Химияны оқытуда әріптестік технологияның жаңа модификацияларын қолдану


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 ӘДЕБИ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1.1 Әріптестік технологиясы туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2 Оқушылармен қарым −қатынас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
1.3 Әріптестік технологиясының артықшылықтары мен кемшіліктері ... ... 16
1.4 Әріптестік технологияның қолданудағы ерекшеліктері ... ... ... ... ... 18
1.5 В.Ф.Шаталов жүйесі және нарықтық мектеп ... ... ... ... ... ... ... ... . 25
1.6 Технологияның жаңа модификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 31

2 НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

2.1 Химияны оқытуда әріптестік технологияның жаңа модификацияларын қолдану әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 33
2.2 Химияны оқытуда, әріптестік технологиясын қолдануда топтастыру стратегиясын пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.3 Оқушылар дайындаған тіректер сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 37
2.4 Тіректерді пайдаланып жүргізілген сабақтардың нәтижелері ... ... ... . 45
2.5 Карточкалар мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
2.6 Сабақта өтілген материалдармен жұмыс істей отырып, топ оқушылардың дайындаған тіректерінің көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 48
2.7 Сабақты бағалау критерилері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
2.8 Химияны оқытуда әріптестік технологиясы бойынша жүргізілген эксперименттік бөлім нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 57
2.9 Оқушылардың эксперимент уақытындағы бағаларының көрсеткіші ... ... 58

3 ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60

4 ПАЙДАЛНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Қазіргі кезеңде тәуелсіз еліміздің ертеңгі−жастардың білімінің тереңдігімен өлшенеді. Білімді, жан−жақты қабілетті ұрпақ−ұлтымыздың баға жетпес қазынасы. Бүгінгі таңда педагогика ғылымының өзекті мәселелерінің бірі−жеке тұлғаны жетілдіруде, жан−жақты дамытуда, білім беруде ғылымның соңғы жетістіктерін қолданып, шығармашылық жұмыстарды жасауға қабілетті, дүниетанымдық көзқарасы кең, рухани бай азамат дайындау. Қоғамада болып жатқан жаңа әлеуметтік−экономикалық ұсыныстар толық білім жүйесіне қатысты. Сондықтан білім беруді дамыту мәселелері, білімнің сапасы қалыптасқан білім беру сипатын, өткен тәжірбиелерді саралап, әлемдегі озат үлгілермен сабақтастықта өзіміздің ұлттық болмысымызды ескере отырып, жетілдіру игі жоспарларымыздың біріне айналуда. Қай кезде болмасын ізгі мақсаттарға, асыл мұраттарға жету ізденістер мен шығармашылық әрекеттер арқылы мүмкін болмақ.
Бүгінгі күні жаһандану жағдайында өркениеттіліктің өлшемі, тетігі, құндылығы ретінде шығармашылық сипаттағы білімнің орны үлкен. Оны өлшем ретінде қабылдамауымыздың себебі, кез−келген мемлекеттің рухани да, әлеуметтік− экономикалық дәрежесі онда өмір сүретін халықтың білім деңгейі мен меңгерген білім, біліктерін шығармашылықпен қолдана алуына байланысты[1].
Қазіргі заманда жалпыға орта білім беру мектептерінің түлектерінің білім сапасын жоғарылату әрбір педагогтың алдында тұрған өзекті мәселелелердің бірі болып табылады. Осыған орай мектептердегі педагогтар ұжымдары оқытудың жаңа әдістерін қолдануға және дәстүрлі әдістерді жетілдіруге бағытталған ізденістер үстінде. Қолдануға мүмкін және тиімді болып табылатын педагогикалық технологияларға әріптестік технологиясын жатқызуға болады. Бұл технологияда оқытылатын пәнге де, тұлғаның қалыптасуына да бірдей көңіл бөлінеді. Оқушылар мен оқытушылардың арасындағы қарым-қатынастар жаңа сипатқа ие. Осындай, ұжымдық және мақсатқа жетуге ұмтылысты қалыптастыратын қарым-қатынастар оқушылармен әріптестіктің негізін қалайды.
Жұмыстың мақсаты: Жаңа педагогикалық технологиялардың бірі болып табылатын әріптестік технологиясын мектепте химияға оқыту барысында қолдану мүмкіндігін қарастыру.
Жұмыстың міндеттері: химияны оқытуда әріптестік технологиясын қолдануда, оқушының дара қабілетін дамыту, білім алуда жеке стилін қалыптастыруына, жеке қасиеттерінің ашылуына ықпал жасау мүмкіндігіне негізделген.
1. Ахметова А.Б. 12 жылдық білім беру жан−жақты дамыған жеке тұлға қалыптастырудың кепілі. Білім−оброзование ғылыми педагогикалық журнал. №2(50) Алматы 2010.-Б. 14-167
2. Подласый И.П. Педагогика: в 3-х кн., кн. 2: теории и технологии обучения: учеб. для студентов вузов, обучающихся по направлениям подгот. и специальностям в обл. «Образование и педагогика»// И.П.Подласый. – 2-е изд., испр. и доп. – М.: Гуманитар. Изд. Центр ВЛАДОС, 2007. –С. 474-489
3. Шаталов В.Ф. Точка опоры.− М.: Педагогиака, 1987.-С. 60-68.
4. Шаталов В.Ф. Опорные конспекты по кинематике и динамике.- М.-1989.
5. Подласый И. П. Педагогика: Новый курс. Учеб для студ. высш учеб. Заведений В 2КН.- М.: Гуманит изд. Центр ВЛАДОС. 2003.-С. 59-83с.
6. Амонашвили Ш. А., Единство цели. Пособие для учителя.- Москва.: Просвещение, 1987
7. Бордовская Н.В. Реаж А.А 582.Педагогика: Учебное пособие.-С.П.Б. Питер. 2008.-304.:ил−(серия «Учебное пособие») 269
8. Адильгазинов Г.З. Теория и практика совершенствования управления педагогический процессом в малокомплектной школы (Монография) Уст-каменогорск: Издательство. ВКГУ. 2002.-384 с.
9. Полат Е.С. Современные педагогические и информационные технологии в системе образования: учеб. пособие для студентов высш. Учеб. заведений / Е.С.Полат, М.Ю.Бухаркина. – М.:Издательский центр «Академия», 2007. – 368 с.
10. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологий в системе образования: учеб. пособие для студентов высш. пед вузов и системы новым квалиор пед кадров//Е.С.Полат, М.Ю Бухаркина, М.В Мойсеева, А.Е Петров. Под ред Е.С Полат-2е изд сеар .- М.: Издательский центр «Академия: 2005.-С. 24-63.
11. Личностно-ориентированный подход в работе педагога: разработка и использование // Под ред. Е.Н.Степанова. – М.:ТЦ Сфера,2006. – 128 с.
12. Подласый И.П Курс лекций по коррекционной педагогике: Учеб пособие для студ. Сред спец, Учеб заведений.- М.: Гуманит изд. Центр ВЛАДОС 2003.-С. 236-274.
13. Кулюткин Ю.Н.,Муштавинская И.В. Учитель,Рефлексия и инновационные технологий.Подготовка педагогов в условиях модернизации российского образования// Вестник северо-западного отделения РАО. Образование и культура Северо-Запада России, 2004.-С. 249-251.
14. Ш.Х.Құрмалина. Б. Ж Мұханова Ә У Ғалымова Р.К Илясова П23. Педагогика:Оқулық.−Астана: «Фолиант» 2007.-Б 133-135 б.
15. Білім Образование ғылыми-педагогикалық журнал, - № 4(46), - 2009.-Б.76-80
16. Исаева К. Р Бөкей Д.К. Жеке тұлғаға бағыттап оқыту.КарМУ хабаршысы. Педагогика сериясы. –2007.№2,11-16 библиогор
17. Лебедев О.Е. Возможности ТРИЗ в ситуации моделирования общего образования (Фрагменты статьи, опубликованной в сборнике трудов конференции «МАТРИЗ Фест -2005». Санкт-Петербург,3-4 июля)..
18. Казлов И.Ф. Педагогический опыт. А.С Макаренко КН для учителя//сост и авт. Вступ. Ст В.М Коротов.− М.: Просвещение. 1987.−159с
19. Славин Р.В. ОБУЧЕНИЕ В СОТРУДНИЧЕСТВЕ. http://WWW.google/kz
20. Мынбаева А.К. Садвакосова З.М. Иннавационные методы обучения, или как интересно преподовать. Учебное пособие,-Алматы, 2007.-284с.
21. Шаталов В.Ф. Точка опоры.−М.:Педагогиака, 1987.-С. 60-68.
22. Прутченков А.С. организации обучения в сотрудничестве http://WWW.yandex.ru
23. Құрманәлиев М.Қ. Химияны оқытудың қазіргі технологиялары: Оқу құралы.-Алматы: 2009.-Б. 6-10.
24. Бондаревская Е.В. Сборник материалов V международного методологического семинара, 22-24 ноября 2005 года, Выпуск 4, Часть 1 Санк-Петербург.-СПб.: Изд-во «ТЕССА», 2005.-С. 289-291.
25. Шаталов М.А., Кузнецова Н.Е., Обучение химии. Решение интегративных учебных проблем. – М.- 2006.
26. Шаталов В. Ф. Куда и как исчезли тройки.- М.: Педагогика, 1979
27. Большой толковый словарь русского языка // Сост. и гл. ред. Рос. акад. наук, ин-т лингвист, исслед. Кузнецов С.А. - СПб.: Норинт, 2004. -1536 с.
28. . Новикова А. Прутченков, Е. Федотова Зарубежный опыт использования партнерской технологии// Журнал «Народное образование». - С . 151-154 Продолж. Начало см.: - 2005.-С 4-5
29. Т. Новикова, А. Технология "Партнерской": предостережение от ошибок 2 Журнал «Педагогическая диагностика». №1.2005.- С. 44-51.
30. В.К. Загвоздкин. Партнерства в учебном процессе / Журнал «Мир образования – образование в мире».№7. 2007 – С. 158-165
31. Чошанко М.А. Дидактический конструрирование гибкой технологии обучения.Педагогика.1997,-№2-С.17-20.
32. Степанова Е.Н Естественнонаучное образование: методология, теория и методика: Сборник материалов V международного методологического семинара,22-24 ноября 2005 года, Выпуск 4, Часть 2 Санкт-Петербург.-СПб.: Изд-во «ТЕССА»,2005.-С. 107-113.
33. Т.Новикова, М. Пинская, А. Партнерской технологии в зарубежной школе Журнал «Школьные технологии»№2 ,2004. - С. 59-64.
34. Кобдыкаров К.К., Монохов В.М. «Педагогическая технология, проектирование учебного процесса» Вестник КАТУ Серия, Педагогическая наука, 1998.-С. 35-37.
35. Альтшуллер Г.С. Найти идею. Введение в теорию решения изобретательских задач.-3-е изд., дополненное.-Петрозаводск: Скандинавия, 2003-С. 201-204.
36. Назарбаев Н.А.Казахстан на пороге нового рывка вперед в своем развитии.Стратегия вхождения Казахстана в число пятидесяти наиболее конкурентноспособных стран мира // Казахстанская правда, 2006.- № 3. - С. 45-46.
37. Сериков В.В. Образование и личность. Теория и практика проектирования педагогических систем.-М.: Логос.1999-С.114-115.
38. Өстеміров К. «Қазіргі педагогикалық технологиялар мен оқыту құралдары». Алматы, 2007.
39. Монахов В.М.Технологические основы, проектирования и конструрирования учебного процесса.-Волгоград,1995.
40. П Крившенко Педагогика. Учеб./ Л.: под ред П24 Л.П. Крившенко.-М.:ТК. Велби, изд-во. Проспект, 2006.-С. 324-325с.
41. Дьяченко В.К. Новая дидактика. М.,2001,101-111.
42. Сластенин В.А. и. Др. С47. Педагогика, Учеб пособие для студ. Высш пед. Учеб заведений/ В.А Сластенин, И.Ф. Исаев, Е.Н.Шиянов; Под ред В.А.Сластенина.-М.: Издательский центр «Академия», 2002.-С. 467-472.
43. Воскобойникова Н.П. Мурманская методика//Химия в школе, 1993,№1, С.41-47;Методика Ривин-Баженова//. Сонда №2. с.49-54;Взаимопередача тем//Сонда,№3.-С. 32-42;
44. Словарь иностранных слов. - 7-е изд., перераб. - М.: Русский язык.- 1980. –С. 624 .
45. Н.Нұрахметов, К Сараманова, К. Жексембина. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық.- Алматы: «Мектеп» баспасы , 2005.-Б. 130-136.

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

Химия факультеті

Жалпы химия және химиялық экология кафедрасы

Бітіру жұмысы

Қорғауға жіберілді:

Жалпы химия және химиялық экология
кафедрасының меңгерушісі
х.ғ.к., доцент - - - - - - - - - - - - - - - - - - Төреғожина Ж.Р.

ХИМИЯНЫ ОҚЫТУДА ӘРІПТЕСТІК ТЕХНОЛОГИЯНЫҢ ЖАҢА МОДИФИКАЦИЯЛАРЫН ҚОЛДАНУ

050112 - Химия білім беру мамандығы бойынша

Орындаған 4 курс студенті Кудереева У.А.

Ғылыми жетекшісі
тенх.ғ.д., профессор Баешова А.Қ.

Норма бақылаушы
аш.ғ.к., доцент Рыспеков Т.Р.

Алматы, 2011
Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ӘДЕБИ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4

0.1 Әріптестік технологиясы туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
0.2 Оқушылармен қарым −қатынас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
0.3 Әріптестік технологиясының артықшылықтары мен кемшіліктері ... ... 16
0.4 Әріптестік технологияның қолданудағы ерекшеліктері ... ... ... ... ... 18
0.5 В.Ф.Шаталов жүйесі және нарықтық мектеп ... ... ... ... ... ... ... . ... 25
1.6 Технологияның жаңа модификациясы ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... 31

2 НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33

2.1 Химияны оқытуда әріптестік технологияның жаңа модификацияларын қолдану әдісі ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.2 Химияны оқытуда, әріптестік технологиясын қолдануда топтастыру стратегиясын пайдалану ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.3 Оқушылар дайындаған тіректер сипаты ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... 37
2.4 Тіректерді пайдаланып жүргізілген сабақтардың нәтижелері ... ... ... . 45
2.5 Карточкалар мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 46
2.6 Сабақта өтілген материалдармен жұмыс істей отырып, топ оқушылардың дайындаған тіректерінің көрсеткіші ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... 48
2.7 Сабақты бағалау критерилері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
2.8 Химияны оқытуда әріптестік технологиясы бойынша жүргізілген эксперименттік бөлім нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 57
2.9 Оқушылардың эксперимент уақытындағы бағаларының көрсеткіші ... ... 58

3 ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60

4 ПАЙДАЛНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... .. 61

КІРІСПЕ
Қазіргі кезеңде тәуелсіз еліміздің ертеңгі−жастардың білімінің тереңдігімен өлшенеді. Білімді, жан−жақты қабілетті ұрпақ−ұлтымыздың баға жетпес қазынасы. Бүгінгі таңда педагогика ғылымының өзекті мәселелерінің бірі−жеке тұлғаны жетілдіруде, жан−жақты дамытуда, білім беруде ғылымның соңғы жетістіктерін қолданып, шығармашылық жұмыстарды жасауға қабілетті, дүниетанымдық көзқарасы кең, рухани бай азамат дайындау. Қоғамада болып жатқан жаңа әлеуметтік−экономикалық ұсыныстар толық білім жүйесіне қатысты. Сондықтан білім беруді дамыту мәселелері, білімнің сапасы қалыптасқан білім беру сипатын, өткен тәжірбиелерді саралап, әлемдегі озат үлгілермен сабақтастықта өзіміздің ұлттық болмысымызды ескере отырып, жетілдіру игі жоспарларымыздың біріне айналуда. Қай кезде болмасын ізгі мақсаттарға, асыл мұраттарға жету ізденістер мен шығармашылық әрекеттер арқылы мүмкін болмақ.
Бүгінгі күні жаһандану жағдайында өркениеттіліктің өлшемі, тетігі, құндылығы ретінде шығармашылық сипаттағы білімнің орны үлкен. Оны өлшем ретінде қабылдамауымыздың себебі, кез−келген мемлекеттің рухани да, әлеуметтік− экономикалық дәрежесі онда өмір сүретін халықтың білім деңгейі мен меңгерген білім, біліктерін шығармашылықпен қолдана алуына байланысты[1].
Қазіргі заманда жалпыға орта білім беру мектептерінің түлектерінің білім сапасын жоғарылату әрбір педагогтың алдында тұрған өзекті мәселелелердің бірі болып табылады. Осыған орай мектептердегі педагогтар ұжымдары оқытудың жаңа әдістерін қолдануға және дәстүрлі әдістерді жетілдіруге бағытталған ізденістер үстінде. Қолдануға мүмкін және тиімді болып табылатын педагогикалық технологияларға әріптестік технологиясын жатқызуға болады. Бұл технологияда оқытылатын пәнге де, тұлғаның қалыптасуына да бірдей көңіл бөлінеді. Оқушылар мен оқытушылардың арасындағы қарым-қатынастар жаңа сипатқа ие. Осындай, ұжымдық және мақсатқа жетуге ұмтылысты қалыптастыратын қарым-қатынастар оқушылармен әріптестіктің негізін қалайды.
Жұмыстың мақсаты: Жаңа педагогикалық технологиялардың бірі болып табылатын әріптестік технологиясын мектепте химияға оқыту барысында қолдану мүмкіндігін қарастыру.
Жұмыстың міндеттері: химияны оқытуда әріптестік технологиясын қолдануда, оқушының дара қабілетін дамыту, білім алуда жеке стилін қалыптастыруына, жеке қасиеттерінің ашылуына ықпал жасау мүмкіндігіне негізделген.

ӘДЕБИ ШОЛУ

1.1Әріптестік технологиясы туралы түсінік.

Әріптестік технологиясы−дегеніміз оқыту әдістемесіне де, тұлғаның қалыптасуына да бірдей көңіл бөлетін технология. Осы технологияның мәнін, мұғалім оқыту әдісінде, оқушыныда бір қолымен алып жүре алатынын көреміз. Әріптестік технологиясы деген атау отандық және шет елдердегі дидактикалық тұрғыдан қиын мәселелерді шешу варианты ретінде біріктірілген. Отандық түрі қызметтестік педагогика атымен 80-90 жылдар басында ел ішінде қарқынды дамып, кең қолданылым тапты, өзгертіліп жаңалықтар енгізілді, кейбір бастапқы енгізілген элементтері алынып, оның орнына басқалары орнын тауып отырды. Сондықтанда бізде әріптестік технологияның өзгертілген (модификацияланған) түрі бар деп білеміз.
Қызметтестік педагогиканың негізгі ойларын Манифестте айтылғандай қарастырайық. Манифест-Мәскеудегі Переделкинодағы педагог-новаторлар тобының инициативасыменен қабылдаған қортынды құжат. Олар: С.Н.Лысенкова (Москва,№587 мектеп), В.Ф.Шаталов (№5 мектеп Донецк), И.П.Волков (№2 мектеп, Реутов, Мәскеу облысы), В.А.Караковский (Москва, 825 мектеп), М.П.Исетенин, АПН СССР-ң жалпы тәрбие беру мәселелері Институтының аға ғылыми оқытушысы, Е. М. Ильин, №307 мектеп мұғалім− әдіскері Ленинград, Ш.А.Амонашвили, СССР ПҒА корреспондент - мүшесі, Н.И. Гузик- мұғалім (Одесса обылысы) П.М. Эрдниев профессор (Элиста қаласы) және тағы басқа (18-ші қазан 1986ж) Учительская газета басылымында шыққан Манифесттің мәтінінде әріптестік технологиясының негізгі қағидалары келтірілген [2]. Соларға тоқталып өтейік.

1.2 Оқушылармен қарым−қатынас.

Мектепте болған өзгерістерге көз салайық.
Алғашқы көзге, тап бұрынғыдай сияқты: мұғалім сыныпқа кіріп, оқушылардан сабақ сұрайды, оқытудың техникалық құралдарын қолданып немесе қолданбай оларға жаңа материалды түсіндіреді, демек оқытудың түрі бұрынғыдай қалып отыр. Терең түрдегі өзгерулер мұғалімде емес оқытушыларда бар сияқты. Бұрын оқуға қабілеттілігі жоқ немесе оқығысы келмейтін оқушылар мектептен шығып немесе екінші жылға қалып отыратын; ол кездері егер жақсы білім алсаң, көп жалақы аласың деген мықты экономикалық ынта болатын; және көпшілік ата−ананың ұзақ уақыт оқытуға балаларына , орта білім беруге мүмкіндіктері жоқ болатын, сондықтын да қабілеттілігі төмен оқушылар мектептен кетіп жатты. 30%−ға жеткен оқушылар континенті біртіндеп өздігінен шығып отырды. Қазіргі уақытта бұл оқушылардың барлығы біздің сыныптарымызда біз қазір оқушыларды таңдап алусыз және шығарып тастаусыз оқытатын бірінші педагог буындарының біріміз. Осындай оқыту әдістерін, амалдарын біз мұра ретінде алып қалған жоқпыз, біз оларды өзіміз жасауымыз қажет. Ғасырлар бойы атақты педагог-гуманистердің қайталап келгені, біз үшін тек арман болса, қазір күнделікті қажеттілік болып отыр: біз біздің балаларымыз да оқудың өзінде жатқан, оқытуға жаңа (стимул) ынта оятуымыз қажет. Егер оқытуға сыртқы түрткі болмаса, зорлап оқытуға арналған әдістер болмаса, егер пәнге жалпы қызығушылық жоқ болып және де біз реалист ретінде бар болмыстан жасырынып қалғымыз келмесе біздің алдымызда бір−ақ жол бар: біз балаларды жалпы оқыту еңбегіне баулып, қол жеткізген жетістіктеріне қуаныш сезімін, алға қарай ұмтылыуын, дамуын қамтамассыз етуіміз қажет. Олай болмаса, оқыта алмайсың. Оқыту нәтижесі қабілеттілікпен ынтаның көбейтіндісіне тең. Егер ынта нөлге тең болса, көбейтінді де нөлге тең. Балаларды оқыту үрдісіне қатыстыратын, баулитын оқушы мен мұғалімнің бірігіп еңбек етуіне көп көңіл бөлетін бұрынғы педагогикадан ерекшеленетін жаңа педагогика яғни қызметтестік педагогикасы қажет.
Мектепте әрқашан пән мұғалімдері және тәрбиеші мұғалімдер болатын.Біріншілер пәнді оқушыға жеткізеді, екіншілер оқушыны пәнге апарады. Яғни бұл балалармен бірігіп, қызметтестікте жұмыс жасау болып табылады, нәтижесінде ұжымшылдық және алға қойған мақсатқа жетуге қабілеттілік пайда болады. Егер ойлап қарасақ бұл қызметтестікте оқыту және тәрбие беру, терең түрдегі әдісі мақсат-міндетімен сәйкес келеді.
Мұғалімдер әдетте өзінің мықты оқушыларын мақтан тұтса, біз әлсіз оқушылардан мықты болып шыққан оқушыларды мақтан тұтамыз. Қызметтестік идеясы бір дыбыс болып қалмас үшін, ол әдістемемен күшейтілуі қажет (қазіргі түсінік бойынша-технологиямен). Балалармен бірігіп жұмыс жасауды жаңа тоқсананнан бастап енгізіп немесе хабарлап айтып қоя салуға болмайды, оған жылдар бойы жету қажет. Біз ұзақ жылдар бойы оқушылармен бірігіп жұмыс жасауға алып келетін педагогиканы жасап келдік. Ол балалармен қарым-қатынас жасау кезінде пайда болды және де біздің басымызды қосатын негіз, бұл-оқушылармен қарым-қатынасымыздың өзгеруі. Мұғалімнің оқушыға көңіл аударуы, оның балалармен қарым-қатынасы, бүкіл дүние жүзі бойынша, қазіргі таңда халықаралық педагогикалық кездесулер мен конгрестерде талқыланатын сұрақ. Бұл мәселелерді шешудегі біз өзіміздің әдістерімізді табуымыз қажет.
Күштеусіз (зорлықсыз) оқыту. Бұл педагогиканың орталық нүктесі−біздің күштеп, мәжбүр етіп оқытатын әдістерімізді қолданбау және оқытудың гуманды түріне көшу. Бізге қандайда әлсіз сынып түссе де, біз жаман баға қоймадық, оқушылардың ата-анасына шағым түсірмедік, сабақ барысында ескерту жасамадық, яғни бұлай да оқытуға болады екен және бұл әлдеқайда жеңіл болады екен. Балаларды зорлықпен, күшпен оқыту педагогтардың өздерін де шаршатып, өз күштеріне деген сенімін төмендетеді, мектепте болып жатқан оқиғалардың дұрыс екеніне күмән туғызады. Қызметтестік педагогика мұғалімнің жұмысын шиелендіреді бірақ бұл шиелініс қуанышты болатын сияқты. Мұғалім үнемі бағаны жалған түрде жоғарылатып қоюдан, білім жоқ болсада жалған үш қоюдан босайды.
Әзірше, жаңа әдіс қабылданғанша, бізге бағдарламаларды үнемі қысқарту қажет болады, бірақ олар сонда да оқуға қабілеттілігі жоқ оқушылар үшін күрделі болып отырады.
Сухомалинскийдің айтуы бойынша, бала жақсы оқып, үлгеруі үшін, оның жақсы оқуы және қалып қалмауы керек. Осы парадокст болып көрінетін сөйлемде педагогикалық істің барлық күрделілігі түйінделген. Тек жетістіктен туындайтын шабыт бар жерде, оқуға деген қызығушылық болады. Қызметтестік педагогикасы тек бір нәрсеге бағыттылған, ол, балаға жетістікке жетемін деген сенімін жоғарылату, үйренуге үйрету, оның қалып қоюын және қалып қойғанын байқатпау.
Қиын-мақсаттың идеясы. Барлық мұғалімдер жаңа бөлім немесе сабақтың тақырыбын хабарлайды, бірақ та қызметтестік рухын ұстап тұру үшін балалардың алдына күрделі мақсат қою қажет, оның аса қиын екенін көрсету қажет және мақсатқа қол жеткізілетіне, тақырыптың жақсы игерілетіне сенім ұялату керек. Бұл жағдайларда оқушыларды біріктіретін тек қана мақсат емес, мақсат аса қызық емес болуы мүмкін, ол қиыншылықтарды жеңе алатын мүмкіндікке сенім. Жалпы шабыттанусыз балалармен қызметтес болу қиынға түседі.
Тірек идеясы. Әрбір сыныпта балалардың қабілеттілігі әртүрлі болғандықтан, және де біз саған қиындау есеп, саған болса жеңілдеу деп балаларды қабілеттілігі бойынша бөлмейтіндіктен, әсіресе кішкентай балалармен қосымша сабақ жүргізуге қарсы болғандықтан, және де біз балалар өздерін екінші сортты деп күмәндануын қамтамасыз ететін барлық әдіске қарсы болғандықтан, біз барлығымыз тәжірибелей келе, тірек идеясына тоқтадық. Ол В.Ф. Шаталовтың тірек белгілері, С.Н Лысенкованың сызба И. П.Ивановтың шығармашылық тәрбие беру әдісіндегі тәртіп моделі, Е.Н. Ильиннің тірек тетіктері Д.Е Огороднов әдісінің ән айту алгоритімі. Тірек формалары әртүрлі, бірақ барлығының жалпы принципі бір: әлсіз оқушының өзі тақтаның алдында өзін еркін сезінуі керек, сынып жұмысын тоқтатып қоймай сабақтың қарқынын бұзбауы керек, ол үшін, олардың алдында тірек болуы қажет. Бұл сызбанұсқа түріндегі көрнекті құрал емес, ол әңгіменің ереженің, есептерді шешу әдістерінің көрсететін жібі тәріздес. Бұл тіректерді әлсіз оқушылар күшті оқушыларға қарағанда көп қолданады, бірақ сыныпта бұл айырмашылық байқалмайды, барлығы сенімді түрде жауап беріп, өзіне лайық жақсы баға алады.
В.Ф Шаталовтың тірек белгілері. В.Ф. Шаталовтың тірек белгілеріне ерекше тоқтау керек, Бұл сызбанұсқа емес, бұл қағаз бетінде орналасқан белгілердің, түйінді сөздердің және басқа да ой тіректерінің жиынтығы. Белгілер оқушыларға оқуға берілген мәтінді өрістетуге және ықшамдауға мүмкіндік береді, ал орындалатын жұмыс әрбір оқушыға қолжетерлік және де берілген материалды өте жақсы түсінуге және қабылдап алуына мүмкіндік туғызады, ал ең маңыздысы--жаттап алуды толық шектейді. Оқушылар мұғалімнің түсіндіріруінің барысында оның ойын тек қадағалап қоймай, сол жолмен лабиринтте жүргендей, өздері жүріп отырады. Қазіргі уақытқа дейін біз ойлауды дамытудың бірғана проблемалық әдісін білетін едік, ойдың сұрақтан туындауы. Кейбір оқушылардың ойының әлсіздігі соншалық, азғана қиыншылық кездескеннің өзінде оның толық тоқтап қалуы байқалады. Бұл жағдайда мұғалімдер осындай оқушыларға ойлағысы келмейтініне ұрысып-жекиді немесе көмек берусіз жайынына қалдырады. Қызметтестік педагогика аз болсада ойлануға қабілеттілікті дамытуды көздейді. Зорлықпен, жекумен қосымша сабақ өткізумен бұған қол жеткізуге болмайда, себебі қабілеттіліктің және табыстылықтың осындай төмен деңгейінде баланың өзімшілдігі маңызды роль атқарады. Біз балаларды қайта тәрбиелемейміз. Егер де бір бөлмедегі 2 қызметкер бір-бірін қайта тәрбиелейтін болса, ұрыстан басқа ештеңе шықпайды. Біз балалардың жеке тұлғасына тиіспеуге, қателерін және кемшіліктерін көрсетіп олардың намысына тимеуге тырысамыз. Біз сынып ішінде мақсаттылық пен еңбек атмосферасын қалыптастырып, тілектестік қарым−қатынастар арқылы балаларды еңбекке баулимыз. Бұдан олар ақылдырақ және мейірімдірек бола түседі [3].
Мұғалім зорлықпен оқыту құралдарын қолдануды шектегеннен кейін өзін әлсіз сезіне бастайды. Бірақ бізде жан−жағынан күшті педагогикалық құрал бар. Бұл-жұмысқа барлығын зорламай, жекімей, баули алатын-балалар ұжымы. Сабақ-бұл, ұжымдық еңбек, мұғалім және оқушының ұжымдық шығармасы. Көпшілігімізде оқушылар әдісті таңдауда және сабақтың құрылуына ат салысады. Біз балаларды сабақта ұжымдық жұмыс жасауға үйретеміз.
Жұмыстарды бағалау. В.Ф.Шаталовтың конспекттері жалпы қызығушылықты тудырды. Оларды ЖОО және техникумдардағы кез-келген пән мұғалімдері қолданады. Жетістікке жетудің себебінің бірі, бұл − тіректік белгілер оқытудағы ең күрделі педагогикалық келеңсіздіктерді шешеді: оқушының үйде орындаған жұмысын ықшамдалған күйде тексеруге − оқытушының тірек белгісіне бір көз салуы әрбір оқушының сабақтағы жұмысын әділ бағалауға жеткілікті. Оқушы күнделікті жүйелі түрде тек оны тақтаға шақырады және баға қояды демей жұмыс жасаса, ол тез дамып, артта қалғандар қатарына кірмейді. Бұл барлық жастағы оқушыларды шабыттандырады, сол себептен жетістік атмосферасында келешекте жұмыс атқару ешқандай қиыншылық тудырмайды. Балалардың жетістіктері қайталап отыруға тәуелді. Есте сақтаудың үш түрін яғни көзбен көру, моторлы есту қолдана отырып бірнешерет қайталау − бұл оқушының барлығын біліп, барлығын жасай алу, қабілеттілігін тудыртады. Оған баға қойса да, қоймаса да болады [4].
Ш.Амонашвили кішкентай балаларға тіптен баға қоймайды. С.Н.Лысенкова, екіні қоймайды, өйткені, оның барлық балаларының үлгерімі жақсы. В.Ф.Шаталов жұмыс жасалмаған жағдайда күнделікті білімді тексеру ведомостында бос тор қалдырады. Формалар әртүрлі, бірақ түйіні бір − зорлықсыз оқыту. Әсіресе бұл төменгі сыныптарға қатысты. Жаман баға қоятын бастауыш мектеп мұғалімі мақтау, мадақтауды қолдана алмайды. Ол нәтиже алуда шыдамсыз , балаларға сенімі жоқ, бұл мұғалімдер мектеп үшін өте қауіпті, балалардың мәңгіге оқуға деген ынтасын жояды. Зорлықсыз оқытуды педагогикалық училищелерде үйрету қажет. Қалайша? Зорлықсыз оқыту мен біздің әдістемелерде қателіктерді түзету үшін ұжымдық жұмыс жасау жоқ.
Егер де балалар қате жіберсе, бұл мұғалімнің қателігі, демек мұғалім сәйкесінше, әдіс табу қажет. Мұғалімге тек өз пәнін білу аз, ол балалық білмеушілікті біліп, оны сыйлауы қажет,- оның себебін түсініп, күш салусыз оны жою керек. Біз ойлағанымыздай емес еріншек балалар әлде қайда аз, яғни бала алдына қойған мақсатқа шешім таппаған кезде еріншек болады. Бала еріншектігі бұл жағдайда мұғалімнің педагогикалық агрессиясынан қорғаныш. Біз әлі қайратты (еркі) толық қатаймаған және борыштық сезімі дамымаған балалармен және жасөспірімдермен жұмыс жасаймыз. Бірақ борыштық сезімі және қайраттылық, көндірумен, зорлықпен бекімейді. Олардың бекітілуі оқушының күнделікті оқу алдындағы борышын өтеп, одан қуаныш және қанағаттанарлық сезім алуымен байланысты. Біз балалар еңбекті сүюі қажет немесе мұғалім оқушыны еңбекке баулу керек деп айтпаймыз, ой тізбегі керісінше егер қызметтестік педагогиканы қолдансақ, балалар еңбекке үйреніп оны сүйе біледі, олардың алдында борыштық сезімі пайда болады.
Ерікті таңдау идеясы. Оқыту кезінде балалар өздерін педагогтың қызметтесі ретінде сезіну үшін, оларға әрқашанда мүмкіндігінше таңдау еркін беру қажет. Ш.Амонашвили осындай таңдау мүмкіндігін ең кішкентай балаларға да береді. В.Ф Шаталов оқушыға 100 есепті тапсырмаға беріп, оның кез−келгенін және қаншасын таңдауға ерік береді. С.Н. Лысенковада, шығарма жазу алдында қиын сөздерді оқушылар таңдап, оларды мұғалім тақтаға жазады. И.В. Волков балаларға тек тақырыптың атын айтады -- батырларды жасау, ұшақ жасау, архитектуралық ескерткіштер жасау, бірақ қалай, қандай материалдан жасауын оқушылар еркіне, таңдауына қалдырады. Таңдау еркі − шығармашылық ойдың дамуындағы ең қарапайым қадам.
Балалар мұғалім рөлін сомдаған кезде, тез дамиды. С.Н.Лысенковада олар кезекпен сыныпты жүргізіп, жұмысты дауыстап баяндайды. И.П.Волковта шын педагогтар тәріздес үлкен сынып оқушылары төменгі сыныптағыларға сабақ жүргізеді. В.Ф.Шаталовтың жоғары сынып оқушылары үнемі төменгі сыныптағылардың дәптерлерін тексереді. Оқушылар бір−біріне әрдайым көмек беруі қажет, бірақ олар баға қоймауы тиіс.
Басып озу идеясы. Бұл идея әрқайсымыздың жұмысымызда әртүрлі болып байқалады, бірақ бұған барлығымыз келгенбіз. В.Ф.Шаталов бағдарламаны 1-2 бұрын оздырса, С.Н. Лысенкова, 1-1,5 жыл ертерек күрделі тақырыптарды өте бастайды. Жоғары сыныптардағы оқушылардың немесе студенттердің есебін И.П.Вылков бастауыш сынып оқушыларына немесе 6-жасарларға береді. Б.П.Никитин ересектер де шеше алмайтын бас қатыратын есептерді кіші балаларға беріп отырады. Бағдарламаны басып озу оқушыларды, қуантып, мақтаныш сезімін тудырады: мұғалім бағдарламадан өзін тәуелсіз сезініп, сабақта уақытты өз еркімен пайдаланады. Маңызды жаңалық ретінде С.Н. Лысенкованың үлкен және кіші перспективасын есептеуг болады. Осы уақытқа дейін мұғалім сабақта бұрынғы материалды қайталап, жаңасын түсіндіретін ол тек кеше, бүгін дегенді білетін, С.Н. Лысенкова алғаш рет сабаққа ертең деген ұғымды енгізеді. Бұрынғыны қайталап, жаңаны түсіндіргеннен басқа ол 50-100 сабақтан кейін өтетін материалға да аз уақытын бөледі. Бұл міндетті түрде керек екен, себебі кішкентай балаларға, бағдарламамен көзделген сабақ жетпейді екен. Тақырыпты игеруге кейбір балаларға, бес сабақ жеткілікті болса, кейбіріне 50 сабақ керек. Келешектегі күрделі тақырыпқа алдын−ала жайлап келе бастап, С.Н.Лысенкова балаларға ойын − дамытуға керек уақыт береді. Бұл кезде күшті оқушылар сыныпта әлі өтпеген сұрақтарға интуиция, жобалау сияқты қасиеттерін пайдалана келе, жауап беруіне мүмкіндік бар, осыдан олар тез дамып, әдеттегідей әлсіз оқушылардың арасында іштері пыспай, жұмыстан қол қуысырып қалмайды. Біздің жалпы тәжірибеміз көрсеткендей, қызметтестік әдісте күшті оқушылар жеңіске жетеді. Олар --мұғалімнің негізгі қоры, оларды ештеңе тоқтатып тұрмайды, олар өз соңынан атынан ұжымды алып жүреді [5].
Ірі блоктар идеясы.Тәжірибе көрсеткендей, материал ірі блоктарға біріктірілген кезде, оқушыға түсетін жүктемені төмендете келе оқытылатын материалдың көлемін едәуір жоғарылатуға мүмкіндік пайда болады. В.Ф.Шаталов 10-20 сабақты 1 блокка біріктірсе, Е.Н.Ильин 1 сабақта үлкен шығарманың мәні мен сұлулығын ашып көрсетеді, И.П. Волков әртүлі мамандықтардың дағдыларын біріктірсе, И.М.Эрдиев ірі блоктармен оқытудың әдісін анық талдайды: И.П. Иванов әдістемесі бойынша коммунарлық жиында 1 күнде 5-6 ірі рухани жұмыс жүргізіледі, ал, М.П. Щетинин сүңгу идеясымен тәжірибе жүргізеді. Ірі блоктарда логикалық байланыстар оңай орнықтырылып, жетекші ой оқушыларға оңай көрсетіледі. 10 сабақ материалын 1сабақта игере аламыз ба?−деп мұғалімнің оқушылар алдына күрделі және қызықты сауалнаманы қоюға мүмкіндігі бар[11]. Материалды блоктармен оқу баланы қиыншылық алдындағы қорқыныш сезімінен арылтады: Блок өтті, негізгі ой алынды−яғни оқушы түсінбей, артта қалып қаламын деп қорықпай, ары қарай түсініктерді игеріп тыныш жұмыс жасай береді.
Сәйкестік форма идеясы. Сабақ өзінің формасы бойынша оқытылатын пәнге сәйкес болу қажет. Матеметика сабағында В.Ф.Шаталов теореманы дәлелдей келе ешқандай артық сөз айтпайды, демек барлығы дәл болуы қажет. И.В.Волковтың шығармашылдық сабағында балалар шулап, мұғалімге мың сұрақпен келе береді. Е.Н. Ильин әдеби туындыны талқылаған кезде, талқылауда әдеби сипатқа ие болуына қол жеткізуге тырысады, ол үшін жазушы қолданған тәсілдерді пайдаланады: тәсіл, сұрақ және тетік; сол кезде әдеби талдау шығады.
Өзін−өзі талдау идеясы. Мектептегі оқудың қиыншылығы, адам өзі атқарған жұмысын, идеясын өзі бағалай алмайтыны жұмыстардың бірі -- демек ол мұғалімнің бағасын қажет етеді. Өзіндік сонымен қатар тәуелсіз, дербес адам деп өз жұмысына жоғары немесе төмен емес, дәл баға беретін, өзінің жасағанын қорытындылай алатын адамды айтуға болады. Яғни біз барлығымыз әртүрлі жолмен болса да балаларға өзіндік талдаудың ұжымдық және жеке түрлерін үйретеді екенбіз. Мен не істер едім?, Мен кіммін?деген сұрақтармен Б.Н. Ильин оқушыларын өзінің жеке өмірі туралы ойларына шақырады. В.Ф.Шаталовтың әдістемесінде тақтада жауап берген оқушылардың еңбегін ұжымдық талдауға салады, себебі бұл жағдайда жұмыс үшін баға қойылмайды, сол себептен оқушылар жауап берушінің қатесін айтуға қорықпай, оның жұмысын ерікті түрде талдайды. Ш.А.Амонашвили әдейі кішкентай балдарды бағалау және талқылау ісіне үйретеді. Оның оқушылары жолдастарының жұмысын бағалап, тексеріп (әрине баға қоймай), бір−бірінің жазбаша жұмыстарын рецензиялайды, бұл кезде олар өз ойлары мәнді болу үшін эталондарды қолданады [6]. Тәрбие берудегі негізгі элементтердің бірі болып әрине, И.П Ивановтың жалпы жұмысты талқылау әдісі болып табылады, оны В.А Караковский, М.П.Щетинин және тағы басқа педагогтарда қолданады. Бұл әдістеме бойынша, әрбір жалпы іс−ол өндіруші еңбек, дем алу кеші, жорық болсын, яғни әрбір іс міндетті түрде оның қатысушыларыменен талқылануы қажет, әйтпесе жұмыс аяқталмаған болып есептеледі. Ұжымдық өзіндік талқылауға балалады үйрету -- бұл қиын, ұзақ, педагогтан үлкен іскерлікті қажет ететін іс, бірақ осылайша балалар және ересектер арасында, қызметтестікте жұмыс жасау атмосферасы пайда болып, берік бола бастайды, оқушылар өз ұйымында өздерін қожайын ретінде сезініп, жалпы жұмыс барысын қадағалауды үйренеді, яғни олардың қоғамға қажет іс−әрекеті тез дамиды. Осындай жұмыстың тәртіпке шақыратын маңызы зор. Оқушылар жасаған еңбегін тек мұғалім ғана емес, ұжымда бағалайтынын білген соң, олар өздерін жоғары ұстап,-- жақсы жұмыс жасауға тырысады[7].
Сыныптың интеллектуалды фоны.Оқушының тәрбие алуының және оқуының нәтижесіне көбінесе жанұя әсер етеді бірақ, зерттеулер көрсеткендей, мектептегі факторлардан мұғалімнің білімділігі, оқуға кеткен материалдық шығындар, сыныптағы оқушылар саны да емес, оқушының сыныптастарының алдына қойған өмірлік мақсаттарының маңызы әсер етеді екен. Егер сыныпта ұлы мақсатқа жетуге, ұмтылу білімге жалпы құштарлық күшті болса, сонда әрбір оқушы жақсы оқиды. Сыныптың жалпы мақсаттарына және құндылықтарына оның интеллектуалды фоны үлкен әсер етеді. (В.А Сухмолинскийдің термині). Қызметтестік жағдайын, қалыптастыру үшін мұғалім тек бағдарлама бойынша ғана емес, жан−жақты білім алуға ұмтылыстың күшейтуді көздейді. В.Ф Шаталов көптеген экскурсиялар жүргізеді, оның сыныбында әрқашанда әрбір оқушы оқып шығуға міндетті газеттерден алынған ең маңызды мақалалар жиналған папкалардың бірнеше түрі бар. С.Н Лысенкова үй жұмысы ретінде жазбаша тапсырмаларды азырақ беріп, кітап оқуға көп көңіл бөлінуін қалайды. И.П.Волков өз мектебінде Шығармашылық кітапшалар енгізген, онда техникалық модель болсын, биологиядан дайындалған баяндама болсын, немесе 6-шы сынып оқушысы педагогтың 2-ші сынып оқушыларына өткізген сабағы болсын, демек оқушының өзі жасаған барлық жұмыстары жазылады. Осындай кітапша немесе басқада шаралар баланың әртүрлі қабілеттілігін, бейімділігін ашып, оның дамуына көмектеседі, ол келешектегі мамандықты таңдап алуына жол ашады. Осы бағытта М.П.Щетининнің кафедралары да жұмыс жасайды, олар балалардың бір істе болсада жоғары нәтижелерге жетуіне көмектеседі.
Ұжымдық шығармашылық тәрбие беру.Ленинградтық педагог И.П.Иванов ұжымдық шығармашылық тәрбие беру идеясын өңдеп жасаған, ол № 308 мектебінде Фрунзе коммунасында Ленинградтың Орленок пионерлік лагерінде және тағы басқа мектептер мен лагерлерде іске асырылды. Бұл әдістемені өз жұмысында В.А. Караковский, М.Н.Щетинин қолданады. Әдістеменің мәні балаларды 1-ші сыныптан бітірушіге дейін ұжымдық шығармашылдыққа үйретуде жатыр. Негізгі ережесі−барлығы шығармашыл болуы керек, ол болмаса не керегі бар? Көп жылдар ішінде адамдарға, мектпке, өз сыныбына пайда келтірілген көптеген шығармашылық істер ойлап табылған. Бұл жұмыстарға барлық ұжым қатысады, оларды тыңдаушы және айтушы, пассив және актив деп бөлу болмайды. Осындай тәрбие беру әдістемесі жоғары педагогикалық эффект береді, онымен жүз мыңдаған балалар өсіп шықты [8].
Шығармашылдық өндіруші еңбек. Oл қызметтестік педагогикасында бірден маңызды орын алды. 1959ж Фрунзе коммунасы, демек Ленинградтық оқушылар тобы Ефимов районының колхозына шықты, бұл елдегі ең алғаш еңбек және демалыс лагері болатын; № 308 коммунарлық мектеп сүт зауытында өз жұмысын өндіруші еңбекті ұйымдастырудан бастады. М.П.Щетининнің тәжірибелік мектептерінде оқушылардың өндіруші еңбегін қалай ұйымдастырғаны белгілі. Коммунарлық ұжымдарда еңбек етудің ерекшелігі сол, балалар үнемі−жұмысты қалай жақсартуға болады? Қалай оны сәндеуге болады? Қалай оң нәтиже алып, қуанышты етуіне болады? деп ізденеді. Ұжымның құрамына кіріп, ересек адамдармен бірігіп жұмыс жасап үйренген балалар өндірісте келеңсіз жағдай туған кезде өздерін қалай ұстау керек екнін біледі, жұмысты одан да күшті жасауға тырысады, бір−біріне көмек береді, өндіріске қандайда бір пайдасын тигізу амалын іздейді.
Шығармашылық өзін−өзі басқару.Мектептегідей принциптерде құрылады. Мектептегі барлық актив жылына бірнеше рет ауысады, себебі балалар мен жасөспірімдерге ұзақ уақыт активистер қатарында жүруіне болмайды. Өзін−өзі басқару ересек адамның қатысуынсыз дегенді көздемейді,−керісінше, қызметтестік рухы балалардың ересек адамдардан көмек іздеуін талап етеді, себебі балалар жұмыста жоғары нәтиже алуға ұмтылады [9].
Ата−аналармен бірігіп жұмыс жасау.Қызметтестік педагогикасы балалардың ересектерге мектепте де, үйде де ашық, сеніммен қарауын көздейді. Бұл үшін жанұяда балаларға біріңғай талап қоймай, достық, жолдастық қарым−қатынас орнату керек. Біз ата−аналар жиналысында балаларға ешқандай сын ескерпелер айтпаймыз. Ата−ананы балалармен ұрыстыруға, болмайды. Мұғалім ата−анаға балаларының тәртібін күнделікке жазбауы тиіс және ата−аналар арасында жарыс тудырып, жұмыс орнында баласының үлгерімін ілмеуі қажет. Біз ата−аналарға олардың балаларының жақсы оқып жатқанын көрсетуге тырысып, өз баласын жақсы көруді үйретеміз [10]. Егер де оқушы көмек пен көңіл аударуды қажет етсе, оны соңына дейін, яғни аяғына нық тұрғанға дейін жасау керек. Ленинградтық тәрбие беруші Ф.Я.Шапиро айтқандай, бір тәртібі қиын баладан екіншісіне ауыса бергенше, бір балаға бір жыл жұмсаған дұрыс.
Жеке тұлғалық әдіс. Осы әдістемелер мен әдістер жиынтығы балаға дербес қатынасты емес, жеке тұлғалық әдісті қолдану идеясын тудырады. Мектепке жай ғана оқушы емес, жеке тұлға келеді. Ол мектепке мұғалімнің рухани әлемінен ешқандай айырмашылығы жоқ сезім және толқу әлемін алып келеді, яғни педагог пен оқушы тең екенін көреміз, екеуі де қуаныш, аяныш,қорқыныш, ұялу, қанағаттану, жеңіске жету және ұтылу сезімдерін біледі. Қаншалықты жеке тұлғалық әдісті қолдану керектігін айтсақ та, жұмыс және сабақтарымен қолы тимейтін мұғалім оны толық көлемде орындай алмайды [11].
Қызметтестік педагогикасының тәсілдері оқушының өзін тұлға ретінде сезінуін, мұғалімнің тек өзіне көңіл аударатынын сезініп, әрбір сабақта орындаған жұмысы үшін баға алып, күшіне сай істерді таңдап алуын, тек сөзбен емес іс жүзінде құрметке ие болатынын, өз мектебінде және сыныбында ешкім оны ренжітпей, қорғанышы бар екенін сезінетінін, оған ешкім сенімсіздік білдірмейтінін қамтамассыз етеді.
Қызметтестік атмосферасында өскен балаларды бірсөзбен былай сипаттауға болады: Олардың барлығы ойлануды ұнатады, ойлана алады, ойлану ісі олар үшін−құндылық; барлығында дидактикалық қасиет бар: әрқайсысы материалды басқаға біреуге түсіндіре біледі, барлығының ұйымдастыру, тіл табысу сияқты қасиеттері бар: Барлығы шығармашылыққа жақын, әрқайсысы белгілі деңгейде адамдарға бағытталған, барлығында әлеуметтік жауапкершілік сезімі бар. Біз әрқашан түлектер шығарғанда осындай балаларды көреміз. Егерде сыныпта әрқайсымыздың баламыз немесе немереміз оқыса, біз оларға әр оқушыға беретін білімнен көп білім бере алмас едік. Осы жерде тәрбие беру және оқытудың жоғары индиаидуализациясы жатыр.
Мұғалімдердің қызметтестігі. Біздің әрқайсымыздың 25-40 жыл аралығында педагогикалық стажымыз бар, біз бірге сан алуан балалады оқыттық, әртүрлі мектеп ұжымдарында жұмыс жасап, әртүрлі мұғалім, директор, инспекторларды көрдік. Қызметтестік педагогикасы өте қиын, қолдануға келмейтін, қолға жетпейтін болып көрінуі мүмкін. Біздің тәжірибеміз көрсеткендей, кез−келген мұғалім бір айда немесе бір тоқсанда болмаса да оның принциптерін жүзеге асыра алады. Кімде−кім осы жаңа педагогиканы тек ойда ұстанғанның өзінде өз жұмысының жақсарғандығын байқайды. Себебі қызметтестік педагогикасы үшін ешқандай ерекше шарттардың қажеті жоқ, егер ол директор болса мектебінде, егер мұғалім болса өз сыныбында сол бағдарламалар және оқулықтарымен өзгерістерді бастауына болады. Әрине, біз жаңа педагогика идеяларының кең таралуын қолдар едік, бірақ біз оны енгізуге қарсымыз, демек бір мұғалімді екіншісіне үлгі тұтуына, біреуді жаңа әдіс қолданғаны үшін мақтағанға, екіншісін өзіндік бағытпен жұмыс жасағаны үшін жамандағанға қарсымыз. Сыныптағы балаларды немесе мұғалімдерді бір−біріне қарсы қоюға болмайды. Мұғалімдер балалармен жұмыс жасайды сол себептен өздері бала сияқты--бұл олардың әлсіздігі емес, бұл олардың кәсіби (профессионалдық) күші. Тек өзінде осы балалықтың белгілерін, әлсіздікті және сезімталдықты сақтай келе, баланы сезуге, түсінуге және тұлға ретінде қабылдауға болады. Балалармен өзіміздің қарым−қатынасымызды жаңартып, өзімізде жаңарып, өз арамызда және оқушылармен бірге жұмыс жасауға тырысамыз.
Осылайша авторлық құжатта қызметтесиікте жұмыс жасау технологиясының мәні мазмұндалған. Орынды, түсінікті, анық. Осылайша педагог новаторлар оны ойлап тауып, тәжірибе өткізіп енгізеді. Ал да, қолдана бер, бірақ ештеңені өзгертудің, оған қосудың, одан алудың қажеті жоқ. Бірақ шығармашылықсыз ешқайда бара алмайсың. Бірін, екіншісін алып тастап, үшіншісін қостық. Технология жұмысын тоқтатты. Кінәлау басталды. Егерде сіз өз жағдайыңызға қарай технология параметірлерін өзгертсеңіз авторларды технология жұмыс жасамайды деп кәнілауға болмайды. Бұл кезде қандай да болсын технология мәнін жояды. Мысалы, сіз сағат сатып алып, оның қолдану ережелерін бұзсаңыз, өндіруші бұған кінәлі ме? Барлығы қанағаттану үшін, технологияны қолданбас бұрын оны әбден зерттеп экспертизадан өткізу керек. Сонда түсінбеушілік, керек емес сындар бір−бірін кінәлау болмайды. Әрбір технология барлығы болады немесе ештеңе болмайды деген принциппен іске асырылады[12].
Қызметтестік технологиясының жарамдылығын қазіргі нарықтық жағдайлада керектігін анықтауға тырысайық[3].

1 кесте. Әріптестік технологиясының негізгі идеясы.

1
Әріптестік технологиясы
1. жеке тұлғаның қалыптасуына және пәнді оқытуға бірдей көңіл бөледі.

2
Әріптестік технологиясы
2. сыныптағы қарым−қатынастардың жақсаруына талап етеді.
3.
3
Әріптестік технологиясы
оқушылардың мұғалімге сенуіне негізделген
4
Әріптестік технологиясы
барлық технологиялар ішіндегі ең тиімдісі
5
Әріптестік технологиясы
жоғары педагогикалық шеберлікті қажет етеді

Әріптестік технологиясының негізгі қағидалары:
1. Оқушылармен қарым−қатынас.
2. Зорлықсыз оқыту.
3. Күрделі мақсат идеясы.
4. Тірек идеясы.
5. В.Ф.Шаталовтың тірек белгілері.
6. Жұмысты бағалау.
7. Ерікті таңдау идеясы.
8. Озу идеясы.
9. Ірі блоктар идеясы.
10. Сәйкес форма идеясы.
11. Өзін−өзі талдау идеясы.
12. Сыныптың интеллектуалдық фоны.
13. Ұжымдық шығармашылық тәрбие беру.
14. Шығармашылық өндірущі еңбек.
15. Шығармашылық өзін−өзі басқару.
16. Ата−аналармен бірігіп жұмыс жасау.
17. Жеке тұлғалық әдіс.
18. Мұғалімдердің бірігіп жұмыс жасауы.
19.Ауыспалы құрамдағы жұптарда жұмыс жасау.
20.Бәсекелік орта түзу.

1.3 Әріптестік технологиясының артықшылықтары және кемшіліктері

Қызметтестік педагогикасы кеңес педагогиканың айқын жетістіктерінің бірі. Педагог--новаторлардың ерен еңбегінің нәтижесінде мектептегі оқыту мүмкіндіктеріне көзқарастар өзгерді. Қолжеткізерлік, оқушылардың жекеленген және жастық ерекшеліктерін ескеру біліктілігі, саналығын өзіндік белсенділігін, өзіндік іс атқару, шығармашылдық қабілеттілігі, оқушының жеке тұлғасын сыйлау сияқты маңызды принциптерін жүзеге асыруға бағытталған бірқатар нақты технологиялық тәсілдер ұсынылды. Қызметтестік педагогикасы біздің мектептердегі педагогтық бақылаулық функциясының гипертрофиясын жою бағытында үлкен, маңызды қадам жасап, ұйымдастыру әрекетінің күшеюіне ат салысты.
Қызметтестік педагогикасы критикалық талдаудардың объектісіне айналды. Оның барлық негізгі және қосымша аспекттері нақты талқылауға алынып, сол кезде артықшылықтары басты орын алған педагогикалық идея тұрғысынан және кемшіліктері анықталды [13]. Бүгінгі таңда, нарықтық педагогика жағдайын да барлығы басқаша көрінеді. Біз қызметтестік педагогикасында оның оң және теріс жақтарын оңай ажырата аламыз. Әріптестік технология отандық қызметтестік педагогиканың принциптеріне негізделіп, бүгінде дүние жүзі бойынша технологиялық сызбанұсқалардың алдыңғы қатарлысы болып табылады.
Қызметтестік педагогикасы қандай мақсаттарды жариялады?
Олар өз уақытында жаңа болды ма, ал қазір өзекті ма? Біздің мектеп үшін дәстүрлі мақсаттар үйрету, тәрбиелеу, дамыту әліде қалған, педагог новоторлар оларға ешқандай жаңалық енгізген жоқ. Бұл шынында да осылай. Педагогикалық үдерісті ұйымдастыруда бір−бірінен ерекшеленетін 3 принципиалды сызбанұсқа бар болғандықтан, екі жақтан біруақытта педагогикалық өнімді алу әдісі--яғни, оқушыдан және материалдан, қазіргі кездегі педагогтардың жаңалығы ретінде табылмайды. Я.А.Коменскиидің өзінде мысалы, мынадай сөздерді кездестіруге болады: жас өспірімнің дамуына сәйкес берілетін оны өзінің еркіне қарсы, зорлықпен жасалмауы тиіс, керісінше ол барлығын өз еркіменен, өзіндік қызығушылығымен жасауға мүмкіндік беру керек [14]. Қызметтестік педагогиканың авторларының өз әдістерін мотивациялайтын нақты әдістерінің өздерінде тарихи прототиптері болған. Мысалы айтсақ, әдебиетті оқу, әдебиеттік білім алуға ғана емес, өмірді тануға алып келу керектігі 30-жылдарда Е.Н.Ильин идеясында айтылған. С.Н.Лысенкованың идеясы да дәстүрлі педагогикада қарастырылады, ал, кейбірі 60-70 жылдардағы липецтік тәжірибеден алынған. М.П.Щетининаның сүңгу идеясын 200 жыл бұрын колониалды мектептерде ағылшын миссионерлері іске асырғысы келген. Мұғалімнің оқушылармен бірігіп жұмыс жасау принципі де жаңа емес.
Мақсаттар технологиясының құрылымына нақты еңгізілмегендіктен, тек оны айқындап, бағыттағандықтан, қазіргі замандық әріптестік технологиясы үшін олар өзекті ме? деген сұраққа жауап іздейік.
Қазіргі замандағы мектептің негізгі мақсаттарының бірін есімізге түсірсек--оқушының дамуына және өзін қалыптастыруға ықпал жасау. Қазіргі күні бұрынғыдай айқын түрде мектеп үйретуі, тәрбиелеуі, дамытуы тиіс деп айтылмайды. Бұл қағидалар (үштің бірігуі) ішкі сезімде сақталады [15]. Қазіргі мақсат қарапайымдау.
Қызметтестік педагогикасының мақсаттары жоғары қойылған болса, олар іс жүзінде қазіргі замандағы мектепте жеңілдетілген түрде сақталса, әріптестік технологиясы принципінде осы мақсаттарға жетуге жарайды.Оның үстіне ол соңғы жылдары кеңейтілген түрде сынақтардан өтті. Мыңдаған мұғалімдер оның сызба−нұсқаларының тиімділігін, мақсатқа лайықтылығын жоғарғы оқу орындарында жалпыға білім беру, бастауыш мектептерде әртүрлі жағдайларда тексерді; оның елеулі кемшіліктері де анықталды, мысалы:
1. Нақты емес, қарама-қайшы пікірлердің болуы.
2. Жеке тұлғалық әдістің дербестік әдісіне қарсы қойылуы.
3. Оқушының жұмыстарын бағалаудың рөлін жоғарлату.
4. Оқытушының бағалауының, қажет еместігі күдікті тезистің болуы.
5. Зорлықпен оқытудан бас тартудың қажеттілігін мотивациялануна қарама−қайшы.
6. Оқушылардың қабілеттіліктеріндегі терең жекеленген айырмашылықтарды толық бағаламау.
7. Мектептерде аз дамыған және нашар дайындалған оқушылардың санының елеулі болуымен байланысты объектті түрдегі қиындықтарды толық ескермеу.
8. Тәрбиелеуде қандай да болса күштеуден гуманды емес деп бас тарту.
9. Жеке тұлғаның дамуында , тәрбиешінің рөлін жалпы түрде толық бағаламау.
10. Оқушылардың қателерін, ұжымдық талдаудан бас тарту.
11. Үй жұмысын жасаудан бас тарту.
12. Үлгерімі нашарлармен оқу, тербе, қосымша сабақтан бас тарту.
13. Ата-аналарға тек жақсы жағымды сөздер айту керек деген.
14. Балалар ұжымы, туралы пікір күшті педагогтық құрал барлығына жұмыс деген тезис жасатты.
15. Қызметтестік педагогикасы барлық оқушыларды үйренуге оқуға қабілеттілікті қамтамасыз етеді деген пікір.
Көріп отырғанымыздай көптеген ескертулерді технологияның процессуалдық жағында емес, кеңестік педагогтардың идеялогиялық принциптеріне қатысты. Бүгін біз жеке тұлғаға бағыттау әдісін дербестік әдісіне қарама−қарсы қоюға байланысты және зорлықпен оқытудан бас тартуды мотивациялайтын пікірлерге көңіл аудармауымызға болады [16].

1.4 Әріптестік технологияның қолдануындағы ерекшелігтер

Қызметтестік педагогикасының жаңалығы, оқу−тәрбие ісінің мақсаттарында емес, оларды іске асырудың әдістері, амалдарымен түрленуде. Бұл кезде шын мәнінде бір−бірімен өте жақсы үйлестірілген іс−әрекеттердің әдістерінің жүйесін көріп отырмыз: сызба−нұсқалық көрнекілікті қолдану, оқушы орындаған әрекеттерді талқылау (түсіндіру) оқушы мен оқытушының арасындағы қарым−қатынастарды өзгерту, дербес көмек көрсету, дұрыс іс−әрекеттер жасаудың үлгілерін көрсету, бағыттайтын сұрақтар қоюды қолдану, оқушының ойын бағыттайтын және ұйымдастыратын тіректер пайдалану т.с.с. Қызметтестік педагогиканың негізінен операциялық−процессуалдық, демек технологиялық жағына қатысты [17].
Ал бұл мәселе үдерістің өзіндік ерекшелігі бар сызба−нұсқамен дамып келе жатқанын және ол жоғары сапалы өнім шығаруға әкелетін жаңа технология жасалғанын дәлелдейді.
Барлық балаларды оқыту үдерісіне толық енгізуге, оқушы мен оқытушылардың бірігіп жұмыс жасауына көп көңіл бөлінеді.
Осы әдістер жаңа нарықтық мектептерге қолайлы ма?
Ешқандай күмән жоқ, оқытуға мотивацияның өзгеруіне қарамастан оқушылардың жақсы оқимын деген сеніміне байланысты проблема асқынып кетті. Оқушыларға демеу беру, көмектесу адамдар арасындағы қатаң қарым−қатынастар жағдайында оқушылар мен оқытушының арасындағы қызметтестік қазіргі күні аса қажет болып тұр.
Қызметтестік технологиясын суреттеуде авторлар 18 нақты ойды айтады. Барлық ой пікірлер, бізге дейін жетпеді, барлық ойлар қатаң сыңдарға шыдамады, барлығы қазіргі замандағы, оқыту мен тәрбиелеуде, практика жүзінде қолданыла алмайды. Әріптестік технологияға қазіргі заманда, өзгеріссіз кіретін келесі идеялар оқытушы мен оқушының қарым-қатынасын өзгерту (әрине нарықтық негізде; зорлықсыз оқыту; дыбыстық тірек, түсініктеме мен басқару оқушының жұмысын бағалау), өз еркімен таңдау, оқыту жұмысының материалын, дидактикалық бірлікте ірілету құрылымдық бірлік [18]. В.Ф.Шаталов жасаған тірек-сигналдарының парағы, оқушылардың білімін тексеру әдісі, жеке тұлғалық әдіс педагогтардың қызметтестігі.
Қазіргі көзқарас бойынша түсінік берейік.
1.Оқытушы мен оқушының арасындағы қарым- қатынасты өзгертдуе, олардың бұрынғы дәстүрлі мектептегідей болмады, әлі ұзақ уақыт оқутушылардың аға буыны қабылдай алмайды. Енді мұғалімге тәуелді оқушылар болмайды. Енді мектептен шықпайтын оқушы болмайды. Білім, кәсіби мамандық нарық кісі тауар болып табылады. Әр кім өзіне сапа мен көлемде қажетті өнімге қарап тапсырыс бере алады. Мектеп оқушылардың қажеттілігін қанағаттандыруға, өмірлік жоспарын жүзеге асыруға көмектеседі. Мұнда педагогикалық процеске қатысушы оқушы мен оқытушының арасындағы қарым−қатынасқа әсер етпей қоймайды
Тәуелді және күштеулі қарым−қатынастарда олар емін−еркін демократиялы әріптестікке айналады [19]. Мұнда оқушы (мұғалімнің қызметіне тапсырыс беруші болады, яғни оның басымдығын көруге болады. Оқушы пәнді, педагогты өзі таңдайды, білімінің көлемін таңдап, педагогтың қызметі үшін салық арқылы болмаса өзінің қалтасынан төлеуіне болады. Мұғалім мен оқушының қарым қатынасы ұйымдастырылып, келісімдік, сызба−міндеметтемелердің нұсқасына енгізіледі.
Бірақ бұл өзгерістер педагогикалық іс−әрекеттер толық вариантында нарықтық сипатқа ие болмай іске асырылмайды. Біз әзірге екі бағыттың ортасында тұрмыз: толыққанды мемлекеттік мектеп те жоқ, бірақ нарықтық мектепте пайда болған жоқ. Біз қазір жартылай шаралар жүргізудеміз--ақысыз тапсырыс беруші өз құқығын қорғауда, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Химияны оқытуда компьютерді қолдану
Химияны оқытуда модульдік оқыту технологиясын қолдану әдістемесі
Химияны оқытуда халықтық педагогика элементтерін пайдалану
Химияны оқытуда халықтық педагогиканың элементтерін пайдалану
Химияны оқытуда аяушылық технологиясын қолдану және оның артықшылықтары мен кемшіліктерін талдау
9 сыныпта бейорганикалық химияны оқытуда халықтық педагогика элементерін пайдалану әдістемесі
Математиканы оқытуда жаңа технологияларды пайдалану
Жаңа педагогикалық технологияларды қолдану
«Тұздар» тақырыбын оқытуда тәрбиелей оқыту әдісін қолдану
Ойын технологиясын химия пәнін оқытуда қолдану
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь