Шешендік өнер

I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
1. Шешендік өнердің қалыптасуы
2. Қазақ халқында шешендік өнердің маңызы
3. Қазақ халқында шешендер мен билердің ролі
III. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Шешендік сөздер мен көркем қара сөздердің алғашқы бөліне бастауын көрсететін аралық жанр сияқты. Өйткені шешендік сөзде әңгіменің де, жырдың белгісі бар. Алайда қарасөз бен өлең сөздің бөлінуімен шешендік сөз өткінші өнер ретінде жойылып кетпеген, қайта өз алдына дамып, дербес жанр болып қалаыртасқан.
Шешендік сөздердің сөйлем құрылысы мен сөздің құрамы, мазмұны, тұлғасы қазіргі әдеби тілімізден аса алшақ емес. Шешендік сөздер ауыз әдебиеттінің басқа салаларымен қоса қолданылып жүрген сөздігіміздің негізгі қоры менұйытқысы есепті. Демек, шешендік сөздерді зерттеп – талдау ана тіліміздің сөздік қорын байытады, әдеби тілімізді дамытып, кеңейтеді.
1. Негимов «Шешендік өнер» Алматы «Ана тілі» 1997 ж
2. «Шешендік шиырлары» кітабы
3. «Асыл сөз» I кітап құраст. Б. Ысқақов Алматы «Жалын» 1987 ж
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
* Шешендік өнердің қалыптасуы
* Қазақ халқында шешендік ... ... ... ... ... мен билердің ролі
III. Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Шешендік сөздер мен көркем қара ... ... ... ... ... ... жанр ... Өйткені шешендік сөзде әңгіменің де, жырдың белгісі бар. Алайда қарасөз бен өлең сөздің бөлінуімен шешендік сөз өткінші өнер ретінде жойылып ... ... өз ... дамып, дербес жанр болып қалаыртасқан.
Шешендік сөздердің сөйлем ... мен ... ... ... ... ... әдеби тілімізден аса алшақ емес. Шешендік сөздер ауыз ... ... ... қоса ... жүрген сөздігіміздің негізгі қоры менұйытқысы есепті. Демек, шешендік сөздерді зерттеп - талдау ана ... ... ... ... ... тілімізді дамытып, кеңейтеді.
Негізгі бөлім
Шешендік сөз өнерінің ... ... ... ... ісі, ең алдымен, оның әлеуметтік феномен ретіндегі табиғатын ... сөз ... ... ... тіл мен сөз -- ... ... дәстүрінің жүйесі немесе дәстүрлі қолданылатын сөздер мен синтаксистік ... ... ... ... ... деген -- белгілі бір тілді ... ... сөз. ... ... сөз сол бір ... жан ... ... жетістігі және сол қауымның әлеуметтік қажетін ... ... ... бір ... ... ... сөз қоғамдық ортада қалыптасатын дүние, сондықтан ол әлеуметтік болмысқа ие. Бұған ... ... ... ... ... ... Бұл ... шешендік өнердің қалыптасу және даму барысындағы ... ... ... ... ... ... ... өсіп-өну, ілгері жылжу, даму бастауларында әлеуметтік -- ... ... пен ... талап-тілектері, сол замана адамдарының арман-мұраттары жатады. Шешендік сөз ... ... ... ... ... адамдардаң еңбегінің тұрмыс-тіршілігінің қауымдық, ұжымдық сипатымен түсіндіріледі.
Сонымен бірге, шешендік сөз -- ... ... ... ... қоймайтын субстанциялық компоненттерінің бірі, қоғамдық даму шарттарының бірегейі. Тілсіз ... ... ... ... дәстүрінсіз де адам қауымы болмайды. Адам бар жерде, оның қарм-қатынасының ... ... тіл ... жерде оны шешендікпен жұмсап қолдану дәстүрінің болатыны әлеуметтік шындық. ... ... ... ... ... ... бір-бірімен қарм-қатынасқа түсуге деген ... ... ... әлеуметтік сипатын көрсететін фактордың бірі -- ... ... ... ... ... Егер ... ... -- дейтін болсақ, ал дәстүр--әлеуметтік феномен. Өйткені, дәстүр, ең алдымен, ол--әлеуметтік ... Әдет пен ... ... әдет тар ұғым да, ... кең ... Әдеттен барып, дағдыға айналады, ал ... ... ... ұғымының мазмұны айқындалады. Әдет ұғымы жекелеген адамның ... ... ... бір ... ... ету тәсілін, басқаша айтқанда, күнделікті өмірде адамның бойы ... оның ... ... ... мінезі мен іс-әрекет формасын ... Ал ... -- ... ... ... ... бойға сіңіп, қалыптасып қалатын мінез көрнісі, болмысы немесе өмір сіру ... ... тек бір ғана ... ... мен ... ғана ... тауып қоймай, басқа адамдарға жұғуы, бүкіл бір қауымның немесе елдің мінезіне ... ... ... ... ... яғни бұл процесс дәстүрге ... факт болу ... ... ... сөзбен айтқанда, әдет -- дағды дәрежесіне, дағды дәстүр дәрежесіне, ал дәстүр ... ... ... әлеуметтік мәртебеге көтеріледі. Бүкіл халықтың дағдылы іс-қимылына, ... ... сөз ... ... келгенде, адамдар арасындағы қарм-қатынас тұрақтылығын ретке келтіріп отыратын ... ... ... ... даму да ... ... ... қоғамдық қатынастардың қалыптасуы мүмкін емес.
Шешендік дәстүрдің күре тамырындай ... ... ... -- ... ... ... иегері болып табылатын әлеуметтік тұлға, әлумет болмысы. Шешендік сөздер әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жаңарып отыруына, өз ғұмырын шығармашылыққа айналдыруға ... Әр ... ... өз тілі болады дейтін социолингвистикалық қағидаға сүйенетін болсақ, ... тіл -- ... ... ... ... сөз -- ... ... стильдік дәстүр. Қазақ шешендік сөз ... ... ... дала ... ... ... дау-дамайларды реттеуден бастап, елшілік-мәмлегерлік қызметтерімен ... ... ... ... сөз қадірін білген халық. Шешендікті ... ... өз ... өз ... шебер түйіндеп, ұтқыр, әсерлі етіп айта алатын, ... ... көп, ... ... ... ... парасаттылық пен әділдікке пайдалана білген адамдардың қатты қадірлеген, ... үлгі ... ... ... жаратылысынан шешендік өнерге бейім халық. Оның қиыннан қиыстары, төтеннен төге ... ... да ... ... де ... ... да ... нақыл, қанатты ойлары жөнінде өзіміз де, өзгелер де таңдай ... ... ... үстіне қазақ халқы -- ақын халық. Түйеге мінгеннің төрт ... атқа ... алты ауыз ... бар ... ... үлкен-кіші, әйел-еркек , , , , домбыраға қосылып термелей ... ... ... түн ... төрт ... ... бесік таянып, бесік жерін тербейді. Ақын, жыраулар болса, таң бозарып атқанша елін ... ... ... ... ... және ... ... шертіп хисса-дастан толғайды. Демек, ақындық пен шешендік өнер егіз. Оны бір-бірінен ... ... ... би-шешендер даулы мәселені түйінді ... ауыз ... ... отырған. Тындырғанда да хатсыз, харарсыз, ауызша жүзеге асып, бітіп ... ... бір ... өзі осы ... ... да, ... да, милицияның да, қаншама мекеме, ұйым басшыларының да қызметін атқарып келген ... да ол ... ... ... көпшіліктің көзінше ашық ... ... ... анық ... боп ... ... ... алдын-ала ымыраласу, пәтуаласу деген болмаған. Билер ... ... ... ... деп ... салып мақылдасар еді. Бұдан артық қандай ... ... Осы ... ... жүрген жариялылық, демократиялық, адамгершілік пен гуманистік дегеніңнің өзі осы емес ... ел ... ... ... кенде болмаған, ұлы Шоқанның айтуынша, оларды халық өздері қалап, би атап ... ... ... ... ... тарапынан тағайындау болмаған. Ал, би болып ... ... ... ... әділ төрелік айта алатын қасиетін көпшілік алдында ... ... Олар ... ... ... бұра ... тура ... нағыз шешен әрі ақылгөй, халық қамқоры болған. Сондықтан да ... , деп ... ... ... ... өткендей қазақтың шешендік өнері, ... құру ... ... ханның, Жиренше шешеннің тұсынад өркен ... ... ХV -- XVII ... ... хан тұсында халықтың шешендік өшеріне қатты мән ... Хан ... ... ... шешендер мен шежірешілерінің басын қосып халықтың ... ... ... ... Оның ... ... құнын екі ауыз сөзбен бітіретін Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би ... аты ... ... адамдардың болуы да Тәукенің сөз құдіретін, шешендікті жоғары бағалағанын ... ... би ... ... ... ... ... барғанда өзінің қандай мақсатпен келгенін былай баяндайды: . Осындай өткір де ... ... ... мақсат мүддесін оның басқа жұрттан, тіпті де кем емес, терезесі тең ... тату ... ... десең де, жау болып шабысам десең де, қарсы алдыңда ... ... ... ... ... ашық ... кеңесінде үш жүздің атақты билері бас қосқан. Осындай ... ... ... Сырдария облысы Ангрен өзенінің жағасындағы Күлтөбе басында атты ... ... ... ... әдет -- ... ... ... қабылданған.
деп аталып кеткен сол ... Төле би, Қаз ... ... ... би, ... би, ... би, Байдалы би, Қоқым би, Қара Шырын би, Сасық би сияқты т.б ірі, ... ... ... ... ... ... да ... Бөгенбай, Қабанбай) ақындары да (Бұхар, Қазтұрған, Жиембет, Бөлтірік, Жанкісі, Қылышбай т.б) ... Ал Төле би, ... ... кейбірі кезінде ескіше оқыған шығыстың классикалық әдебиетін білетін, сауаты мол, ... ... ... ... ... елі үшін ... ... еткен қасиетті дуалы сөзді шешен би ... ... жас ... ... шешендік сөзі түгілі, есімін де біле ... ... олар ... ... да, ... да ... би, ... Әйтеке, Сырым тәрізді бірлі -- жарымы ... ... ... жазылмады.
Қазақтың шешен, билері дегендей, ханнан қаймықпаған, пара алмаған шешен, ... ... ... ... бірге елдің шежіресін, тарихын, ел басынан өткен ... ... ... ... ... ... ... заңдарын жетік білген. Осындай әдет-ғұрып, қарм-қатынас ережелерін қалыптастырған Тәуке ... ... ... күні ... ... жасап келеді. Халық оның ережелері мен талаптарын мақал-мәтелге айналдырып, ... есте ... ... да ... ... ұғымды етіп айта білген. Мәселен, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ... ... ... ... айтылған сөздер арқылы қазақтың ... мен ... ... ... ... ... ережелер мен құқықтарды жұртшылық санасына ... күш ... ... асыл мұра -- ... ... ... ... ақыл, нақылдық, пәлсапалық, педагогикалық, эстетикалық этикалық ой-қағидаларды мол табуға болады. Айталық: Шоқан ... ... ... Асан ... әрбір толғау-нақылдарынан небір пәлсапалық ойларға қанығамыз.
Төле бидің:
Бір үйдің баласы ... ... ... ... ... ... болма,
Бар елдің данасы бол.
Бір тонның жағасы болма,
Көп қолдың ... ... ақ деп ... қара деп ... талса,
Өзен бойын жағала.
Басыңа іс түссе,
Көпшілікті ... ... ... әділ бол
Досыңа адал бол --
дейтін батагөй сөзінен үлкенге де, ... де, ... ... ... ұғамыз.
Қаз дауысты Қазыбек бидің ... ... ... ... ... де, біз көмір,
Еріткелі келгенбіз.
Екі ... ... ... жат ... ... ... ... келгенбіз.
Сен қабылан да, біз арыстан,
Алысқалы келгенбіз.
Жаңа үйреткен жас тұлпар,
Жарысқалы ... ... ... ... дірілдемей жөніңе қайт
Не тұрысатын жеріңді ... -- ... ел ... ... кеткен жауынгерлік, патриоттық нақыл термесінен елдікке, ерлікке тән ... ... ... болады.
Немесе, Әйтеке бидің мына бір нақыл ... ... ... суат жоқ,
Тартылмайтын бұлақ жоқ.
Тамыры суда ... ... ... ... жоқ.
Дүние деген фәни бұл,
Панасы жоқ, тұрақ жоқ,
Баласы жоқта мият ... де сол ... ... ... ... ... тұяқ ... етіңіз....
Диалектикалық тұжырымға толы осы терминнің ... ... қай жері ... қоршап тұрған шетел шапқыншылары жөнінде Абылай ханға қарата айтқан атақты ... ... ... ... қала ... ... ... жерлерге,
Шашылып шеті барды, ойла.
Атбасар мен Көлқотан,
Балағы ... су ... ... ... ... ... оны ойла!
Қарқара деген тауларға
Қарқарасын ... ... мен ... ... ... суат -- суына
Шошқасын әкеп жапты, ... ... ... мәні зор.
Ал, Бәйдібек бидің:
Аяққа кісен салуға ... ... ... болар,
Ал, тілге кісен салуға болмас --
Дейтін нақылында ана ... ... ... ... жоқ па? ... ... ... деп мақтанба,
Пұттан ауыр батпан ба.
Биікпін деп мақтанба,
Асқар -- асқар таулар бар,
Аржағында ... ... ақыл сөзі ... ... дөрекілерді ұрмай-соқпай тәубасына келтірмейме?!
Қазақ сахарасының шешендері мен билерінің ақылды ... ... ... ... ... ... ... болған. Халық даналығынан туған мұндай қанатты ... ... ... ... ... ... ерте замандардан бері сақталып келеді. Олардың көбі ... күні ... ... ... жоқ. , , , , , , , ... ... ... даналығы мен шешендігінің үлгісі болып табылатын мақал-мәтелдер мен аталы ... ... жері ... ... ... от ауызды, орақ тілді әділ билік айтатын ... ... ... бетер қадірлеп, силап, олардың айтқан кесімді, бітімді ... ... ... ... , , , деп ... ... ... би болмаса да, кез -- келген қазақ мылжыңдықты, далбаса ... мін ... ... ... деп, ... туын ... ... қастерлеген. Бейнелі, дәлелді, қисынды уәж айтқан. Билер ауытқып, бұра тартқан тұстары болса, олар ... ... ... ... ... ... ақ ... қалжыңын қанжығасына байлап жүретін қазақ билері қағытпа ... ... ... ... кет әрі ... ... ел ... жүрген басшы, әкім, хатшы, министір, төраға, ғалым, заң ... ... , , ... ... ... қанатты деген сөздер неге естілмейді? Неге ел ... ... ... ... сұрақ туады.
Осының барлығы өзіміздің ілектен келе жатқан ата-баба дәстүрін ... ана ... ... білмеуден, оның мүмкіншілігін ілгері дамыта алмаудан, тоқырау дәуірі кезінде жалпыхалықтық тіл ... ... ... ... ... тайлы-таяғымызбен орысша сөйлеп, орысша жазып кетуімізден. Расында әріп ... үш рет ... ... ... халқы өзінің ана тілін өркендетіп, шешендік өнерін жетілдіре түсу орнына, әр ... ... ... ... жоқ па? ... келе жатқан аталы дәстүріміз -- шешендік ... ... ... ... оны жаңа талап, жаңа мақсат ... сай ... ... ... тәрбиелеу ісіне, болашақ мүддесіне пайдалану ... ... ... тарихында асқан батырлық-ерлік істерімен, асқақ сипатты, тапқырлық ... ... ... ... билік-кесімдерімен жарқын із қалдырған заңғар тұлғаның бірі - Сырым Датұлы.
Сырым 1712 жылы туылған. Байбақтыц руынан шыққан, жастайынан топ ... ... ... ... әділ билігі үшін бала би аталады.
Сырым шешеннің тұңғыш рет билік айтуы былайша екен. Мал өрістен қайтқан кезде, бірі атқа ... бірі жаяу ... ... ... бір түлкі. Шекесі қызып таласқан.Содан Сырымға төрелік айтуды өтінеді.
Жаяу адам мән-жайды: - жүр едім деп ... Ат ... - ... ... ... -- деп түйн ... ... түлкі еркек екен де, аттылыға бұйырады.
Дүниетанымы терең, түйсігі ерен, ... ... ... ... жас ... -- деп ... да жаяу кісі артынан өзі көріп бақылап жүрген ұрғашы түлкіні ... ... ... ... ... туа бітті қасиетті көрегендігі ме, әлде білімпаздығы ма, не болмаса тәжірибесі ме?
Халық даналығына жүгінсек, ... ... ... дене бітімі, кескін-келбеті мінсіз, жан-жақты жетілген, сом болаттан құйылғандай болу керек. Бұған Байбақты руынан шыққан ... ... ерте ... ... ... теуіп, көрмей-білмей 40 жігіттің ішінен Сырымды жазбай танығанда, сол ауыл ақсақалы: - деп ... ... ... > - ... ... ... ... ерекше дамуы, орталық жүйке жүйесінің мықтап шарықтауы, белгілі бір қабілеттің биіктеп, кең өріске шығындап шырқауы ғой. деп ... ... ... ... ... ... ... ой жүгірткенде,батырлық пен шешендік, ойшылдық пен тапқырлық, көсемдік пен жетелілік тамырлас құбылыстар, тұтасқан ғажайып қасиеттер ме деп ... бір ... ... ... ... қазақ елінің шұрайлы, нулы, сулы жерінен, құтты- жайлы қоныс- мекенінен айрылып, зар жылаған шағы еді.Патша үкіметі жазалаушы ... яғни ... ... қазақ ауылдарына жұмсап, құт- берекесін кетірді. Сонда Сырым батыр адамның сүйегі сырқырарлық сөз ... елі мен ... ... ... шақырады. Сырым Датұлы 1783-1797 жылдардағы ұлт- азаттық көтерілістің ту ұстаушысы болады. Адамзат тарихы қанмен ... ғой. ... ... ... түскен зұлмат жылдарда, қанды қырғындарды Сырым Датұлы патшаның езгісіне, оның отарлаушылық ... және ... ... арам ... хан- сылтандарға қарсы күреседі. Ұлт- азаттық қозғалысты қолдамаған, тіпті қарсылық көрсеткен Есім ... ... жер ... Осы ... ... ... би: - деп болған істіқолдайды. Айбыны асқан Сырым:
- Қарадан хан болсам, ... ... ... Айырдан нар болсам, атам жараған болар. Жоқтан бар болсам, тәңірім қараған болар. Көнеден дәурен озса, жасы жеткен болар. Көмдей қамқа ... ... ... ... Атан ұл ... еркіндігі болар. Анадан қыз озса еркелігі болар - - деп, ... ... ... ... жөппелдеме де бөгелдемей айтықшылық деген осы да.
Шешеннің пайым- парасаты, ... - ... ... қасиеттері, жоғары ойлау мәдениеті сөйлеген сөзінен байқалады. Нақтылап айтқанда, ойын дұрыс, мінсіз жеткізу мен ... ... ... ... ... ... ... Сырым шешен тұтқиылдан қойылған сауылдарға ып- ықшам, жинақы жауаптары ... ... ... Сөз ... ... анасы неден?
Дін анасы неден?
Жол анасы неден? --
деп тексері.
Іле ... ... -- ... ... -- бұлақтан,
Дін анасы -- ұяттан,
Жол анасы -- тұяқтан -- дейді.
Тағы да ... ... ... ... ... ... не?
Қыз мұраты не?
Сол мезетте Сырым:
* Дау мұраты -- біту,
Сауда мұраты -- ұту,
Жол ... -- ... ... -- кету -- дейді.
Осынау Сырым сөздері жоғары ... ... ... даналықтан, көрегендік интуициядан туған. Шәкәрім Құдайбердіұлы атты философиялық трактатында: -- деп жазыпты. Ендеше, ... ... ... ... ... ... ... бастау алады екен ғой. Тағы да Шәкәрімнің деген мәнді сөзі бар. Шешендік ... ... ... еске тоқудан, өмірлік тәжрибеден, таным тереңдігінен туады.
Заманында Сырым жер турасында, адам құны ... ... ... мал ... неке ... ... жесір дауы хақындағы алуан-алуан дауларға тура, әділ билік ... ... ақыл ... ... бүтінші-бітімшісі болған. Өзі айтқандай , шым-шытырық дау шарды егжейлі-тегжейлі саралап, жіктеп сөйлеген. ... бірі ... ... ... ... ... бата ... болады. Көпті көрген көне қарт батамды беремін, ... - ... бір ... Әлім ... өлтірген еді. Соның жоқтаушысы жоқ. Ердің құнын жастың жайсаңы даулайды, не ... ... ... ... еді, шырақ! - деп күрсінеді.
Бала бүркіт парлап ұшады дегендей, Сырым да еліктей ұшып, Малайсары айтқан елге, сол ... ... ... биге ... ... ...
-дейді.
Ақсуаттың бір жігіті құлағына сыбырлап ,-дейді.
Ақсуат: ,- дейді.
Сырым екі жолдасымен Ақсуаттың үйіне түседі, бірақ би ... ... ... ... - ... ... ... Сырым іле-шала: , - дейді.
Жанбастап жатқан Ақсуат басын көтеріп: ,-дейді.
Сырым: >,- дейді.
Сырым: .
Даланың ауызша ... ... алты ... ... Сырым би өнернамысында жүзіктің көзінен өткендей оймақтай оралымдар-ақыл мен сұлулықтың ... ... ... ... бітімді нақыл-ғимаратқа бергісіз түйінді тұжырымға ие сөздер бар. Мысалы:
* Табалдырықтан биік тау жоқ,
Жаман ... ... жау ... ... тұрып ұл сөйлесе-ер жеткені болар,
Ана тұрып қыз ... ... ... ... ... ... ... болар.
Қазақ шешендері ойын өрнекті, кестелі, көркем жеткізу мақсатында алыстан барлап, тереңнен толғап, тұспалдап, жұмбақтап, ишараттап сөйлейді. ... би де ... ... ... ... ... сөз ұстасы.
Бірде Сырым би Мөңке бидің аулына келсе, оның құдалары да ... ... ... ... билер бір-бірімен төс қағыстырып амандасады. Дастархан батасын Сырым: -деп жасайды.
Сырымның нені меңзегенін түсінбей құданың ыңғайын сөзген Меңке ... ... ... құстай ұшып Сырымның қолын алған деседі.
Сырым шешен мәселенің мәнді ... ... ... ... ... ... ... үшін метафоралық сипаттау-салыстыруларға жүгінеді. Мәселен, Нұралы хан Сырымды қонаққа ... ... ... ... құсқа бара ма?
Құс көлге бара ма?
Қонақ ордаға бара ма ?
Орда ... бара ... ... ... да ашы пікірге негізделген сұрақ береді.
Уәзірлері:-Құс көлге барады,
Қонақ ордаға барады - дейді.
Уәзірлердің соңғы пікірін теріске шығарған Сырым: -дейді. ... ... ... ... ханның өзі келеді.
Сырым:
-Көл құссыз да күн көреді,
Халық - орда, сіз - ... ... күн ... -- ... ... ... ... айтар ойына негіз, тірек ете отырып, олардың ... ... ... ... орай ... ... не айырмашылығын әріден толғап сипаттап ойша көрсетеді де, ең соңында түйінді сөзін қадап айтады.
Сырым шешенде сыр мен сымбатты келіскен, ауыспалы ... ... ... ... ... жиі.
Нұралы хан жолаушылап жүрген Сырымды серіктестерәмен оңаша үйге қондырады.
Онды-солды сөйлеген жолдарын ... ... ... ... -- деп ескерту жасайды.
Келесі күні хан Сырымды шақырып алып: - деп ... - ... бір үйге ... ... ... ... ... сәулеті мен мінезі сүйкімді келіншек бар екен. Сырым ішінен: деп отырады. Кешке таман үйге бір шал ... Сұлу ... ... сол ... ... шаңыраққа қарап:
* Мәністің де мәнісі бар,
Жаманның мәніспенен не ісі бар?
Құладың қу іледі,
Оның да бір ... бар, - ... ... ... ... салып жүрген келіншек түсіне қойып:
* Мәністің де ... ... ... не ісі бар?
Құладың қу ілсе - әдісі бар
Тағы бір аққу құстан дәмесі бар, -
деп екі әйелдің бірі ... ... ... ... ... мемлекетінің тәуелсчіздігі жолында жанқиярлықпен күрескен нағыз қаһарманн Сырым ... ... өнер ... ... ... билік сөздерімен ерекшеленеді.
Сырымның шешендік сөздері

Сырым сынамаққа Бөкен биге сәлем бере барса, қарт:
* Қай баласың?
* Даттың баласымын, - ... ... Қой баға ... ... да ... ұл туады екен- ау! - дейді Бөкен.
* Отындық ағаштан оқтық мүсін ... ... ... Шалдың үш түрі болады деуші еді: қадірсізө шал, қазымыр шал, қыдырма шал. Өзің ... ... ... - ... Сырым.
Сонда Бөкен шал селк етіп:
* Бала, қадірсіз десең, халқымнан сұра, қазымыр десең , әйелімнен сұра, қыдырма десең, көршімнен сұра, - ... ... он бес ... бір ... отын құшақтап, Нұралы ханның аулының сыртынан өтіп бара жатса, иығынан шапан жамылып , далада тұрған хан баланы шақырып ... үй ... ... ... ... ... ауыл сыртынан отын ұрлап, бала, есің неден кетіп еді? - - дейді.
* Тақсыр, даланың оты - ... суы - ... ... малы мен ... жеу - ұрлық, - деп жөніне жүре береді.
АБАЙ ҚұНАНБАЕВ
Абай (Ибраһим) Құнанбаев - ... ұлы ... ... ... қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы, оның алғашқы классигі. Абай өлеңдері "қиыннан қиысып", "айналасы жұп-жұмыр lefttopтегістілігімен" көңілге ұялайды. Жаңа ой, мазмұнына ... ... ... ... ие Абай қазақ сөзін ұстартып, әдеби тілдің негізін ... ... өмір сыры ... ... ... адам ... оның көңіл күйін әсерлі бейнелейтін жоғары сапалы лирикамен жаңартты. Кіршіксіз, адал махаббатты жырлайтын, табиғат жарасымын суреттейтін ғажайып ... ... . Абай адам ... ... ... ... ақыл, адал еңбекке сүйеніп өмір сүруді, жамандық жасамауды, адамгершілікті, имандылықты ұрпағына өсиет етті, ... ... ... ... Оның ... ... арасындағы атақты ақын-жыршылар, әңгімеші-ертегішілер Зере мен Ұлжан аналардың өтінішімен апталап, айлап жатып, жас Абайды әңгіме-жырға қандыратын. Ауыздан-ауызға көшіп, келе ... ... ... ... ... ... дауы, неше түрлі күлдіргі сөз, тапқыр әзіл-сықақтар ынталы баланың ұтқыр жадында өшпестей болып қалып отырды. Абай ... өте ... ... адам ,ол алты жыл би ... - жақсы мен жаманды айыра білген, елге танымалы кісі. Қазақ халқының елдік тарихы, тағдыр жолы, мінез - ... ақыл - ойы, ... - ... ... - ... өнер ... - бәрі де Абай сөзінде тұнып тұр.Сондықтан да ол - ... ұлт ... ... нағыз ұлттық көлемдегі Ұлы Ақын. Абай тану дәуірі ұзаққа ұласатын, ұрпақтан - ... ... ... ... кеңи ... құбылыс. Абай - сол ұрпақтардың бірге жасайтын ... ... ... өз ... ... ... ... - Абай Құнанбаев. Ол - қандай тақырыпта сөз етсе де ... ... ... зор ... иесі Абай ... ... де үлкен шеберлікпен жыр етті, олардың көлемдері шағын болғанымен мазмұндары бай. Өмір ... ... нық ... ... бұл ... кейде даналық асқақтық дәрежесіне шейін көтерді.
Махаббатсыз - дүние бос,
Айуанға оны қосыңдар.
Қызықтан өзге қалсаң бос,
Қатының, ... - ... ... өлең ұлы ... ... жыр ... барлық өлеңдерінің кілті. Абай кезіндегі, не өзінен бұрынғы қазақтың әдемілікке көзқарасынтарын тамаша түрде қорыта ... ... ... ... деп ... болады деген сұраққа жауап іздейді, оның жауабы "әдептілік, арлылық, адамгершілік" болады.
Ғылыми зерттеу жұмысындағы қазақ шешендігі, ... ... ... - ... Абай ... ... ... пікірлер бұдан бұрын жарық көрген зерттеушілердің пікірін қайталамайды, жалғастырып, ... ... Ол ... ... жас ... ... ... адамгершілікке баулитын тәрбие құралы екенін жете танып, өз еңбектеріне орнымен енгізіп, пайдалана білді. Діндегі, әдебиет пен ... ... пен ... ... ... орын ... экзистенциалдар - сарқылмайтын тақырып бола берері сөзсіз. Сөзіміздің ... ... ... сөзіне құлақ түрейік.
Ақырын жүріп, анық бас,
Еңбегің кетпес далаға!
Ол халық даналығының жас өспірімдерді тапқырлыққа, өткірлікке, адамгершілікке баулитын тәрбие құралы екенін жете ... өз ... ... енгізіп, пайдалана білді. Әр бір сөзін нақты, нені айтса да сендіретіндей, иландырып қарсыласын мойындататындай, дәлелді, қысқа да нұсқа, бейнелі, мағынасы ... ... ... ... ... үйінде отырғанда оған Абай келіп сәлем береді. Ол кезде Абайдың жас, үйленбеген шағы екен. ... ... ... ... ... ... ... қасына отырғызып, оған сұрақ қояды - Шырағым, ... неге ... ... ... ... . Үміт адам баласының рухани тіректерінің бірі. Абайдың өзі де халқы өзгерер, түзелер, оянар деп көп үміттенді, ... ... де, қара ... де, жеке басының тәжірибесінен де жыр етіп әрекет ... Тауы ... ... де. ... да ... ... Көздің көрмесі бола ма ? Абай:
- Көз қабағын көрмейді , - дейді. Кейде адам аяғының ... ... ... ... былайша айтқанда, елемейді, мән бермейді. Алдымен адам алды- артын ... ... алуы ... ... ... алыстағыға, биіктегіге көз тастауға болады, - деп жауап беріпті
Қорытынды
Шешендік нақылдар мен толғаулар -- ... ата- ... ... ... сөз сарайы, тіл маржаны, ақыл ойдың дариясы, қасиеті ата- бабамыздың келер ұрпаққа айтып кеткен кір ... ... ... Ана ... ... ... оның астарлы сырына үңілем , шешендік өнерден тәлім алам ... адам ауыз ... осы бір ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебит тізімі:
1. Негимов Алматы 1997 ... ... I ... ... Б. ... ... 1987 ж
Қосымша А
Қазақтың үш төбе билері де адамзат тіршілігін, оның келешегін адам қайыр-қамқорымен салыстыра ... не ... ... ... ... ... жақсы ұл туса,
Елінің оңы болады (Қазыбек би).
Бай болсаң халқыңа пайдаң тисін,
Бай ... елге ... ... бөтен үйің күйсін. (Әйтеке би).
Қосымша Б
Оған себеп болған жағдайлар
Қосымша В
Оған себеп ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы15 бет
Битанудағы шешендік өнердің ролі56 бет
Сырым Датұлының шешендік өнері 10 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шешендік өнер шарттары86 бет
Шешендік өнері туралы түсінік66 бет
Шешендік өнердің зерттелуі6 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
Қазақ даласындағы шешендік өнер20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь