьев, Орал, сондай-ақ, көрші Ресей губернияларындағы Омбы, ... ... ... ... ... Новгород қалалары ірі сауда орталықтарына айналды, оларда жазғы және күзгі кездерде жәрмеңкелер жұмыс істеді. Қазақстан орыс ... үшін мал, ... ... әрі ... ... ... болды. Қазақтар жәрмең келер мен айырбас пункттеріне қой, жылқы, ұсақ және ірі қара малдары мен май, ... ... ... ешкі түбітін, арқан жеткізді.
XVIII ғасырдың соңы -- XIX ғасырдың басында Ресеймен шекаралық сауда орталықтарында Қазақстаннан тек бір жыл ... 1,5 ... ... ... ірі қара мал және 100 мыңнан аса жылқы сатылған. XIX ғасырдың ортасында Ертіс шекаралық ауданында жыл сайын 150 мыңдай ... 3 млн. ... және 100 мың өгіз бен сиыр - ... 8 млн. сомға дейін қаржыға мал түсіп отырған.
Бұл кезде Қазақстан Ресей астығының негізгі тұтынушысына айналды. Барлық ... ... ... арқылы мұнда жыл сайын 400-500 мың ... ... ... Ресейден шұға, қағаз, қант, бояулар, жабайы аңдардың қымбат терілері, өңделген былғары, темір, болат, шойын, ине, ... және ... ... ... ... ... ... ретінде жүрді. Баға өлшемі жұрттың бәріне бірдей үш ... ... құны 1 сом ... ... сол бойынша басқа тауарларға тиісті баға қойылды.
Халыктың бай, кедей болып жіктелуінің күшеюі, жартылай көшпелі елге ... ... ... ... ... енуі қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымын өзгертіп, әлеуметтік қайшылықтарды шиеленістірді және қауымдық-рулық қалдықтарының күйреуіне себебін тигізді.
Бұл өзгерістер бірден бола ... жоқ. Елде тап ... яғни ... шаруалар мен ауқатты қанаушы топтардың арасындағы қайшылықтың күшеюі, қазақ шаруаларының отаршылдық саясатқа ... ... ... іске ... Орыс ... отарлау саясаты қазақтың ел басқару ісіне қойған адамдарының небір өрескелдіктерді істеуіне жол ашты. Олар алым-салықты көбейтіп, патша әкімшілігінің, жергілікті ... ... ... ... ... ... ... бет қаратпай бағынышты етіп ұстағысы келді. Ал, қазақ шаруалары өздерінің адамдық құқын пайдаланып, біз де бір ... ... деп ... ... ... ... пен адалдықты көргісі келді. Міне, осыдан келіп, қазақ халкының ұлт-азаттық ... ... бір ... ... ... ... ... Ресеймен бірігу процесі негізінен XIX э. 60-жылдары аяқталды. Осы кезден Ресей империясының ... ... ... ... ... басталды. Бірақ оның көптеген өзіндік күрделі әрі қайшылықтарға толы ерекшеліктері бар еді.
Он үшінші тарау,
Қазақстанның Ресейге қосылуы кезіндегі
ұлт-азаттық күрес
§1. Сырым Датұлы ... Кіші ... ... ... ... басталу себептері және оның барысы
XVIII ғасырдың 30-шы жылдарында, Кіші жүз Ресейге ... ... ... ... ... ... ... үшін зерттеу жұмыстарын жүргізу, қазақ даласы арқылы Орта Азияға өтетін сауда жолдарын ашу, бұл жолдардың қазақ жерін ... ... ... ... ... ... ... жерлері мол өзендер бойынан бекіністер салу сияқты шараларды ... ... ... 1744 жылы ... ... салынды. Ол орыс патшасының отарлау саясатын жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... айналды. Одан көп қашық емес Ор өзенінің бойынан Орск бекінісі бой көтерді. Орал қаласынан Өскеменге дейінгі 3,5 мың шақырым қашықтықтағы ... ... ... ... ... ірі әскери бекіністері салынды. Оларда патша үкіметінін, отар елдердегі қол шоқпарлары - қазақ-орыстар орналастырылды.
Жайық бойындағы жақсы жерлерге жайғасьш алған қазақ-орыстар ... ... ... ... ... малдарын айдап әкетіп, адамдарына зорлық-зомбылық жасады. Оның үстіне патша өкіметінің шенеуніктері мал өсіріп отырған шаруалардың шұрайлы жерлерін тартып ... ... ... ... өкіметі қазақтарды "ішкі жаққа" Жайық сыртына өткізбей оған тиым салды, қазақ ақсүйектері бір бөлігінің ... ... ... Кіші ... ханы Нұралының да халыққа тізесі батты. Оның адамдары ... ... ... зар ... ... бәрі ... наразылығын күшейтіп, жаппай көтерілуге әкеп соқты. Көтерілістің басты қозғаушы ... ... ... Сонымен қатар азаттық қозғалысқа патша өкіметінің қысымына шыдамаған би, старшын және батырлар қатынасты.
Көтерілістің басты мақсаты - ғасырлар бойы Кіші жүз ... ... ... пайдалану жүйесін қалпына келтіру, Орал қазақ-орыс әскерінің қазақ жерлерің басып алуын тоқтату, Нұралы хан мен оның сарайындағы ақсүйектердің озбырлығына шек ... ... Кіші ... ... ... ... ... батыр /1742-1802 ж.ж./ тұрды. 1783 жылы бұл көтеріліс басталғанда - ... ақыл ... ... елге өзін ... ... ... ... зор адам болған. 1773-1775 жылдардағы Е. Пугачев көтерілісі кезінде орыс шаруаларының азаттық идеясын ... оған ... ... ... ... ... ... да үзік-үзік деректер бар. Соның бірі шаруалар көтерілісін басуға басшылық еткен орыс әскерлерінің даңқты қолбасшысы ... граф ... ... хатында /1775 ж. 22 маусым/: "Сырым бастаған қарулы топтар тосыннан келіп шабуыл ... тез ... жоқ ... Оның ... ... ешкім жете алмайды", - деген анықтама келтірілген, Бұдан әрі қолбасшы: ... ... ... ... реті ... ... қолайлы сәтті құр жібермей, бүгіннен бастап Сырым батыр бастаған өз беттерімен кеткен ұры-қары ... қай ... ... де, ... ... қууға тура келсе де, оның өзін ұстап алып, тамырына балта шауып ... сол ... ... ... ... ... Сырымның көтеріліс кезінде белгілі адам болғанын, оның орыс әскерлерін де тыныш қалдырмағанын, сонымен бірге азаттық күресіне ... орыс ... бір ... ... ... ... ... көтерілісі басталған кезде Сырым Байбақты руының старшыны болатын. От тілді, орақ ... ... ... да ... ... аты ... ... тұрған кісі екен. Кіші жүзде ол айтты деген ... да ... ... аз ... ... ... ... кемеңгер, дана адамдарымен жақын болып, олардың ақылын тындаған. Солардын бірі Тама руынан ... ... би ... ... ... адам ... үш қасиет бар, соны бойыңа дарытсаң, халық алдында сыйлы боласың - депті. Ол ... ... - деп ... ... Олар - ар, ... ... Тағы бір ақылым, жақын жүргенді жаралама, алыстағыны қаралама!-деген ... ... дақ ... ... алдындағы азаматтық парызына әрқашан адал болған Сырым бірге туған апасына үйленген ... хан ... ... да, хан мен ... ... ... жасауға келгенде ойланбастан халық жағына шыққан, халыққа тізесін батырғандарды, зорлық-зомбылық жасағандарды аямай ... ... ... аты ... ... ... Орал қазақ-орыс атаманын қолға түсіріп, Хиуа хандығына құлдыққа сатып жібереді.
1783 жылдың көктемінде қазақтардың Орал бекінісі желісіне шабуылы ... ... ... пен ... ... ... ... Гирьяль бекінісіне шабуыл жасап, ондағы солдаттарды тұтқынға алды, малдарын ... ... ... ... ... ... ... қазақтардан құралған жазалау отрядтары мен жүзбасы С. Харитонов басқарған башқұрттардың 1500 адамдық отрядын жіберді. Қазақ жасақтары Харитоновтың отрядына ... ... ... ... ол ... ... ... айында әскери шайқастардың бірінде Сырым Орал ... ... ... ... ... ... 1784 ж. ... оны Нұралы хан 70 жылқы, 350 сом күміс ақша беріп, босатып алуға мәжбүр болады.
1784 жылы мамыр айында Сырым ... орал ... ... ... жүргізді. Қазақ жасақтары Нижнеуральск желісі ауданында, Орск ... ... ... Қараша айында С. Датовтың жасағында 1000дай адам болды.
1785жылы көктемде қазақ даласына патша үкіметінің жазалаушы әскерлерінің шыққанын естіп, Сырым оларға ... беру үшін 2700 ... ... құрады. Оған 3,5 мыңадамы бар Барақ пен Тіленшінің ... ... ... аты ... ... ... ... шоғыры қосылады. Оларды шекара бойына қалдырып, Сырым бес жүз жігітімен Сахарный бекінісіне шабуыл жасады. Бірақ оның жақындап келгенін білген ... ... ... оқ атып ... алды. Тұтқиылдан тиісемін деп келген Сырым бекіністі ала ... ... ол ... ... ... бағып, жақын жердегі қазақтардың бекінісі мен шағын топтарына шабуыл жасап, берекетін ... 1785 ... ... оның ... жаңа ... ... көтеріліс бүқаралық сипатқа айналды. Осы тұста Тама руының старшыны Кадыр және Садыр деген батырлардың ... ... ... ... ... ... патша әскерлеріне қарсы күрес жүргізді. Бұл кезде Кіші жүзді кен қамтыған көтерілісшілердің тек Жем ... ... ... ... қатары жеті мыңға дейін жеткен еді.
Халық қозғалысының каһарынан ... ... ... ... сұраған Нұралы хан оның көмегімен тағын, малын, ... ... ... Нұралының Сырымға қарсы әрекеті халықты жирендіріп, Сырымның беделі күшейе түсті.
1785 жылы Орынбордан патша ... ... Орал ... ... атамандары Колпаков пен Пономарев бастаған әскер шоғырлары шығып, Сырым жасақтарын құртпақшы, көтерілісті баспақшы болды. ... ... ... ... ... ... елді зар илетті. Сырым жасақтары жақсы қаруланған патша әскерлерімен ашық шайқасқа ... ... ізін ... ... ... ... ... бекіністеріне тұтқиылдан тиісіп партизандық соғыс жүргізді.
Кіші жүздегі жағдайға Ресей ... ... ... Ол да ... тек өз әкімдеріне ғана емес, сонымен бірге ханға да ... ... ... ... ... ... ... билеушісі Игельстром арқылы старшындармен кеңесіп, оның ішінде Сырым батырмен пікірлесіп, хандық тәртіпті жоюды үйғарады. Сырым бұл шараны қолдады. Бұл ... ... өз ішкі ... ... айту ... Патша өкіметі хандық тәртіпті жойып, Кіші жүзді ... ... ... ... ... ... ... Сырым хандықты жойып басқару ісін халық қолына, халықтың өз ортасынан шыққан би-старшындарға беруді, ... ... ел ... ... ... ... ... жүргізуді көздеді. Сөйтіп, 1786 жылы хандық жойылып, Нұралы хан Жайық бойындағы патша әскерлері бекіністерінің біріне көшіп барып паналады. ... ... ... ... ... ... ... оны он екі ата Байұлы руларының аға старшыны етіп ... ... осы ... ... кез ... үшін ... ... болды. Әділдік пен адалдықты, дұрыстықты жақтаған Сырым халықтың хал-жағдайын ... ... ... ... ... Ол жергілікті старшындардың жыл сайын съез-мәслихатын өткізіп, онда халық мүддесіне қатысы бар ... ... 1786-87 ... өткен бұл съездердің маңызы зор еді. Қазақ халқы ... ... ... Қазақ-орыстардың қазақ ауылдарын тонап, шауып кетуі азайды. Шенеуніктер де ... ... ... ... ... ... Ұзақ ... бойы сүйеніш болып келген хандық билікті жойып, қате жасағанын патша үкіметі түсінді. Сөйтіп, хандықты қалпына ... ... ... 1790 жылы ... ... кейін осы оқиғаны желеу етіп, оның інісі Ералыны хан көтерді.
Ералы да қазаққа тендік әперуді ойлаған жоқ. Оның тұсында да ... ... ... ... Жайық бойында мал жаюға, Жайықтан балық аулауға, мал суаруға тиым салынды. Осыған байланысты қазақтардың наразылығы күшейе түсті. Олар жасақтар ... ... ... топтасты. 1791 жылдың наурыз айында Сырым батыр ... ... ... ... ... ... сақтау үшін, Табын мен Кердері руларына шығысқа Мұғалжар тауларына қарай ... ... ... ... ... ... алыс ұстауға бағытталған бұл саясаты кейіннен өзін ақтады. 1792 жылы ... ... ... ... ... ... жасақ жиналды. Сол жылы қыркүйек айында Сырым жасақтары Елек қамалына шабуыл жасады. Бірақ ол сәтсіздікпен аяқталды.
Патша өкіметі Сырым ... мен Хиуа ... ... Орыс ... ... шыға ма деп қауіптенді. Мұндай қауіпке негіз де бар еді. Сырым шығыс беттегі бұл елдердің әміршілерімен астыртын келіссөз жүргізіп, ... ... ... жағдайда көмек көрсететініне уәдесін алды.
Сырым бастаған қазақ жасақтары мен ... ... басу үшін ... өкіметі кейбір жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды. Жайық өзенінің оң жағында мал жаюға, Жайық пен Еділ ... ... және Кіші ... ... өзен, Сары өзен/ бойындағы жайылымдарды пайдалануға рұқсат етті. Бірақ бұдан жағдай жақсарған жоқ. Шұрайлы жерлерді, ... ... ... ... хан, ... адамдары иемденді. Алым-салық, хан төңірегіндегілердің халыққа озбырлығы мен астамшылығы азаймады.
1794 жылы жеккөрінішті Ералы хан өліп, оның орнына1796 жылы хан тағына отырған ... ... ... жоқ. ... ... аты ... жүрген ол халықты одан әрі қан қақсатты. Осының бәрі ұлт-азаттық қозғалысының жаңа күшпен өрлеуіне, жандануына жол ... Оның дем ... ... Сырым болды. Оған Байбақты, Есентемір,Серкеш, Алаша, Таз руларының шаруалары қосылды. ... ... ... ... ... ... батырлары Сырымға қалтықсыз қызмет етті.
С. Датов Кіші жүздегі мемлекеттік биліктің тұрақтылығы мен ... ішкі және ... ... байланысты екенін жақсы түсінді. Сондықтан да Ресеймен саяси және ... ... ... жақтады, бірақ сонымен бірге, Сырым патша үкіметіне сенбеді. Атап айтқанда, халық бұқарасының қозғалысын басқару ... ол ... ... ... ... бас ... ... әкімшілігімен хаттар жазысып, келіссөздер жүргізу арқылы оны бейтарап етуге тырысты. Сонымен қатар Сырым көтерілістің табысқа жетуі тек ... мен Орта Азия ... ... ... ... ... ғана ... болатындығын тусінді.
1795 жылы Сырым бастаған көтеріліс қайтадан кең қанат жая бастады. Қазақ жасақтары, әсіресе 1796 ж. ... ... ... әкеп соққан қысқы ауыр жұттан кейін белсенді қимылдар жасады.
1797 жылы наурыздың 26-сынан 27-сіне қараған түнде көтерілісшілер Есім ханды өлтірді. ... ... ... ... жеке ... ... ... болмаған. Көтерілісшілерді жазалау үшін Орал қазақ-орыс әскерінің атаманы Донсков жазалау ... ... 1797 ... күзінде полковник Скворкин бастаған әскери топ Сырымды қудалауды күшейтті. Жазалаушыларға ханның туыстары, соның ішінде Бөкей сұлтан басқарған жасақтар ... ... ... ... Ойыл ... бойына көшіп кетуі жазалаушылардың жоспарын іске асырмады. Оған ... ... ... қазақ старшындарының көпшілігінің өз жақтастарымен ауылдарына тарап кетуі де ... ... ... жазалаушылардың тағы да бір қимылы сәтсіздікке ұшырады.
§2. Көтерілістің жеңілуі, оның себептері мен ... ... хан ... ... кіші жүз сұлтандарының бір бөлігі Нұралының ұлдарының бірі - Қаратайды хан етіп сайлауды қалады. Сырым батыр бұл ... тыс ... хан ... ... ... ескеруді талап етті. Хан мәселесі төңірегіндегі тартыс Кіші жүздің би, сұлтан, старшындарын екіге бөлді. Осындай жағдайда Орынбор генерал-губернаторы Игельстром хан ... ... ... ... ... ... беруді ұсынды. Кеңестің төрағасы болып Айшуақ сұлтан тағайындалды. Кеңес мүшелігіне төрт адам ... оның ... ... ... бірде-бір ұрпағы енгізілмеді. Кеңес құрамына Сырым батыр да кірмеді.
Хан кеңесі ... ... ... ... феодалдар оның баласы - Қаратайды хан деп жариялады. Бұл - ... ... ... ... ... ... ... күшейтті. Оның ықпалының өсуі патша әкімшілігін қатты үрейлендірді. 1797 жылдьщ күзінде патша үкіметі Кіші жүзде хандық билікті қайтадан ... ... ... ... ... Айшуақты хан етіп бекітті. Осыдан кейін Сырымға қарсы қуғын күшейді. Оған 800 ... ... ... ... ... ... олармен шайқасудың сәті түскен жоқ, ол Сыр бойына барып, ... ... өзі Хиуа ... өтіп кетті. Сол жақта Сырымды 1802 жылы қазақ сұлтандарының итаршылары у беріп өлтірді.
Сырым батыр ... ... ... ... Кіші жүз қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы патшаның отарлау саясатына қарсы бағыт алған, қазақ халкының ... ... ... ... ... ... ... қозғаушы күші феодалдық және отаршылдық езгіден, хандардың, сұлтандардың және патша әкімшілігінің зорлық-зомбылығынан құтылуға талпынған шаруалар еді. Олар Жайық пен Еділ ... ... ... ... алынған жерлерді қайтарып алуға тырысты. Көтеріліске бірқатар билер мен ағамандар қосылды. Олар өздерінің таптық мүдделерін - Кіші жүздегі ... ... хан мен ... ... өздерімен бөлісуге мәжбүр етуді көздеді. Сырым халық бұқарасының жер үшін күресін қолдады, хандық билікті жойып, оны халық ... ... ал ... ... ... ... ... беретін қазақ мемлекеттілігінің жаңа формаларын құруға талпынды.
Сырым Датов бастаған көтерілістің жеңіліске ұшырауының көптеген себептері бар. Оның жеткілікті ұйымдаспаған ... ... ... ... бағдарламасының жоқтығы қозғалысты мақсатына жеткізе алған жоқ. Балтамен, айбалтамен, айырмен, найзамен т. б. қаруланған қазақ шаруаларының мұздай жарақтанған, зеңбірекпен және ... ... ... ... қарсы тұруы ешқандай мүмкін емес еді, ол көтерілістің жеңіліске ұшырайтынын алдын-ала айқындап ... ... ... тағы бір ... ... қауымдық-рулық меншік ру ақсүйектерінің қоныстарға иелік етуіндегі кедергі, қайшылықтар еді. Осыдан келіп ... ... мен ... ... қару ... күресу мақсаттарындағы көзқарастары әртүрлі болды. Жеке көтерілген топтардың арасынлағы байланыстар әлсіз еді. Ресейдегі шаруалар көтерілісінің көптеген ... ... ... батырға да аңғырттық-монархиялық қиялдар тән болатын. "Жақсы ханға" сенушілік Сырым Датовты да құтылдырмады. Патша әкімшілігімен келіссөз жүргізу ... хан ... ... ... ... ... ... барды.
Бірақ тәуелсіздікке ұмтылған Сырым бастаған көтерілістің қазақ халкының ... ... ... ... әсері мен ықпалы тиді. Көтеріліс Кіші жүздегі хандық биліктің негіздеріне зиян келтіріп, оның түпкілікті жойылуын жақындатқан ірі ... еді. ... және оның ... туралы хабар ой мен қырға, қазақ даласына кеңінен жайылды. Бүкіл үш жүздің басын құрайтын қазақ халқы Сырымның, оның сарбаздарының ерлігі мен ... ... аңыз етіп ... ... ... ауыз ... ... ол бастаған ұлт-азаттық қозғалысына байланысты тамаша жырлар, әндер туды. Сырымның, оның төнірегіндегілердің шешендік сөздері ауыздан- ауызға ... ... ... ... ... мен ... ... шаруалар көтерілісі (1836-1838 жж.)
§1. Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің
басталу себептері
Еділ өзенінің ... ... ... ... 1635 ... бастап Жоңғар шапқыншылығы кезінде бөлініп қалған қалмақ ру-тайпалары мекендеген болатын. Оны қазақтар Қалмақ қыры деп атады. 1771 жылы бұл жердегі ... ... ... бір бөлігі Қазақстан жері арқылы өздерінің туып-өскен отаны - Жонғарияға ... ... Ал, ... ... ... қарай ығысып, Дон даласына көшіп кетті. Осы босап қалған жерге 1801 жылдан бастап, патша өкіметінің рұксатымен Кіші ... ... ... басқарған бес мың қазақ шаруашылықтары қоныс аударды. Мүның өзі Ішкі ... ... ... бастапқы негіз болды. 30-шы жылдардың аяғына қарай мұнда 20 мындай шаруашылық пен 80 мың адам қоныстады. Бірақ жер мен ... ... ... ... ... ... ... үштен екі бөлігі қазақ феодалдары мен орыс ... ... пен ... ... ... ... әскери мекемесі Үлкен және Кіші өзен бойындағы, Қамыс-Самар көлі төңірегіндегі жерлерді қазақ-орыстардың пайдалануына алып қойды. Жерге байланысты ... ... ... да ... зор ... келіп қосылды. Бұл кезде патша үкіметі Ішкі орда мен Кіші жүзді басқаруды өздерінің мүдделеріне қарай бейімдеп жатты. Дистанциялар /аралық ... ... ... оның ... ... ... ... өзені бойындағы жерлерді Орал қазақ-орыс әскері иемденді. Қазақтарға Жайық өзенінен өтуге және қазақ-орыстардың өзен жағалауындағы белдеулеріне көшіп келулеріне қатаң тиым ... ... ... ... орыс ... мен ... сұлтандарынан жалға алған жерлерінің құны үшін уақтылы есеп айырысуға тиісті болды. Тек есеп айырысқаннан ... ғана олар ... мен ... байларының жеріне өздерінің малдарын бағуға рұқсат алды. Қанаушы таптар өкілдері қазақ ауылдарынан арендалық ... ... өз ... ала ... олардан штрафтар, әртүрлі салықтар жинап отырды.
Батыс Қазакстан жерінде Бөкейдің баласы Жәңгір 1824 жылы хан ... ... соң, ... ... ... ... ... өмірі мен тұрмысының жекелеген жақтарын, сондай-ақ жергілікті басқарудың дәстүрлі жүйесін қайта ... ... Ол ... ... олардың орыс хуторлары сияқты мекендер салуын, қырда пішен шабуын, ағаш өсіруді, малдың тұқымдарын асылдандыруын және ауыл шаруашылығы құрал-саймандарының жаңа түрлерін ... ... ... ... ... және ауылдарда мал санының артуына, сауданың және басқарудың жаңа фомаларына көшуді көтермеледі. Ол патша өкімет орындары мен қазақ ... ... жаңа ... ... күш ... жылы Жәңгір хан Нарын құмындағы Жасқұс мекенінде ... хан ... ... елді осы ... ... болды. Сол жылы хан кеңесі құрылып, оған 12 ата Байұлы руларынан бір-бір биден кірді. Ханға 12 ... ... ... ... ... қызмет етті. Онын татар бөлімі және жалпы бөлімнен тұратын өз ... ... ... жанында арнаулы тергеуші штата тұрды.
Жәңгір хан 1845 жылы өлді. Бүған дейін Қазақстанның барлық бөліктерінде ... ... ... ... Өкіметтік топтар ішкі Ордада хандықты жоюды ұйғарды, хан билігі орыс шенеунігі басқарған Уақытша кеңестің қолына ... ... ... ... мен ... сүйене отырып, барынша күш сала жүргізген саясаты ... ... ... ... бұқарасының наразылығына әкелді.
Наразылық жер дауынан басталды. Ішкі Ордада қазақ байлары мен орыс помещиктері ең құнарлы жерлерді өздеріне алып алғанды. Кедей ... ... ... ... Бір ғана ... хан 400 мың десятина жерді өз иелігіне қаратты. ... ... ... ... би Балқы Құдайбергенов, ханның қайын атасы Қарауылқожа Бабажанов сияқтылар орасан көп жерлерге иелік етіп, оған қоса ... ... үшін ... ... ... елдің қанын сүліктей сорды.
1831 жылы Ресеймен шектес жерлерде сұлтандар мен ... ... ... ... әкімшіліктер құрылып, әкімдер мен старшындар жергілікті басқаруды өз қолдарына алды. Бара-бара одан да ... ... ... ... ... иемденген Орал қазақ-орыс әскерлері қазақтарға Жайық өзенінен өтуге немесе оның жағасына көшіп-қонуға тиым салды.
Жәңгірге наразы ... бір топ ... мен ... ... ... ... арғы ... қайтадан өтуге шақырды. 1827 жылдың қысы қатты болып, жұттан көп мал қырылды. Қалған ... ... үшін ... ... ... ондағы князь Юсупов пен граф Безбородконың жер иеліктеріне ... ... ... ... Байбақты руы бірінші болып Жайыққа бет алды. Оны Жантөре Қарабатыров, Нұршабай Байжурин, Өтен және Әбен Көтібаровтар, Нәдір Қашқынов, ... ... ... ... өкімет орындары бұл көшуге қарсы болды. Мұның өзі Кіші жүз қазақтарының патша өкіметіне қарсы наразылығын күшейтті. ... ... ... ... ... ... 1836-1838 жылдары Ішкі Орданы және бүкіл Кіші жүзді қамтыған халық көтерілісі бұрқ ете түсті. Көтерілістің ... ... күші - ... шаруалары. Сонымен қатар оған старшын, билердің де бірқатар өкілдері қатысты. ... ... ... әлсірей бастағанда, үстем тап өкілдері Жәңгір мен патша жазалаушы шоғырларының жағына шығып, сатқындық жасады, көтерілістің жеңілісін тездетті.
Көтерілістің басында ... ... ... ... ... Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы тұрды. Исатай 1791 жылы туған. Оның жігіт болып қалыптасуына нағашысы Жабай Бегалин зор ықпал ... 1808 жылы ... руы Ішкі ... ... ... ... ең ... серігі - ақын Махамбет Өтемісұлы (1803-1846 жж.). Оны ... ... ... Ол татар және орыс тілдерін білген, Хиуада болған, Орынборда ... ... орыс ... әрі ... В. И. ... таныс болған. Ішкі Ордада және Орынборда қызмет істеген оқымысты - саяхатшы Г. С. ... де ... ... ... жылы ... хан ... Жайық бойындағы руларға старшын етіп тағайындайды. 1814 жыддың аяғында оны ... ... ... ... ... ... оған мәр тапсырады. Бірақ 1817 жылы Исатай старшын Өтеміс Құлманиязовты тонады деген жаламен қамауға алынып, абақтыға отырғызылады. Одан 20 мың сом ... ... ... ... ... 1818 жылы ... ... Бөкей ордасы өкілдерінің Ұялыдағы съезіне қатысады. 1823 жылы Исатайды сұлтан ... ... ... ... оған кісі өлтірді деген айып тағады. Атырау бекінісінен ... Дон ... ... Орынборға әкетеді. Жол бойында Исатай конвойдан қашып шығып елге оралады. Бірақ, осыдан кейін де ... ... ... ... ... тоқтамады. Өйткені Исатай батыр халықтың мүддесін қорғап, қарапайым шаруалардың жерсіздігі мен ... ... ... ... ... әлеуметтік теңсіздікке қарсы күресті одан әрі жалғастырды.
Бұл күрестің күшеюіне, әсіресе, ... ... өз ... ... ... ... Каспий теңізі өңірінде көшіп жүрген қазақ руларына билеуші етіп тағайындауы себепші болды. Қарауылқожаның қазақ шаруаларына рақымсыздығы, шектен шықкан ... ... және оны ... ... ... ... ... санаспауы, таптар арасындағы әлеуметтік тартысты жылдан-жылға шиеленістірді. Қарауылқожаның үстінен түскен бұқара халықтық ... ... хан мән ... ... ... отырды. Бұған қоса Ішкі Ордамен іргелес орыс бекіністерінің ... ... ... шенеуніктері мен помещиктерінің озбырлығы халықтың наразылыгын күшейтті. ... ... екі ... бірдей қанауға түсуі халықты тек өз феодалдарына ғана қарсы емес, сонымен қатар Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы шығуына итермеледі. Сөйтіп, ... ... ... -хан ... шек қою, шаруалар жағдайын біршама жақсарту, патша өкіметінің отарлау саясатын тоқтату еді.
§2. Көтерілістің барысы және оның ... ... мен ... ... шаруалар көтерілісі өзінің дамуында басты үш кезеңнен өтті. Бірінші кезең -1833-1836 жылдарға ... және ... ... ... кезеңі ретінде сипатталды. Екінші кезең -- көтерілісшілердің ханға қарсы /1837 жылдық бас ... ... ... ... ... ... дейінгі - 1837 жылғы қараша айының орта шеңіне дейінгі кезеңі. Үшінші ... -- ... мен ... ... көтерілісшілердің шағын тобының Жайықтың сол жағалауына етуінен /1837 жылғы желтоқсан/ жаңа ұрысқа күш ... ... ... ... ... ... жеңілуге дейінгі /1838 жылғы шілде айының орта кезі/ уақытты қамтиды.
1836 жылы ... ... хан ... ... ... ... ашықтан-ашық шайқасқа қарай бет алды. Бұдан шошынған ... хан ... ... дем ... Беріш руының қоныстарына бірнеше қожа мен старшын жіберіп, көтерілісті тоқтатуды талап етті. ... ... ... хан ... ... ... "дос едік қой, патшаға адалдыққа ант беріп едің ғой, бүлікті тоқтат, хан сарайына кел, татуласайық, әйтпесе іс ... ... ... ... ханның жандайшабы Қарауылқожа 1836 жылғы наурыздың 24-не қарай 800 адамдық қол ... да, ... ... ... Исатай ауылын шаппақ болады. Бұл кезде хан Исатайға екі адам елші жіберіп, дереу келсін деп бұйырады. Бұған Исатай ... ... ... ғана барамын деп шарт қояды. Хан осы шартқа көнгенсіп айлаға ... Оған ... ... ... ... бұрыңғы қонысына көшіп келе жатқанда, 1836 жылдың 4-сәуірінде Қарауылқожа мен старшын Дүйсенбай бастаған отряд алдынан шығады. Мұны көрген Исатай ... ... ... ... ... Карауылқожаның шабуылға шығуға батылы жетпей кейін қайтады. Өйткені ол да, Жәңгір де ... ... ба деп ... ... ... халықтың рухы өсетінін және орыс әкімшілігіне хан билігінің масқара болатынын олар жақсы түсінгенді. Қарауылқожа ... ... ... да, алты күн ... ұстап тұрды. Бұлай созыла берсе кісілер де, мал да аштыққа ұшырайтынын сезғен Исатай тәуекелге бел буды. Ол 200 жігітті ... ... ... ... ... ... Бәрі де екі ... көз алдында бетпе-бет тұрысты. Әбден ашынған екі жүз ... жеңе ... ... ... қулықпен уақыт оздырып, ханға ақыл сұрап кісі жібереді. Исатай ханның жауабын күтпейтінін айтты да, түнделетіп сарбаздарымен ауылына ... ... ... батылдығы мен бірлігі Қаруылқожаны састырды.
1836 жылы мамыр айында оқиғаның барысы құрт өзгерді. Бұл кезде Күшік Жапаров деген шалды ... ... ... ... ... да, ... ... Жәңгір мен оның жандайшаптары мұны өз мақсатына пайдаланып қалуға тырысып, бұл қылмысты Исатай мен Махамбет жасады деп жала ... ... ... ... бойынша кісі өлтіруші қатаң жазаға тартылатын. Тергеу кезінде Исатай да, Махамбет те бұл істі мойындарына алмады.
Жазға ... ... ... хан, ... ... әділетсіздігіне шыдамай наразы болғандар ағылып келіп жатты. 1836 жылдың қазан айының аяғында Исатайдың туы астына қосымша 20 ауыл ... ... Олар әр ... ... еді. Бәрі ... мен Махамбеттен әділеттік іздеді. Енді одан әрі төзуге болмайтын еді. Исатай хан ордасына барамын деп шешті. Бұл сапарда Исатай ... ... жоқ. Оның ... ... Иса, ... ... Рахмет, Құба, Амаштай, хатшы ретінде Исатайдың ұлы Жақия ерді. Жол бойы оларға ханға барып ру басшыларына шағым айтқысы келген көп ... ... жүз ... адам ... келе жатқанын естіген хан оның алдынан бірнеше старшын жіберді. Бүлар Исатай тобымен хан ... 100 ... ... ... ... ... Хан ... кері қайтсын деген екен. Жаналыұлы деген сұлтаннан Исатай қолхат алып тұрып, көптің көзінше халықтың ханға қоятын ... ... ... берді. Бұл талаптарды ханның орындамайтынын білген Исатай, оның ... ... ... ... көзін жеткізіп, ханға деген сенімін сейілткісі келген.
Жәңгір хан Орынбор шекара комиссиясына ... мен ... ... ... ұстап алып кісен салып, жер аудару керек деп қайта-қайта талап қойды. Исатай мен Махамбеттің халық ... ... ... ... ... даңқы қазақ даласына кеңінен тарады. Жәңгірдің маңындағылар Исатай, ... ... ... оған арыз айта барғандардың малдарын тартып алып, күзгі шөбін өртеп, оларды қыспаққа ... 1836 жылы ... ... ... ... мың үйі, 200 ... ... малы мен шөбі өртеніп кетті. Қарауылқожаның сөзін сөйлейтін старшындар патшаға Исатайдың үстінен арыз жазып, осы ... ... ... ... ... деп көрсетті.
Ордадағы оқиғалар 1836 жылдың аяғында Петербург сарайына әбден ... ... ... ... граф ... ... көтерілістің үдеп бара жатқанына наразылық білдірген I ... ... ... ... ... ... ... етті. Орынбор генерал-губернаторы В. А. Перовский көтерілісті басу үшін подполковник Гекенің басқаруымен әскери күш бөлді. Оған Жайық қазақ-орыс атаманы Покатиловпен және ... ... ... ... ... ... мазасыз күндер туды. Хан жағындағылар халықты талап, ... ... ... ... Жапа ... ... ... Исатайға келді. 1836 жылғы қарашада Жапаровтың өлімі жөніндегі іс ... ... ... Сиротин, депутат Чукшин дегендер жауап алганда, Исатай: "Менің Қарауылқожаның озбырлығын тоқтатуға әрекеттенгенім, старшындардың қарапайым халықты зәбірлеуіне ... ... рас. ... сексендегі шалды өлтіруге ешбір қатысым жоқ"- деп мәлімдеді.
Қазақ жігіттерінің күшімен Исатай, Махамбеттер 1837 жылы қазан ... ... ... ... Қаруылқожаның, Балқы бидің, Шоқы сұлтанның ауылдарын шабады. Малдарын алып, өздерін қашуға ... ... ... ... ... ең бай ... бірі - ... ауылының талануы көтерілісшілердің қатарының өсуіне әсер етті. Сол жылғы қараша айында Исатай мен Махамбет хан ордасын шабуға бел ... өз ... ... ... ... екі ... ... сарбаздары хан сарайын қоршауға алған кезде ханның әскер күші аз болды. Оны халық жасақтары бір ұмтылғанда-ақ жайпап кететін еді. ... ... ... ... ... хан ... алданып, бірнеше күнді босқа өткізді. Сол екі арада ханға Орынбордан әскер күші ... ... ... ... ... ... би мен Қарауылқожа сұлтанды төңірегінен аластауды, билікті ру старшындарына беруді талап етті. Бұған хан көнбеді, өйткені ол осы тұста келіп ... ... Геке ... қазақ-орыс шоғырларымен Исатайға қарсы тұра алатын халге ... 700 ... екі ... ... 400 ... ... тегеурінді қарсылық көрсетті. 1837 жылы 15 қарашада Тастөбе деген ... ... ... ... ... ... ... Арғымақ атпен алмас қылышын кезек сілтеп, жау ордасына кірген Исатай олардың көбін жайпап тастады. Сол кезде Геке ... ... деп ... Сөйтіп, шайқастың барысында аласапыран басталды. Зеңбіректердің гүрсілдеген қорқынышты үні, снарядтардың Исатай ... ... ... ... ... жеңілуіне тікелей себепші болды. Алпыс жігітінен айырылған, мықты қаруланған жазалаушылардың күшіне шыдай алмаған көтерілісшілер топ-топқа бөлініп кетті. Күші ... ... ... ... үшін ... аз ғана топ жігіттерімен шегінуге мәжбүр болды.
Көтерілістің ... ... ұсақ ... ... ... ... мен ... сатқындығы да әсер етті. Олар Гекенің үндеуіне сеніп, көтерілісшілер қатарын шайқас алдында ... ... ... ... ... ... жеңілісі көтерілістің кейінгі барысына да кері ықпалын тигізді. Көтерілісшілер қатары азайып, Исатайдың төңірегінде бар болғаны оңдаған өзіне берілген серіктері ғана ... Олар ... ... ... Бұл ... ... ... қожыратып қана қоймай, үлкен қасіретке душар етті. Жәңгір хан Исатайды ... ... ... 500 сом ... ақша ... деп ... Көтеріліс шағын-шағын топтарға бөлініп тарап кетті. Исатай мен Махамбет қуғыннан қутылу үшін Жайықтың арғы ... ... ... ... Исатайдың тобы Жайықтан өтіп, Сарторғай, Қарақүм, Тайсойған мекендері, Ойылдың сағасын басып өтті. ... ... ... ... үшін ... қарай тартты. Жазалаушылардың қуғыншылығы он сегіз күнге созылды. 1838 жылдың қаңтарында Исатай Тайманов өзінің ... ... ... ... ... ... ... келіп тоқтады. Оған Жайықтан бұрынырақ өткен Науша тобы, Алаша руының ағаманы Сарыбөбек қосылды.
Көктем шығысымен ... ... ... ... ... ... Елек ... бойында Жоламанның жасағы, Сам құмдары мен Арал-Каспий ... ... ... ... бастаған, Орталық Қазақстан далаларында Кенесары басқарған көтерілістер қимыл жасады. Осындай жағдайда Исатай ... Хиуа ... ... шыққан Қайыпғали Есімовтың көтерілісшілерімен қосылуды жөн көрді. Қайыпғали ... өзін хан деп ... оның ... үш ... адам ... ... ... Ойыл сағасындағы Шікілін руы ауылдарында өтті.
Бұл кезде Сібір өңірінен шегінген Кенесары отрядтарының бір бөлігі Орынбор өлкесіне ауысқан еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... Орынбор генерал-губернаторы Перовский көтерілісшілерді талқандауға барлық күштерді жұмылдырды. Ол көтерілісшілерді басып-жаншу үшін бірнеше отрядтар жіберді. Орск бекінісі ... ... Орал ... ... ... бар Айшуақ Сұлтанұлының жасағы шықты. Орынбордан Исатайдың ескі танысы Гекенің басқаруында ірі ... ... ... осындай қиын-қыстау жағдайда Исатай 500 сарбазымен сұлтан Баймағамбет Айшуақұлына соққы беру үшін ... ... ... ... бұл ... ... Айшуақұлының қолы зеңбіректері бар полковник Геке әскерлерімен қосылып үлгерген еді. Оны Исатай тобы білмеді.
1838 жылы шілде айының12-сі күні Исатайдың ... мен ... Геке ... ... ... Ақбұлақ деген жерде ақырғы шайқаста кездесті. Зеңбір-ектерден жауған снарядтар көтерілісшілер қатарын бірден ... үрей ... Оқты ... ... ... әскерлеріне Исатай жасақтары қарсы тұра алмай шегінуге мәжбүр болды. Шегінген көтерілісшілерге сұлтан Б. Айшуақұлының жасақтары ... тап ... ... мен ... өз ... ... ... рухтандырып, ұрыс даласында сұлтанның жасақтарына тойтарыс беріп шегіндірді. Осы кезде көтерілісшілердің тыл жағынан қазақ-орыс ... ... ... оларды қоршауға ала бастады. Өзінен басым күшке төтеп бере алмаған көтерілісшілер бытырай қашты. Ауыр жараланған Исатайды ... ... ... атып ... ... ... қолы ... ұшырады. Көтерілісшілер қатарынан 70-80 адам қаза тапты, бірнеше адам Геке ... ... ... ... ... ажалына қазақ-орыстың оғы да, қазақтардың сатқындығы да себеп болды. ... оның ... ел ... ... ... ... Тайманов опат болғаннан кейін күрес жалыны кеміп ... ... ... Ойыл ... ... ... маңында қимыл жасап жүрді. Махамбет Өтемісов далада жасырынды, кейін біраз ... ... соң ... ... арасында ханға қарсы үгіт жүргізуге кірісті. 1846 жылы ... ... ... ... оны да ... ... Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған шаруалар көтерілісі жеңіліске ұшырады. Оның басты себебі - хан өкіметі мен ... ... ... ... өкіметінің мықты қаруланған әскери күшінің болуы еді. Сондай-ақ бұл қозғалыстың қазақ елінің басқа жерлеріндегі хан, сұлтандарға ... ... ... ... ... болмады.
Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің біртекті еместігі, стихиялылығы, нақты бағдарламасынын жоқтығы, ұйымшылдығының жеткіліксіздігі оның жеңіліске ұшырауының ... ... еді. ... оның күшті жақтары аз емес-ті. Көтерілісшілер байлардың; хан төңірегіндегілердің қанаушылығына, патшалық Ресейдің Кіші жүздегі отаршылдық саясатына қарсы күресті, Көтеріліс жеңілгенімен де, оның ... ... ... ... ... ... ... терең із қалдырды. Жәңгір сарайының, сұлтандардың, хан туыстарының алым-салықты жылдан-жылға көтеруіне ... ... шек ... ... әкімшілігінің көтерілісті қолдаған қазақ ауылдарының би-старшындарымен санасуға тура келді. Көтеріліс Бөкей ордасындағы хандық ... ... ... ... отаршылдық саясатының бүкіл қазақ өлкесінде тамыры жайылып бара жатқандығын көрсетті. Сондай-ақ бұл ... ... ... топтарының Ресей отаршылдық билеушілерімен әбден ауыз жаласқанын дәлелдеді.
Он бесінші тарау
Қазақстандағы ... ... ... ... ... жж.)
§1. Ұлт-азаттық қозғалыстың басталу себептері
және барысы
XIX ғасырдың 30-шы ... ... ... ... отарлау саясатын онан әрі өрістетіп, қазақ халқының саяси дербестігін біржола жоюға бағытталған шараларды кеңінен жүргізе ... ... ... ... ... шарттардағы Қазақстан жеріне кірмеу, солдат алмау, тек салық төлеу жөніндегі міндеттемелер аяқ асты ... ... ... ... шептер, бекіністер салынып, шұрайлы жерлерге патша өкіметінің қол шоқпары болып келген ... ... ... ... ... қазак жеріндегі әкімшілігі ... ... ... ... өз ... ... ал оны пайдаланған қазақтарға салық салынатын болды. Әкімшілік басқару жүйесін қайта құру барысында қазақ жерлері округтерге ... Бұл ... ... және ... ... қарады. Олар қазақ жерінде "бөліп ал да билей бер" деген отаршылдық ұранды бұлжытпай іске ... ... ... ... ... құрсаулап көптеген бекіністер салынды. Іргелеп ішке кіріп айнала ... ... ... ... ... көз ... кейін Қазакстанның ең бір шұрайлы жерлеріне бекіністер салуға кірісті. Сөйтіп, Ырғыз, Торғай, Ақмола, Көкшетау, Ортау, ... ... бой ... Қазақ жеріне кеулеп еніп келе жатқан патша өкіметінің ... ... ашық ... ... ... ... баласы Қасым болды. Ол патша әкімшілігіне хат жазып, кісі ... ... ... ... ... ... ежелгі қоныстарына бекіністер салуды, ... ... ... ... олар ... халыққа қысым көрсетуді тоқтатуын талап етті. Оның бұл хаттарына жауап болмады, жіберген адамдары ... ... ... ... ... өкіметіне ашық қарсы шығуды ойлады. Ол бұл ... ... ... сүйенбекші болды. Патша өкіметі тарапынан қысым көре бастаған ол 40 мың ... ... ... қол ... ... ... Оның діні бір, тілі бір қоқандықтардан күткен үміті ақталмады. Олар оның қайсар ұлдары Саржан мен Есенгелдіні, кейінірек өзін ... ... оқып ... ұлы Кенесарыны /1802 жылы туған/ Ташкент түрмесіне ... ... ... абақтыдан аман шыққан Кенесары ата мекені Ұлытауға келіп қоныстанды. Осы ... ... ол өз ... ... ... ел, ... мемлекет болуы жолындағы күреске арнады. Ол Ресей сиякты аса қуатты ірі мемлекетпен күресу - қазақтың үш жүзінін ... ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен бірге дипломатиялық күш жігерді де талап ететінін ой таразысынан өткерді. Кенесары ... ... ... де, Орта Азия ... да ... ... ... тең қарым-қатынаста болу керек деп есептеді. Ол патша әкімдеріне жазған бір хатында: ... ... ... ... ... ... ... Обаған, Тобыл, Құсмүрын, Ақият, Тоқзақ сиякты ата- бабаларымыз мұра ... ... ... ... ... ... тартып алынып, бекіністер салынды. Күн сайын біздің жерлерімізді басып алып, әскери қамалдар салу арқылы халықты ашындаруға жол берілуде. ... өзі ... ... үшін ғана ... ... ... үшін де қауіпті болып отыр деп көрсетті.
Патшаның жазалаушы отрядтары мен жергілікті сұлтандардың озбырлығы туралы айта келіп тағы бір хатында ол ... деп ... ... ... ... олар біздің ауылдарымызды 15 рет тонауға, талауға салды. Мұндай қысым мен ... ... ... ... ... алмаған біз бетіміз ауған жаққа көшуге мәжбүр болдык. Бірақ, олар бізге мұнда да тыныштық бермеді. Сондықтан мен, ... ... қару алып ... ұлы ... ... шықтым". Бұл хаттан Кенесарының патша үкіметіне ашық қарсы шыққанын көреміз.
Кенесары көтерілісінің басты мақсаты - патшалық ... ... ... ... ... ... сақтау, қазақ жерлерін бекіністер мен жаңа округтік билеу арқылы жан-жақты отарлауды тоқтату еді. ... ... тағы бір ... ... ... тепкісіндегі Оңтүстік өңірдегі қазақтарды босатып, оларды Қазақ хандығына қосу еді.
Кенесары Қасымұлының қозғалысы бүкіл Қазақстанды қамтыды. Он жылға созылған ... ... ... күші - ... ... болды. Олар күшейе бастаған отарлық езгіден, феодалдық топтардың қысымынан құтылуға тырысты. ... ... ... ақсүйек өкілдері де қатысты. Олар котерілісті, бір жағынан, өз мүдделеріне пайдалану, бұрыңғы артықшылықтарын қайта алу, екінші жағынан, көшпенді дербес ... ... ... ... жылы Кенесары туының астына мыңдаған сарбаз жиналған еді. Олардың арасында үш жүздің қазақтары болды. Кенесарыны ... ... ... Орта жүз бен Кіші жүздің белгілі рулары - Қыпшак, Төртқара, ... ... ... ... Жаппас, Бағаналы, Тама, Табын, Арғын т. б. ру тайпаларының жігіттері аз емес-ті. Олардың ... мал ... егін ... ... ... жер ... зардап шеккендер кедей және орта шаруалар болды. Кенесарының қол басқарған батырлары да халық ішінде аты кеңінен мәлім адамдар еді. ... ... ... ... ... ... - ... Табынның батырлары - Бұхарбай, Тіленшіұлы Жоламан, Дулаттың батыры - Бұғыбай, Шапырашты руының ... - ... т. б., ... ... - Наурызбай, Әбілғазы, әпкесі - Бопай көтеріліске ... ... ... ... ... ... түрікмен, қырғыз, өзбек, өкілдері де аз болған жоқ. Дегенмен Кенесары барлық әдісамалдарын қолданып, тырысып бақса да, кейбір феодалдық ... үш ... ... ... ... алмады. Көтерілістің бастапқы кезінен-ақ қазақ ақсүйектері бір-біріне ... ... екі ... ... ... ... әлпештеген бөлігі отарлаушы әкімшіліктің қолдауына сүйеніп, өздерінің саяси қарсыластарын күйретуге күш салды. Кенесарының ымыраға келмейтін ... ... ... аға ... ... ... Кіші ... басқарушы сұлтандары Ахмет пен Мұхамед Жантөриндер, сұлтан Баймағамбет Айшуақов т.б. болды. ... ... ... ... көтеріліске қарсы ымырасыздық позицияны Абылай ханның тұқымдары, яғни ... ... - Әли мен ... ... ... осыған қарамастан Кенесары Қасымов өзінің туы астында үш жүздегі ... ... ... бөлігін топтастыра алды. Омбы облыстық басқармасына қарасты сот-жазалау мекемелері жинастырған мәліметтер бойынша тек Құсмұрын, Көкшетау, Ақмола, ... және ... ... ғана ... ... ... сұлтандар мен билер, ағамандар қолдаған.
1838 жылдың көктемінен бастап Кенесары ... ... ... ... ... ала ... ... бойынша дәйекті күрес жургізді. Олармен шайқаста Ақмола қаласын қиратып, Ақмола ... ... ... ауыз ... ... ... ... ауылын шапты. 1840 жылы күзде көтерілісшілер Ырғыз бен Торғай маңында патша әскеріне, орыс әкімшілігін қолдаушы жергілікті бай-шонжарларға ... ... ... Бұл тұста Кенесарының аты қазақ арасында кеңінен тарап, оның беделі бүкіл қазақ даласында дүрілдеп тұрды. 1841 жылы қырқүйекте Кенесары үш ... адам ... ... Қасым ханның өлгеніне бір жыл толуына байланысты ас берді. Осы астан кейін үш ... ... ... ... ақ киізге салып, бүкіл қазақ халқының ханы етіп сайлады.
Кенесары хан болып сайланғаннан кейін ел ... ... ... ... ... іске ... ... дамытуға, көрші елдермен сауда-саттық байланысын орнатуға көңіл бөлінді. Керуеншілерді тоқтатып, олардан салық алынатын болды.
Мемлекеттік ... ... ... Хандық кеңес құрылды. Кеңесіп шешетін жоғарғы органдарға ханға берілген батырлар, билер, сұлтандар, ханнын туысқандары кірді. Басқарудың негізгі тұтқасы Кенесарының өз ... ... ... ... негізінен азаттық қозғалысының мүдделеріне адал, жеке басының батылдығымен, дипломатиялық қабілетімен көрінген адамдар енді. Басқарудың арнайы қызметі хандық ... ... ... ... ... түсіндіруін және орындалуын қадағалап отырды.
Әскери істе де Кенесары және оның көмекшілері ... ... іске ... Батырлар мен төлеңгіттердің басқаруындағы көтерілісшілердің әскери күші негізінен өз еркімен құралған жасақтар еді. Жасақтар жүздіктерге, мыңдықтарға бөлінді. Әскер қатарында ... ... ... ... ... тек өлім ... кесілді.
Кенесары Ресеймен тату көршілік қатынас орнатуға ұмтылды. Бірақ Орта жүзге билігін жургізіп ... ... ... губернаторы Горчаков, Орынбор губернаторы Перовский Кенесарымен қарым-қатынаста екеуі екі түрлі көзқараста болып, оның Ресей өкіметімен ... ... ... ... Әсіресе, өркөкірек Горчаков Кенесарыны менсінбей, оның орыс әкімшілігіне деген өшпенділігін қоздырды.
1841-1842 жылдарда Кенесары жасақтары Қоқан хандығына қарсы соғыс ... ... ... алып, Қоқан хандығының елірме әуселесін басты. Қоқандықтар келіссөз жүргізуге мәжбүр болды. Осыдан кейін барып соғысты тоқтатқан Кенесары Торғай маңындағы ... ... ... Бір ... ... ... ... Бұхара әмірімен және, Хиуа хандығымен қарым-қатынасындағы саясаты біршама өзгешелеу еді. ... ... ... ... ... ... ... Кейде Хиуа басқарушысы қазақ жасақтарын зеңбіректерімен, оқ-дәрімен жабдықтап отырды.
1843 жылы Орынбор генерал-губернаторы ... ... оның ... ... ... Кенесары мен Перовский бір-біріне сыйластықпен қарайтын. Сондықтан көп мәселелер әділдікпен шешілетін. Енді Орынбор әкімшілігіне орыс патшасының ... қаны қас тағы бір ... ... оны Горчаковпен бірігіп, Кенесарны қуғындауына кең мүмкіндік жасады. Сөйтіп, Горчаков пен Обручев Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісін тұншықтыруға, Кенесарының ... ... 1843 жылы 23 ... патша Николай Біріншіден рұқсат алды. Соғыс шығынын өтеу үшін 14 мың сом, ... ... ... ... адамға сыйға беру үшін түтін салығы есебінен үш мың сом қаржы ... ... ... ... жағдайына келтірілді.
Кенесарыға қарсы орыс әскерлерінің жорығы1843ж. 27 маусымда басталды. Ырғыз өзенінің бойында патша ... бір ... ... ... ... ... өкіметімен келіссөз жүргізіп жатқанын айтып шайқасты болдырмады. Бұл тұста екі жақта әскери дайындығын ... ... ... ... Кенесарыға қарсы сұлтандар Жантөрин, Айшуақов, полковник Генс және Бизянов бастаған бес мың әскер жіберілді. Омбы, Петропавл, ... ... ... де ... ... жорыққа аттанды. І-ші және 7-ші қырқүйекте Кенесары жасақтары мен патша әскерлерінің арасында күшті шайқастар жүрді. Көп адам шығынға ұшырады. Бірақ екі ... ... жете ... ... шебінен кері шегінді. Кенесары ... енді ашық ... ... ... ... әр ... ... тұтқиылдан тиісіп, жау әскерін мазалап берекетін кетірді. Тынымсыз жорықтан шаршаған, үнемі қауіп-қатердің өтінде жүрген патша әскерлері түні салқын, жауын-шашынды күз түсе бере ... ... ... алмай бұрыңғы тұрақтары Ор бекінісіне қайта оралды.
§2. Қарулы күрестің күшейген кезеңі және оның жеңілуі
1844-1845 жылдар қазақ ... ... ... өрлеудің ең жоғарғы шегіне жеткен кезі еді. Оған Сыр ... ... ... қосылды. Кенесары өз әскерінің санын 20 мың адамға ... ... ... ... жетілдіруге, оларды дұрыстап қаруландыруға көңіл бөлінді. Зеңбірек, мылтық, оқ-дәрі жасау, оларды сатып алу, азық-түлік ... ... ... ... Патша әкімшілігі әскерлеріне тыңшы жіберу, барлау жұмысы ұйымдастырылды.
1844 жылдың жазында Кенесары жасақтарын құртуға, халық қозғалысын басу үшін Ор ... ... ... ... ... ... үш ... тобы шықты. Олардың алдына Кенесары жасақтарын қоршап, шешуші соққы беру міндеті қойылды. Осы міндетті ойдағыдай іске ... ... олар ... ... ... ... ... жерлерге бет алған генерал Жемчужниковтың әскерімен күшейтілді. Кенесары бұл күштердің басын ... ... ... жасақтарын қоршап алуына мүмкіндік бермей, оларды бір-бірлеп құрту тактикасын қолдануды жөн көрді. Сібір әскерінің алдынан шыққан оның ... тобы ... ... қаша ... ... ... күші Ұлытауға бет алыпты деген лақап таратып, жау күшін осы жаққа тартты. Негізгі күшпен Константиновск /Акмола/ бекінісін шауып, ... ... ... ... 44 ... ... ... мен оның батырлары 1844 жылы 14 тамызда Екатеринск /Атбасар/ ... ... ... ... ... Бұл ... ... әкімшілігін састырды. Дуниковский, Жантөрин, Жемчужников әскерлеріне көмекке полковник ... ... ... ... ... кейін Кенесары жасақтары Мұғалжар тауларына ... ... ... 1844 ... шайқастардағы табысы оның даңқын барлық жерлерге жайды. Бұқара әмірі мен Хиуа ... ... ... байланыс жасауға ұмтылып, оған сыйлықтар жолдады. Кенесары патша өкіметінен бітім сұрап, ... ... ... ... ... ... ... Патша әкімдері оған онша көп сене қойған жоқ. Дегенмен келіссөз ... ... ... алып, Кенесарының кепілдікке алып кеткен туыстарын, ... ... ... ... ... үшін ... ... Долгов бастаған бір топ адам жіберді. Олар Кенесары патша әкімшілігіне сөзсіз, ешбір шарт ... ... ... оған ... ... деп мәлімдеді. Кенесары бұл мәселені ойланып көремін деп елшілерді екі ай бойы ұстады. Елшілер бітім болмайтынына көз ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторына хат жазып, оларды аттандырып жіберді. Ол ... ... ... ... ... ... ... бұзып, қазак халқына істеп отырған золық-зомбылығын тоқтатқанда ғана Ресейге бодан ... ... ... ... жылы Кенесары Ұлы жүзге қоныс аударып, Жетісуға келіп тоқтады. Ақши, Күрті, Жиренайғыр деп аталатын жерлерді мекен етіп, осы ... ол Ұлы ... ... ... ... одақ құрып, Қоқан хандығына шабуыл жасауды, сөйтіп оның қол астындағы қазақтарды босатуды ... ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін Құлжаға елші жіберді.
1845 жылы қазан-қараша айларында Кенесары жасақтары Қоқан хандығына жорыққа аттанды. Қорған, Жаңа Жүлек, Созақ ... ... ... ... Қызылорда/ қоршауға алды. Бірақ жорықты жалғастыруға осы жақта жұқпалы індеттін күшеюі бөгет жасады. Ол кері ... ... ... ... ... ... жоспарларын ойластырды.
Бұл тұста патша әкімшілігі Кенесарының төңірегіне тор құрып үлгерген еді. Ол қырғыз манаптарының және патшаға адал болып жүрген ... бай ... ... ... ... ... көтертпейтін ең соңғы соққы беруге әзірленді. 1846 ... ... ... ... мың ... жасағымен Кенесары қырғызға бет алды. Хан ... ... ... ... ... талап етті. Қырғыз манаптары Орман, Жантай және Жанғараш тайпалар өкілдерінің құрылтайын шақырды. Сарыбағаш, Бұғы, Саяқ, Солто, ... және ... ... ... ... ханының талаптарын орындаудан бас тартты. 1847 жылы сәуірде Кенесары жасақтарымен кырғыз жеріне басып кірді. Қырғыздармен ... ... ... тау ... қойнауында және Шу өзенінің бас жағында өтті. Кенесары Тоқмақтың маңында Кеклік сеңгірі деген жерінде үш жақтан қоршалған қайырымсыз ... ... ... Оны ... ... ... жасағы, генерал Вишневскийдің ақ қалпақ киіп, ... оқ ... ... от ... келе ... ... мен солдаттары, Қоқан хандығының мыңнан астам сарбаздары еді. Қенесары қолы өзінен күші он есе ... ... үш күн бойы ... ... жігіттер арыстанша алысып, соңғы демі біткенше қарсыласты. Талай боздақтар осы шайқаста жан тәсілім қылды. Үлкен ерлікпен жау тобын ... ... ... тобы ... Бірақ аз ғана адамымен Кенесарының жау қолына түскенін естілген ол ағасын қимай жау әскеріне өз еркімен ... ... ... ... ... ... ... екі батырдың да басын шапты. Сөйтіп бәрі бітті.
Кенесары ... ... ... қайшылықтар орын алды. Олар: бір жағынан қазақтарды Қоқан хандығынан азат ету мақсатымен соғыс, екінші ... ... ... ... ескі кек алу ... үшіншіден, өзіне қолдау көрсетуден бас тартқан қазақ руларына ... ... ... ... ... қарт ... жарадық, жауды жасқап жапырып, жауған қардай борадық, дұшпанның алдын орадық, Кене ханнан ... шіл ... ... ... ... кісі ... ... - деп Нысанбай жырау айтқандай, Кенесары мен Наурызбай ... ... ... ... басылып, бостандыққа деген үміт үзіліп, қазақ жерін кайтадан қара түнек ... ... ... ... ... ... отарлау саясатына қарсы жүргізілген ең ұзақ соғыс еді. Қазақ халкының феодалдық хан мемлекеттігін қалпына келтіру бұл жолы да ... ... Оның ... ... ... ... ... тұрған қазақ халқының бытыраңқылығы. Байтақ даланы жайлаған қазақ халқы үш жүзге және Бөкей ордасына бөлінді. Осы елдің басын қосу оңай ... ... ... ... ... көтерілісті негізінен өз жерлерінде қолдап, Қоқан және Қырғыз жерлеріне басып кіруден өздерін алшақ ұстады. ... өзін ... ... озбырлығы, ауыр жазаға тартуы да көтеріліс қатарын әлсіретті. Екіншіден, ұлт-азаттық қозғалысын ... ... ... қолдаған жоқ, қайта оны басуға патша әскерлеріне көмек көрсетті. Үшіншіден, көтерілісшілердің жетілдірілген қару-жарағы болмады. Төртіншіден, ұлт-азаттық қозғалысын ... ... отар ел ... қала ... көршілес Қоқан, Хиуа, Бұкара хандықтары да, қырғыз манаптары да мүдделі болды.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс ... ... үш ... ... ... жуық ... және ұзақ ... бойы жүргізілген көтеріліс еді. Оның патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... халкының тарихында ірі прогресшіл сипатымен айқындалды. Біріншіден, бұл ... ... ... үшін ... ... ... ... көзге түсті. Патшаның отарлау саясатына қазақ халқының кейінгі жылдардағы қарсылығы осы ... ... өсіп ... Оның ... ... ... қаншалыкты озбыр, канішерлік, халықтың тәуелсіздігін аяқ асты етіп отырған саясат екенін түсінуге, оған қарсы күресте өзінің еркі мен ... ... ... ... патша өкіметіне тегеурінді қарсылық көрсетіп, оның отаршыл аппаратына ірі-ірі соққы берген бұл ... ... ... ... ұйымдастыра білгенде жеңіске жетуге болатынын көрсетіп берді. Сонымен бірге ол қазақ халқының өсіп-өркендеуіне, ұйым-дасып дамудың даңғыл жолына ... ... ... ... ... ... да ... Үшіншіден, Кенесары көтерілісі патша өкіметінің қазақ халқына құлдық қамытын ... ... ... салатын, отарлау саясатын ширықтыра жүргізетін сәтін біраз кешеуілдетті. ... ... ... ... ... ... ... тосқауыл, ақырғы қамал іспетті. Одан кейінгі он жылдық ішінде болған 1853-1858 жылдардағы Есет Көтібарұлыныңда, 1856-1857 жылдардағы Жанқожа батырдың да ... ... ... ... ... күресі Кене-сары бастаған қозғалыстай ауқымды бола алған жоқ.
Он алтыншы тарау
Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарган
Сырдария және Есет ... ... ... ... көтерілісі
(1853-1858 жж.)
XIX ғасырдың екінші жартысында Сырдария бойындағы қазақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы өте ауыр болды. Мұндағы шекті, төртқара, шөмекей және т.б. ... ... ... ... ... ... Көктем бастала олар малдарын солтүстікке қарай, Үлкен және Кіші Борсыққа, Қарақұмға, ... ... және ... ... ... айдады. Сырдарияның жағасында тек малшы көшпенділер ғана емес, сонымен қатар егіншілікпен айналысатын отырықшы қазақтар да тұрды. Бұлардың ... ... ... ... ... ... егін ... еді.
Хиуа және Қоқан феодалдары Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы және ... ... Емба ... ... қазақтарды өздеріне қаратуды көздеді. Олар бұл жерлерге үнемі ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы Жаңадария және Қуандария алқаптарын басып алып, бұл жерлерде әскери бекіністер салды, оған Арал маңындағы ... ... ... Хиуа ... ... ... ... жинап отырды. Сөйтіп, қазақтар тек өз феодалдарына ғана емес, сондай-ақ Хиуа және Қоқан билеушілеріне де ... және ұшыр ... ... ... үшін олар ... күштерді пайдаланды.
Хиуа және Қоқан хандықтарының үстемдігіне қарсы Сырдария қазақтары көтеріліске шыға бастады. ... ... ... Әлім ... ... ... Нұрмұхамедұлы /1780-1860 жж./ басқарды. Шекті руы басшыларының бірі - Жанқожа жай қарапайым халық арасында ... әрі ... ... ... ... бөленді. Жанқожа Сырдария бойы қазақтарының, әсіресе, соның ішіндегі ... ... өте ... ... ... ... түсінді. Сондықтан Сыр бойы ... ... және ... ... ... күресте батыр өзінің жасақтарын құрды. Оның жасақтары бұған дейін 1838 жылы Кенесары сарбаздарымен бірге Созақ қамалын қамауға қатынасқан болатын. 1843 жылы ... ... ... Қуандария бойындағы хиуалықтар тұрғызған қамалды талқандады, ал 1845 жылы осы ... ... ... ... үшін ... 2000 хиуа шоғырларын талқандап жеңді. Бұл жылдары хиуалықтардың екінші бір қамалы - Бесқала жермен жексен етілді. Осыдан кейін ... ... Хиуа ... ... ... ... түсті. 1847 жылы Хиуа хандығының әскерлері өзен бойындағы қазақтарды ... және ... мал ... айыру үшін Қуандария өзенін бөгеп тастады, сөйтіп олардың қазақ жеріндегі озбырлығы одан әрі ... ... ... ... ... солтүстік-батыс жақтан өз мекендеріне басып алу қаупін туғызған орыс отарлаушылығына қарсы күреске шыға ... ... 1849 жылы ... ... ... ... алғашқы жиырма алты отбасы қоныстандырылды. Олар бірте-бірте қазақтарды отырған жерлерінен ығыстырды. 1853 ж. орыс ... ... ... ... ... ... ... желісі пайда болды. Оған Райым бекінісінен Ақмешітке дейінгі жерлер кірді. Бұл жерде патша ... ... өте ... ... ... орнатты. Осынын нәтижесінде 1857 жылға дейін үш мың ... ... ... ... тұрған құнарлы егістік жерлерінен айырылды. Олар егін салуға жарамайтын, егінді суару үшін ағын суы жоқ жерлерге ... ... ... ... ... ... пайдаланды, мұның өзі қазақ халқын аяусыз қанауға әкеп соқты. Қазақтардан жиналатын ... ... ... ... қоса ... ... ... міндеттер жүктелді. Олар жолдарды дұрыстап ұстау, кәпірлер салу, су жүретін арықтарды тазалау сияқты істер болатын. Ал мүндай жұмыстарды орындау көп ... ... ... ... ... егіншілерге өте ауыр болып тиетін.
Патша өкіметінің жергілікті әкімшілігі тек әрбір үйден түтін салығы емес, сондай-ақ жер ... ... ... ... пайдаланғаны үшін де халықтың кедей топтарынан алым-салық жинады. Сырдария бойындағы шекаралық өкімет Райым және Қазалы әскери қамалдарын салу үшін мыңдаған ... ... ... ... ... ... істетті. Әскери қару-жарақтар және азык-түлік тасу үшін де, қазақтарды күштеп қызметке тартты. Сыр ... ... ... ... тартып алу, ол жерлерге орыс қоныстанушыларын орналастыру, алым-салықтың көбеюі қазақ кедей шаруаларына өте ауыр тиді. Орыс отаршыларынын қанауы бұрыңғы Хиуа ... ... әлде ... асып ... ... ... екі ... қанаудың - патша өкіметі және жергілікті өз феодалдарының ... ... ... ... ... ... күшейтіп, аяғында келіп ашық көтеріліске ұшыратты. Орыс отарлаушыларына қарсы Сыр қазақтарының көтерілісі 1856 жылы желтоқсан ... ... ... ... ... ... тұрды. Сонымен көтерілістің басталуының негізгі себебі Орынбор әкімшілігінін шешімі бойынша қазақтардың еріксіз жұмыстарға ... ... ... ... ... көрсетудегі ауыр салықтар да, сондай-ақ патша өкіметінің қоныс аударушылық саясатында жатты. 1856 жылы ... ... мен ... арасындағы тікелей соғыс қимылдары басталды. Көтеріліс букіл Қазалы өңірін қамтыды, бұл уақытта Жанқожаның қаруланған жасақтарының саны 1500-ге дейін ... ... тек ... ... адамдары ғана емес, басқа рулар да, соның ішінде құмды аймақтардағы көшпелілер де қатысты. ... ... саны ең ... үш ... ал 1857 жылдың қаңтар айында бес мың адамға жетті. Бұл көтеріліс кезінде Жанқожа ... ... ... ... ... ... ол 1856 жылдың аяғында Қазалы фортын қоршауға ... ... ... ... ... ... Солдатская слобода поселкісін жойды. Көтерілісшілерге Қазалы фортында орналасқан Михайловтың отряды қарсылық көрсетті. Оның құрамында қазақ-орыс жүздігі, елу жаяу ... бір ... ... Осы ... ... азғантай топтан құралған көтерілісшілер жасағының жеңілісімен аяқталды.
1856 жылы 19-23 желтоқсан аралығында ... тобы ... ... ... ... ... ... екінші бір отрядпен шайқасты. Бұл соғыс қимылдары желтоқсан ... ... ... ... басымдықтармен жүрді. Көтерілісшілер фортқа жақын жердегі дайындалған 150 ... ... ... ... ... ... ... бұл кезде Сырдарияның жағасына орналасқан Жаңақала қамалы болды.
Көтерілістің кеңінен таралуы Орынбор генерал- губернаторы әкімшілігін қатты ... Оның ... ... басу үшін ... ... ... бастаған әскери топ жіберілді. Оның құрамында 300 ... 320 жаяу ... үш ... және екі ... ... ... қондырғы кірді. Көтерілісшілермен шешуші шайқас 1857 жылы 9 ... ... ... ... ... мекенінде жүрді. Зеңбірек, мылтықпен жақсы қаруланған Фитингофтың ... ... ... ақ туын ... көтерілісшілер бірнеше рет шабуыл жасады. Бірақ Жанқожа ... ... ... аяқталып, аман қалғандары бытырап тарап кетті. Ауыр жараланған Жанқожаны сарбаздар шайқас болған жерден алып ... ... ... ... ... ... ... әскерлері енді олардың ізіне түсіп, жазалауға кірісті. Олар ... 212 үйін ... ... малдарын, соның ішінде 20 мыңнан аса ірі қара малдарын ... ... ... ... Сырдарияның оң жағалауына, ондағы Хиуа хандығының жеріне өтуге мәжбүр болды. Жанқожамен бірге 20 шақты қазақ ауылдары көшіп кетті. Жанқожа ... ... ... ... Қоқан хандары тарапынан өзіне одақтастар табуға әрекеттенді, бірақ оның бұл ... ... ... ... ... Нұрмұхамедов қолбасшылық еткен көтерілісі осылай аяқ-талды.
Көтерілістің жеңілуінің басты ... оның жете ... және ол ... ... ... ... әскерлеріне, ешқандай зеңбірегі, ататын мылтығы да жоқ, қазақ жасақтарының қарсы ... ... емес еді. ... Сыр бойы ... ... ... қимылдары барысында ескі мешеу әскери тактика қолдану, ортағасырлық тәртіптерге сүйену көтерілістің жеңілуіне әкелді. Бұдан басқа бай феодалдарының ... да өз ... ... ... кейін патша әскерлері бұқара халықты тонауға кірісті. Тек бір ғана Кузьминский ... ... топ ... ... талқандап, ондағы малдардың барлығын айдап әкетті. Көптеген адамдар қырғынға ұшырады, жазалаушылар қарттарды да, әйелдерді де, балаларды да аямады.
Жазалау барысында қарапайым ... ... ... ... кейін Жанқожаның өзі халықтан бөлініп, тек бидің қызметін атқарды, кейін оны жаулары ... ... ... ... ... Жанқожа Нұрмұхамедұлы баскарған 3856-1857 жылдары болған Сырдария қазақтары көтерілісінің ... ... өте зор. ... ол ... өкіметінің отарлау саясатына қарсы халық-азаттық қозғалыс еді.
Патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы бас көтерулердің бірі - Есет Көтібарұлы ... Кіші жүз ... ... Бұл ... ... жалдар арасын қамтыды. Көтерілістің шығуының басты себебі -Арал теңізінің батыс жағындағы Үлкен және Күші Борсықты, Сам құмын, ... және Жем ... ... ... ... руы қазақтарына түтін салығының салынуы жөне жылдан-жылға патша үкіметінің қысымының күшеюімен байланысты еді. Кіші жүз ... ... ... ... ... ... ... бекіністер мен экспедициялар үшін жүк таситын күш-келік ... ... ... ... басталуының тағы бір себебі, патша үкіметінің Ембі өзені, Арал теңізі жағалауында әскери бекіністер салуы бұл ... ... Кіші жүз ... ... мен ... ... өрісін тарылтты. Міне, мұның барлығы халықтың наразылығын күшейтіп, аяғында Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліске алып келді.
1855 ... ... ... басу үшін ... патша әкімшілігі сұлтан Арыстан Жантөрин басқарған қазақ жасақтарын жіберді. Оған сұлтан Таукин, ал Орал ... ... ... ... ... аттанды. Көтерілісшілер мен патша әскерлері арасында қырғын шайқастар жүрді. Сол ... 8 ... күні ... ... ... ... А. Жантөрин сұлтанның лагеріне шабуыл жасап, сұлтанды және оншақты би-старшындарды өлтірді. Алайда, оқ-дәрісі мол мылтықтармен қаруланған патша ... ... ... ... ... ... ... колға түскен Есеттің 18 адамын патша әкімшілігі Сібірге айдап, үш адамын атуа ... ... Е. ... ... ... жасақтарымен Үлкен және Кіші Борсық құмына, Үстіртке өтіп патша әскерлеріне қарсы ... ... ... ... жылы ... Бородин басқарған патша әскерлері Есет батыр бастаған көтерілісшілерді Сам құмында біржолата талқандады. Осыдан ... Есет ... ... ... ұсыныстарын қабылдап, келісімге келуге көнді. Ол көтерілістен бас тартып, патша өкіметіне адал ... ... уәде ... ... бидің қызметін атқарды.
Сөйтіп, патша үкіметінің отарлау саясатына және жергілікті бай-шонжарларға қарсы бағытталған Кіші жүз қазақтарының Есет батыр бастаған тағы бір ... ... ... жетінші тарау
XIX ғ. екінші жартысында Қазақстанға
капиталистік қатынастардың енуі
§1. 60-90 жылдардағы әкімшілік-басқару
реформалары. Патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... кейін, мұнда отаршылдық тәртіпті күшейтуге бағыт алды. Ол үшін ... ... осы ... ... ... жүзеге асырылып келген округтік басқару жүйесін түбірімен өзгерту міндетін қойды, оның орнына сатылап бағындыру жүйесіне негізделген мемлекет аппаратын ... ... 1867 жылы 11 ... ... Александр II - Жетісу және Сырдария облыстарын басқару ... ... ... 1868 жылы 21 ... - ... ... ... және Семей облыстарын басқару туралы Ережелер жобасына қол қойды. Сөйтіп, 1868 жылдан бастап жаңа тәртіп бойынша қазақ даласын облыстарға, облыстарды ... ... ... ... ... ... де, ел ... съезд өткізіп, болыс, старшын сайлау дегенді шығарды. Соның салдарынан шен- шекпен үшін болатын ру ... ... ... ... оты ... енді ол рулас, аталас адамдар арасында лаулады. Жемсауын парамен толтырған патша әкімдері бұл мүмкіндікті ез пайдасына шебер ... ... ... ... жері үш ... ... ... және Батыс-Сібір генерал-губернаторлықтарына бөлінді, Бүкіл әскери және ... ... ... ... ... ... бағындырылды. Орынбор генерал-губернаторлығына - Орал /1868/ және Торғай /1868/ облыстары, Батыс-сібір генерал-губернаторлығына - Ақмола /1854/ және ... /1854/ ... ... ... > ... ... ... Сырдария губерниясынан басқа жерлерде де орын алды.
Ауылдық мектептерде оқу мерзімі қысқарақ ... ... ... орыс ... үйрену үшін жеті жылдық мектептерге сегізінші жыл қосылды. Бірінші басқыш мектепте балалар 4 жыл ... Жеті ... ... екі ... болды: оның төрт жылдығы бірінші басқышқа сай келді, ал екіншісі толық емес орта білім берді. Екінші басқыш мектеп (тоғыз ... ... үш ... ... тұрды, біріншісі мен екіншісі жеті жылдық мектепке сай келді, ал ... ... орта ... берді. Бірінші басқыш мектептерге теңесетін жасы асқандар мектептерінде 14-17 жастағы ... 1-2 жыл, әрі ... 3 жыл ... ... ... ... ... бұлар мемлекет қарауындағы мектеп-интернаттар еді.
Көшпелі және жартылай көшпелі аудандар үшін интернаты бар мектептер, мектеп-коммуналар құрылып, олардың ... ... ... тәрбиешілердің бақылауымен оқушылардың өздері басқарды. Кластағы сабақтарға қоса ... ... ... ... ... ... өнерін үйренетін, т.б./ немесе қосалқы шаруашылықта жұмыс істеді, бос уақыттарында табиғатты ... ... ... көркемөнерпаздар үйірмелеріне қатысты. Әдетте, мектеп-коммуналар сол маңайдағы басқа мектептер үшін оқу ... ... ... ... ... алғашқы оқулықтар Қазан қаласында бастырылды. Орыс тіліндегі ... ... ... Қазақ тілінің тұңғыш әліппесін жасап, соңынан із салған жаңашыл ағартушы-ғалым Ахмет Байтұрсынов елде оқу-ағарту ісін дамытуға ... ... ... Ол ... ... ... ... жылдарға дейін пайдаланылып келді. Қазақ оқушыларының ересек буыны сауатын Байтұрсыновтың "Әліп-биімен" ашып, ана тілін Байтұрсыновтың "Тіл ... ... оқып ... жылдан бастап бастауыш мектеп 4 кластық, орталау мектеп 7 ... және орта ... 10 ... ... ... ... ... саяси пәндерді оқытуға және оқушыларға жаңаша идеялық тәрбие беруге ерекше мән берілді. Екінші бесжылдық жылдарында республикада мұғалімдер саны екі ... ... ... 14 ... 31 ... ... Педагогтардың 10 пайызының жоғары, 25 пайызынын орта және 65 пайызының толық орта емес білімі ... жылы ... 14 ... ... және ... ... ағарту институты жұмыс істеді. Орынборда орыс тілінде оқытатын ПИНО ... ... ... ... ... ... ... аралас оқытатын институттар болды. 1925 жылы Орынбордағы қазақ халық ағарту институты Қызылордаға көшірілді. Сол жылы ... ... ... ... ... оның ішінде 550-ден астам қазақ жастары оқыды.
1923/24 оқу ... ... ... ... ... ... және мал ... техникумдар, орманшылық мектептері ашылып, жұмыс істей бастады.
30-шы жылдары сауатсыздықты жою, жалпы білім беретін мектептерді көбейту ісі ... ... 1939 жылы ... ... ... 83,6 пайызға жетті. Сауатсыздықты жоюға бөлінген қаржы 1929-1936 жылдар аралығында 40 есе өсті. ... өзі 1940 жылы ... ... ... 20 ... ... ... түгелдей сауаттануын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Қазақстанда екінші бесжылдық жылдарында жалпы білім беретін мектептердің, саны өсті. ... ... ... ... ... ... Егер 1929 жылы бір адамға шаққанда 3 сом бөлінсе, 1935 ж. 33 сом, ал 1938 жылы 90 сом ... ... Бұл ... ... ... саны екі ... астам көбейді.
Қазақстанда оқыған зиялылардың жаңа тобы қалыптасты. Арнаулы орта және жоғары білім беру ісі ... ... ... жылдары бір ғана жоғары оқу орны -Абай ... ... ... ... онда не бары 75 ... оқыса, 1941 жылы жоғары оқу орындарының саны 20-ға жетіп, оларда 10,5 мың студент оқыды. Жоғары оқу ... ... ... ... ... /1929 ж./, ... ауыл ... институты /1930 ж./, медициналық /1931 ж./, тау-кен /1931 ж./, -. М. Киров ... ... /1934 ж./, т.б. ... ... ... және ... ... Әдебиет пен өнер
саласындағы жетістіктер
Қазақ АКСР-і құрылғаннан кейін ғылым, өнер мәселелерінің бәрін және архивтерді Ағарту халық комиссариатының ғылыми ... ... ... ... Ол 1921 ... ... ... академиялық орталық болып қайта құрылды. Оның бастамасымен 1924 жылы ... ... ... ... қазақ халқы тарихының жекелеген мәселелері, оның ішінде халық-азаттық қозғалысының тарихы зерттеле бастады. 1926 жылы КСРО ... ... ... табиғат ресурстарын зерттеу жөніндегі экспедиция құрылды. 1932 жылғы наурызда Алматыда КСРО ғылым Академиясының тұрақты базасының құрылуы республикадағы ... ... ... кезең болды.
Бұл тұста ауыл шаруашылық ғылымын өркендету үшін арнаулы ғылыми орындар: егіншілік, ауыл ... ... ... су ... жеміс-жидек институттары ұйымдастырылды. 30-жылдардың екінші жартысында Қазақстан ғылымы одан әрі өркендеді. 1940 жылдың қарсанында Қазақстанда 110 ғылыми-зерттеу мекемесі жұмыс ... және ... 1727 ... ... еңбек етті. КСРО ғылым Академиясының Қазақстандық базасы 1938 жылы КСРО ғылым Академиясының ... ... ... ... ... республикада ғылымды жаңа белестерге көтеру үшін мол мүмкіндіктерге жол ашты.
30-шы жылдары Қазақстанның әдебиеті мен өнерінде біраз өзгерістер, елеулі оқиғалар ... 1934 ... 12-18 ... ... ... I ... болып, онда халықтың рухани қазынасынан нәр алған қазақ әдебиетінің М. Жұмабаев, С. Сейфуллин, I. Жансүгіров, Б. Майлин, М. ... Ж. ... ... саңлақтармен бірге қазақ әдебиетінің қаулап өсіп келе жатқан мол ... бар ... ... ... жылы халық поэзиясының алыбы Жамбылдың туғанына 90 жыл толуын бүкіл Кеңес елінің халықтары атап өтті. 1936 жылы республика еңбекшілері ... ... ... ... 20 ... ... ... қазақ жазушыларымен бірге осындағы туысқан халықтардың өкілдері орыс, ... ... ... шығармашылығы да кең өріске шығып келе жатты.
Осындай жетістіктерге қарамастан 1937 жылы ... ... ... ... ... ... ... жер аудару, сотсыз содырлық жасап ату, жою процесі кең өріс ... С. ... I. ... Б. ... М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов сияқты қазақ халқының тұлғалы ұлдары "халық жауы" деген айып тағылып, ... ... ... ... жылдары қазақ көркем театрының дамуы басталды. 1926 жылғы 13 қаңтарда Қызылорда қаласында қазақтың тұңғыш драма ... ... М. ... ... пьесасын қойды.
1932 жылы республикада тұңғыш музыка-драма техникумы, ал 1934 жылы бірінші музыкалық театр ашылды. Сол жылы либереттосын М. Әуезов жазған ... ... ... қойылуы қазақ операсының туғанын паш етті. 1937 жылы қазақтың ... ... ... және ... ... ... ... құрылды. Қазақ драма театры да айтарлықтай табыстарға жетті.
Республикадағы ... ... бірі кино ... ... ... еді. 1938 жылы ... ... экранға шығып, ұлттық кино өнерінің іргесі қаланды.
1936 жылы май айында Москвада өткен Қазақстан әдебиеті мен өнерінің алғашқы он ... ... ... мен өнер ... ... болды. Үкімет қазақ халқының әдебиет пен өнер қайраткерлерінің, таланты мен шеберлігін жоғары ... ... ... ... ... қайраткерлерінің үлкен бір тобы - Ж. Жабаев, С. ... А. ... Т. ... және ... ... ... ие ... К. Байсейітова КСРО Халық артисі деген жоғары атақ алды, ал көп адамдарға Қазақ КСР-інің халық артисі және ... ... ... ... ... ... айтқанда, көптеген қиыншылықтарға, бұрмалаушылықтарға, кемшіліктерге қарамастан Қазақстанда 20-шы және 30-шы жылдарда мәдени дамуда бірсыпыра ілгерлеушіліктер орын ... Егер ... ... ... зиялыларын қудаламағанда бұл табыстың қомақтырақ болуы мүмкін еді. Сондай-ақ республика мәдениетінің одан әрі ... ... ... жаю ... 1941 жылы ... Ұлы Отан ... да кері әсерін тигізді.
Жиырма бесінші тарау
Қазақстан Ұлы Отан соғысы және ... ... ... ... Қазақстандықтардың майданға аттануы және
олардың қаһарман ерліктері
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Кеңес Одағы үшін бұрын-соңды бастан кешкен барлық соғыстардың ішіндегі ең ... ... ... елді ... ... ... айналдыруды, бүкіл экономика мен кеңес халқының күш-жігерін ... ... ... жеңу мақсатына жұмылдруды талап етті. Қазақстан еңбекшілері бұл міндетті толығымен қолдады. Сөйтіп, азаттық соғысына бір ... ... Осы ... өткен жиындарда олар Отан алдындағы парызын орындауға әзір екендіктерін білдірді. Қызыл Армияның қатарына өз ... ... ... ... және ... ... ... мыңдаған арыздар түсіп жатты. Жас жігіттер мен қыздар, аға буын ... ... қару ... ... ... тілек білдірді.
Соғыстың алғашқы күндерінде-ақ Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қырғызстаннан шақырылған жігіттерден 316-атқыштар дивизиясы жасақталды. Оның командирі болып ... ... ... ... И. В. ... ... ... бастапқы үш айының ішінде 238, 310, 314, 387 және ... ... ... 1941 ... ... ... мұнда тағы бір дивизия, үш бригада жасақталды. Соғыс ... не бары ... 12 ... 4 атты ... ... жиырмадан аса атқыштар және атты әскер бригадалары, әуе күштерінің, зеңбірекшілерінің, полктері, әр түрлі соғыс саласының ондаған батальондары ... ... адам ... тек ... ... мен ... ғана емес, сондай-ақ Қазақстаннан тыс жердегі басқа да құрамалар мен бөлімдерді толықтырып отырды. Қарулы күштер мен еңбек армиясының қатарына ... 1,8 млн. ... ... ... ... 14,1 мың жүк және жеңіл автомашина, 1,5 мың трактор, 110,4 мың жылқы және 16,2 мың арба жіберді.
Қазақстан офицер ... және ... мен флот үшін ... ... ісіне лайықты үлес қосты. 1941-1945 жж. әскери оқу орындарына 42 мыңнан ... жас ... ... республика жерінде тұрған 27 әскери оқу орны 16 мыңдай офицер даярлап шығарды.
Ұлы Отан соғысының даңқты тарихының беттеріне ... ... ... аз ... жоқ. ... ... да халықтарының ұл-қыздарымен қатар біздің республиканың жастары да жаумен Балтық ... Қара ... ... ... ... ... ... Қазақстандықтар соғыстың алғашқы күндерінен бастап басқыншылармен кескілескен ұрыс жүргізді. Даңқты Брест ... ... ... ... ... болды. Олардың арасында Ғ. Жұматов, Ш. Шолтаров, К. ... Е. ... т. б. ... жан ... шайқасып, ерліктің үлгісін көрсетті. Жау тылында қалған көптеген ... ... ... қатысты.
Әсіресе, Мәскеу түбіндегі шайқаста қазакстандықтардың жауынгерлік даңқы шықты. Республикада жасақталған 316-атқыштар дивизиясына астанаға ... ... ... ... бірі - ... тас ... қорғау тапсырылды. Мұнда майор Бауыржан Момышұлы басқарған 1073-ұлан атқыштар полкі жау шабуылына дивизияның басқа бөлімдерімен бірге ерлікпен тойтарыс ... /Б. ... 1990 жылы ... ... Батыры атағы берілді/. Қысқа мерзім ішінде бұл дивизияның жауынгерлері бір танк және екі жаяу әскер дивизиясын ... ... ... ... ... ... етуге оның командирі И. В. Панфилов зор еңбек сіңірді.
Дубосеково разъезі ... ... ... ... 50 танкісінің шабуылына қарсы тұрды. Саяси жетекші В. Г. Клочковтың жауынгерлерді ерлікке жігерлендіріп: "Ресей жері кең ... ... ... жер жоқ, ' ... - ... ... сөздері бүкіл майданға тарап кетті. 28 жауынгер - орыстар, қазақтар, украиндар, қырғыздар - 4 сағат бойы өршелене жасалған жау ... ... ... ... ... берді. Олар қасық қаны қалғанша шайқасты. Бәрі дерлік қаза ... ... ... ... ... ... қорғау тарихына панфиловшылар дивизиясы бөлімдерінің саяси жетекшілері П. В. Вихров, М. Ғабдуллин, автоматшылар Т. ... Р. ... ... ... із ... ... ерлігі мен каһармандығы жоғары бағаланды. 1941 жылы 17 қарашада оған 8-ші ұлан ... ... ... ... ... ұлы ... панфиловшылардан басқа Қазақстанда жасақталған басқа да әскери құрамалар қатысты.
Гитлершіл басқыншылардың Мәскеу түбінде талқандалуы жау әскерлерінің ... ... ... ... ... ... ... күйреп, неміс-фашист армиясының женілмейтіндігі жөніндегі аңыз адыра ... Отан ... ... ... ... ... ... болды. Бұл сұрапыл шайқасқа қатысқан құрамалардың арасында Қазақстанда ... ... ... бар еді. Ол әр ... ... ... В. И. Чуйков/, 57-армия /қолбасшысы Ф. И. Толбухин/, сондай-ақ Сталинград үшін болған шайқастың ... ... ... 64-армияның /қолбасшысы М. С. Шумилов/ құрамында соғысты.
Қазақстандық ... тек ... ... ғана емес, сонымен қатар Курск иінінде, Днепр, Ленинград үшін шайқастарда жан қиярлықпен соғысты. Ленинград қоршауындағы әскери ... ... ... ... арасында Д. Шыныбековтың, алысқа ататын зеңбірекке бекітілген аэростат командирі С. Жылқышиевтің есімдері мақтанышпен аталып жүрді. 1942 ... ... ... ... ... облысындағы Жаңақала ауданының түлегі Арыстан Ахметов өз есімін өшпес даңққа бөледі. Ол 19 жауынгермен әскери маңызы бар бір төбені ... ... ... ... ... ... Жаралы болып ес-түссіз жау қолына түскен одан жау солдаттары әскери мағлұмат алмақ болып азапқа салды. Тістерін сындырып, ... ... ... ... жау ... ... ... қайсарлық пен қаһармандык үлгісін көрсеткен А. Ахметовты қанішерлер үстіне жанармай құйып өртеп жіберді. Батыр жігіт жау ... сес ... ... ... Елге оның ерлігі туралы хабар майдангер жазушы Павел Кузнецовтың очерктері арқылы жетті.
Қуатты жарылғыш минамен жау танкісінің астына түскен Қарсыбай Сыпатаев, ... Н. ... ... ... ... ... ... жаудың, пулеметтен оқ шашып тұрған дзотының аузын өз кеудесімен жапқан Ленинград қорғаушысы Сұлтан Баймағамбетов ... ... ... ... жауынгерлер Украинаны, Белоруссияны, Балтық бойын, Молдавияны азат етуге қатысты. Мындаған қазақ жігіттері Кеңес әскерінің ... ... ... ... ... ... азат ... ат салысты. Қазақстандық жауынгерлер Берлинді алуға қатысты. Лейтенант Рақымжан Қошқарбаев қатардағы жауынгер Григорий Булатовпен ... ... ... қызыл жалау тікті.
Қазақстандықтар партизандық қозғалысқа белсене қатысты. Толық емес мәліметтерге қарағанда, Украинаның партизандық ... мен ... - 1500, ... ... ... ... ... жігіттері соғысқан. Белоруссияның әр түрлі аудандарында әрекет еткен 65 ... ... мен ... ... аса қазақстандықтар болған. Партизан қозғалысына қатысқан даңқты қазақ жігіттері Г. Ахмедьяров, Ғ. Омаров, В. Шаруда, Қ. Қайсенов, Ә. Шәріпов, Ә. ... Ж. ... т. б, ... ... зор құрметке ие болып отыр.
Ұлы Отан соғысы майдандарында ... ... үшін 96638 ... ... ... ... медальдарымен наградталды. 500-ге жуық қазақстандыққа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Олардың 99-ы ... ... ... ... Шығыстың қос қарлығашы, қаһарман қыздары - Әлия Молдағұлова мен Мәншүк Мәметова бар. ... ... ... атағы ұшқыштар Т. Бигелдинов, Л. И. Беда, И. Ф. ... С. Д. ... екі ... берілді. 110 қазақстандықтар Даңқ орденінің үш дәрежесіне ие болды. Қазақстандықтар соғыстың Қиыр Шығыстағы соңғы ошағын жоюға да белсене ... ... ... үшін ... түсті. Ұлы Отан соғысында 603 мындай Қазақстан азаматтары ерлікпен қаза тапты.
§2. Республика экономикасын майдан мүддесіне
бағындыру. ... ... ерен ... Отан ... ... Кеңес Қарулы Күштерінің жеңіске жетуіне елде қалған еңбекшілер жанқиярлық еңбегімен үлкен үлес ... ... ... ... бастап, Қазақстандағы экономиканы соғыс мүддесіне бейімдеп қайта құру, материалдық және адам ресурстарын қайта бөлу ... ... ... ... ... ... орналастыруға республикада 2300 мың шаршы метр өндіріс аудандары босатылды. Кәсіпорындармен бірге келген адамдарды Қазақстан еңбекшілері жақын бауырындай қабылдап, ... ... ... ... басқа да қажет нәрселермен қамтамасыз етті.
Республика өнеркәсібінде 1940 жылы 158 мың адам жұмыс істесе, 1945 жылы 255 мың жұмысшыға дейін ... Олар ... ... қысылтаяң кездің қиындықтарын жеңе отырып, еңбекте жаппай ерлік көрсетті. Қазақстанды майданның сенімді тірегіне, елдің ең ... ... ... ... ... өзі жалпы одақтық экономиканың, өндірістің бар саласында да, сол ... ... ... ... да, оның ... арттыруды талап етті. Оған Батыс аудандардан көшіріліп келген 220-дан астам кәсіпорындарды қатарға қосудың үлкен маңызы ... ... 1943 жылы ... ... бар ... кәсіпорындар іске қосылды, бұрыннан істеп тұрған кәсіпорындар өнім өндіруді арттырды. Мәселен, сол жылы республикадағы қара металлургия өндірісінің тұңғышы Ақтөбе ... ... іске ... өнім ... ... ... ... комбинаты бор, фосфор қышқылдарын, сода шығаруды жолға қойды. Шымкент дәрі-дәрмек ... ... ... дәрі жасауды игерді. Теміртауда Қарағанды металлургия комбинатын салу қолға алынды. Машина жасау зауыттары Алматыда, Шымкентте, Қарағандыда іске ... Жаңа ... мен ... ... салынып, мыс, қалайы, күміс, алтын шығару артты. Балқаш, Қарсақпай мыс қорыту зауыттары күшейді. Түсті металл шығару өсті. Тамақ өнеркәсібінің: ... ... ... ... ... Қарағандыда кондитер фабрикалары, Петропавлда темекі фабрикасы пайдалануға ... жылы ... ... ... ... ... ... тәртібіне көшу темір жол арқылы жүк, шикізат тасуды жақсартты. Ескі жолдарда ... өтуі ... ... жол ... іске ... Темір жолдағы жұмыстың көбін әйелдер атқарды. Олар теміржолшылардың 35 пайызын ... жылы ... ... комбинатының бірінші кезегі, Өскемен мыс зауыты іске қосылды. Республикада қара металлургия, мүнай ... ... ... ... ... құрьілыс Өскемен ГЭС-І салынып бітті.
Бұл жылдарда Қарағанды көміршілері Сібір, ... ... ... аудандарын жоғары сапалы кокстелген көмірмен жабдықтап тұрды. Жер ... ... ... ... саны ... ... 63-тен 158-ге дейін өсті. 19 жаңа шахта мен 3 ... ... іске ... Шын ... тағы бір жер асты ... ... болды. Соғыс жылдары Қарағанды көмір алқабында 34 млн. тонна көмір шығарылды, бұл соғысқа дейінгі бассейнде шығарылған көмірден 3 млн. ... ... ... сөз. Мұнай кәсіпшілігінің қуаты артты. Қошқар, Комсомольск, ... ... іске ... ... ... үш жылында Қазақстан 2472,2 мын тонна сапалы мұнай өндірді. 1941 жылғы қаңтардан 1945 ... ... ... ... ... ... энергиясын өндірудегі Одақ бойынша үлес салмағы 1,31-ден 2,67 пайызға дейін өсті. Соғыс кезінде ... 460 ... ... ... ... және ... өндірістер салынды. Өнеркәсіптің өсу қарқыны артуы ... оның ... ... ... үлес ... 60 ... 1945 жылы 66 пайызға дейін өсті. Темір жолдың ұзындығы 1940 жылғы 6581 шақырымнан 8400 шақырымға дейін жетті. Руда мен мұнай ... ... 4 есе, ... мен қара ... ... екі есе ... Қазақстан өнеркәсібінің соғыс жылдарындағы Жеңіске қосқан үлесі Кеңес халкының ауыр күндердегі сүйеніш, тірегі болғандығын қазақ халқы ... ... ... колхозшы шаруалары соғыстың жеңіспен аяқталуына қомақты үлес қосты. Село еңбеккерлеріне көмекке қала тұрғындары келді. Республиканың колхоз- ... жыл ... 300 ... жуық қала ... еңбек етті. Жау басып алған аудандардан көшіп келген шаруалар еңбекте ерліктің ... ... ... бірі - ... ... ... Теректі МТС-інде істеген Украинаның атақты тракторшысы Паша Ангелинаның бригадасы. Оның берекелі бастамасы мен тәжірибесі жергілікті механизаторлар ... қызу ... ... ... ... ... М. С. ... Жамбыл облысы Талас өңірінде қант қызылшасын өңдеу әдістерін өндіріске енгізуде шынайы шеберлік танытты.
Қазақстан ... тары ... ... - ... ... ... ... - Ыбырай Жақаев пен Ким Ман Сам сияқты үздік шыққан жаңашылдар мен астықтан мол өнім алудың майталмандары ... ... Анна ... ... ... және т.б. ... мақтан етті.
Мал шарушылығы өнімдерін өндіру мен қоғамдық мал басының өсу ... ... ... ... ... мал басы ... ... жылдарында 3 млн. басқа жуық өсті. Қазақстанның ... мен ... бұл ... ... ... бес жылмен салыстырғанда астықты - 30,8 млн. пұт, етті - 15,8 млн. пұт, ... пен ... - 14,4 млн. пұт, ... - 3194 мың ... ... - 17,7 мың ... ... берді. 1944 жылы Бүкілодақтық еңбек жарысында мал шаруашылығын өркендетудегі орасан зор табыстары үшін Батыс Қазақстан облысының Жанақала, Гурьев облысының ... ... КСРО ... ... ауыспалы Қызыл Туын жеңіп алды. Жалпы соғыс кезінде Қазақстанның ауыл-село еңбеккерлері өздерінің патриоттық және еңбек парыздарын ... ... ... жж. олар ... мен елге 5829 мың ... ... 734 мың тонна ет және басқа да азық-түлік, өнеркәсіп үшін шикізат берді.
Жауды женуге республиканың оқыған зиялылары да өздерінің үлкен үлесін ... ... ... ... ... ... уақытша көшіп келіп паналаған ғалым, жазушы, әртіс, ұстаз, дәрігерлермен т. б. ... ... ... мен ... халық шаруашылығының түбегейлі мәселелерін зерттеп, соның негізінде жасалынған ұсыныстарды іске асыруға ... В. Л. ... ... КСРО ... ... Қазақ бөлімшесі Президумының төрағасы, көрнекті ғалым Қ. И. Сәтбаев ... ... ... аса ... қатысты. Олар қазба байлықтың көптеген жаңа орындарын ашты, олардың майдан мүддесі үшін тез игерілуіне үлес қосты.
Ғалымдар, ... оқу ... ... ... ... және тағы басқалары халық арасындағы идеялық-тәрбие беру саласында үлкен жұмыс жүргізді. Денсаулық сақтау ... ... ... ... Соның арқасында емханаларда емделуде болған жаралы жауынгерлердің жетпіс пайыздан астамы қайтадан ... ... ... ... 118 ... 92-сі сақталды, онда оқитын оқушылар саны тек 389 адамға ғана қысқарды. 1941 ж. ... 20 ... оқу ... жаңадан төртеуі қосылды. Оларда оқитын студенттердің саны 10,4 мыңнан 15 мыңға дейін өсті.
Осындай ... ... ... совет әдебиетін дамытуға үлкен көңіл бөлінді. Соғыс кезінде А. Толстой айткандай, Кеңес поэзиясының алыбы Жамбылдың ... Отан ... ... ... ... ... ... Оның "Ленинградтық өрендерім" атты өлеңінің өнегелік те, тәрбиелік те мәні зор еді. Майдангер ақын Қ. Аманжолов "Жеңістің, дауыл мен ... ... деп ... ... Н, ... айтқандай, оның "Абдолла" поэмасы қазақ поэзиясының інжу-маржанына айналды. ... ... ... Ж. С. ... ... есімі естен кетпейтін Назым Хикмет "Кеңес Одағының ... ... ... ... ... деп ... М. Әуезовтің соғыс кезінде "Абай" эпопеясының бірінші кітабын жазуы қазақ әдебиетінің әлемдік аренаға шығуына жол ... ... ... ... ... ... де ... Соғыстың алғашқы үш жылы ішінде Қазақстан өнер шеберлері өздері қамқорлыққа алған ұжымдарда 20 мың спектакль мен концерттер көрсетті, олардың ішінде ... ... ... ... ... ... еңбекшілері өздерінің жеке жинағынан майдан қорына 4,7 млрд. сом ақша ... ... ... олар ... 2 ... аса жылы ... 1600 вагон сыйлық жөнелтті. Республика еңбекшілерінің өздерінің жеке қаражаттарына ... ... ... ... ... ... мұнайшысы", "Қазақстан металлургі", "Қазақстан пионері" атты авиаэскадриялар жасақталды. Ол үшін 480 млн. сом қаржы жиналды.
Республика еңбекшілері Ленинградты (қазіргі Санкт-Петербург) ... 400 ... ... ... ... тазартылған аудандардан көмегін аяған жоқ. Орел облысын қамқорлыққа алып, оларға 200 вагоннан аса жабдық, ауыл шаруашылығы ... ... ... заттар және 100 мың бас мал жөнелтті. Осындай көмек Украина мен ... ... ... және ... Курск, Калинин облыстарына көрсетілді.
Мұның барлығы майдан мен тылдың бірлігін, халықтар достығын нығайтуға үлкен ... ... ... ... ... ... қызыл әскерлердің жағдайын жақсартып, олардың жауынгерлік рухын көтерді, Қызыл Армия бөлімдерінің ... ... үшін ... ... ... ... істеуге жігерлендірді. Сөйтіп, Қазақстан соғыстың алғашқы күнінен бастап-ақ Кеңестер Одағы ... ... ... оның ... ... бірі ... Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанда
халық шаруашылығы мен мәдениеттің даму
Ұлы Отан соғысы жеңіспен аяқталғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... бейбітшілік жағдайға бейімдеп қайта құру еңбекшілердің қоғамдық-саяси белсенділігі жағдайында жүргізілді. 1945 жылы қазан айында Алматыда Республиканың 25 ... ... ... Жоғары Кеңесінің мерекелік сессиясы болып, оған туысқан республикалардың, ... мен ... ... ... пен ауыл ... ... ... мен мәдениет қайраткерлері қатысты. Осы мерекеге орай 5304 адам ордендермен және медальдармен ... жылы 18 ... ... ... ... ... жоспар бойынша соғыстан бүлінген аудандарды қалпына келтіру, өнеркәсіп пен ауыл шаруа-шылығының соғыстан бұрыңғы дәрежесіне жетіп, одан едәуір асып түсу ... ... ... ... онда ... экономикасын өрге бастауға үлкен мән берілді.
Республикада ауыр индустрияны жедел дамыту, сондай-ақ, жеңіл және тоқыма өнеркәсібін одан әрі ... ... ... үй ... және ... мен ... тұрақты аудандарында мәдени-тұрмыстық орындар жүйесін кеңейтуге ерекше көңіл бөлінді. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын өркендету ... ... ... ... және ... тұрмыс дәрежесін одан әрі көтеру көзделді. Қазақстанға бөлінген күрделі қаржы көлемі одақ ... ... ... шықты. Мұнда күрделі қаржы кәсіпорындарды қалпына келтіруден гөрі бұрың-ғыларын кеңейтіп, жаңа кәсіпорындар ... ... ... ... ... елде ... өнімі 1940 жылмен салыстырғанда 40 пайызға өсетін болып ... ... ол 2,2 ... арту көзделді. Бесжылдық қорытындысында Қазақстан өнеркәсібінін жалпы өнімі 1940 жылмен салыстырғанда 2,3 есе, оның ... ... ... 2,5, ... ... ... қуатын өндіру 4,1 есе артты.
Соғыстан кейінгі кезеңде ауыл шаруашылығы артелінің жарғысын бұзушыларға қарсы ... ... ... ... ... ... ... келғен мекемелер мен ұйымдардан 214 млн. сом ақша, 540 мың гектар жер қайтарылды, Осы жылдарда ұсақ ... ... ... іске ... ... ... дейінгі 6400 колхоздан 1950 жылғы қаңтарда 3670 колхоз қалды, олардың жалпы саны 2 есеге жуық қысқарды.
Ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық базасы ... ... ... ... қарай Қазақстан шаруашылықтарында 50 683 трактор, 16 мыңнан астам комбайн, ондаған мың автомашина, шөп шабатын және ... ... ... ... басым көпшілігі ескі, моральдық жағынан да тозып, ескірген техника болатын. Ауыл-селода механизаторлар ... ... МТС ... жыл ... ... саны 10 мын, ... көбейді. 1948 жылы республикада ауылдар мен селоларды жаппай электрлендіру жорығы басталды. Сөйтіп, төртінші бесжыл-дық тұсында 752 колхоз, 317 МТС, 164 ... және 193 ... ... ... ... Селолык электр станцияларының қуаты 1945 жылмен салыстырғанда 2,8 есе ... ... ... егіс ... бір ... гектардан аса ұлғайды. Ауыл ... ... ... ... 1950 жылы ... жалпы тұсімі 47 654 центнерге жетіп, соғыстан бұрыңғы ... 89 ... асып ... Ірі қара ... қой мен ... жаңа тұқымдары өсіп жетілді. Атап айтқанда, қазақтың ақ бас сиыры, алатау сиыры, қазақтың биязы жүнді қойы, аркар-меринос қойы, Қостанай жылқысы ... ... ... ... жалпы саны өсті: ірі қара-27, қой мен ешкі - 70, ... - 71 ... ... ... - 2,7 есе ... ... ауыл ... өркендетуде елеулі қиыншылықтар мен кемшіліктер болғанын да айтуымыз керек. Бұл кезде республиканың мал ... ... ауыр ... еді. 1951 жылы бар ... 4,5 ... ірі қара (1928 ж. 6,5 млн. ... 1,5 млн. ... (3,5 млн.), 127 мың түйе (1 млн.) болды. Тек қой саны бойынша, олардың тез өсетіндігі есебінен, 1928 ... ... ... 1928 жылы 18566 мың қой болса, 1951 жылы қой мен ешкінің саны 18036 мың басқа жетті.
1946 жылы қуаңшылық ... ... ... ... ... тапшылығының зардабын шекті. Колхоз, совхоз, МТС-тардағы техника ескірген, еңбек өнімділігі ... еді. Ауыл ... ... ... ... етек алды. Колхоздардың меншігі талан-таражға түсті. Колхозшыларға ... ... өнім ... Олардың енбекке ынталылығы төмен болды. Осыған байланысты әкімшіл-әміршіл жүйе қатал саясат жүргізіп, село тұрғындарын ... ... ... ... ... аяқ асты етіліп, туған жерлерінен кетуіне тыйым салынды. Еңбек ақы ... ... орын ... Колхоздарда, совхоздарда өндірілген астықтың тұқымдық қордан басқасы мемлекетке дайындық қорына алынды. Колхозшылардың, совхоз жұ-мысшыларының жеке шаруашылықтарынан ет, сүт, жүн ... ... ... ... ауыр ... ... мәселесіне 50-жылдардың орта шеніне дейін көңіл бөлінген жоқ. Сайып келгенде, өнеркәсіпті қалпына келтіру, оны жаңа денгейге ... ... ... ... іске ... шаруашылығын қалпына келтіру жылдарында республика жазушылары шығармаларының басым көпшілігі ұлы Отан соғысы тақырыбына арналды. Ғ. Мүсіреповтың "Қазақ солдаты", Ә. ... ... ... тақырыбына жазылған еңбектерде қазақстандық жауынгерлердің жоғарғы ... ... ... ... ... ... ерлігі баяндалды. Еңбек тақырыбына жазылған С. Мұқановтың "Сырдария", Ғ. Мұстафиннін. "Миллионер", Слановтың, "Кең өріс" ... ... ... ... ... өмірі көрсетілді.
Осы жылдарда М, Әуезовтің "Абай жолы", С. Мұқановтың "Шоқан Уәлиханов" сияқты көптеген тарихи ... ... ... ... ... үшін ... Академиялық драма театрының ұжымы КСРО мемлекеттік сыйлығын алды.
Музыка мәдениеті өрлеу жолына шықты. М. Төлебаевтің "Біржан-Сара", А. Жұбанов пен ... ... Е. ... ... Қ. ... ... тіліндегі "Назугум"опералары сол жылдарда дүниеге келді. "Біржан-Сара" операсына КСРО ... ... ... жылы ... ... ... ... оның президенттігіне көрнекті ғалым, академик Қ. И. Сәтбаев сайланды. Осы ... ... ... ... ... ... ... екі жылдық мұғалімдер институттары жоғары білім беретін педагогикалык институттар болып қайта ... ... ... ... беру ... Заң одан әрі жүзеге асырылды. 1952 жылдың аяғында Қазақстанда жалпыға білім беретін 9 мындай ... 125 ... мен ... оқу орны ... ... бұларда 1,5 млн. адам оқыды. Алайда, мектептердің материалдық ... онша ... жоқ. ... ... ... ... Сондықтан оларға ғимарат салу, мектептердің ескірген, тозған үйлерін жөндеуге халықтың, село мен қала еңбекшілерінің тарапынан үлкен көмек көрсетілді. Сонымен ... олар ... ... да ... ... ... толықтыру үшін кітап, радиоқабылдағыш, т.б. мәдени құралдарды жинап берді.
Алайда, бұл кезде Казақстанның мәдениеті, әдебиеті, ғылымның одан әрі ... XX ғ. 50-ші ... ... ... ... ... тоталитарлық социализм идеологиясы кері әсерін тигізді. Әсіресе БК/б/П Орталық Комитетінің "Звезда" және "Ленинград" жорналдары туралы /1946 ж. 14 тамыз/ қаулысы ... ... ... ... жаңа ... ашып берді. Қазақстан партия комитеттері де өз жұмысын осы қаулының ағымына құрды. Республика Компартиясы Орталық Комитетінің 1947 ж. ... ... ... ... ... ... ... тарихын жазудағы, әдебиет пен өнердегі саяси қателер мен ұлтшылдық бұрмалауға қарсы большевиктік сынды кеңінен өрістетіп, БК/б/П Орталық Комитетінің идеологиялық мәселелер ... ... ... орындауды талап етті.
Бұл кезде Орталықта "Ленинградтық іс", ... ісі" ... ... ... ... ... "Бекмахановтың ісі" ұйымдастырылды. Ол іс ... Е. ... 1947 жылы ... "XIX ... 20-40 жж. ... ... ... буржуазияшыл-ұлтшыл концепциялар дамытылған және оның саяси-идеалық зияны бар деп табылды. 1950 ж. ... ... ... тарихының мәселелерін маркстік-лениндік тұрғыдан жазу үшін" деген мақаласында оның кітабын айыптады. Осыдан кейін тарих ғылымдарының докторы Е. Бекмаханов Ғылым ... ... ал 1952 ж. 4 ... ... ССР ... ... ... оны 25 жылға соттады. Тек Сталин өлгеннен кейін ғана Е. ... ... ... іс ... ... қылмыс құрамы жоқ болған-дықтан жабылып, 1954 жылы түрмеден босап ... ... аяғы - ... ... ... ісі" жалғыз болмады. Республиканың көрнекті қоғамтану ғалымдары А. Жұбанов, X. ... Б. ... Е. ... және т. б. ... ... саяси айыптармен жазаланды. Ә. Әбішев, Қ. Аманжолов, Қ. ... С. ... және ... белгілі ғалымдар мен жазушылар саяси және буржуазиялық-ұлтшылдық, қателіктер жіберді деп дәлелсіз аиыпталды.
Сөйтіп, соғыстан кейінгі жылдарда Қазақстанда пісіп-жетіліп келе ... ... жаңа ... ... жүйенің қудалауымен тұншықтырылып тасталды.
Жиырма алтыншы тарау
XX ғ. 50 жж. ... ... және ... мен ... Республиканың қоғамдық-саяси өмірі.
Өнеркәсіптің даму барысы
1953 жылғы 5 наурызда Коммунистік партия мен Кеңес Одағының басында 30 жылдан астам ... И. В. ... ... ... ... ... кейін елде демократиялық, қайта құру процесі қарқынды жүре бастады. ... ... ... ... өкіметі шамадан тыс орталықтандыруды босаң-сытуға және одақтас республикалардың шаруашылық, саяси-мәдени құрылыс саласындағы құқықтарын кеңейтуге ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Бұл кезде Қазақстанның бюджет құқықтары кеңейтіліп, оның көлемі едәуір ... Атап ... 195Ы955 жж. ... ... ... жалпы көлемі 1941-1950 жж. салыстырғанда 2,3 есе артты. Ал 1956 жылдан бастап табыстың кейбір түрлері бойынша ... ... ... бұрыңғыдан да көбірек бөліне бастады. Қазақстан бюджетінің, шығыс көлемі -1953-1960 жылдарда 7 еседен аса ... 434, 9 млн. ... 3 ... 53 млн. ... ... ... ... одақтық министрліктерден республика қарамағына 144 ірі кәсіпорны, ал 1959 ж. ... ... ... 29 кәсілорындары берілді. Мұның нәтижесінде одақтық-республикалық, өнеркәсіптегі өндіріс көлемі 2 ... ... ... ... ... қара ... мен химия енеркәсібі кәсіпорындарын салу, байланыс, қала және село ... ... және жер ... ... ... ... басқада одақтық министрліктер, одақтық-республикалық болып қайта құрылды. Су шаруашылығы министрлігі қалпына келтірілді. Республикадағы министрліктердің құқықтары бұрыңғыға ... ... ... ... құру ... Қазақстан үкіметі шаруашылықтың ерекшеліктерін, жұмыс көлемін және өркендеу келешегін ескеретін болды. Сонымен бірге одақтас республикалар жалпы одақтық ... ... ... ... гөрі белсене қатыса бастады. Одақтас республикалардың экономикалық және мәдени өркендеуіне байланысты ұсыныстарын талқылау үшін КСРО Жоғарғы Кеңесінің ... ... әр ... ... ... ... комиссия құрды.
Жергілікті Кеңестердің шаруашылық және мәдени құрылыс істерінде, оның ... ... ... ... сауда, коммуналдық-тұрмыстық қызмет көрсету саласындағы құқықтары кеңейтілді. Кеңестерге жергілікті өнеркәсіп өндірісін жоспарлау және олардың өнімін ... ... үй ... ұйымдастыру, қаржы-бюджет мәселелерін шешуде үлкен міндеттер жүктелді.
Одақтас республикалар құқықтарының кеңеюіне байланысты Қазақ КСР Жоғарғы ... заң ... ... белсенділігі артты, оның республикадағы шаруашылық және әлеуметтік-мәдени құрылысқа іс жүзінде басшылық етудегі рөлі әжептәуір өсті. ... ... ... ... ... ... ... комиссияларының белсенділігі артты. Олардың саны 3-тен 8-ге дейін жетті. Өнеркәсіп және транспорт, ауыл шаруашылығы, денсаулық сақтау және әлеуметтік ... ... және ... ... ... ... беру және мәдениет жөніндегі тұрақты комиссиялар құрылды. Олардың құрамына енгізілген депутаттардың саны 35-тен 167-ге ... ... ... ... ... ... Н. С. Хрущевтің келуімен байланысты еді. 1953 жылы Сталин қайтыс ... ... ... ие ... ол партия органдары мен ұйымдарының шаруашылық жұмысқа, басқару ісіне араласуына тоқтау салып, олардың ... ... ... біраз әлсіретті.
Одақтас республикалардың құқықтарын кеңейту, кеңестердің шаруашылық-ұйымдастыру рөлі мен жауапкершілігін арттыру олардың елдегі әлеуметтік- экономикалық ахуалды жақсартуға қосатын ... ... ... Бұл ... халық шаруашылығының басты саласы өнеркәсіпті дамытуға ерекше назар аударылды. Соның нәтижесінде бесінші ... /1951- 1955 жж./ ... 200-ге жуық жаңа ... салынып, пайдалануға берілді. Сомасы 3218 млн. сом ... ... ... іске қосылды, мұның өзі бұдан бұрыңғы бесжылдықтағыдан 2,5 есе көп еді. Бұл жылдары республикада Өскемен қорғасын зауыты мен ... ... ... ... комбинатының байыту фабрикасы, Балқаш шаңсорғыш фабрикасы пайдалануға берілді. Зыряновск қорғасын комбинатында қорғасын-мырыш концентратын, ал Балқаш мыс ... ... ... мыс ... ... ... Жезқазғанда 5 қуатты шахта және байыту фабрикасы іске ... ... ... ... ... ... ... түбегейлі түрде қайта құрылды. Республика түсті металлургиясының бесжылдық ішіндегі жалпы ... 2,1 есе ... ... ең ірі ... объектілердің бірі - Қарағанды металлургия зауытының (Қазақстан магниткасы) құрылысы басталды. Ферросплав өндіру артып, олардың ... ... ... ... ... ... ... республикада ірі пайдалы кен орындарының игерілуіне байланысты бесжылдық жоспарды ауыр өнеркәсіптің, әсіресе, электр қуаты мен отынды көп ... ... ... үшін ... ... ... қара және ... металлургияның жаңа кәсіпорындарын, электр станцияларын салу, өнеркәсіптің басқа салаларын одан әрі өркендету міндеті қойылды. Бұл ... іске ... ... ... көптеген өндіріс орталықтарында ірі индустриялық кәсіпорындар салынды. ... ... ... және ... зауыттарын, прокат жабдықтары машина жасау зауытын, Жамбылда химия зауытын, Семей мен Шымкентте жаңа ... ... салу ... алынды. Қарағанды металлургия зауытында 2 домна пеші мен табақ қаңылтыр станын ... және ... ... ... ... игі ... арқасында 1960 ж. Қазақстанда 1950 ж. 17,3 млн. тоннаның орнына 32,3 млн. тонна көмір, 2,6 ... ... ... 10,6 ... ... ... ... өндірілді. Дегенмен осы кезде электр қуатының желілері мен оны бөлу жүйелерінің ... құрт ... ... ... өзі ... ... тиімділігін едәуір төмендетті.
50-ші жылдардың екінші жартысында Қазақстанда бүкіл еліміздегі сияқты өнеркәсіпте ... ... ... ... ... ... ... электрлендіру, кешенді механикаландыру және автоматтандыру, мол өнімді ең жаңа станоктарды, машиналар мен аппараттарды енгізу, ... ... ... ... отыру, отын қуатын бейбіт мақсаттарға қолдану негізінде ... ... ... ... ... ... арттыруға айырықша көңіл бөлінді. Еңбекші бұқараны, әсіресе, жұмысшыларды шаруашылық құрылысын басқару ісіне кеңінен тартуға, өндіріске жаңа ... мен озық ... ... ... ... ... жүзеге асыру басталды.
Соның арқасында 50-ші жылдардың екінші жартысы өндіріс техникасы мен технологиясының одан әрі жедел ... кезі ... Кен ... ... өзі ... өзі алып ... ... беретін, елімізде жасалған жоғары өнімді механикалық жүйелер мен ... ... ... ... өзі руда ... ... дерлік механикаландыруға мүмкіндік берді. Түсті металлургияда енді жеке агрегаттар мен тораптар ғана емес, технологиялық процестер, тұтас цехтар жүйелі автоматтандырылды.
Шымкент пресс-автоматтар ... ... ... ... ... ... ішінде шындағыш машиналар, қуатты жаныштағыш престер шығыруды игерді. Алматы ауыр машина жасау зауытының сым созу станы, Өскемен ... ... ... ... жаңа ... ... шалғай жерлерде де белгілі болды. Шахталарға, көмір комбинаттарына көмір және топырақ тиейтін машиналар, электровоздар келіп түсті, кен қазатын ... саны ... ... конвейерлер енгізілді. Қарағанды көмір алқабы көмір өндіруде еңбекті көп қажет ететін ... ... ... ... ... ... ... шықты. Көмір табу, оны қопару, күреу, шығару, жол вагондарына тиеу ... ... ... бәрі ... ... ... механизмдерді шалғайдан автоматты түрде басқару тәсілі қолданылды.
Өндіріс процестерін автоматты түрде басқару мен бақылау ісі мұнай кәсіпшіліктерінде де қолданыла ... ... ... энергиямен жабдықтау едәуір ұлғайды. Бір жұмысшыға шаққанда ... ... ... 1941 ... ... ... ... көмір өнеркәсібінде - 3,6 есе, химияда 13,8 есе артты.
Көлік жүйесіне де да көптеген ... ... ... ... ... сұйық отынмен жүретін локомотивтар келді. Тұңғыш тепловоздар 1957 жылы Қарағанды темір жолының Ерейментау депосында пайда болды, ал ... жылы ... ... 3,5 мың км ... ... жолын қамтып, олар барлық жүк айналымының, 40,5 пайызын тасыды.
Алтыншы бесжылдықта Қазақстан ... ... пен ... ... ... артты. 1957 жылы онымен 22,7 мың, 1958 жылы - 30 мың, ал 1960 жылы - 50 ... жуық адам ... 1960 жылы ... ... ... саны 74 ... ... Олардың 50,8 мыны өндіріске енгізіліп, 38,8 млн. сом қаржы үнемделді. Сол жылы қоғамдық ... ... /ҚКБ/ ... ... ... ... олардың құрамына инженер-техник қызметкерлер, өндіріс жаңашылдары кірді. Республикалық өнеркәсіп орындарында мұндай ... саны 200-ге ... жылы ... елі ... ... ... Қазақстанда да, бірқатар шаруашылық-ұйымдастыру шаралары іске асырылды. Өнеркәсіп пен құрылысты басқару экономикалык әкімшілік аудандары негізінде ... ... ... үйымдастырылды. Олардың әрқайсысында халық шаруашылығы кеңестері құрылды. Өнеркәсіптік министрліктері таратылып, олардың кәсіпорындары ... ... ... ... ... Бұл ... республика Министрлер кеңесіне бағынды. Өнеркәсіп пен құрылысты басқарудың ... одан әрі ... ... ... ... ... қабылдаған /1957 ж/ заңға сәйкес республика территориясында 9 экономикалық-әкімшілік ауданы ... ... және ... шаруашылық министрліктер таратылды. Халық шаруашылығы кеңестерінің қарамағына өнеркәсіп пен құрылыстың әр түрлі салаларының 2 мыңнан астам кәсіпорны берілді.
Алайда, ... өзі ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру ісі жетілмеген болып шықты. Өнеркәсіптің жеке салаларына өндірістік-техникалық басшылық ету экономикалық аудандарға бөлшектелді, ал халық ... ... ... ... ... ... көп ... басқармалар арқылы жүзеге асырылды. Бұл Кеңестер ғылыми-техникалық прогрестің жеделдетілуіне байланысты кеңейген жұмыс көлемін ... ... жаңа ... ... ... бақылау орнатуға қабілетсіз болды.
§2. Республика ауыл шаруашылығының артта
қалуы, Тың және тыңайған жерлерді игеру
50-ші ... ... ... ел бойынша ауыл шаруашылық өнімдерін дайындаудың дәрежесі біршама төмендеді. Ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау бағасының арзан болуы өнімді көп ... ... ... ... ... өтей ... Ауыл ... өндірісінің артта қалуының бір себебі партия органдарының басшылығындағы елеулі кемшіліктердің салдары еді. Ауыл шаруашылығын дамытудың мүмкіндіктері жете ... ... ... ... ... ... ... ауа райы қолайлы болған жылдардың өзінде республика небәрі 100-150 млн. пұт ... 1,6-2,4 млн ... ғана ... астық өндірді. Ал республикада, әсіресе, оның солтүстік және солтүстік- батыс облыстарында ... ... ... ... ... ... жерлер бос жатты.
Қазақстан ауыл шаруашылығының мұндай жағдайы осы аса маңызды сала бойынша бүкіл елдегі істің жағдайын бейнеледі. Бұл ... КОКП ... ... 1953 ... ... ... пленумында барынша айқын айтылды. Ірі-ірі әлеуметтік-экономикалық шаралар белгіленді. Бұлардың ішіндегі ең ... - ауыл ... ... ... пен мал ... ... өндіруді арттыруға материалдық ынталылығы принципін қалпына келтіру, колхоздарды, МТС-тер мен совхоздарды ауыл шаруашылығының білікті мамандарымен, механизатормен нығайту, барлық ауыл шаруашылық ... ... ... ... ауыл ... ... ... қаржыны көбейту, ауыл шаруашылық өндірісін жоспарлауда колхоздар мен совхоздардың құқықтары мен ынта-ықыласын арттыру. Ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау және оны ... алу ... ... ... ... ... Осы ... көптеген қала тұрғындары, әсіресе, бұрыңғы ауыл шаруашылық қызметкерлері, әр түрлі ... ... ... құрылысқа жұмысқа ауысқан мамандар мен механизаторлар селоға оралуға тілек білдірді. 1953 жылдың аяғында өнеркәсіп пен ... ... ... да салаларынан 2536 механизатор-тракторшылар мен комбайншылар, 4905 маман-агрономдар, инженерлер, зоотехниктер, мал ... және ... ... ... мен ... ... ауысты. Сонымен бірге РСФСР-ден Қазақстанға бірнеше жүздеген инженерлер мен техниктер келді. Өнеркәсіп орындарының ұжымдары ауыл ... ... ... ұлғайтты. 1953 жылдың аяғында республиканың 1096 кәсіпорыны мен мекемесі 928 ... 185 МТС пен ... ... алды.
1954 жылы КОКП Орталық Комитеті ақпан-наурыз Пленумында елімізде азық-түлік мәселесін шешу үшін шығыс аудандарда тың және ... ... ... мәселесі қойылды. Оны игеруге Қазақстан кеңінен қатыс-тырылды. Мұнда қысқа мерізімде тың жерлерді игеру есебінен егіс көлемі 35 млн. гектарға дейін ... ... ... ... жаңа ... совхоз орталықтары салынды. Тың өңіріне жүздеген мың қоныстанушылар келіп, оларды қарсы алу, орналастыруға байланысты республика партия және кеңес ... ... де ауыр ... ... тура ... Ресей мен Украина, Белоруссиядан және басқа да одақтас республикалардан тыңды жаппай игерудің бірінші кезеңінде /1954-1956 жж./ 640 мың адам ... ... ... 391,5 мың ауыл ... ... 50 мың ... 3 мың ... сақтау қызметкерлері, 1,5 мыңдай мұғалім, 1 мыңнан астам сауда ... және ... бар еді. ... ... ... механизация училищелерін бітіріп келген 66,7 мың адам және ... ... ... 19,8 мың адамға республика совхоздарында жұмыс істеуге жолдама берілді. Республиканың жаңа совхоздарына жоғары және орта ... бар 2088 адам ... бас ... ... ... құрылысшы сияқты жұмыстарға жіберілді.
50-ші жылдардың аяғына қарай Қазақстанның ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық ... ... ... ... мен ... 169 мың трактор, 98 мың комбайн, 73 мың жүк машинасын және ... да ... ауыл ... ... алды.
1954-1960 жылдары республикада тың игеру есебінен астық өндірудің жалпы көлемі 106 млн. ... ... осы ... ... ... ... орташа өнімі - 1949-1953 жылдардың көрсеткішімен салыстырғанда шамамен 3,8 ... ... ... бұл ... ішінде мемлекетке 63,4 млн. тонна астық тапсырды.
Тың игеру ... ... ... ... Одақ ... ... қатарға шығарды. Соның нәтижесінде республика әрбір тұрғынға ... екі мың кило ... ... ... ... /Азық-түлік мәселесін түбегейлі шешу үшін әр адамға шаққанда бір мың кило ... ... ... деп есептеледі/. Тың игеру барысында Қазақстанда көптеген жаңа қалалар бой көтерді. Өнеркәсіп орындары ... ... Жаңа ... жол, тас жол ... ... Тың ... республиканың экономикалық күш-қуатын бұрын- соңды болып көрмеген дәрежеге ілгерілетті.
Тың және тыңайған жерлерді игерудің сонымен бірге үлкен азаптары мен ... ... да ... Атап ... ... ... ... саны шамадан тыс көбейіп кетті. Жергілікті жерлерде ұлттық мектептер ... ... ... ... ... оқытыла бастады. Олардың басым көпшілігінде оқу орыс тілінде жүргізілді. Мұның өзі, бір жағынан, қазақ жастарының өз ... ... ... мен ... қол үзіп ... жол ... ... жағынан жергілікті халықты орыстандыру саясаты қолпашталып, ашық жүргізіле бастады. ... ... орыс ... ... ... ... процесінен халықты республиканың тәуелсіздігі ғана құтқарды. Бірақ бұл процесс соның өзінде де қазақ халқының, оның зиялыларының елеулі бөлігін өз ... ... ... шала қазақ күйінде қалдырды.
Тың эпопеясы экологиялық мәселеде өзінің теріс жағын көрсетті. Бұрын болып көрмеген көлемде жерді жыртып тастау салдарынан ... жж. ... ... жеңіл топырақты жерлерінде шаң бораны тұра бастады, ал 60-жылдардың басында жер ... ... кету тек ... ... ... ғана ... ауыр топырақты жерлерді де қамтыды.1960 жылға дейін Солтүстік Қазақстанда 9 млн. гектардан астам жер жел эрозиясына ... бұл сол ... ... ... ... ... ауыл ... жер көлеміне тең еді. Рас, мұнан кейін егіншіліктің топырақ қорғау жүйесі жерді қайырмасыз түренмен жырту тәсілі жасалды. Алайда, ... ... атап ... ... ... шаралардың барлық түрі де, қоршаған ортаны ... ... ... ... ете ... Ол тек ... ... женілдетеді. Бұл қазіргі экологиялық мәселеде, әрине, жеткіліксіз.
Тың ... мал ... ... зиян ... Мал ... ... ... азайып малдың саны кеміді, әсіресе, түйе, жылқы орны толмайтын ... ... Тың ... барысында ауыл-село тұрғындарының қосалқы шаруашылығына, үй іргесінде көкөніс егуге тыйым салынып, елде азық-түлік мәселесін шиеленістірді.
Тың ... ... ... ... ... Мұның өзі әр гектарға шаққанда өнімді аз ... ... Бұл ... ... ... ... өте қымбатқа түсті. Оны жинауға бүкіл елдің комбайншылары, әскери бөлімдер, қала тұрғындары, оқу орындарының студенттері қатыстырылды.
50-ші ... ... ... күштеп ірілендіру нәтижесінде олардың саны республикада екі есе қысқарды, оның есесіне колхоз өндірісінің шоғырлануы күшейді. Осы жылдарда ... ... ... ішінде Қазақстанның колхоздары да ірі, экономикалық жағынан жақсы жарақтанған шаруашылықтарға айналды. Қазақстан ... ... ... өсіп, бөлінбейтін қорлары көбейді. Еңбек күннің құны екі еседен астам өсіп және ... ... ... 1958 жылы 10 сом 54 тиынға жетті. Сол жылы республика колхоздарында 63 мыңнан астам жоғары және орта ... ... ... ... Бұларда 18 мыңнан астам диқан мен малшы, 17,2 мың жүргізуші, 13,2 мың ауыл ... ... ... ... Олардың арасынан зор қабілетті ұйымдастырушылар шықты. Социалистік Еңбек Ерлері Алматы облысындағы "Алматы" колхозының бастығы Л. С. Манько, ... ... ... бастығы Қ. Әбдіғұлов, Батыс Қазақстан облысындағы "Бірлік" колхозының бастығы М. Мейірманов, Шығыс Қазақстан облысындағы Калинин атындағы ... ... Н. И. ... Талдықорған облысындағы "Жаңа талап" колхозының бастығы, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Н. ... т. б. ... ... жатқызуға болады.
50-ші жылдардың екінші жартысында МТС-тар қайта құрылып, олардың ... ... ... ауыл ... ... колхоздарға сатылды, бұл процесс 1959 жылы наурызда, яғни бір жылдың ішінде аяқталды. Бұрыңғы МТС-тер орнына ... 213 ... ... ... /МЖС/ мен оның ... ... ... техникасының бір бөлігі совхоздар мен ауыл шаруашылығын механикаландыру училищелеріне берілді, енді бір бөлігі колхоздарға сатылды.
МТС-тарды тарату колхоздар экономикасын нашарлатты. Оларды М Т С - ... ескі ... ... ... ... ... мәжбүр етті. Бұл, әсіресе, әлсіз колхоздарды үлкен қиыңдықтарға душар етті. Сонымен қатар техниканың жөнделуін, колхоздар мен ... жаңа ... ... ... сатылуын және материалдық-техникалық жабдықтау мен колхоздарға өндірістік қызмет көрсететін басқа да түрлерін қамтамасыз етуде өте бір ... ... ... ... ... ... ... құрылып, кейін олар "Казсель-хозтехника" өндірістік-техникалық және жабдықтау бірлестіктерімен алмастырылды. ... ... ... ауыл ... дамуына кері әсерін тигізбей қойған жоқ. Оның материалдық-техникалық жағдайы ... ... ... ... дамуындағы өзгерістер
Сталин қайтыс болғаннан кейін 50-ші жылдардың орта шенінен бастап жеке адамға табынушылықтың зардаптарын ... ... ... ... ... бағытталған бірсыпыра шаралар іске асырылды. 1956 жылы ақпан айында өткен партияның XX съезі Сталиннің жеке ... ... ... оның ... жою, ... тұрмысының нормаларын қалпына келтіру, ішкі партиялық демократияны өрістету бағытында жүргізіліп жатқан жұмыстарды құптады. "Жылымық ... ... ... тарихқа енген 50-ші жылдардың екінші жартысынан былайғы кезеңде көптеген игі іс атқарылды. Басшылықтың ұжымдық принципі ... ... ... ... ... ... ... жиналыс, мәжіліс өткізумен әуестенушілікпен күрес күшейді. Ұлт мәселесіндегі бұрмалаушылықтар түзетіле бастады. ... ... ... ... ... ... ... рөлі өсті. Кеңес қоғамының тарихын шыншылдық тұрғысынан баяндау, оның жүріп өткен жолына сын көзбен қарау мүмкіндігі туды
50-ші жылдардың екінші ... ... ... елімізде, соның ішінде Қазақстанда іске асырылған экономикалық, әлеуметтік және идеологиялық шаралар нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ол ... толығынан пайдаланылмай қалды. Оған кінәлі Н. С. Хрущев бастаған басшылықтың ... ... ... еді. ... ... ісі ... шығарылған әрекеттердің ырқына түсіп кетті. Сол кездегі басшылықтың волюнтаристік идеялары мен ... ... ... ... ... ... жалған уәделер мен негізсіз болжамдар сөз бен істің ... ... ... ... ұйымдары мен кеңестердің құқықтарын шектеудің салдарынан, сондай-ақ олардың құрылымы жүйесін негізсіз жиі өзгертудің кесірінен кеңестердің рөлі төмендетілді. Олардың ... ... ... көзбояушылық, даурықпалық сияқты ұнамсыз жайлар бой көтерді. Территориялық- өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық басқармаларын, ауыл шаруашылығы жөнінде партия ... құру ... ... ... Әр алуан түрлі штаттан тыс көптеген партия комиссияларын құрумен әуестену кең өріс алып, мұның өзі қызметкерлер мен ... ... ... ... ... қол ... бекер әуре-сарсаңға түсуге ұрындырды. Республика партия комитеттерінде қоғамдық негізде ... ... ... комиссиялар құрылды. Бірақ олар өз жұмысында ешқандай оңды нәтижелер көрсете алмады. Көпшілігі ... ... ... бөлімдерінің жұмысын қайталады.
50-ші жылдардың басында партия идеологиялық жұмыс жөнінде бірқатар қаулылар қабылдап, тарих, ... пен өнер ... ... ... ... Осыған орай біраз адамдар баспасөз бетінде өз пікірін ортаға салып, партия бағытын қолдауға талаптанды.Бұның барысында ғылым, ... өнер ... ... ... ... айтылып, сыңаржақ баға беру фактілері орын алды. Мұның өзі мәдениеттің дамуына кері әсерін тигізді. Шығармашылық ұйымдарда іскерлік ... ... ... ғалымдарға, жазушыларға, театр, кино және музыка қызметкерлеріне жеккөрінішті атақ-айдарлар тағыла бастады. Мұндай жағдайлар Қазақстанда да орын алды. ... 1950 жылы 26 ... ... ... ... ... тарихының мәселелері маркстік-лениндік тұрғыдан баяндалсын" деген мақаланы талқылауға байланысты бүкіл Одаққа, тіпті дүние жүзіне танымал тұлғалы қайраткерлер М. О. ... пен Қ. И. ... ... ... ... да ... жазушылары мен ғалымдары орынсыз жазғырылып, датталды.
Сол жылдардағы рухани мәдениеттегі субъективизм мен ... ... ... ... ... ... Мәселен, әдебиет пен өнердің өмірді көпе-көріне боямалайтын тартыссыз шығармалары одан әрі туындады. Кино өнерінде картиналарды аз жасау керек, бірақ олар ... ... ... қатарына кіруі керек, әрбір фильмде қазіргі заманның аса маңызды күрделі мәселелері, барлық ... ... ... ... ... ... ... бойынша жұмыс жүргізілді. Әрине, мұндай көзқарас кезінде "асыл қазынаның"сырт көзге ... ... іс ... өмір ... ... ... аулақ, ат үсті жасалған шығармалар көбейді. Мұндай сипат ... ... ... ... "Жамбыл" фильміне тән болды. Кеңес әдебиеті мен өнеріне "тартыссыздық теориясы" елеулі зиянын тигізді. Оның рухымен жазылған шығармалар сахнада ұзак өмір сүре ... ... ... ... ... әлі де ... еді, олардың көпшілігі нашар жабдықталған және білікті мамандармен қамтамасыз етілмеген болатын. Курделі құрылысқа және мәдени-ағарту мекемелерін ... ... ... ... ... тың жерлерді игеріп, индустрия алыптары бой көтеріп, халықтың саны едәуір көбейген 50-ші жылдары ... ... беру ісі ... жанданды. Тың игерілген аудандарда көптеген жаңа мектептер ашылды, комсомол ... бұл ... ... ... істеу үшін шеттен мұғалім кадрлар келді. 50-ші жылдарда екі ... ... ... жойылып, оның есебінен педаго-гикалық жоғарғы оқу орындары көбейді. 1953 жылы тамызда мұғалімдердің соғыстан кейінгі бірінші ... ... ... онда ... ... ... ... көшу және мұғалімдердің міндеттері туралы мәселелерге зор көңіл ... ... оқу ... ... ... саны ... жетіп, олардың 3022-сі жеті жылдық және 1117-сі орта мектеп болды. Орта мектепті бітірушілер саны ... ... Осы ... ... бұл жүйе арқылы ауыл шаруашылығының 432,4 мың механизаторы және басқа да мамандары даярланды.
Дегенмен бұл жылдары жоғарыда атап өткеніміздей, ... ... ... ... ... ... азайып кетті. Оның басты себебі демографиялық өзгерістермен байланысты еді. Қазақтар балаларын орыс мектебіне ... бере ... ... ... 700 ... мектебі жабылып қалды. Сондай-ақ, республиканың бірқатар аудандарында барлығы бірдей жеті жылдық мектеппен қамтылмады, мектептердегі оқу бірнеше кезекте жүргізілді. ... орта ... ... ... ... ... және қазақ жастарының он жылдық, орта мектеп ... ... ... алуы үшін қажетті жағдайлар жасауға жете көңіл бөлінбеді.
1951 жылдан 1955 жылға дейін республикада 8 жаңа жоғары және 22 ... оқу орны ... ... екі ... оқу ... және ... институттары, Семейде малдәрігерлік-зоотехникалық және медицина институттары жұмыс істей бастады. Жаңа жоғары оқу ... ... ... /1957 ж/, ... ауыл ... /1958 ж/, ... ... /1958 ж/ иниституттарының ашылуымен бірге бұрыннан бар жоғары оқу орындары ... ... жаңа ... ... ... 1956 ... ... Шымкент технология иниституты құрылыс материалдары кәсіпорындарының жабдықтарын монтаждау және пайдалану ... ... ... ... ... ауыл ... институтында электрлендіру және гидромелиорация мамандықтары бойынша жаңа инженерлік факультеттер мен бөлімдер ашылды.
Қорытып айтқанда, 50-ші жылдар Қазақстан үшін Одақтық ... рөлі ... ... ... артқан мәдениеті біраз дамыған, сөйтіп экономикасы өрлеу жолына түскен кезең ... ... ... XX ғ. 60-шы ... және ... ... Республикада жүргізілген экономикалық
реформалар және оның нәтижелері
60-шы жылдардың бірінші жартысындағы қоғамдық өзгерістердің саясаттың ерекше белгісі, оның қайшылығы мен жеке ... ... жою ... ... ... ... экономикалық дамудың белгілі бір табыстары еді. Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... ішкі ... қоғамдық өмірді демократияландыруға қадамдар жасау және Н. С. Хрущевтің өзінің жеке басына ... құрт ... ... ... ... ... XXII ... (1961 ж.) КОКП-ның жаңа Бағдарламасы туралы айта келіп, Хрущев: "бұл коммунизмнің материалдық-техникалық базасын салу ... ... оның ... - ол 20 жылға есептелген шынайы бағдарлама" - деп мәлімдеді. Бұл кезеңнің соңында коммунизмнің базасы жасалып ... ... ... ... ... ұрпағы коммунизм тұсында өмір сүретін болады". Осынау сөздер ондаған миллион кеңес адамдарын шабыттандырып, оларды жан-қиярлықпен еңбек етуге шақырды. Хрущев ... ... ... 20 ... ... ... адамдарын тек жақсы өмір ғана емес, коммунизмнің басталуы күтіп тұр деп ... ... ... ... пен ... экономикалық аудандардың халық шаруашылығы кеңестері арқылы басқару жүйесінің кемшіліктері бірден-бірге айқындала түсті. Өнеркәсіпті басқаруда халық ... ... ... ... жаңа ... құрылуы өнеркәсіп салаларының бөлшектенуіне әкелді. Өндірісті басқарудың, жоспарлау мен экономикалық ынталандырудың түрлері мен ... ... ... ... ... ... жоғары дәрежесіне сай келмеді, олардың дамуын тежеді.
Ауыл ... ... ... дамытудың орасан зор мүмкіндіктері дұрыс пайдаланылмады. Республикада қоғамдық және жеке ... ... ... совхоз еңбеккерлерінің егіншілік пен мал шаруашылығы өнімдерін арттыруға деген материалдық ынталылығы принципінің бұзылуына жол берілді. Жоспарлауда, ауыл ... ... ... ... кемшіліктер орын алды. Таза жер көлемінің азайтылуы тың жердегі егіншілікті жүргізу жүйесіне зиянын тигізді, егіс алқаптарының қалыптасқан құрылымы ... ... ... ... ... ... ... кетті.
Хрущев Қазақстанды сынақ алаңы ретінде пайдаланып, көптеген тың тәжірбиелерді, оның ішінде келешегі жоққа тән тәжірбиелерді, республикада ... ... ... ... ... ... ... өсіру, жүгері егу, т.б. осы сияқты тәжірибелер Қазақстан шарушылықтарында байқаудан өтті. Оның айтуымен республиканың оңтүстіктегі аудандары көршілес республикаларға берілді, ... ... ... ... ... ... ... Ақмола - Целиноград атанды. Оңтүстік Қазакстан облысы -Шымкент облысы, ал Батыс Қазақстан облысы - Орал облысы болып ... Оған ... ... ... адам ... жоқ. Қазақ зиялыларының жағымпаз, жарамсақтарын шешуші буындарға орналастырып, олар арқылы қазақ халқын мәңгүрттендіріп орыстың патшаларының отарландыру ... ... ... ... ... ... өйткені ол көп мәселеде интернационалдық, ұлттық теңдікті, достықты жақтады) жандандырылған ол қазақтардан бірыңғай коммунистік ұлт шығаруды ... ... ... мен ... қылықтарын ашып айтпаса да, халық оған наразы болды. Сөйтіп, елдің экономикасын жаңа сатыға көтеру, халық шаруашылығын ... ... ... мен ... жүйесін түбегейлі жақсарту қажеттігі пісіп-жетіліп келе жатты, экономикалық мәселелерді шешуге субъективизмді, волюн-таризмді жою ... ... ... ... ... ... жағдайды түзеу және жол берілген қателіктерді жою жөнінде кезек күттірмейтін шұғыл шаралар алған КОКП Орталық комитетінің ... /1964 ж/ ... ... ... Н. С. ... КОКП ... Комитетінің Бірінші хатшысы және КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы міндеттерінен ... Оның ... КОКП ... Комитетінің бірінші хатшысы етіп Л. И. Брежневті сайлады, ал ... ... ... етіп КСРО ... ... А. Н. ... ... Осының артынша партия кеңес және басқа қоғам ұйымдарын 1962 жылы жүзеге асырылған ... ... ... бөлу ойластырылмаған іс деп бағаланып, олардың территориялық-өндірістік принцип бойынша ... ... ... ісі ... ... ... ... жоспарлау мен экономикалық ынталандыру әдістеріндегі қате де түзетіле бастады. Осы жылдарда іске асырылған шаруашылық реформалар ... ... ... де ... ... ... ... жасады.
1964-1965 жылдары Қазақстанда халық шаруашылығы Кеңесі және экономикалық, аудандардың халық шаруашылығы кеңестері таратылып, салалық одактық- ... ... мен ... ... ... отырған кезеңде Орталық партия Комитеті 1965 ж. наурыз Пленумы шешімдері негізінде ауыл шаруашылығының пайдасына ұлттық табысты қайта бөлу, селоның ... ... ... ... ауыл ... өніміне сатып алу бағаларын арттыру жөнінде шаралар алына бастады. Бұл реформаның маңызды элементі ауыл ... ... ... ... демократиялық әдістерғе көшудің қажеттігін, сондай-ақ шаруашылық есепті кеңінен негіздеу еді. ... ... ... ... байланысты өткен жылдардағы асыра сілтеушілік айыпталды. Бұл ... ауыл ... ... едәуір жандандырды, халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуді жақсартуға игі әсерін тигізді.
КОКП Орталық Комитетінің 1965 ж. ... ... ... ... ... бойынша өнеркәсіп салаларында жоспарлауды жетілдіру, сондай-ақ, жаңа техниканы енгізу, материалдық ынталандыру бағдарламасын іске асыруға айырықша көңіл бөлінді. Жаңа техниканы ... үшін ... ... ... жасалды. Ірі кәсіпорындары мен құрылыстарда техникалық прогреске ... ... ... ... ... Олар өндірістік процестерді механикаландыру мен автоматтандыру жоспарларының іске ... ... ... Соның нәтижесінде көптеген кәсіпорындар, оның ішінде Қарағандының 2-ГРЭС-і мен Бұхтарма ГЭС-і ... ... ... ... айналды. Екібастұз көмір разрезі өнімділігі жоғары механизмдермен жарақталған көмір өндіретін өркендеген кәсіпорын қатарына қосылды.
Сегізінші бесжылдықты жоспарлау мен ... ... жаңа ... бойынша Қазақстанда ондаған өнеркәсіп орындары, соның ішінде Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, ... ... ... ... Жетісу аяқ киім фабрикасы, Семей шұға комбинаты және басқалары жұмыс істей бастады. 1966 жылы бұл кәсіпорындар өнім өткізу ... ... ... ... тыс көп ... ... ... тиімділігін күрт арттырды. 1966-1967 жылдарда жаңа жүйе бойынша жұмыс істеуге республикада, негізінен, неғұрлым ірі және пайдасы көп кәсіпорындар ... 1967 ... ... таман 193 кәсіпорын, яғни республика ірі-ірі кәсіпорындарының жалпы ... 10 ... жаңа жүйе ... ... ... ... ... қызметкерлердің төрттен бір бөлігі істеп, олар жалпы өнеркәсіп өнімінің үштен біріне ... ... ... ... ІЗ ... пен ... өз ... шаруашылықты жүргізудің жаңа жүйесіне көшіруді аяқтады. Жаңа жүйе бойынша ... ... ... ғана ... ... пен ... да ... Бұған қоса реформа коммуналдық шаруашылық кәсіпорындарын, "Казсельхозтехника" бірлестігінің шаруашылықтарын, Байланыс министрлігіндегі басқармалардың ... ... ... ... ... ... 323 ... Республиканың сауда министрлігі мен Қазақ республикалық тұтынушылар одағының сауда жасайтын ұйымдарын қамтыды. Шаруашылықты жүргізудің жаңа жүйесіне ... ... ... ... ... төрт ... астамын өндірді. 1970 жылы көмір өнеркәсібінде олар өнімнің 98 пайызын және Қазақстан көмір ... ... ... ... ... 17 пайызын берді. Түсті металлургия кәсіпорындары мұның алдындағы бесжылдықпен салыстырғанда өздерінің қызмет ... ... ... ... ... көлемі 60 пайыздан асты, пайда 100 пайыз, еңбек өнімділігі 45 пайыз артты.
Бесжылдықтың аяғында республикада ... мен ... ... жаңа ... ... 1467 кәсіпорын жұмыс істеді. Олардың үлесіне өткізілген өнімнің 90 процентіне жуығы және пайданың 95 процентінен астамы ... ... ... істеген кәсіпорындар материалдық ынталандыру қорына қаржы аударуды арттырып, осы арқылы әрбір қызметкердің өз ... ... ... жақсартуға деген мүдделілігін күшейтті. Шаруашылық реформасы өнеркәсіптің, құрылыс пен көліктің тез қарқынмен дамуына жағдай жасап, бесжылдықтың тапсырмаларын орындауда елеулі рөл ... ... ... ... ... ... ... дамыған кезеңі болды. Республиканың халық шаруашылығына мұның ... ... 17,9 ... сомның орнына бес жыл ішінде 23,8 млрд. сом ... ... ... 41 пайыз, өнеркәсіп өндірісінің көлемі 55 пайыз артты. Тұтас ... бес жыл ... ... ... он жыл ... ... мөлшерде өнім алынды. 1970жылы Қазақстан 18,2млн.тонна теміррудасын, 1,8 млн. тонна ... 2,2 млн. ... ... 2,5 млн. ... қара ... ... 61,5 млн. ... көмір, 13,1 млн. тонна мұнай, 2093 млн. текше метр газ, 34,5 миллиард киловат-сағат электр қуатын өндірді. Еліміздің халық шаруашылығында ... ... ... ... ... пен қара ... ... қорытуда Қазақстанның үлес салмағы артты. Қазақстан қорғасын, мыс пен ... ... ... ... едәуір бөлігін берді. Республиканың мұнай өндіретін және химия ... ... ... ... ие ... ... құралдары мен тұтыну бұйымдарын өндірудің арасындағы қатынастар едәуір жақсарды.
Өнеркәсіптің салалық құрылымында және территориялық орналастырылуында ... ... ... Жаңа өнеркәсіп аудандары одан әрі нығайып дамыды, пайдалы қазбалардың жаңа кен орындары ... ... ... тартылды, өндірістік қорлар жоспарлы түрде ұлғайтылып, жаңартылып отырды.
Бесжылдықтың ... ... 445 ірі ... мен цех қатарға қосылып, жүздеген зауытар мен фабрикалар қайта құрылды және техникалық жағынан ... ... ... ... ең ... өнеркәсіптің энергетика, түсті және қара металлургия, мұнай өндеу, химия өнеркәсібі, құрылыс материалдары өнеркәсібі секілді салаларында ілгері басты.
Бұл арада айта ... бір жайт осы ірі ... ... үлкен шабыты мен жанқиярлық жасампаз ынта-ықыласын жете пайдалану есебінен іске асырылды. Алайда, өнеркәсіп орындарын ... ... іске ... ... түкпір-түкпірінен келген маман жұмысшыларға, комсомол шақыруына үн ... жаңа ... ... ... жергілікті жерде тұрмыстық жағдай туғызылмады, олар азық-түлікпен жете қамтамасыз етілген жоқ. 1959 жылы ... ... ... ... салуға жер-жерден келген жастардың көтеріліс жасауы осы жағдайға байланысты еді. Көтеріліс басылды, ... ... ... жақсарту үшін шаралар алынды. Бірақ бұл оқиға әміршіл-әкімшіл жүйенің іріп-шіріп келе жатқан бір көрінісі еді.
Қазақстанда астық және мал ... ... ... саны сегізінші бесжылдықта 1521-ден 1625-ке дейін көбейді. Бұған қоса республикада 1970 жылдың аяғында ... ... ... 88 ... эксперименттік, оқу және басқа совхоздар, сондай-ақ мал семіртетін 104 совхоз бар-тын. Олардың ... ... ... етек алды.
1967-1970 жылдар ішінде Қазакстанның 586 совхозы толык. шаруашылық есепке көшті. Бұл жағдай совхоздардың рентабельдік деңгейін едәуір көтерді. ... ... ауыл ... өнімдерін, әсіресе, астық өндіру кірісі мол әрі рентабельді салаға айналды. ... ... ... ... ... ... қаржысы 4,2 миллиард сомға жуық өсті. Совхоздардың негізгі қорларының құны 1965 жылғы 5,6 миллиард сомның орнына 1970 жылы 8,3 ... ... ... ... ... республика совхоздарында бір миллион ірі қара малға, 635 мың шошқаға, 8,5 миллион қойға арналған және 700 мыңға жуық құс өсіретін ... ... ... да өндірістік және тұрғын үй-тұрмыстық объектілер салу кеңінен өрістеді. Бірақ, өнеркәсіпте, әсіресе, ауыл шаруашылығында ... ... ... ... Оның ... себебі қолданылған шаралар тиімділігі айтарлықтай болмады. Соның салдарынан бұл саладан ... ... ... өсім алынбады.
§2. Елдегі қоғамдық-саяси жағдай.
Әлеуметтік және мәдени дамудағы ахуал
60-шы жылдары КОКП Орталық Комитеті мен Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... шараларды жоққа шығара бастады. Экономика саласында жалпы бағытты белгілеу, кадрларды тағайындау мен ... және ... ... ... шағын топтың қолында болды, республикалар бұлардан шет қала берді. ... ... ... ... ... ... ... принцип бойынша құралған еді. Ол бойынша адамдарға тек жоғарыда қабылданған шешімдерді орындаудан ... амал ... Іс ... ... ... билігі партиялық аппараттар қолында болды. Коммунистік партия, оның жергілікті ... ... ... ... ... ... шаруашылық, ғылыми, әскери, оқу, қоғамдық мекемелер мен ұйымдардың жұмысын дербес бағыттап отырды.
1962 жылы басқа жерлердегі сияқты Қазақстанда да ... ... ... ... және ауыл ... болып, екіге бөлінді. Облыстық партия комитеттерінің ізінше кеңес, комсомол және кәсіподақ ұйымдары бөліне бастады. Жариялылықтың, ... ... КОКП ... және хрущевтік реформа жайында аитылған сын-ескертпелер үшін коммунистерді, жеке ... ... ... ... түсірді. Еліміз әміршіл-әкімшіл жүйе жағдайында, оның партия, мемлекет басшысының толық билігімен өмір сүріп жатты. Хрущевтің айтуымен, республика ... ... ... Көп жыл ... ... ... ... болып келген Ж. Шаяхметов орнынан алынып, оның орнына келгендер қолғапша ауыстырылды. ... ... ... П. К. ... /XI. 1954 ж. - VII. 1955 ж/, оны ... Л. И. Брежнев /VII. 1955 ж. - III. 1956 ж/, одан ... И. Д. ... /III. 1956 ж. - XII. 1957 ж/, ол ... кейін келген Н. И. Беляев /XII. 1957 ж. - XII. 1960 ж/, оны ... Д. А. ... /XII. 1960 ж. - XII. 1962 ж/, одан ... ... ... ... И. Ю. Юсупов /XII. 1962 ж-ХІІ. 1964 ж/ республикада партия басшылығының қалыпты жұмыс істеуіне ықпал жасай алмады. ... олар бұл ... ... ... кетуге әзірленіп отырды. Юсуповтан кейін Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болған Д. А. ... 1986 ... ... ... істеп, республиканың экономикасы мен мәдениетін өркендетуге елеулі үлес қосты, оның тұсында Қазақстанның Одақ бойынша алдыңғы қатарға ... іске ... ... оның ... да ... орыстар айтатын "кумовство", жең ұшынан жалғасу, кадрларды ... ... ... ... ... ... бой ... қалған жоқ.
Бұл кезде экономикалық реформаларға жасалған сәтсіз талпыныстар, өндіріс күштерінің тиімсіз орналастырылуы, халық шаруашылығын басқару жүйесінің ат үсті және ... ... ... ... ... кері ... тигізді.
Жетіжылдықтың алғашқы үш /1959-1962/ жылында қарқынға айтарлықтай үстеме беруге мүмкіндік туғызған Халық Шаруашылық Кеңестері енді ... ... ... ... ... ... Мысалы, экономикалық аудандарға енгізілген өлкелер мен облыстардың партия басшылығы өз аумақтарын дербес аудандарға бөлуді қолға алды. Халық ... ... ... саны тұтас алғанда ел бойынша тез өсіп, әкімшілік шығындар артты.
60-шы жылдары Қазақстандағы халықтың әлеуметтік құрылымында едәуір айтарлықтай өзгерістер жүзеге ... ... ... санағының мәліметтері бойынша 1970 жылы 15 қаңтарда республикада ІЗмиллионнан аса адам болған, олардың қалаларда 51 пайызы, селолық жерде 49 ... ... 1956 ... ... қала ... үлес ... 4 ... артты. Қала халқы негізінен селолық жерлерден қалаға көшіп келу, қала тұрғындарының ... ... ... селолық мекендердің қала болып қайта құрылуы есебінен көбейді. ... ... - 42,2 ... ... - 32,6 ... украиндар - 7,2 пайызын қамтыды. Басқа республикалардан халықтардың көптеп келуімен байланысты республикада ... ... саны ... ... кетті. Ол республиканың демографиялық әлеуметтік жағдайына және ұлттық тілдің жойыла ... ... ... ... Қазақстан жұмысшыларының қатары сан және сапа жағынан өсті. 1970 ж. 3,4 ... ... ... болды, бұл 1940 жылдан 5 есе көп еді. Жұмысшы ... ... ... ... ... ... 1970 ж. ол оның бүкіл кұрамының төрттен бірінен астамын қамтыды. 1960-1970 жж. ... ... 530 ... 877 ... дейін, немесе 39,6 пайызға өсті. Ауыр индустрияның басым өркендеуінің ... ... ... ... ... ... ... өңдеу, құрылыс материалдары, отын өнеркәсібінің еңбеккерлері жетекші орын алды. Сол ... ... ... жұмысшылары олардың үлкен тобын құрады. Әсіресе, жұмысшылардың саны ... ... ... және ... ... көп болды. Өнеркәсіпке әйелдерді тарту едәуір көбейді, олардың үлес саны 1957 ж. 37,5 пайыз болса, 1973 ж. 44,4 ... ... ... ... ... ... ... және тамақ өнеркәсібі салаларында кеңінен қолданылды. Қазақстан жұмысшы табының ұлттық құрамы да өзгерді, ... ... ... ... ... өте ... тартылды. Осының салдарынан ... жж. ... ... ... үлес саны ... ... 17,4 пайыздан 11,7 ... ... ... кетті. Ұлттық кадрлардың біршама ірі тобы ... ... /36,7%/, ... /27,8%/, ... ... /20,3%/, ағаш ... /28,8%/ жұмыс істеді. Жүмысшы қазақ-тардың үлес саны энергетикалық машина жасауда /1973 ж-2,2%/, прибор жасауда /4,7%/ ... ... /6,6%/, ... /13,6%/, ... ... /15,7%/ ... Қазақ жұмысшыларының аз болуының басты себебі: жоғарғы ... ... ... ... маман кадрлар дайындауға қамқорлық жасамады, олар жұмысшы күшін сырттан ... ... ... етіп ... ... Қазақстанның экологиялық жағдайы төмендей түсті. Республиканың барлық өнеркәсіпті қалаларында, әсіресе, Өскеменде, Шымкентте, Жамбылда, Алматыда ауыр экологиялық жағдай қалыптасты. Қазақстан ... ... ... ... аса ауыр ... тиді. 1948 ж. КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы бойынша үш ... ... ... және ... облыстарының түйіскен жеріне орналасқан ядролық полигон салынды. Оның қоршаған табиғатқа, адамдардың денсаулығына әсері өте қауіпті болды, бұл аудандардың тұрғындары радиациялық ... ... ... шекті. Бірақ осыған қарамастан КСРО Денсаулық сақтау министрлігі бұл өңірде дәрігерлік тексеру жүргізуге тыйым салды, ал әскери ... ... ... ... ... ... ... полигонның қызметі келтірген зиянның бәрін жасырып отырды. Радиацияға ... ... ... ... ... ... тек 1962 жылдан ғана басталды. Адамдардың жағдайына мұндай көзқарас полигонға жақын тұратын халықтың арасында түрлі аурулар өрши бастауына алып ... ... ... ... Семей облысы Абай ауданының, Қарағанды облысы Егіндібұлақ тұрғындары арасында жиі байқалды. Полигонның халық ... ... ... ... ... жеке ... ескерусіз қалды. 1969-1970 жж. Маңғыстау облысының жерінде халықтан жасырын жер астында үш рет ... ... ... Мұның бәрі сайып келгенде халықтың денсаулығына үлкен зиянын тигізді.
Елдің партиялық-мемлекеттік ... 60-шы ... ... ... ... ... бағытын ұстады. Мұның өзі халықтың тұрмыс жағдайының 40-50 жылдармен салыстырғанда артуына белгілі дәрежеде оң рөл атқарды.
Тек, сегізінші ... ... ... ... табысы 63 пайыз, жан басына шаққанда 48 ... ... ... жалақы 25 пайызға артты. Қалада да, селода да қызметкерлердің төмен және ... ақы ... ... ... ... ... ... Жалақы минимумы айына 60 сомға дейін, ал қызметкерлердің кейбір ... ... 70 ... дейін көтерілді. Колхозшылардың табыстары көбейді. Бес күндік жұмыс аптасының енгізілуінің зор әлеуметтік маңызы болды. Ол жұмысшылар мен ... ... ... ... олардың мамандығы мен білім дәрежесін одан әрі арттыру үшін көп мүмкіндіктер жасады, еңбекті неғұрлым тиімді ұйымдастыруға жәрдемдесті. Бірақ 60-шы жылдардың ... ... ... ... ... пайда болды. Мәдени ортаға жалпы көзқарас бұрыңғысынша оны әкімішіл-әміршіл идеологияға қызмет өткізуге ұмтылуымен ерекшеленді.
Тарих ғылымындағы кейбір ... ... ... ... рөл атқарды. Біртіндеп БК/б/П тарихының қысқаша курсының жаттандылығынан аулақтау, кеңес мемлекетінің тарихындағы Сталиннің рөлін қайта ... ... ... Сонымен қатар, асыра сілтеулер де болмай қалған жоқ. Ұлы Отан ... ... ... ... қарай жазылды. Оның Украинадағы қызметі асыра көрсетіліп, 30-шы жылдардағы қуғын-сүргін үшін оның да ... ... ... ... ... ... партия, кеңес ұйымдарының жұмысында да елеулі кемшіліктер орын ала бастады. Өркөкіректік, қарапайым халықты ... ... ... ... ... құқықтарын аяқ асты етуі, орынды сынға құлақ ... кадр ... ... пен ағайын-туысқандық принципінің етек алуы - осының бәрі ... ... ... ... ... сол ... босата бастады. Сөйтіп, ол бүкіл Одақтағыдай Қазақстанда да ... және ... ... пайда болуына әкелді. Бұл жағдай шаруашылық және әлеуметтік басқару механизмін жетілдіру жөніндегі түбегейлі шешімдерді іске асыруды табанды түрде талап етті.
Жиырма ... ... ... ... (1971-1985 жж.)
§1. "Тоқырау" жылдарындағы республиканың
өнеркәсібі
"Тоқырау" кезеңі дейтін 1971-1985 жылдар аралығында Қазақстан экономикасы бұрыңғысынша техникалық прогреске ... ... ... алға ... Бұл жылдары өнеркәсіпті өркендетуге 40,8 млрд. сом немесе халық ... ... ... қаржының 32 пайызы жұмсалды. Негізгі өндірістік қорлар 3,1 есе артып, оның ... ... және ... 6,5 есе, машина жасауда 4 есе, отын өнеркәсібінде 3,8 есе ... 15 жыл ... ... ... ... көлемі екі есе, ал машина жасау, химия ... ... ... үш ... ... ... ... электр қуатын өндіру одан әрі шоғырланып орталықтандырылды. 1975 жылы республиканың барлық кәсіпорындары дерлік бір орталықтан ... ... ... ... ... ... негізделген, дүние жүзіндегі аса ірі атом реакторы жұмыс істеді. ... ... ... ... бесжылдықта 1,8 есе, сары фосфор өндіру 2,5 есе көбейді. ... ... және ... ... ... ... жылдық орташа қарқыны 12пайызғажетті.
Бұл көрсеткіштер оныншы және он бірінші бесжылдықтарда да кеміген жоқ. 1980 жылға дейін 250-ге жуық кәсіпорын, ірі ... мен ... ... ... ... жаңа ... ... болды. Дегенмен осы жылдарда КСРО бірыңғай халық шаруашылығы жүйесіне әбден кірігіп кеткен Қазақстан экономикасы қалыпты да қарқынды дами ... жоқ. ... ... жартысына жуығы одақтық министрліктің қарамағында болды. Одақтық, ведомстволар республикадан шикізат ресурстарын сорып алып, аса зор пайда тапты. Бірақ, олар ... ... ... ... қаржыны жұмсамады деп айтуға болады. Олар өз қарауындағы ... ... ... 15 млрд. сом жалпы табыс алып отырса да, республикалық бюджетке бар ... 31 млн. сом ... 1 ... аз ... ... ... осындай және тағы да басқа себептермен байланысты өнеркәсіп өнімінің кейбір түрлерін өндіру ... ... ... ... бойынша жоспарлық тапсырмалар орындалмады. Өндірісті жоспарлауда кемшіліктер орын алды, жаңа ... ... ... іске ... ... технолгиялық және еңбек тәртібін бұзушыларға жол берілді, ғылым мен техниканың жетістіктері өндіріске жеткілікті дәрежеде тез енгізілмеді. Осының әсерінен, ... ... ... ... 1981 жылы 760 млн. сом, 1982 жылы - 1,0 млрд., 1983 жылы - 1,3 млрд, 1984 жылы - 1,65 ... ... ... ... ... жоқ. Сонымен бірге өндіріс тиімділігі мен өнім сапасын арттыруда, ғылыми-техникалық ... ... ... техника мен технологияны игеруде еліміздің капиталистік мемлекеттерден кейін қалуы күшейе түсті.
Бұл жылдарда жалпы өнім көрсеткішін қуалай өсіру ауыр өнеркәсіпте негізгі ... ... ... ... да ... ... мұнда жұмысты атқарудың ұзақ мерізімге созылуы салдарынан ... ... ... ... ... шығып қалып жатты. Қымбатқа түсетін, жоғары ғылыми-техникалық көрсеткіштерге жетуді қамтамасыз етпейтін объектілер салынды. Бірақ, осыған қармастан республиканың басшылығы партияның кезекті ... ... ірі ... ... ... мұнай кәсіпшілігінің, комбинаттардың, зауыттардың қатарға қосылғаны туралы зор жігерленген рухта есеп беріп отырды. Енбекті, ... мен ... көп ... ... немесе кәсіпорынның көрсеткіші жоғары бағаланды. Республика ілгерілеу қарқынынан айырыла ... ... және ... ... ... ... көбейіп, қиыншылықтар үсті-үстіне жинақталып, шиеленісе түсті, шешілмеген проблемалар көбейді. IX бесжылдықта жоспарды күрт төмендетіп ... да ... ... 12,6 ... ... Оныншы бесжылдық - 25 пайызға, он бірінші - 3,6 пайызға ... жоқ. ... ... IX, X, XI бесжыл-дықтардың ішінде ұлттық табыстың өсу қарқыны ... 80-ші ... бас ... ... ... ... ... дейін құлдырады. Мысалы, республика ұлттық табысын 60-70 пайызға өсіру міндеті қойылса да, ол іс ... 36 ... ғана ... ... ... ... ... ұлттық байлықты молайту қамын ойламай, қайта белгілі бір салаға материал мен еңбекті, жұмыс уақытын көбірек жұмсап, оны қымбатырақ ... ... ... ... ... ... ... саны" болды, бірақ тауарлар жетіспеді. Қазақстан дамыған басқа елдерге қарағанда өнімнің бір өлшеміне шикізатты, энергияны, ... да ... ... көп ... Мәселен, АҚШ пен Жапонияны алсақ, өнімнің бір өлшеміне бізге қарағанда шикізат пен энергияны 30-40 ... кем ... ... бай ... және ... ... ... кадрларды дандайсытып жіберді. Елдің экономикасының ондаған жылдар бойы экстенсивті жолмен дамығаны көбінесе дәл осы ... ... сан ... ... өсіру идеяларында тәрбиеленген республика басшылығы бұл қарқынды тоқтатуға тырысты, бірақ көбінесе үсті-үстіне жаңа шығындар жұмсау әдісімен әрекет жасады, отын, энергетика ... ... ... ... ресурстарды жеделдете тартты. Мысалы, Маңғыстауда өндіретін мұнайдың және онымен қосылып шығатын ... тек қана 8-10 ... ... ірі ... салу ... ... салаларын дамытуға бағыт ұстау ғылыми прогресс арқылы өркендейтін өндірісті тежеді, өңдеу, қайталап өңдеу, жаңа ... ... ... баяу ... ... ... арқылы басқарылуы жағдайында жылдық, тоқсандық және айлық тапсырмаларды өзгертіп отыру үйреншікті іске айналды. ... ... ... әртүрлі министрліктер мен ведомстволардың жоспарлары 300-ден астам рет өзгертілген. Күрделі құрылыста "сақалды" объектілер берік орын алды, жоспарлы құрылыстардың ... ... тыс ... ... ... бітпеген объектілерді пайдалануға беру, қосып жазу, құрылыс материалдарын ... салу ... ... ... ... дамыту қозғалысы басталды. Оның негізінде жұмысшылардың өндірісте ресурстарды пайдалануда тәртіп орнату, еңбекакы төлеуде теңгермешілікті жою, неғұрлым көбірек дербестік алу ... ... ... еді. ... мердігерлікті сөз жүзінде бәрі қолдады және насихаттады, ал іс жүзінде мердігерлік әдіс көптеген нұсқаулар ... ... ... ... Қазақстанда экономиканы дамытуда интенсивті жолға көшу және ғылыми-техникалық прогресті өрістетуге бағыт ... ... ... мен ... аз болған жоқ, жаңашылдар мен өнертапқыштардың саны көбейді, тек 1981-1985 жж. жаңашыл ұсыныстар берген авторлардың саны 818,8 мың адамға жетті. ... олар ... ... ... жетістіктерін енгізу практикасында аз ықпал жасады. Көптеген кәсіпорындарда өндірістің бүкіл процесі емес, тек жеке учаскелері ғана автоматтандырылды, немесе комплексті механикаландырылды. 80-ші ... орта ... ... ... ... бірі, құрылыста жартысынан астамы ауыр қол еңбегін ... ... ... ... ... ... ... социалистік жарысты ұйымдастыру формальды сипат алды. Ресми мәлімет бойынша бұл жылдары жарысқа жұмысшылардың 90 пайызы қатысқанымен, мұның өндірістің өсу қарқынына, ... ... ... ... жақсартуға, өндірісті жетілдіруге ықпалы болған жоқ. Өндірісте немқұрайлылық, салақтық, ынта-жігерсіздік тағы басқа да келеңсіз көріністер үйреншікті әдетке айналды.
§2. Қазақстан ауыл ... ... мен ... кезеңін қамтыған үш бесжылдық аралығында ауыл шаруашылығын 1965 ... ... ... әрі ... ... ... ... көптеп бөлу, селоның әлеуметтік проблемаларын шешу, шаруашылық есепті енгізу, ауыл шаруашылық өнімдерінің ... алу ... ... ... белгіленді. Осы бағытта тек 1971-1978 жж. ауыл шаруашылық саласына 58,2 млрд. сом бөлінді. Мұның нәтижесінде 1985 ж. ... ... егін ... ... - жер ... ... ... дәнді дақылдарды жинау, мал шаруашылығы саласындағы жұмыстар 75-90 пайызға техникаландырылды. Алайда, ауыл шаруашылығы проблемаларын тек күрделі қаржыны көбейту арқылы шешу жолы ... ... ... ... секторда аса маңызды орын алатын жердің құнарлылығын арттыру, электрлендіру, ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтайтын және өндейтін кәсіпорындар жеткілікті дәрежеде салынбады. ... село ... ... ... шешілмей қалды, сөйтіп бұл салада күткен бетбұрыс болмады, нәтижесінде ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру тұрақсыз ... ... ... азайды, мал шаруашылық өнімдерін өндіру бірқалыпты жүрмеді.
Бұл кезде ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... енгізіліп, колхоздардың есебінен совхоздардың саны көбейді. 1960 жылы республикада 879 совхоз бен 1355 колхоз болса, 1985 жылы ... ... ... саны 2140-қа өсіп, республикада 388 колхоз қалды. Сөйтіп, меншіктің кооперативтік-колхоздық түрінің үлес салмағы едәуір төмендеді, бірақ осыған қарамастан колхоздық меншіктің одан әрі ... ... ... ... жылдары совхоздардың өнімі көбеймей бір орында қалса, колхоздарда ол орта есеппен 200 мың ... ... ... ... ... базасы нығайтылды, жем-шөптік дақылдар егілетін алқаптар ұлғайтылды. Дегенмен мұның барлығы тек экстенсивтік ... ... іске ... Атап ... ... дақылдар егілетін алқаптар сегізінші бесжылдықтағы 6678,4 мың гектардың орнына IX бесжылдықта 8824,6 мың гектарға дейін жеткізілді. 1985 жылы жоспарланған 50 млн. ... ... тек қана 35 млн. қой ... Оған ... ауыр еңбегіне немкұрайды қарау, малды күтіп бағудағы ... ... ... ... ... ... бойы қалып-тасқан, сыннан өткен технологиясының жоғалып кетуі үлкен әсерін ... ... ... жай, бұл ... мал шаруашылығын өнеркәсіптік негізге көшіру басталды. Сондай-ақ ет және сүт өндіретін кешендер мен мал ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық бірлестіктері, құнажындар өсіретін фермалар құрылды. Жалпы қуаты 23 мың ірі қара ... ... ... ... төрт кешен: Алматы облысы бойынша 10 мың басқа арналған "Жетіген", Шығыс Қазақстан облысында 5 мың ... ... ... Орал ... 5 мың басқа арналған "Правда" газеті атындағы, Ақмола облысында 3 мың басқа арналған "Шалқар" ... ... ... ... ... ... "Волынский" /Қарағанды облысы/ кешені қатарға қосылды. 1976 жылдың басына ... 575 мың бас ірі қара мал, 418 мың ... 1,7 ... ... қой ... ... ... бағылды.
Бірақ осы жылдарда мал шаруашылығын дамытуда келеңсіз жағдай қалыптаса бастады. Олай дейтініміз, туберкулез және бруцеллезбен ауырған мал ... ... 95 ... ... ... ... 4,2 млн. ... 55 млн. бас қой мен ешкі, 5,1 млн. шошқа өлген, ал ... 100 ... не бары 10 ... ... аса ... 69 ... ... Азық-түліктік астық өндіру жөнінен одақта алдыңғы орындардың, біріне шыққан республика жыл сайын жемге арнап басқа жерлерден миллиондаған тонна астық сатып алып ... ... ауыл ... ... ... ... халыққа сату ісі бетімен жіберілді. Көліктің, элеваторлардың, қоймалар мен ыдыстың ... ... ... жыл ... ... алынған өнімнін 20 пайыздан 40 пайызға дейінгісі ысырап болды. Село тұрғындарының ... ... олар ... басқа жақтарға көшіп кетуге мәжбүр болды. Қаңырап қалған кішігірім ауылдар қатары жүздеп ... ... ... ... жаңа ... алу бағасы көбінше өнімнің өзіндік құнын ақтамады, қайта зиянмен жұмыс істейтін шаруашылықтардың саны артты. Егер 1970 ж. ... ... үлес саны ... 26 ... ... 4 ... ... 1985 ж. совхоздардың 53 пайызы, колхоздардың 49 пайызы зиянмен жұмыс істеді. Село ... ... ... ... күшейді, адамдар көбінесе ақшаны жұмыстың нәтижесі үшін емес, жұмысқа шыққаны үшін алды. Еңбекте ақы төлеу оның ... ... ... озды.
Республиканың жергілікті жерлеріндегі ауыл шаруашылығы өндірісін ұтымды ұйымдастыру, оның тиімділігін арттыру бағытындағы кейбір ізденістер басшы органдар тарапынан қолдау ... 80-ші ... ... ... ... көп ... құрулар, эксперименттердің, бағаның, интеграция мен мамандандырудың жаңа түрлерін және т.б. енгізу ауыл ... ... ... Одан ... ауыл шаруашылығы қатаң әкімшілік бақылауға алынып, аяғында келіп дағдарысқа көшті. Істің ... жаңа ... ... ... өзгертуге тырысу елеулі нәтиже бермеді.
§3. Республиканың қоғамдық-саяси және ... ... ғ. 70 және 80 жж. ... жартысында Қазақстанда халықтың әлеуметтік жағдайын көтеруде бірсыпыра істер атқарылды, республика жұмысшылар мен ... ... ... ... ... есті. Колхозшылардың кепілді еңбек ақысы көбейді, халықтың төмен айлық алатындары орташа айлық алатындар дәрежесіне көтерілді. Осы жылдары халықты ... ... қоры ... қамтамасыз ету біраз жақсарды. Оның едәуір бөлігі жәрдем, зейнетақы және ... ... ... ... алуға, денсаулық сақтауға, мәдени және тұрмыстық қызмет көрсетуге жұмсалды. 1971 ж. колхозшылар үшін де жұмысшылар мен қызметкерлерге белгіленгендей зейнетақы белгілеу ... ... ... жж. ... және ... мүгедектеріне айлық орташа зейнетақы 33 пайызға көбейтілді, ал 1975 ж. Отан соғысының мүгедектеріне ... ... ... бұл ... ... ... дәрежесін көтеруге ықпалы аз тиді. Өйткені мемлекеттің жөне кәсіпорындардың бағаны көтеруі, тауарлар сапасының нашарлауы, тапшылықтың өсуі, ақы төлеудегі теңгермешілік т.б. ... ... ... ... әкеп соқтырды. Оған ақшаның құнсыздануы әсер етті, тек 1970-1986 жж. құнсыздану 20 ... ... ... ... ең ... ... бірі - ... үй мәселесі. Осы жылдары бұл мәселе бірсыпыра шешуін тапты: ондаған ... адам жаңа ... ... ... ... үй ... ... Дегенмен халық санының өсуімен байланысты тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесі аяғына дейін шешілмеді, оған үй салуға бөлінген қаржының азаюы ... ... ... үй ... жоспары орындалмады. Тек, он бірінші бесжылдықта ғана республикада 1,2 млн. шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілмеді, мектеп, аурухана, балалар ... салу ... ... ... ... ... ... әлеуметтік саланы мықтап шарпыды. Әлеуметтік-мәдени саланы дамытуға қаржы бөлудің "қалдықтық принциптері" қалыптасты, яғни ол салаға таза ... ... ... ... ғана ... ... мәселелер жөнінде "кереңдік" пайда болды, ал өндірістің техникамен жабдықталуы, кадрлардың ... ең ... - ... ... ... қала бастады.
Қалыптасқан басқару жүйесінің демократиялық негіздерінің тар шеңберлігі де жаңа ... ... ... ... берді. Онда еңбекшілердің өзін-өзі басқаруының өрісі тарылды. Қоғамдық меншік өзінің ... иесі ... ... ... ... Оны ведомстволық пен жершілдік, әр жаққа тартқылаған ... аз ... жоқ, ... ... ... "иесіз", тегін жатқан дүниедей көрінді. Шаруалардың бүкіл халықтық игіліктен сырт ... ... ... ... жеке ... ... барған сайын көбірек байқалды. Шаруашылықты жүргізудің өткен кездегі ... ... ... ... оның ... тежейтін тұсауға айналды.
Осы жылдарда индустриялық дамудың, кәсіпорындардың көптеп салынуының нәтижесінде қоршаған ортаға орны толмас зиян келтірілді. Сырдария және Әмудария өзендерінің ... ... ... ... бөлуден Арал теңізі тартылып, оның суы азайды. Бұрыңғы жағасынан 60-120 шақырымға дейін төмендеген, құрғап қалған жерлерінен кұм, шаң, тұз ... бұл ... ... өлім ... септі. Ересек халық пен бала өлімі көбейді. Осындай жағдай Семей өңірінде де орын алды.
Семей және басқа полигондарда барлығы ... аса ... ... жарылды. Бұл жарылыстардың халықтың денсаулығына және қоршаған ортаға тигізген зияны мен зардабы туралы ... ... бойы ... ... ... бойынша полигонда сынақ жасалған жылдары кемінде 500 мың Семей ... ... ... ... тұрақты сәулесіне ұшырады, әсіресе онкологиялық сипаттағы аурулар көп шықты. 1975-1985 жж. бұл аурулардан ... тек ... ... өзінде ғана 7 есе өсті, бала туу азайғаны, жынданып ауру және ... ... ... ... ... ... басқа әр жылдарда Республика территориясында 27 жерде қуаты әртүрлі 38 ... ... ... Бұндай жарылыстар, әсіресе, Атырау облысында көбірек болды, мұнда жаппай қырып-жоятын ... 17-сі ... ... ... заряд Орал өңіріндегі полигондарда, қалғандары Ақтөбе, Ақмола, Оңтүстік Қазақстан облыстарында жарылған. Бактериологиялық қарулар сынау полигоны Арал теңізіндегі Барсакелмес аралында ... ... ... ... ... ... нығайтуда біраз жұмыстар істелді. Республикада мәдени объектілердің құрылысы жаңа типтік жоба бойынша, мектеп пен ... ... ... ... өзі ... жаңа ... ... отырып жүргізілді.
Тоғызыншы және оныншы бесжылдық кезінде жаңа баспалар ... ... ... Қазақ Совет Энциклопедиясы, жастарға арналған "Жалын", "Өнер" баспалары. Республикада жылма-жыл қазақ, орыс, ұйғыр, ... ... ... 30 ... дана ... 2 ... жуық кітап шығып тұрды. 70-80 жж. бес томдық ... ССР ... он ... ... тілінің түсіндірме сөздігі", он бір томдық монографиялық жұмыс - "Қазақстанның металлогениясы", тоғыз томдық "Қазақстанның өсімдіктері" және ... ... ... ... ... ... ... көрді. Бір жолғы тиражы 5 миллион данамен 415 газет, ондаған жорнал шығарылды.
Селолық жерлерде 6 мыңнан ... ... мен ... ... ... ... Оларда 12 мыңнан астам көркемөнерпаздар ұжымы істеді. Ондаған халық театрлары, ... ... ... ұлт ... ... ... халық хорлары құрылды.
Қазақстан селоларында мәдени-бұқаралық жұмыстың мәдениет университеттері мен мектептері, көшпелі өнертану кафедралары, көркемдік шығармашылық бірлестіктер, атеизм автоклубтары және т.б. сол ... жаңа ... ... ... ... тұрмысына телевизия, радио, баспасөз, кино бұрыңғыдан да көбірек ене бастады. Ауыл мен ... ... ... ... село зиялыларының сан және сапа жағынан едәуір өсуімен сипатталды. Орта есеппен бір колхоз бен совхозға 70-ші жылдардың ... 45 ... және ... орта ... бар ... ... ... қарсы телевизия республиканың барлық облыстарына дерлік енді. Қазақстанда телевизияның 15 программалық орталығы және осынша студиясы, сондай-ақ телевизия бағдарламасын ... және ... алып ... ... ... ... 4 ... және 19 облыстық бағдарламалар арқылы радио хабарлары қазақ, орыс, ұйғыр, корей тілдерінде жүргізілді.
1976 жылдың ... ... 10282 кино ... ... олар бір ... 290 ... кино көрерменіне қызмет көрсетті. Халық ағарту ісі де бірсыпыра алға басты. Мәселен, республиканың жалпы білім беретін 10154 мектебінде 1970 жылы 3 ... 140,8 мың бала ... 1977 жылы 9217 ... 3 ... 266,1 мың бала оқыды. 1970 жылы Қазақстанда 46 жоғары және 190 арнаулы орта оқу орны болып, оларда 416 ... ... ... ... алды. Студенттерді 160 мамандық бойынша әзірледі. Республиканың техникумдарында жастар 182 мамандық бойынша оқытылды. 1986 жылы республикада жоғары оқу орындарының, саны 55-ке, ал ... орта оқу ... саны 246-ға ... ... оқу орындары мен техникумдарда 550 мыңдай студент оқыды. Республика халқының ... 10 мың ... 160 ... ... ғ. 60-80 жж. ... әдебиеті I. Есенберлиннің, Ә, Нұршайықовтың, М. Мақатаевтың, Т. Айбергеновтың, О. Сүлейменовтың, М. Шахановтың, Қ- Мырзалиевтің, Ф. ... Ә. ... О. ... және ... ... ... елеулі табыстарға жетті. Сазгерлер Ш. Қалдаяқовтың, Л. ... ... Ә. ... I. ... ... ... ... мәдениетінің алтын қорына кірді. Ә. Қашаубаев негізін салып кеткен ән ... игі ... Б. ... Е. Серкебаев, Ә. Дінішев, Р. Жаманова, Р. Бағланова, Р. ... т. б. ... ... ... "Ботагөз", "Аққан жұлдыз", "Менің атым Қожа", "Қыз Жібек", "Атаманның ақыры", "Транссібір экспресі", "Бейбарыс сұлтан" кинофильмдері республика кино ... ... ... деп ... Бірақ экономикадағы тежеу мен . тоқырау құбылыстары қоғам өмірінің мәдени салаларына да салқынын тигізбей қоймады. Республика ... ... ... ... ... ... мәселелерін жете бағаламау, олардың дамуына қаржыны қалдық принцип бойынша бөлу көп ұлтты Қазақстан мәдениетінің кең ... ... ... ... ... ... мен Кеңес үкіметінің, әлеуметтік-экономикалық саясаттағы қателері мен кемшіліктері ұлттық қатынасқа да әсерін тигізбей қойған жоқ. Мемлекет ... ұлт ... ... ... жоқ, ол ... шешілген деп санады. Сөйтіп, ұлт мәселесін шешудегі табыстарды асыра бағалау орын алды. Ал іс ... ұлт ... ... ... ... ... қордалана түскен еді. Оған 1922 жылы федерациялық мемлелкет болып құрылған КСРО-ның іс жүзінде ... ... ... ... ... ... тиді. Одақтас республикалардың құқықтары шектеліп, нақты егемендігі жоқ автономия ретінде дамыды. Ұлттардың өзін-өзі ... ... ... ұмыт ... ... ... түсінігі жаттанды идеологиялық, құрсауда болатын. Ұлттық проблеманың бәрін тек интернационалдық тәрбиені ... ... ғана ... ... деп ... ... осымен байланысты интернационалдық тәрбие ұлттық саясаттың орнына жүрді, немесе оны ... ... XX ғ. 70-80 жж. ... салт-санадан гөрі кеңестік салт-сана көбірек дәріптелді, ұлт республикаларында ... ... мен ... ... орыс ... ... асыра бағалау процесі жүрді.
Интернационализмді дұрыс түсінбеу Қазақстанда тіл саясатында тек ұлтаралық ... ... ғана ... ал ұлт тілі ... үндемей қалуға әкеп соқтырды. Республикада кеңінен насихатталған қос ... екі ... ... қараған жоқ. Орыс тілін республика қазақтарының 60 пайызы меңгерсе, қазақ тілін орыстардың 1 пайызынан азы ғана меңгерді. ... тілі тек ... ... ... іс ... мемлекеттік, дипломатиялық және әскери өмірде, сол сияқты жоғары мектептерде ... ... ... ... 95 ... орыс ... ... теледидар хабарларының 70 пайызы эфирге орыс тілінде берілді.
Ұлт саясатындағы бұрмалаулар, саяси ахуалдың қаталдандырылуы, еркін ой-пікір ... ... ... ... өзінің көлеңкелік жақтарында көрсете бастады. Атап айтқанда, 1979 ж. жазда Ақмолада қазақтардың неміс ... ... ... шығуы ұлттық қатынастардағы қоза түскен қарама-қайшылықтың көрінісі еді.
XX ғ. 70-80-ші жылдарында партияның жоғары эшелондарында сөз бен істің бірлігіне ... ... ... ... ... естіле бастады. Мұның өзі барып тұрған екіжүзділік үндеу еді. Өйткені оны басшы органдарында отырғандардың орындауы міндетті ... ... тек қана ... ... ... ... ... Ішкі партиялық жұмыстарды жақсарту мен жетілдіру жөніндегі көптеген қаулылар көзбояушылық сипат алды. ... ... ... ... органдарының қызметі де барған сайын жасандылыққа бой ұрды. Жергілікті партия ... ... ... ... және ... пен цифр-лардан,алуан түрлі есеп құрастырудан басқа ешнәрсе талап етілмеді. Партия беделі тез ... ... Оның ... бұл ... ... ... ... номен-клатурасына берілген артықшылықтар ерекше көзге шалынды. Мұндай артыкшылықтар әлеуметтік теңсіздіктің арнаулы түрін туғызды. Бюрократия ... ... ... принципті қатаң сақтады. Олардың көлемі қызмет орнының дәрежесімен белгіленді.
Сонымен, ... ... Н. Ә. ... ... тоқырау өмірдің барлық салаларында: идеологияда да, адамдар ... ... да орын ... Брежневтің жеке басына табыну етек алған жағдайда, әсіресе, жетпісінші ... аяғы мен ... ... бас ... бұл ... ... ... өрши түсті.
Жиырма тоғызыншы тарау
Қазақстан "қайта құру" жылдарында (1985-1991 ж.ж./
§1. "Қайта құру" кезеңіндегі республиканың
қоғамдық-саяси өміріндегі ... 1986 ... ... ... ... айында Кеңестер Одағы Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің пленумы болды. Онда Орталық партия ... Бас ... М. С. ... баяндама жасап, қоғамды демократиялық бағытта қайта құру жөнінде шешім қабылданды. Бірақ бұл ... тек сөз ... ... Іс ... ол ... ... ыдыратуды тездетті. Оны Қазақстанның партия, Кеңес органдары қызметінен байқауға болады.
Қазақстанда Одақтың барлық жерлеріндегі сияқты тоқырау жылдарында басқару ісінде ... ... ... ... ... ... келеңсіз құбылыстар кеңінен орын алды. Бұл жылдары ұлт ... ... және кадр ... ... ... жол ... Жалпы барлық кеңес қоғамы үшін бұл кезде қоғамдық ойдың мәні өзгеріп, сөз бен ... ... ... ... кең өріс алды. Кадр мәселелерін шешу партия комитеттерінің тек бірінші ... ... ... тандауымен жүретін болды. Оларды іріктеуде тек туыстық, жерлестік, ... ... ... ... рөл ... Бұл ... ... соның ішінде Қазақстан Компартиясының да барлық деңгейінде көрініс тапты. Көптеген ... ... ... мен ... комитеттері ескіше қызмет етті. Қазақстан Компартиясының, Орталық Комитеті құрамында ... ... аз ... ... ... аса ... ... шешуде принципсіздік, тұрақсыздық, қоғамдағы жағымсыз жағдайларды жасыруға, аздаған жақсы істерді ерекше мадақтап, жоғары көтеруге, болып жатқан істердің ... тек ... ... көрсетуге тырысты. Міне, осымен байланысты 1986 жылғы ақпан айында болып өткен ... ... XVI ... ... баяндамасында, ол кезде республика Министрлер Кеңесінің төрағасы болып істеген Н. Ә. Назарбаев және ... ... ... ... да ... ... ... жағдайларды өткір сынға алды. Олар көптеген күрделі және маңызды мәселелерді партия комитеттерінің уақтылы шешпейтінін, олардың қызметі ауқымынан тыс ... ... ... шешуге ескіше қараудың кеңінен орын алып отырғанын ешқандай бүкпесіз айтып берді.
Қазақстанның жоғарғы органдарына орталықтан басшы кадрлар жіберу ... орын ... ... ... ... жергілікті жердің пікірі, республиканың тарихи жағдайы, оның салт-дәстүрі есепке алынбады. ... ... 1986 ... 16 ... күні ... Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Д. А. Қонаевты орнынан алған кезде айырықша көзге түсті. ... ... ... 18 ... ... Осы уақыт ішінде Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы Д. А. ... ... ... оның ... Мәскеу жіберген Г. В. Колбин сайланды.
Мұның өзі қайта құру мен демократиядан үлкен үміт күтіп отырған республика ... ... ... қазақ жастарының наразылығын туғызды. Пленум өткеннен кейін екінші күні Орталық партия Комитеті үйі ... ... ... ... шешімімен келіспейтіндігін білдіру үшін жұмысшы және студент жастар, оқушылар, т.б. жиналды. Олардың қолдарында ұстаған ... ... "Әр ... өз ... ... болу ... ... ұран бар еді. Мұндай көсемнің Қазақстанда тұратын орыс халқы өкілдерінен де ... ... ... ... ... күрделі жағдайда Г. В. Колбин партия Орталық Комитетінің бюро мәжілісін шақыртып, оған С. М. ... Н. Ә. ... 3. К. ... О. С. ... М. С. ... А. П. Рыбников, Л. Е. Даулетова, В. Н. Лобов, т. б. қатынасты. Бірақ олар алаңға ... ... ... жол таба алмады.
Алаңда болып жатқан жағдай, республика басшыларының, соның ішінде Г. В. Колбиннің ойында қазақ жастарының арасында елдегі социалистік құрылысқа ... ... ... ... ұйым бар ... ... мен арам ... туғызды. Бірақ ондай ұйымның бар-жоқтығы кейін қанша тексерсе де анықталмады. Алаңда жиналған халық пен милиция және ... ... ... ... ... қатысушылар таспен, таяқпен қаруланып жазалаушыларға қарсылық көрсетті. Олар жастарды мұздай суға тоғыту үшін алаңға әкелінген бірнеше өрт сөндіргіш машиналарды өртеп ... ... ... Е. ... және С. Савицкий деген азаматтар қаза тапты. Осыған байланысты үкімет органдары ... ... ... күш ... ... ... ... жерлерден арнайы әскери бөлімдер әкелінді.
1987 жылғы шілдеде КОКП ... ... ... ... партия ұйымдарының еңбекшілерге интернационалдық және патриоттық тәрбие беру жұмысы ... ... ... ... Онда 1986 жылғы желтоқсандағы оқиға Қазақстандағы ұлтшылдықтың көрінісі деп бағаланды. Бірақ кейіннен бұл шешім қате деп табылды. Өйткені ... ... ... ... ... көрген емес еді. Мәселені әрі қарай тексеріп, болған фактілерді Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі жанынан арнайы құрылған Мұхтар Шаханов бастаған ... ... ... Оның ... ... ... ... қарағанда, алғаш рет демократия және жариялылық жағдайындағы халықтың еркіндік үшін көтерген талабы мен ескі партиялық ойлау арасындағы қақтығыстың болғандығы ашып ... ... 1986 ... ... ... түрі ұлттық болғанымен ұлтшылдық емес еді. Ол басқа халықтарға, соның ... орыс ... ... ... ... Шеру ... сипаттағы бейбіт демонстрация еді, мемелекеттік құрылысты құлатуға шақырған жоқты. Бірақ ... және ... ... ... ... ол экстремистік пиғылдағы ұлтшыл жастар тобының бүлігі деп бағаланды. Жүйе оны "Қазақ ұлтшылдығы" деп ... ... ... ... 1987 ... 14 наурызда өткен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті Пленумының шешіміне сәйкес партия ұйымдарында тазалау басталды. Атап айтқанда, өздерінің ... ... ашық ... ... ... ... мінездеме беруді жаңарту, бастауыш партия ұйымдарында жеке коммунистердің, ал жетекші қызметкерлердің өз қызмет орындарында, тұратын ... ... ... Есеп беру барысында, тек 1987 жылы облыстық партия комитеттерінде істейтін жауапты қызметкерлердің 28 пайызы, ал қалалық және ... ... ... ... ... ... ... босатылды. Олардың әрбір оныншысы қызметте жіберілген кемшіліктері үшін ... ... ... ... Мұндай тазарту жұмыстары сондай-ақ кеңес, кәсіподақ, комсомол органдарында да кеңінен жүргізілді.
Желтоқсан оқиғасы бойынша тергеу барысында 99 адам ... 264 адам ... оқу ... 758 адам комсомолдан шығарылды. 1164 БЛКЖО мүшесіне, 210 партия мүшесіне әртүрлі жаза берілді, 52 адам КОКП қатарынан ... Ішкі ... ... 1200 ... Денсаулық сақтау және Көлік министрліктерінен 309 адам жұмыстан ... ... оқу ... 12 ... ... алынды.
Жергілікті кадрларды қуғынға салған Г. В. Колбин Орталық партия Комитеті бюро мүшелерінің пікірімен санаспады, олардың талаптарын ... ... көп ... өз ... ... 1989 жылы наурыз айында Г. В. Колбин Халықтық бақылау комитетінің төрағасы болып тағайындалып Мәскеуге кетті. Оның орнына сол жылғы шілдеде ... ... ... ... бірінші хатшысы болып Н. Ә. Назарбаев сайланды.
Бір ерекше айтып кететін жағдай, ... құру ... ... ... ... ... соның ішінде Қазақстанда болып жатқан жағдайларды, өзгерістерді ешқандай бүкпесіз ашық ... ... ... ... орын ... ... және ұлттық қайшылықтар жөнінде жан-жақты айтылды. Соның арқасында еңбекшілердің азаматтық және ұлттық сана-сезімі едәуір өсті. ... ... орын ... ... ... өлімі, халыктың мәдени-тұрмыстық, үй-жай жөнінде әлеуметтік зерттеулер жүргізіліп, оның қорытындылары ашық ... ... ... өзі ... ... саяси-әлеуметтік белсенділігін күшейтуге көмектесті.
Қайта құру барысында қазақ халкы өзінің тарихы, ұлттық қайта даму, ана тілі, мемелекеттік егемендік алу жөнінде ... қоя ... бұл ... жаңа қырынан көрініс тапты.
§2. Қазақстанда демократиялық қатынастардың
белең алуы. Саяси ... ... ... ... ... қатынастардың одан әрі тереңдеп өрістеуі кеңестердің қызметінен көріне бастады. "Барлық өкімет Кеңестерге берілсін!"-деген ұран жанданды. Бұл мәселені ілкі ... ... ... ... күшейту арқылы шешу үшін күш салынды, бірақ одан ештеме шықпады. Өйткені кейінгі жылдары компартияның қызметінде елеулі кемшіліктер мен тоқыраушылық орын ... Оның сапа ... ... ... ... ... ... және тағы басқа да қоғандық ұйымдарға басшылығы жеткіліксіз болды.
Алайда, осыған қарамастан, 1987 ... ... ... ... рет ... жергілікті кеңестерге халық депутаттарын сайлау округтер бойынша көп мандатты негізде іске асырылды. Республиканың 19 ... көп ... ... ... ... ... ... болып 2270 адам ұсынылды. Оның 1701-і депутат болып сайланып, қалғандары резерв ретінде қалдырылды. 185 ауылдық және ... ... 6291 ... ... ал 1928 адам резервке кіргізілді. Жаңа сайлау жүйесі бойынша Шығыс Қазақстан облысы еңбеккерлері арасында КСРО Ғылым Академиясы әлеуметтану инстиутының зерттеуі ... ... ... ... бұл жаңа ... мақұлдады. Өйткені көптеген еңбек ұжымдары депутаттыққа кандидат етіп ... ... ... ... ... ал ... ... халықпен кездесу барысында өздерінің бағдарламаларын анықтауға, онымен еңбекшілерді жан-жақты таныстыруға мүмкіндік алды.
1988 жылғы шілде-тамыз айларында өткен Бүкілодақтық XIX партия конференциясында ... ... ... ... реформа жүргізу қажеттігі атап көрсетілді. Онда ең басты мәселе - халық ... ... ... ... ... жерлерде қайтадан қалпына келтіру көзделді. Конферецияның шешімдеріне сәйкес қысқа уақыт ішінде ең жоғарғы мемлекет органдарын ... құру ... Ол 1988 ... 1 ... ... "КСРО Конституциясына қосымша өзгерістер енгізу туралы" және "КСРО халық депутаттарын сайлау" жөніндегі заңдарда өзінің шынайы көрінісін тапты.
1987 жылы өткен ... ... ... ... ... демократияның жаңа жағдайда дамуына үлкен жол ашты. Атап айтқанда, КСРО халық ... ... ... және ... өмірде жүріп жатқан демократияның толық айғағы болды. Елдегі жүріп жатқан саяси реформаның екінші кезеңі - республикаларды, өлкелерді, облыстарды, ... ... мен ... ... жаңа ... құру еді. Ондағы негізгі мақсат - бұқара халық өкілдері органдарының рөлін тек орталықта ғана емес, сондай-ақ жергілікті жерлерде де ... еді. Оны ... ... іске ... үшін ... ... бірінші хатшылары халық депутаттары Кенесінің төрағаларына ұсынылды. Бірақ мұндай жаңалық ... ... ... бірдей міндетті еместігі айтылды. Міне, осының нәтижесінде 1990 жылғы жергілікті кеңестер ... ... ... ... 9 ... және ... ... кандидаттар бөлек-бөлек сай-ланды.
Жаңа тәртіпке сәйкес 1990 жылғы наурызда Қазақ КСР Жоғарғы ... ... ... ... Онда Қазақстан партия Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Н. Ә. Назарбаев Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болып сайланды. Осыдан көп ... ... ... ... ... да ... ... орны енгізілді. Сөйтіп, 1990 жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Н. Ә. Назарбаевты республиканың тұңғыш президенті етіп ... ... өзі ... және ... ... оның беделін көтеруге үлкен әсерін тигізді. Н. Ә. Назарбаевтың президент болып сайлануы, республиканың өз ішіндегі саяси-экономикалық ... ... жаңа ... ... ықпалын тигізді. Оның бастамасымен Қазақстанда елді басқару ісіне көптеген жаңалықтар, халық шаруашылығын ... ... ... ... жаңа ... ... Семей полигонында ядролық сынаққа тиым салуы, ұлы Отан соғысына қатысқандар мен оларға теңестірілген азаматтарға әлеуметтік көмек ... ... ... ... ... ... ... құрулар жүргізудің өзіндік бір белесі еді.
Қоғамды демократияландыруда халық депутаттары Кеңесінің заң шығару қызметі ... рөл ... Бұл ... он ... ... Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі (1990 ж. сәуір) жетекші орын алды. 1990-1991 жж. қабылданған республика зандарында әрбір адамның мұқият зерттеліп жасалған, ... және ... ... ... заң ... ... бостандықтары мен адамгершілік қасиеттерін көрсетуіне қажетті жағдайларды қамтамасыз ... зор ... ... ... ... ... ... сай республика заңдарын жаңарту құқықтық мемлекет құру жолындағы елеулі ... ... ... ... ... және ... егемендігін іс жүзінде нығайтуға, демократия жолына бүкіл саналы күштерді топтастыруға бағытталды. Олар азаматтардың құқықтарын едәуір кеңейтіп, республиканы ... ... ... ... ... ... ... еді. Республика парламентінің қазақ тіліне мемелекеттік тіл дәрежесін ... ... ... тіл ... ... 1989 ж. ... қабылдауы үлкен уақиға болды.
Елде іске асып жатқан демократиялық өзгерістер ... ... ... әр түрлі көзқарастардың, түрлі қоғамдық пікірлердің ашық айтылуына және бірқатар саяси партиялар құрылып, олардың кеңінен дамып өрістеуіне жағдай ... ... 1990 жылы ... ... ... ... ... алдына қойған басты мақсаты -- республикалық парламент сайлауына қатынасып, оның құрамына өздерінің өкілдерін депутат етіп өткізу еді. Бұл ... ... ... ... араласып, оның материалдық және рухани дамуына өздерінің лайықты үлесін қоспақшы болды. ... ... ... жеке ... ... және өзінің қызметінде кәсіпқойлықты қолдап отыруды көздеді.
1990 жылы Қазақстанда "Азат" азаматтық қозғалысы қалыптасты. Оның басты мақсаты - Қазақстанның мемлекеттік ... заң ... ... ... тең құқықтылығын, әлеуметтік әділеттілікті, адамгершілік идеалын қорғау болды. Одан басқа республикада "Алаш", "Желтоқсан", т. б. саяси қозғалыстар пайда болды. Мұның өзі ... көп ... ... және тоталитаризмнен демократияға өтпелі кезеңнің бастамасы екенін көрсетті.
1991 жылы тамыз айында Мәскеуде Мемлекеттік ... ... ... болды. Оған КОКП Орталық Комитетінің кейбір жетекшілері қатысты. Мұның өзі партияның, оның ... ... ... ... Ең ... ... ол ... халық арасында, сондай-ақ өз мүшелерімен қызмет істеуіне нұқсан келтірді. Бұл жағдай Қазақстан Компартиясының ... ... ... ... ... 1991 ... ... айында өткен республика Компартиясының төтенше съезінде оның қызметі тоқталды деп жарияланды. Осыдан кейін өзін ... ... ісін ... деп ... ... ... ... /1991 ж. қыркүйек/ құрылды. Оның құрамында сол кезде 50-60 мың мүшесі ... 1992 жылы ... ... ... ... ... съезі өтті. Съезд республикадағы саяси әлеуметтік-экономикалық жағдай және ... ... ... таяудағы міндеттері, партияның Бағдарламасы мен Жарғысына өзгерістер мен ... ... ... мәселелерді талқылады.
Сонымен бірге республикада 1991 ж. қазанда Қазақстан халық конгресі партиясы құрылды. Оның жетекшілері болып ... ... пен ... ... ... Сондай-ақ, республикада тұратын бірқатар коммунистер бұрыңғы Қазақстан Коммунистік партиясының ... ... ... ... ... ... ... айтылған фактілер мен мысалдар республикада көп партиялы жүйенің қалыптасып келе жатқандығын көрсетті.
Барлық саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстардың ... тек ... ... ... ... сай ... ету мақсаты қойылды. Олар парламенттік партияларға айналу, ... көп ... ие болу үшін ... ... Бұл саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстар тең құқықтық жағдайда өзара түсінісу, ... ... ... ... ... ... құру ... Қазақстанның қоғамдық ұйымдарында да сапалық жаңа өзгерістер іске ... 1991 жылы ... ... ... ... ... тыс XVIII съезі өтті. Онда Шығыс Қазақстан және Павлодар ... ... ... ... айды ... ... деп жариялап, осы уақыт ішінде жастардың жаңа қоғамдық ұйымын құру ісін бастауды ұсынды. Бірақ съезд делегаттары бұл ... ... ... комсомолын Қазақстанның жастар одағына ауыстыру жөнінде шешім қабылдады. Оның алдында республика жастарының құқықтары мен мүдделерін ... ... ... Одан ... ... ... мемле-кеттік жастар Комитеті құрылып іске кірісті.
Осы кезде кәсіподақтың жергілікті, әсіресе, бастауыш ұйымдарының рөлін көтеруге ерекше мән берілді. Олар өздерінің мүшелерінен ... ... ұйым ... ... ... ерік алды. Қазақстан Орталық кәсіподақ комитеті және облыстық кәсіподақ комитеттері салалы кәсіподақ Кенестері болып қайтадан құрылды. Әрине, кәсіподақтың басты қызметі ... ... ... оны шама келгенше жақсартумен тікелей байланысты болып табылады. Соңғы жылдардағы кәсіподақ ұйымдарының негізгі қол ... ... - ол әр ... ... және ... ұйымдардан тәуелсіздік алу еді. Бұқара халықтың мүддесін қорғауда олар ... ... ... ... ... және шаруашылық органдарымен тең дәрежеде келісе отырып шеше алатын жағдайға қолдарын жеткізді. Сондай-ақ, бұл жылдары ... ... ... ... ... тыс ... пайда болды. Солдат аналарының комитеті, Қазақстан мұсылман әйелдерінің лигасы, Көп балалы ... ... ... ... "Ақ ... және ... ... қауымдастығы құрылды. Сөйтіп, республикада 1991 жылы барлығы 120-дан астам дербес қоғамдық негізде бірлестіктер жұмыс істеді.
Бұл жоғарыда көрсетілген фактілердің барлығы XX ғ. 80-ші ... ... ... ... қайта құру барысында Қазақстан өмірінде қоғамдық- саяси және ... ... кең өріс ала ... көрсетеді.
Отызыншы тарау
"Қайта құру" кезіндегі Қазақстанның
әлеуметтік-экономикалық және мәдени
дамуындағы өзгерістер
§1. Жаңа жағдайдағы республиканың экономикалық ахуалы
Қазақстан экономикасыны артта қалуы және ондағы кемшіліктер туралы 1986 ... ... ашық ... ... ... ... он ... бесжылдықта 1986-1990 жж. республика экономикасын қайта құру мүмкіндіктері іздестірілді, бұл бағытта болған жаңа идеяларды іске асырудың жолдары ... ... өзі ... ... табыстың өсуінде, әлеуметтік ахуалды жақсартуда, ауыл шаруашылығы өнімдерін, оның ішінде ет, сүт өндіруде кейбір табыстарға қол жеткізді.
Дегенмен қоғамдық өндіріс ... ... ... талаптардың деңгейінен көп төмен жатты. Оның негізгі ... ... ... жүйесінің икемсіздігіне байланысты еді. Ең бастысы өндірістің тиімділігін арттыруда экономикалық тетіктер жете пайдаланылмады, онын толып ... ... іске ... ... күрт төмендеуінің тағы бір негізгі себебі - ел ... ... ... ... еді. ... ... келе ... кемшіліктерге еселенген жана қиындықтар қосылды. Олар КСРОның тарауына байланысты республикалар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... міндеттемелердің орындалмауы, қаржы-несие мәселесіндегі қиындықтар болатын. Осының салдарынан, ең алдымен, Орта Азия республикалары мен Қазақстанның экономикалық жағдайы нашарлап ... ... орта ... ... өсу қаркынының, бұрыңғы жылдармен салыстырғанда, мықтап құлдырағаны байқалды. Дағдарыс ... ... ... ... Ол саяси-әлеуметтік жағдайға теріс әсерін тигізе бастады. Көмір алқаптарындағы кеншілердің, ... ... ... ... ... ... орай, олар өздерінің наразылығын ашық білдіре бастады. Кеншілер ... ... ... ... кейбір бөлігін өздерінің қалауынша сатып, қажетті тауарларға айырбастап алып ... ... ... талап етті.
Экономикалық дағдарыс республикадағы өнеркәсіп өндірісінің көптеген салаларын қамтыды. Оларға қажетті жабдықтар жетіспеді. Әсіресе, халық тұтынатын тауарларды өндіру нашар ... ... 1991 жылы ... ... да ... аз ... жоқ. ... ерте шығуы, жаңбырдың болмауы, мамыр айында салқын түсіп, топырақтың тоңазуы көп жерлерде астықтың шығымын төмендетті. Қажетті материалдардың жеткіліксіздігінен күрделі құрылыстың ... ... ... орындалмады.
Қазақстанда республика экономикасын нарықтық қарым-қатынас аясына шығару мақсатымен 1991 жылдың ақпан айында Жоғарғы ... ... ... Оның ... ... белгілі экономист Г. Явлинский, АҚШ-тан келген доктор Бэнг тағы ... ірі ... ... ... экономикасына нарықтық қатынастарды енгізудің, мүмкіндіктерін іске қосу мәселесімен шұғылданды.
Қазақстанда ... ... ... жеке ... жаңа ... - ... ... жалдык және кооперативтік кәсіпорындар, фермерлік шаруашылықтар, біріккен кәсіпорындар, түрлі қауымдастықтар мен бірлестіктер қалыптаса ... 1991 ... орта ... ... 35 ... ... кәсіпорындар, 16 сыртқы экономикалық қауымдастықтар, халықаралық коммерция-лық банк жұмыс істеді.
Мемелекеттік шаруашылық басқару құрылымы өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... жүйе ... ... болған қарсылықтарға қарамастан нарықтық саудаға көшуде біраз іс ... ... ... жарлығымен жекешелендіру жөнінде Мемлекеттік комитет құрылды. Ал 1991 ... ... ... ... ... КСР ... ... IV сессиясы мемлекеттік меншікті ... ... заң ... ... ... ... оның ... кезеңінің бағдарламасын бекітті.
Бұл бағдарлама бойынша:
-бұрыңғы Одаққа қараған кәсіпорындардың барлығы енді ... ... ... енетін болды;
-кәсіпшілікті қолдау, бұрыңғы мемлекеттік меншікті мүмкін болатын жерлерде таратып, оны жеке ... ... ... атап көрсетілді. Бұл шаралармен байланыстыра отырып, ақша құнын кұшейту, оған сатып ... ... ... міндеттері алға қойылды;
-агроөнеркәсіп кешеніндегі жекешелендірудің мүмкіндігінің ерекшеліктерін ескере отырып, онда жалға беру,сатып алу, бірлестіктерге бөліп беру, кейбір ... ... ... бөлу т. б. іске ... кажеттігі айтылды.
Бұл шараларды іске асырғанда ең әуелі халықтың қамын ойлап, оның материалдық ... ... үй ... және ... ... ... купондық жүйені барынша пайдалану; бұл істе әрбір әлеуметтік топтардың материалдық мұдделерін жан-жақты ескеріп отыру ... ... ... бұл ... ... ... қатынастарды дамытуға барынша күш жұмсау мақсаты қойылды. Бұл жағдай экономикалық бірлестік жөніндегі шартқа қол қойған басқа да республикаларға тарауға ... ... Ол ... басшыларымен бұл мәселеде ортақ ой-пікір, келісулер, мәмлелесу мен уағадаластықтар жасалды.
Алайда, осындай ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан экономикалық катынастардың ыдырауы орын алды. Мәселен, өзара келісім бола тұра Украина мен Ресей Қазақстанға кокс жіберуді ... ... ... ... мен Шымкент фосфор өндірісі зардап шекті, олар минералдық тыңайтқыштарды шығаруды қысқартты. Немесе, Тәжікстан біздің республикаға сататын электр қуатын ... бір ... үшін ... 10 тиын ... 30 ... дейін көтерді. Ал Түрікменстан газдын құнын 57 есе өсірді. Мұның өзі, сайып келгенде, республикалар арасындағы экономикалық байланысты күрде-лендіре түсті. ... да ... ... мен ұкіметі достастық аясындағы мемлекеттермен өзара тиімді және бір-бірін кемсітуге жол бермейтін келісім шарттар жасауға күш ... ... ... ... ... ... ... Одағы республикаларының бір-бірімен біте қайнасып, бірігіп-кірісіп кеткен шаруашылық қарым-қатынасыньщ бұзылуына байланысты Қазақстанда экономикалык ... ... 1991 ... қорытындысында қоғамдық өнім шығару соның алдындағы жылмен салыстырғанда 7,2 пайызға, ұлттық ... 10 ... ... ... 5,4 ... ... ... саласындағы жағдай шиеленісе түсті. Жеке сауда тауар айналымының ерекше қысқаруы "көлеңкелі" экономиканың кеңінен өрістеуіне, ... ... ... одан әрі төмендеуіне алып келді. Елде ақшаның құны түсіп кетті. Құны жоқ қағаз ақшаның ... 1991 жылы 1990 ... ... 4,5 есе ... 8,7 миллиард сомға жетті, оның 3 миллиарды 1991 жылдың соңғы екі ... ... ... ... ... 7,8 ... сомға дейін өсті.
1991 жылы Қазақстандағы барлық кәсіпорындар мен ұжымдардың 11 ... ... ... ... ... ... тұтынатын тауарлар азайды. Тауарларға бағаны негізсіз көтеру нәтижесінде сол ... ... ... кәсіпорындар да аз болған жоқ. Бірақ олардың ақшалай ... ... ... және ... ... артпады.
Өнеркәсіп тауарларына бағаның айтарлықтай қымбаттауы аграрлық сектордың жағдайын едәуір қиындатып жіберді. Соның салдарынан, егер 1991 жылы ауыл шаруашылық өнімдерін ... алу ... 1,5-3 ... ... ... ауыл ... қажетті механизм мен машиналарды сатып алу бағасы одан бірнеше есе асып түсті. Оның ... ауыл ... ... өндіру біраз төмендеді. Оған 1991 жылғы болған қуаңшылықтың үлкен зардабы тиді. Нәтижесінде жоспарланған астықтың тең жартысы ғана алынды, мал ... ... ... ету 60-65 пайыздан асқан жоқ. Соның салдарынан республикада ет, сүт, жұмыртқа ... алу ... ... ... облыстарда малдың саны азайды. 1991 жылы 1990 жылмен салыстырғанда ауыл шаруашылық өнімі 8 пайызға, еңбек ... 11 ... ... небәрі 3,2 миллион тонна астық сатылып, бұл барлық жиналған астықтың тек 27 пайызын ғана құрады. Сондай-ақ ... ... және қант ... ... алу едәуір қысқарды. Колхоздар мен совхоздардың қаржы жағдайы нашарлап, экономикалық тиімсіз шаруашылықтардың саны 5 ... ... ... ... ... ... барлық көлемі 1990 жылмен салыстырғанда 7 пайызға азайды. Іске қосылуға тиісті 57 халық шаруашылығы объектілерінің тек 30-ы ғана бітіп, оның ... ... ... саны 1,4 ... көбейді. Оған жұмсалмай қалған қаржы 1991 жылдың аяғында 17 ... ... ... Транспорт бойынша жүк тасу 1990 жылмен салыстырғанда 66 миллион ... ал ... тасу - 8 ... қысқарды. Шет елдерге бұрыңғысынша шикізат, жартылай өнделген материалдарды шығару басым болды. Оның 60 ... қара және ... ... ... ... ... Есесіне басқа жерлерден республика бұрыңғыша машина жасау өнеркәсібіне ... ... ... ... 13 ... көлемінде халық тұтынатын тауарларды, сондай-ақ тамақ өнеркәсібіне керекті материалдар мен шикізатты ... ... ... және ... ... қиындықтар
XX ғ. 70-80 жылдары Қазақстанда ұлттық табыс кісі басына шаққанда Одақтық деңгейден 12 пайыз кейін қалды. Сондай-ақ республикада үй ... ... ... ... және ... да мәдени-әлеуметтік құрылыстар салуда да ілгерілеу болған жоқ. Мәселен, 80-жылдары Одақ бойынша 10 мың ... жыл ... 75 ... ... Қазақстанда тек - 69, Одақта әрбір он мың адамға 404 дәрігерден келсе, мұнда тек 352 ... ... 1987 жылы ... ... ... дейінгі баланы балалар мекемелерімен қамту 53 пайыз ғана болды. Табиғи ортаны қорғау жұмысының жеткіліксіздігінен Өскемен, Шымкент, Алматы, ... ... ... ... ... ... ластануы өте жоғары денгейге жетті. Әсіресе, Қызылорда, Ақтөбе, ... ... ... өте ауыр ... қалыптасты. Арал аймағында өңеш, қылтамақ, асқазан, бауыр аурулары едәуір көбейді. Мұнда ... ... ... ... ... екі есе ... ... орай республикада қоғамдық қозғалыс күшейіп, Арал, Балхаш мәселелері жөнінде қоғамдық Комитет құрылды. "Невада-Семей" ядролық ... ... ... ... ... полигонының жабылуына қол жетті. Бұл қозғалыстар тек ядролық полигондарды жою үшін ғана емес, ... ... ... ... ... ... бағытында, "Халық денсаулығы" деген атпен жүргізілді. Қоғамдық негізде сондай-ақ мәдени-ұлттық ... ... діни ... ... өнер одақтарын ұйымдастыру жөніндегі қозғалыс кеңінен өрістеді.
Халықтың қалын бұқарасы арасында әлеуметтік жағдайын қорғауды талап ететін топтар көбейді. Олар -жалақысы ... ... мен ... ... ... еді. 1991 ... ... оларды материалдық жағынан қолдау мақсатында жарық көрген "Қазақстан республикасы халқын ... ... ... ... ... ... ... Жарлығына байланысты республика үкіметі бірнеше шешім қабылдады. Зейнетақы, жәрдем ақша, стипендия, т.б. әлеуметтік төлемдердің ең аз ... ... ... 1991 жылы ... ең ... ... және балаларға мемлекет тарапынан қосымша төлем төлеу екі есе өсті, көтерілген бағаның орнын толтыру үшін қосымша 3 ... сом ақша ... ... бұл ... күн санап қымбаттап бара жатқан халықтың тұрмыс қажеттілігін қанағаттандыра ... ... ... ... ... ... ... бұрыңғы КСРО-ның көптеген аймақтарында ұлттар мен әр түрлі халықтар ... ... ... ... ұлттық тіл мен мәдениетті дамыту мәселелері кеңінен қойыла бастады. Өйткені көптеген ұлттар мен ... ... тән ... мұралары мен әдет-ғұрыптары әкімшіл-әміршіл жүйе жағдайыііда жойылып кетті. ... іс ... тек орыс ... ... ... тіл еленбеді. Ұлт тілінде сабақ жүргізу нашарлап, орыс тілі айырықша дәріптеле ... ... ... ... қазақтардың 40 пайызы өздерінің ана тілін білмейтін мәңгүртке айналды. Мұндай жөнсіздіктерді
түзету мақсатында республикадағы 7999 балалар бақшасының жанынан 814 ... ... ... ... ... ... 8654 мектептің 2500-інде оқу қазақ тілінде жүргізілді.
Қазіргі ... өмір ... сай ... ... ... талдап оқытатын мектептердің, гимназия, лицейлердің саны көбейе бастады. Олардың жалпы саны 1400-ге жетті. Жоғары және арнаулы орта білім ... оқу ... ... миллионға жуық студент білім алды. Бұл жылдары Түркістан мемлекеттік университеті, ... дене ... ... ауыл ... ... ... институттары ашылды.
1989 жылы қыркүйекте Қазақ ССР-інде тіл туралы заң ... ... ... тілін және басқа да ұлт тілдерін дамытудың 2000-жылға дейінгі ... ... ... ... Оның ... ... ... тілдерді қорғап дамыту. Заң бойынша мемлекеттік тіл болып ... ... ал орыс тілі ... ... тілі болып белгіленді. Бірақ бұл заңның орыңдалуында көптеген кемшілік орын алды. Өйткені іс жүргізуде, ... ... ... ... ... гөрі орыс тілі ... еді. Бұл мәселеде жергілікті Кеңестерге елеулі міндеттер жүктелді. Алайда, оны іске ... ... ... мен ... ... ... жерлерде іс жүргізу, ұлтаралық қатынас қазақ тілінде жүргізілу қажет делінсе, ... ... ... ... Казақстан сияқты облыстарда онан бас тартуға дейін барды.
Қоғамды жаңартып, қайтадан құруда ұлттық, демократиялық ... ... олар ... ... ... ... ... өз ұлтына қалай болса солай қарайтын адамдардың қатары азайып, олар өз ұлтының ... және ... ... ... ... ... ... Мәселен, 1989 жылы Алматы қаласындағы үш өнеркәсіп орындарында жүргізілген социологиялық ... ... 18 бен 25 жас ... ... жастарының 71 пайызы өздерінің ұлтын мақтан тұтатындығын айтқан.
Қазақстанда ... ... ... ... өз ... ... ... ұлттық тәуелсіздікпен тікелей байланысты деп қарайды. Осы орайда бір айтатын жәйт республикадан басқа жаққа кетушілердің саны ... ... 1986 жылы 75,7 мың ... 1987 жылы 71,4 мың, 1988 жылы 70 мың адам басқа жаққа қоныс аударған. Олардың саны, әсіресе, ... ... ... Ол жерлерден, соның ішінде тың және тыңайған жерлерді игерген облыстардан орыс, украин, неміс, беларусь тағы басқа да ұлт ... ... ... ... өзі республикадағы барлық саяси күштердіц ынтымақтасып, жалпы ұлттық мүддені ... ... үшін ... талап етеді. Әсіресе, қазіргі мейілінше күрделі ауыр кезеңде, оның маңызы өте зор, өйткені таяу ... ... және ... жағдайдың түзеліп кетуіне ол кезде жұрттың сенімі азайды.
V -бөлім
ҚАЗАҚСТАН - ЕГЕМЕН ТӘУЕЛСІЗ ... ... ... ... ... күресі
§ 1. Кеңес Одағының ыдырауы және оның себептері
Қазақстанның тәуелсіздік алуы ... ... ... ... ахуал-қоғамдық жүйенің күйреуінің, Кеңестер Одағының ыдырау салдары нәтижесінде іске асты. КСРО-ның құлауының басты себептерінің бірі - ... орын ... ... ... ... ... дамуда артта қалушылық. Атап айтқанда, Одақ экономикасының технологиялық жағынан артта қалуы, сондай-ақ оның өндірісі шығарған тауарлардың бүкіл әлемде бәсекеге түсу ... ... еді. Оның ... Ұлы Отан ... ... ... ... халық шаруашылығын аяғына дейін қалпына келтірмей жатып, өзінен экономикалық потенциалы (мүмкіндіктері) екі есе және одан да ... ... ... Штаттарымен әскери, әскери-техникалық, стратегиялык бағытта тай-таласқа түскенін айту қажет. Осының нәтижесінде Одақ ішінде жалпы өнім, ... ... ... ... артпады, оның көрсеткіштері бойынша КСРО АҚШ- тан жыл өткен сайын артта қалып отырды. Соған қарамастан, ... бойы ... ... ... 1949 жылы құрылған АҚШ бастаған НАТО және КСРО бастаған Варшава шарты /1955 жж./ арасындағы әскери-стратегиялық тепе- тендікті сақтау үшін ... Екі ... ... және ... теке ... ... етек алған, 1950 жылмен 1990 жылдың арасындағы қырық жылда, әскери шығын 20 триллион долларға жеткен. Ал ... ... ... соғыс өнеркәсібі мен әскери-өндірістік комплекспен байланысты өндірісте планетаның 60-80 ... ... ... жасап, шикізаттың негізгі түрлерінің 5 пайызы соғыс ... ... ... ... зор ... экономиканы да орасан зор зардаптарға ұшыратты.
Бұрыңғы кеңестік экономикалық кешеннің құрылымы тым күйкі тартып, негізінен шикізат өндірушілік пен әскери-өнеркәсіп кешеніне қызмет ... ... ... ... ... ... тоғыз министрлік қызмет етті. Олардың қажеттілігі кедергісіз қанағаттандырылып отырды. Бұлар ... ... ... ... ... ... Ол ... есепте халық шаруашылығы өніміне қосылғанымен, шын мәнінде, халық шаруашылығы мойнына асылған масылдык еді. Осыған ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда әлдеқайда артта қалды. Мұндай артта қалушылықтың зардабы таяу Шығыстағы, Ауғанстандағы, Африка елдеріндегі майдан далаларында әлденше рет тойтарыс ... ... ... айқын көрінген еді.
КСРО-ның экономикасының артта қалуы 1970 ... ... ... ... ... шаруашылығы жоспарларының орындалмауынан өз көрінісін тапты. Экономиканың артта қалуы, әсіресе, ауыл шаруашылығы саласында өріс алды. 1965 жылдан ... ауыл ... 1 ... ... жуық қаржы жұмсалды, бірақ бұл ақша тиімсіз пайдаланылды, нәтижесінде соңғы /1990 ж. дейін/ 25 жылда КСРО-да тек ауыл ... ... ... /АҚШ-пен салыстырғанда/ үш есе төмендеді, бір американдық фермер бес колхозшының өндірген өнімін өндірді, ауыл шаруашылығында 80 проценттен ... адам қол ... ... ... Одақ ... ... жылдары тоқырау кезеңінде экономиканың басты көрсеткіштері өспеді, қайта төмендеп ... Егер ... ... өсу ... ... ... - 41 ... болса, тоғызыншы бесжылдықта - 28 пайыз, оныншы бесжылдықта - 21 пайыз, он бірінші бесжылдықта -17 ... ... ... Ал ... ... артуы сегізінші бесжылдықта - 37 пайыз, тоғызыншы бесжылдықта - 25 пайызға, оныншы бесжылдықта - 17 ... ... ... жыл ... ... ... отырды. Жалпы КСРО-ның өмір сүрген соңғы 18 жыл ішінде 1972-1990 жж. жоспарлар 13 рет орындалмағанды.
КСРО экономикасының артта қалуы Қазақстанға да өз ... ... ... жоқ. Біз ... ... ... ... Одақ құрамындағы ірі индустриялық аграрлы республика болды деп мақтанышпен айтьш келдік. Оған негіз бар еді. Кезінде республика жалпы қоғамдық өнім ... ... мен ... ... ... өнеркәсіп өнімін өндіруде Белоруссиядан кейінгі төртінші орынға шықты. ... ... ... өткізілетін астықтың 20 пайызы, әрбір төртінші тонна қой еті, әрбір бесінші тонна жүн, тапсырылатын ... ... ... бір ... тиді.
Бірақ, бұл мүмкіндіктер, ашығын айтсақ, соңғы кезге ... жете ... Оның әр ... себептері бар еді. Біріншіден, республика халық шаруашылығының құрылымы бір жақты дамып, оның аса маңызды салалары кейін қалып койды. Ауыр ... ... ... және қара ... ... және ... өнеркәсібі басым дамыды. Оның есесіне жаңадан өңдеп шығару өнеркәсібінің салалары, әсіресе, машина жасау және халыққа қажетті ... ... ... ... ... ... машина жасау республика жалпы өнеркәсіп өнімінің 17,1 пайызын ғана қамтыды, ал Одақ ... бұл ... 27,4 ... еді. ... қазіргі кезеңдегі талапқа сай құрал-жабдық жасау, радиотехника, автомобиль, жеңіл және тамақ ... үшін ... ... ... ... жетіспеді.
Екіншіден, республикаға халық тұтынатын тауарлардың 60 пайызға жуығы сырттан әкелінді, ал іште ... ауыл ... ... ... ... ... ... терінің тең жартысы, жүннің 70 пайызы басқа жерлерде ... ... ... тек ауыл ... ғана ... сол секілді өнеркәсіпте де орын алды. Мәселен, Торғай облысында алюминий жасау үшін қажетті шикізат боксит өндіріліп, ол Павлодарға жөнелтіліп, онда ... ... ... ал ... ... шығару үшін Сібір кәсіпорындарына жіберілді. Атырау, Маңғыстау облыстарында шығарылған мұнай Орал қаласынан 200 ... ... ... ... ... ... онда ... өңделді. Атырау, Батыс Қазақстан облыстарында балықтың аса қымбат түрлері ұсталып, қара уылдырық алынса, оны дайындап өңдеу, консервілеу Астрахань қаласында іске ... ... ... ... шет ... бір ... сомға дейін алтын қорына тең бағалы өнімдер шығарып келсе де, одан республика қазынасына бір тиын да ... ... ... ... барынша арзан бағамен шығарылып, ал шеттен тек қымбат, дайын тауарлар әкелінді. Сөйтіп, тек 1988 жылдың өзінде республикадан ... ... ... 6,7 ... сом ... ... ... тауар - 13,8 миллиард сомға жетті, нәтижесінде аса бай Қазақстан өне бойы басқа республикаларға қарыздар, ... ... ... ... ... ... ... экономикасының дамуы көп жылдар бойы тек қарабайыр ... яғни ... ... жалпы санын арттыру арқылы ғана іске асырылды. Өндірістік күштін ... оны ... ... ... артта қалды. Көптеген кәсіпорындардың, соның ішінде жаңадан салынып, іске қосылғандардың экономикалық күші жете пайдаланылмады.
Бесіншіден, аграрлық ... ... ... малдан алынатын өнім әр шаруашылықта әр түрлі дәрежедетін. 1987 жылы республикадағы совхоздардың ... ... ... ... бірі ... ... тиімсіз шарушылықтар болды. Суармалы егістің түсімі де басқа жерлермен салыстырғанда төмен еді.
Жоғарыда айтылған кемшіліктер мен қайшылықтардың салдарынан 70-ші ... ... 80-ші ... ... ... Қазақстандағы жан басына шаққандағы ұлттық табыстың көлемі Одақпен салыстырғанда 12 пайызға төмендеді. Осыған қарамастан, соңғы ... ... ... ... ... ... көрсету, даңғазалық орын алды. Оған жылдық есеп бергендегі қосып жазу, өндірілген өнімді және жалпы бағалық ... ... ... ... елеулі әсері тиді.
Кеңестер Одағының құлауының саяси себептері туралы айтқанда, ондағы саяси-идеологиялық бірлік пен ... сол ... ... соңы мен ... ... ... ... ғайып болғанын ерекше атап көрсеткен жөн. Бұл кезде бұрыңғы Кеңес Одағы ... ... ... ұлт ... ... Ең қауіптісі - олар таза ұлттық сипат ала бастады. Сумгаиттегі, Таулы Карабахтағы, Вильнюстегі, ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдары жоқтығын анықтады. Кеңестік кезеңде қабылданған мәлімдемелер, тұжырнамалар, бағдарламалар ұлтаралық қатынастар мен оны ... ... ... ... бере ... Ел ... ... басшылар ұлт мәселесінің байыбына терең тусінбеді, оның теориялық базасы жасалмады. Ақыр соңында ұлтаралық қайшылықтар тартысқа, ал тартыс қантөгіске әкеліп ... ... ... ... ... ... 1986 ... Желтоқсан окиғасын айтуға болады.
Сондықтан бірқатар ұлт республикалары Одақтан бөлініп шығу, өздерінің егеменді мемлекет болуы жөніндегі талаптарын қойды. Міне, осының нәтижесінде 1988 ... ... - 1989 ... мамыр айлары аралығында Балтық жағалауындағы Эстония, Литва, Латвия республикалары өздерінің егемендігі туралы алғашқы құжаттарын қабылдады. Сөйтіп, олар КСРО ... ... жеке ... ... ... ... кейін, көп кешікпей-ақ, яғни 1989-1990 жылдары егемендік ... ... ... басқа республикалары да қабылдады. Сөйтіп, 74 жыл бойы өмір сүрген республикалар Одағы ыдырады.
Ыдырау қалай болды?
1991 жылғы 8 желтоқсанда Белорусь, РСФСР және ... ... ... ... ... /Беловеж кездесуі/ кездесіп, мәлімдеме қабылдады. Онда саяси одақ тұйыққа тірелді, сондықтан республикалардың Одақтан шығуы объективтік процесс және тәуелсіз жеке ... құру ... ... ... отыр деп ... ... Орталықтың жүргізіп отырған тоғышар саясаты елді терең экономикалық және саяси дағдарысқа алып келді, бұқара халықтың тұрмыс деңгейі ... ... ... ... шиеленіс, ұлттар мен халықтар арасындағы қайшылықтар мен қақтығыстар күшейді деп атап өтілді. Мұның өзі бұрыңғы Одаққа кірген барлық ... жана ... ... - ... ... Достастығын /ТМД/ құруға жол ашты. Бұл құрылым бұрыңғы Одақ ... осы ... ... ... ... ... орындалуына кепілдеме береді, ядролық қарудың таралуына жол бермейді және оған бірыңғай ... ... ... ... - деп ... бұл ... әуелгі кезде басқа республикалар тарапынан қарсы көзқарастар туғызды. Өйткені заң бойынша Одаққа кірген Қазақстан, Орта ... ... ... ... бұл үш республика егемендік туралы күрделі мәселені жеке дара шешуге тиіс емес еді. Міне, осымен байланысты 1991 жылдың 12 ... ... ... Орта Азия ... мен ... ... ... болып өтті. Онда Тәуелсіз Мемлекеттердің Достастығына тек барлық республикалардың тең құқықтық негізінде құрылушылық жағдайын ... ғана ... ... ... атап ... жылғы 21 желтоқсанда Алматыда 11 республика өкілдері қатынасқан кездесу болды. Олар тең құқықтық жағдайдағы Тәуелсіз Мемлекеттер ... ... ... ... қол ... ... қабылданған декларацияда Минскідегі айтылған жалпы принциптік мәселелердің барлығы ... ... ... ... ... ... және үкімет басшыларының Кеңесі деген жетекші органдар құрылды. Онда жалпы бағыттағы көкейтесті саяси және әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешу көзделінді. ... ... ... ... ... ... ұлттар ұйымы алдында бұл Тәуелсіз Мемелекеттердің барлығын осы халықаралық ұйымға толыққанды мүше етіп алу ... ... ... ... қатар бұрыңғы КСРО-да жасалған ядролық қаруды және оған әскери басшылық жасауды бірігіп іске асырып отыру жөніндегі келісімге қол ... ... ... Достастығы осы кезге дейін Кеңестер Одағы қол қойып, халықаралық дәрежедегі жасаған ... ... ... өз ... алады деп көрсетті.
§2. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуы
Қазақстан соңғы кезге дейін Кеңес Одағын ... қалу үшін ... ... ... бұл ... ... болып жатқан әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси өзгерістер қарсы тұрды. Сондықтан Қазақстанда өзінің тәуелсіздігін жариялау шараларына кірісті. Атап ... ... КСР ... ... 1990 жылы 25 қазанда республикамыздың мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады. Сөйтіп, бар ... ... ... ... Тәуелсіздік алу Қазақстанда жалпы демократиялық процестердің барысын шапшаңдатты, мұның өзі елдегі болып жатқан оқиғалармен тығыз ... еді. Осы ... ... ... ... ... ... іс жүзінде орталыққа қарсы оппозицияға айналды. Қазақстанның бастамасы бойынша Белоруссиямен, Украинамен, Ресеймен және басқа республикалармен бір-бірінің ... ... ... орнатылып жатқан өзара пайдалы экономикалық байланыстарды мойындау туралы екі жақты келісімдер жасалды.
1990 жылғы желтоқсанда Ресей, ... ... ... ... жетекшілері өзара төрт жақты шарт жасау жөніндегі келісімге қол қойды. Бұл келісім бойынша олар ... ... ... ... қоятын талаптарының бар екендігін ашып айтты. Республикалар бұрыңғы федерацияның орнына, енді конфедерация түріндегі одаққа бірігу жөнінде талап ... Ол ... ... ... ... ... ... мәселелер, сыртқы сауда, мемлекеттік банк және финанс, елдегі қорғаныс мәселелерін шешуді қалдырып, қалған ... ... ... ... шешу ... деп ... бұл ... негізінде жаңа Одақтық шартқа қол қояр алдында 1991 жылы 19 тамызда Янаев, Павлов, Крючков, Пуго, Язов, т.б. қатынасқан мемлекеттік ... ... және ... ешқандай ымыраға келмеуімен байланысты одақтас республикалардың жетекшілері бұған дейін жүргізіп келген келіссөз талап-тарынан бас тартты. Украина мен Белоруссия өздерінің ... ... Ал ... атынан Н. Ә. Назарбаев КСРО Жоғары Кеңесінің кезектен тыс ... ... Одақ енді ... ... ... ... ... тек конфедеративтік шарт негізінде болуы керек деп ашық айтты, яғни бұл тек тең ... ... ... ... болуы мүмкін деп көрсетті. Республикалардың бұл ұсынысы 1991 ... 19 ... ... ... ... ... ... іске асырыла бастады, бұрыңғы бірыңғай одақтың орнына ... ... ... ... Олар ... саяси, әлеуметтік-экономикалық мәселелерді өздері шешетін болды. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы бойынша әскери, сыртқы және т.б. аса маңызды халықаралық мәселелерді бірігіп шешу ... ғана ... ... ... кейін Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы, оның құрамдас ... ... ... (1991 ж. ... ... ... ... жылы 25 казанда республика Жоғарғы Кеңесі Қазақ КСР-нің мемлекеттік ... ... ... ... жоғарыда айтылды. Егемендік алу Қазақстанда жалпы демократиялық процестердің барысын шапшандатты,мұның өзі елдеғі ... ... ... тығыз байланысты еді. Міне, ... ... ... ... Мемелекеттігі шеңберінде Республикадағы жоғары атқару-шы және билік жүргізуші өкімет басшысы ретінде ... ... ... ... ... беру ... ... жетілді. Мұндай өкілеттіктер республика парламентінің 1991 жылы 20 қарашада қабылдаған ... ... ... ... ... мен ... ... жетілдіру және Қазақ КСР ... ... мен ... ... ... Заңы ... берілді. Заң негізінде Республиканың мемлекеттік басқару органдарында өзгерістер жасалды. Прокуратура, Мемлекеттік қауіпсіздік, Ішкі ... ... Сот ... ... құрылды.Қазақстанның мемлекеттік ... ... ... ұйымдастырылып қызметіне кірісті.
1991 ж. 1 желтоқсанда Қазақстан тарихында ... реет ... ... ... ... ... сайлауы өткізілді. Дауыс беру қорытындысы бойынша Н.Назарбаев ... ... ... Осы ... ... ... бұрын Одаққа бағынған кәсіпорындар мен ұйымдарды республика үкіметінің қарамағына ... ... ... ... ... ... ... ету, елімізде алтын қорын жасау туралы және т.б. заңдар шығарылды.
1991 жылы 16 ... ... ... ... Кеңесінің жетінші, сессиясында парламент депутаттары "Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы" Заң қабылдады. ... ... ... ... ... ... мемлекет деп жарияланды. Ол өзінің жеріне, ұлттық табысына жоғары иелік ету құқы бар, тәуелсіз сыртқы және ішкі саясатын ... ... шет ... ... құқықтық принциптері негізінде өзара байланыс жасайды деп ... ... ... ... жергілікті қазақтармен тең құқықты азаматы деп саналады. Олар республикадағы мемлекеттік өкіметтің қайнар көзі және егемендікті бірден-бір ... ... ... ... азаматтарының құқықтарына қол сұғушылар заң бойынша қылмысқа ... тиіс ... ... ... ... құру ... құқы, республика азаматтарының әскери міндетін өтеу, оның тәртіптері мен талаптары жөнінде айтылган. Оған ... ... ... ... ... ... тәртіпті және мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері кірген. Заңның 16-шы бабында ішкі және шекаралық әскерлердің істері мен қауіпсіздік ... ... ... деп ... Республиканың мемлекеттік тілі - қазақ тілі, ал орыс тілі ұлтаралық байланыс тілі болып белгіленді. Сөйтіп, 1991 жылғы 16 ... ... ... күні ... бүкіл әлемге танылды.
Осыдан кейін Қазақстанда тәуелсіз егемен мемлекеттік даму процесі басталды. Еліміздің жаңа конституциясының жобасы дайындалды. Облыстардың, қалалардың және ... ... ... ... ... ... ... лауазымы енгізіліп, олардың алдына Президент пен Үкімет шешімдерін орындау, жергілікті ... ... ... ... шешу ... қойылды. Әкімдерді тағайындау, оларды қызметінен босатуды Қазақстан Президенті мен жоғарғы әкімшілік органдары жүргізетін болып белгіленді. Ал бюджетті бекіту, оның ... ... ... жұмыс жүргізу, тұрақты комиссиялардың қызметіне басшылық ету, әртүрлі қоғамдық ұйымдарымен байланыс жасау Кеңестердің қарауына берілді.
Республикамыз тәуелсіздік алғаннан кейін, егемен мемлекет ... ... ... ... 1992 жылы 3 наурызда Қазақстан Біріккен ұлттар ұйымына кірді, Халықаралық ... ... ... ... және даму ... ... банктің, Халықаралық даму қауымдастығының, Инвестицияға кепілдік беретін көп жақты агенттіктің, Инвестициялық таластарды шешу жөніндегі халықаралық ... ... ... ... ... ... болды және басқа бірсыпыра ұйымдарға кірді.
Өзінің тәуелсіздігін алған Қазақстан Республикасын дүниежүзінің ондаған елі ... ... елді ... бірі ... Түркия, сол сиякты АҚШ, Германия, Франция, Ұлыбритания және т.б. ... ... ... ... шет ... ... және консулдық өкілдіктер ашуға кірісті. Ал Алматыда шетелдік елшілік пен миссия, халықаралық және ұлттық ұйымдардың өкілдіктері жұмыс ... ... ... егемендікке қол жеткен алғашқы кезінен бастап мемлекетаралық және үкіметаралық келісім-шарттарға қол қою жүзеге асырылды.
Тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... ... ... Олар елдің ішкі жағдайында Егемен Қазақстан мемлекетінің тұтастығын нығайтып, нарықтық экономикаға көшу, жоспарларды іске асыру, елдің ішінде көп ұлтты халықтардың ... ... ... ... пайдалану. Қазақстанның сыртқы саясатындағы басты міндеттер - оның бүкіл дүниежүзі елдерімен байланыстарын одан әрі ... ... ... ... ... қатарына қосылу, елдің кауіпсіздігін қорғау, әлемде бейбітшілікті сақтай отырып, ядролық соғысты болғызбау. Халықтың ерік-жігері тек ... аса ... ... іске асыруға бағытталды.
Отыз екінші тарау
Егемен Қазақстанның сыртқы саясаты
§1. Қазақстанның шет елдермен тең ... ... ... ... ... ... ... мемлекет ретінде халықаралық байланыс жасауға, өзінің сыртқы саясатына айырықша көңіл бөледі. Бұрын КСРО-ның ... ... ... ... ... жеке ... жүргізу құқы болмағанды.
Қазақстан өзінің сыртқы саясатында, әсіресе, басты үш мәселеге ерекше назар аударады. Біріншіден, басқа елдермен, соның ... ... ... кірген республикалармен, Азия, Тынық мұхит, Таяу Шығыс аймағы, Еуропа елдері және Америка Құрама Штаттарымен халықаралық ... ... ... шет ... тек ... ... қана орнатып қоймай, сонымен қатар олармен мәдени-экономикалық байланысты күшейту, сол арқылы алдыңғы қатарлы өркениетті елдердің қатарына ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғысты болғызбау, ядролық қаруды қолдануды болдырмау.
Міне, осы бағытта 1991 ... ... ... ... көптеген игі шараларды іске асыруда. Бұл уақыт ішінде ... ... ... жүзінің 180-нен астам мемлекеті таныды. 2002 жылдың басында Қазақстан 120-дан ... ... ... қатынастар орнатты. Қазақстанды алғашқылардың бірі болып Түркия, АҚШ, Франция және т. б. мемлекеттер мойындалды. Қазірде Қазақстан шет елдерде 40-тан ... ... және ... ... ашты. Ал Алматыда және Астанада 50-ден астам шетелдік елшілік пен миссия, халықаралық және ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатында ерекше назар аударып отыратын мәселе, ол - өзінің ең жақын және ірі көрші мемлекеттерімен, ... ... ... ... ал ... ... Халық Республикасымен ... ... ... Осы ... ... Қазакстан Республикасының егемен ел ретіндегі алдағы болашағы да байланысты. Сондықтан қалай дегенде де солтүстігімізді жайлаған ұлы елмен әрқашан жақын болу ... ... ... үш ... жуық уақыт Ресеймен тарихи сабақтас, тағдырлас, көршілес ... ... ... ... өмір ... Осы ... ... Қазақстан мен Ресейдің шежіресінде талай күнгей де, күңгірт беттері болған. ... ... ... жеткізіп, ұрпақтан-ұрпаққа беріп отырған. Ресеймен, орыстармен қарым-қатынастың қандай болуы, оны қалай құру жөнінде қазақтың ғұламалары, дана билері өз заманында-ақ айқын да анық ... ... Ал ... ... жыл бойы ... мен ... Кеңестер Одағы құрамында өз тәуелсіздігін қойып, өз мүдделерін ұмытып, ортақ шаруа ... ... ... ... етті. Барлық шаруашылық, бар тіршілік осыған бейімделіп, Кеңес өкіметінің талабын орындады. Енді ... ... ... ... бұл екі ... ... тең ... негізінде саяси және экономикалық қатынастар орнады.
Осы жағдайларды ескере отырып Қазақстан мен Ресей 1991 ж. КСРО тарап, тәуелсіздікке қол жеткеннен кейін ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен стратегиялық байланыс, достық, тату-тәтті көршілік және өзара тиімді ынтымақтастық қатынастарды дамытуға ... ... ... ... Оған ... мен ... арасында 1992 ж. 25 мамырдағы Достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы шартқа қол қоюдың зор тарихи ... бар. Ал 1995 ж. 20-шы ... ... мен ... ынтымақтастығын кеңейту және терендету туралы бірлескен декларацияда екі ел жоғарыдағы қол қойған шарттарды одан әрі ... ... ... ... ... ... ... мен ынтымақтастығын нығайтуда 1996 ж. 27-ші сәуірде Ресей Федерациясының Президенті Б. Ельцин мен Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев ... ... ... мен ... бірлескен Декларациясына қол қоюының маңызы өте зор болды. Онда Қазакстан мен ... ... ... ... ... құрулар мен саяси-экономикалық реформалардың екі ел халықтарының болашағы үшін үлкен мәні бар екендігі атап ... ... ... ... екі ел арасындағы егемендікті, тәуелсіздікті құрметтеу, аумақтық тұтастық пен бір-бірінің ішкі істеріне араласпау лринциптерін сақтау негізінде дами ... ... ... ... ... ынтымақтастықтың одан әрі тереңдеп дамуында 1998 жылы 6-шы шілдеде Мәскеуде қол қойылған XXI ... ... ... ... пен ... туралы Декларацияның тарихи маңызы ерекше. Оның негізінде Қазақстан мен Ресей Каспий тенізінің құқықтық мәртебесі мәселесін шешуді тоқтап қалған ... алға ... ... Екі ... ... қаржылық өзара келіспеушіліктерді реттеу және Байқоңыр космодромын бірлесіп пайдалану мәселелері шешілді.
2000 жылдың 25 каңтарында Қазақстан Елбасы Н. ... пен ... ... В. ... ... ... Онда екі жақты қарым-қатынасты одан әрі жетілдіре түсуге жете мән берілді.
Ал 2002 жылы желтоқсан айында Қазақстан ... Н. Ә. ... ... ... ... ... ... мен Ресей арасында қалыптасқан достық байланыстарды барынша тереңдетуге күш салынатыны баса айтылды. Олардың ішінде Байқоныр ғарыш кешенін одан әрі ... ... ... ... сөз ... Сондай-ақ, аймақтық және халыкаралық көкейкесті проблемалар төңірегінде жан-жақты пікір алмасылды. Екі ... ... ТМД, ... ... ... ШЫҰ шеңберлеріндегі ынтымақтастық қарым-қатынастар аймақтағы елдер қауіпсіздігінің, интеграциялануының басты кепілі болып табылатьшы атап көрсетілді.
Қазақстан үшін оңтүстік-шығыстағы үлкен көрші -Қытайсыз ... ... ... ... қиын ... ... атап айту ... Сондықтан тәуелсіздік тізгіні қолға тиген-нен бері Республиканың сыртқы саясатында темірқазыққа ... ... - ... ... ... ... айқындау. Міне, осы бағытта Қазақстан бірқатар шараларды іске асырып, Қытаймен ... ... ... едәуір табыстарға қол жетті. Алғашқы кездегі басты міндет - жан-жақты экономикалық байланыстарды дамытып, шекарадағы шиеленістерді тоқтату еді. Оның ... ... ... мақсаты - Қытай арқылы дүние жүзіне шығудың және бір жаңа жолын ашу. ... ... ... ... ... дейін, шет елдермен экономикалық және саяси байланыстарды тек Орталық, яғни Ресей, арқылы ... ... ... Енді ... ... ... жағдайға келтірумен байланысты елімізге сыртқы рынокқа шығудың баламалы қосымша жолдарына түсу мүмкіндігі туды.
Атап айтқанда, 1990 ж. Қазақстан мен Қытай ... жол ... ... ... іске ... ... біздің республика Тынық мұхит жағалауына ең қысқа жолмен шығу мүмкіндігіне ие болды. Қазақстан-Қытай қарым-қатынасының дамуы өте ... ... ала ... ... ... ... Қытай Халық Республикасына 1992 ж. тамызда барған алғаш сапарынан бастап, ... ... ... ашудың сәті түсті. Сөйтіп, екі елдің арасында сауда-саттық соңғы жылдары оңдаған есе ... ... ... жүк тасу қабілеті артты. 1997 ж. қыркүйектің 25 күні Алматыда өткен Қазақстан және Қытай делегациялары арасындағы келіссөз барысында Батыс Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... көршіміз тарапынан 9,5 миллиард доллар жұмсау женіндегі шартқа қол қойылды. Мұның өзі саяси-экономикалық байланысты нығайтуға, шекара ... ... пен ... өмірді сақтауға кепілдік береді. Сондай-ақ, бұл Азия-Тынық мұхит аймағындағы тұрақтылықты, қауіпсіздікті және дамуды қамтамасыз ету ісіне екі ... ... ... маңызды үлесі болып табылады.
1998-1999 жылдары белсенді дипломатиялық әрекеттер арқылы ... мен ... ... ... жаңа ... уағадаластықтарға қол жеткізілді. Ең алдымен шекараны нақтылау негізінен аяқталды. Қытаймен арадағы шекараны айқындап белгілеу Қазақстанның ... ... ... ... берілгенін білдіреді. Бұл осы қуатты мемлекетпен достық және өзара тиімді ынтымақтастық саясатын жалғастырудың негізі болып табылады.
Жалпы Қазақстанның егемендік алған он ... ... ... ішінде ҚХР басшыларымен өзара кездесу, келіссөздер жүргізу біздің елдің сыртқы саясат тіршілігінің тұрақты құбылысына айналды. Он жылдық тарихта екі ... ... ... негізді қалайтын жетпістен астам құжат қабылданыпты. Мұның өте зор маңызы бар.
Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қытай мемлекетіне 2002 жылдың желтоқсан ... ... ... екі ел ... ... жаңа ... ... Екі мемлекет басшыларының кездесу барысында бес құжатқа қол қойылды. Онын ең ... әрі ... ... ... ... мен Қытай Халық Республикасы арасындағы тату көршілік, достық және ынтымақтастық туралы шарт" - ... ... ... Бұл шарт екі ел ... мүддесіне толық сай келеді және Азия құрлығында ғана емес, әлемде де бейбітшіліктің, қауіпсіздіктің және тұрақтылықтың сақталуына жанды ықпал ететін болады деп ... ... ... ... да ... ... екі ел ... халықаралық лаңкестікпен, сепаратизммен және экстремизммен күресте ынтымақтастық жөнінде, екі мемлекет арасындағы қауіпті әскери әрекетті ... ... ауыл ... ... арасында шегіртке тектес басқа да зиянкестермен күрес шараларын жүргізу ... ... ... ... ... кол ... сыртқы саясатында АҚШ-пен қарым-қатынасының маңызы өте зор. Бұл қарым- қатынас Америка Құрама Штаттары Қазақстан Республикасын мемлекет ретінде таныған 1991 ж. 25 ... ... ... елші ... толыққанды дипломатиялық қатынастар орнады. Осылайша, ұлы мемлекеттердің ішінде Қазақстанды алғашқылардың бірі ... ... АҚШ оның ... ... ретінде қалыптасуына өзінің мүдделі екенін көрсетті. Екі мемлекет арасында қарым-қатынастық байланыстар орнатылған алғашкы күндерден бастап, ол жоғары денгейлерде үнемі ... ... ... 1991 ... ... ... ... Дж. Бейкер Алматыға келіп, Н. Ә. Назарбаев және басқа да ресми адамдармен келіссөздер жүргізді. 1992 жылдың көкек айында Қазақстанға ... ... және ... ... АҚШ ... комиссиясының делегациясы келді. Сол жылғы мамырда Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев Америка Құрама Штаттарына алғашқы сапармен барды. Осы сапардың ... ... ... ... ... "Қаржы салымдарын өзара қорғау жөніндегі шарт", "Қазақстан Республикасы және АҚШ ... ... ... ... ... ... "Қос қабат салық салуды болдырмау жөніндегі конвенция келісімі туралы бірлескен мәлімдемелерге" қол қойылды. Сөйтіп, екі ... ... ... негіздері қаланды.
Осыдан кейінгі жылдары Қазақстан мен Америка қарым-қатынастары серпінді түрде дамьш келеді. Соның ... ... ... ... ... ... деңгейіне көтерілді. Қазіргі кезде АҚШ Қазакстан экономикасының аса ірі ... ... ... Оның ... ... ... 1997 жылы қол ... экономикалық әріптестік бағдарламасын, сондай-ақ, Қарашығанақ кеніші жөніндегі және Каспий қайранын бөлісу жөніндегі келісімдерді айтуға болады. ... ... ... ... тұрақтылық пен қауіпсіздік тұғыры, өзінің осы аймақтағы басты серіктесі ретінде ... ... ... ... ... Президенті Н. Назарбаев АҚШ-қа тағыда бес күндік сапар ... ... мен ... ... ... жаңа жол ... Екі мемлекет арасындағы келісім барысында XXI ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... жаңа ғасыр табалдырығында екі ел арасындағы серіктестікке жаңа серттін беру; АҚШ мемлекеті Қазақстанның әлеуметін корғай отырып, оған ... ... ... ... ... ... көрсету; Қазақстан мен АҚШ жаңа ғасырда аймақтық, сондай-ақ, ғаламдық негізде тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында ынтымақтастық, үшін барлық мүмкіндіктерді пайдалануға ... ... 11 ... Вашингтон мен Нью-Йоркте орын алған қайғылы оқиғалардан кейін Президент Н. Ә. Назарбаев өзінің ресми мәлімдемесінде лаңкестердің ... ... жат ... айыптап, Қазақстан лаңкестерді ұстауға және жазалауға барынша жәрдем етуге әзір екендігін білдірді. Сонымен қатар Елбасы Қазақстанның әрдайым лаңкестікке карсы ... және ... ... ... егер ... ... ... өтініш болған жағдайда, соның ішінде әскери қолдауына, осы ... ... ... ... ... ... халықаралық коалиция құруға әзір екенін атап етті.
"Мызғымас азаттық" операциясының шеңберінде коалиция ұшақтарының ұшып өтуі үшін Қазақстан езінің
дәлізін ... ... ... ... ... ... ... туралы Меморандум әзірленді.
Қазірде бұл саладағы екі ел күш-жігерінің жұмылдырылуы - ...