Орталық Қазақстанның қола дәуірі

Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерінің ең көп таралған және жақсы зерттелген аймағы — Орталық Қазақстан. Бұл аймак қола дәуірінде адамның өмір сүруіне өте жайлы болды. Онда: Қарқаралы, Баянауыл, Ұлытау, Атасу, Көкшетау, Имантау, Жақсы-Жаңғыз- тау, т.б. кішігірім таулар бар. Бұл таулардың өзен-бұлақтарының бірі солтүстікке, бірі оңтүстікке қарай ағып жатады. Оның үлкендері — Есіл, Нұра, Сарысу, Торғай өзендері. Біз бүгінге дейін Бұл өлкелерде қола дәуірінде қандай тайпалар өмір сүргендігін білмейміз. Археология ғылымында осындай аты белгісіз жұрттарды солардың қалдырған археологиялық мәдениетінің атымен атайды. Қола дәуірінде Қазақстан жерінде Андронов мәдениеті таралғаны белгілі. Біз Бұл кезеңде өмір сүрген тайпаларды шартты түрде "андрондықтар" деп атаймыз.
Орталық Қазақстанды археологиялық жағынан жоспарлы, нысаналы зерттеу 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының құрылуымен байланысты. Оны ұйымдастырған және 80-жылдардың басына дейін баскарған Әлкей Қақанүлы Марғүлан болатын. Ә.Х.Марғүланның кезеңдеуі бойынша, Орталық Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштері екі мәдениетке — Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеттеріне жатады. Андронов мәдениеті екі кезеңге бөлінеді: а) алдыңғысы—Нұра кезеңі; б) ортаңғысы—Атасу кезеңі. Нұра, Атасу өзендері атымен аталады. Андронов мәдениеті мен Беғазы-Дәндібай мәдениетінің арасында өтпелі кезең бар. Өтпелі кезеңнің мерзімдемесі — б.з.д. XII—XI ғасырлар. Беғазы-Дәндібай мәдениеті б.з.д. X—VIII ғасырлар, Бұл соңғы қола дәуіріне жатады.
Нұра кезеңінін ескерткіштерін, негізінен алғанда, жерлеу орындары — көне қорымдар құрайды.
Жерлеу орындары кішігірім қазандай, жалпақ тастарды жерге жартылай батырып орнатқан қоршау түрінде болып келеді. Тас қоршаулардың пішімі әр түрлі, киіз үйдің орны сияқты дөңгелек, тіктөртбүрышты, кейде тіпті шаршы (квадрат) түрінде де кездеседі. Әдетте, қоршаудың орта шенінде қабір болады. Қабір қабырғалары кішігірім жалпақ тастардан қаланған тас сандық сияқты. Тас сандық үсті (беті) бір немесе екі-үш жалпақ тастармен жабылады. Кейде тас сандықтың қабырғалары да тігінен қойылған үлкен жалпақ тастардан жасалады.
1. ↑ Маргулан А.Х. и др., Древняя культура Центрального Казахстана, А.-А., 1966;
2. ↑ Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж., Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки, А., 1992.
3. ↑ “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998


4. Орталық Қазақстандағы андронов мәдениеті. Бұл өңірден көптеген мекендер, қорымдар, көне рудниктер, құрбандық орындары, петроглифтер. Орталық Қазақстанның андронов мәдениетіне тән сипаты-оның мазарларының күрделілігі, тас өңдеумен байланысты құрылыс техникасының жетіле түскендігі.
5. Ертедегі Нұра кезеңі -жерлеу салтында кремация (мәйітті өртев) басым болған. Мәйтті табытқа салып қою рәсімімен де жерлев кездеседі. Керамика ыдыстар жоғары жағы ғана әсемделеді. Қабір ішінде мәйітпен қатар үй жануарларының сүйектері де табылған.
6. Келесі - Атасу кезеңінде жерді игеру, оның ішінде шөлейт аудандарды да игеру кеңінен жүргізіледі. Тау-кен жұмыстарының көлемі күрт өседі. Мәйіттерді бір жамбасына бүк түсіріп жатқызып жерлев жиірек ұшырасады.
7. Кейінгі кезеңі - Бегазы-Дәндібай мәдениеті. Оның ерекшелігі - мәйіттерді шалқасынан жатқызып қою. Мысалы: Ақсу-Аюлы -2 қабыры. Жер бетіне тастан қалап қабырғалы тұрғын үйлер салу рәсімі кең жайылады. Сондай-ақ ағаш та қолданылған.
        
        Орталық Қазақстанның қола дәуірі
Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерінің ең көп таралған және жақсы ... ... -- ... Қазақстан. Бұл аймак қола дәуірінде адамның өмір сүруіне өте жайлы болды. Онда: Қарқаралы, Баянауыл, Ұлытау, ... ... ... ... тау, т.б. ... таулар бар. Бұл таулардың өзен-бұлақтарының бірі солтүстікке, бірі ... ... ағып ... Оның үлкендері -- Есіл, Нұра, Сарысу, ... ... Біз ... дейін Бұл өлкелерде қола дәуірінде қандай тайпалар өмір сүргендігін білмейміз. Археология ... ... аты ... ... ... қалдырған археологиялық мәдениетінің атымен атайды. Қола дәуірінде Қазақстан ... ... ... таралғаны белгілі. Біз Бұл кезеңде өмір сүрген тайпаларды шартты түрде "андрондықтар" деп ... ... ... жағынан жоспарлы, нысаналы зерттеу 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының құрылуымен байланысты. Оны ұйымдастырған және 80-жылдардың басына дейін ... ... ... ... ... ... кезеңдеуі бойынша, Орталық Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштері екі мәдениетке -- ... және ... ... ... ... мәдениеті екі кезеңге бөлінеді: а) алдыңғысы -- Нұра кезеңі; б) ортаңғысы -- ... ... ... ... ... ... аталады. Андронов мәдениеті мен Беғазы-Дәндібай мәдениетінің арасында өтпелі кезең бар. Өтпелі кезеңнің мерзімдемесі -- ... XII -- XI ... ... ... ... X -- VIII ... Бұл ... қола дәуіріне жатады.Нұра кезеңінін ескерткіштерін, негізінен алғанда, жерлеу орындары -- көне қорымдар ... ... ... ... ... ... ... жартылай батырып орнатқан қоршау түрінде болып келеді. Тас ... ... әр ... киіз үйдің орны сияқты дөңгелек, тіктөртбүрышты, кейде тіпті шаршы (квадрат) түрінде де ... ... ... орта ... ... ... Қабір қабырғалары кішігірім жалпақ тастардан қаланған тас сандық сияқты. Тас сандық үсті (беті) бір немесе ... ... ... ... ... тас ... ... да тігінен қойылған үлкен жалпақ тастардан жасалады.
Бұл дәуірде көбінесе өлген адамның сүйегін жартылай ... ... ... ... ... тыс ... ... содан соң күйген сүйектерін қабірге жерлеген болуы ... ... ... ... ... ... қыш ... әшекей заттарда, қару-жарақтарда оттың ізі, белгісі жоқ. Нұра ... ... ... ... ... ... ... да кездеседі. Ақтоғай ауданының аумағында зерттелген "Қанаттас" деген жерлеу кешенінің ... ... ... ... ... ... ... жерлеген. Адамды қол-аяғын бауырына алғызып отырғызып жерлеу қола ... ... да ... ... ... да ... ... андрондықтар "адам өлгеннен соң Жер-ананың жатырына да солай орналасуы"қажет деп есептеген болуы керек. Нұра кезеңінін қоршауларында адаммен ... қыш ... ... етін қойған. Андронов дәуірінің Атасу кезеңінін ең көп зерттелген ескерткіштері -- сол ... ... Оның аса ... -- ... ... Былқылдақ, т.б. Атасу кезеңінің жерлеу орындары да Нұранікіндей дөңгелек, төртбұрышты қоршаулар ... ... ... ... кезеңнің көп дәстүрлері мұнда да жалғасын тапқан. Атасу кезеңінде адамды сол күйінде жерлеген, өртеген ... өте ... ... Бұл ... ... ... ... қақпатастардан салынған тас сандықтар. Кейде әншейін жер қабір, кейде қабір -- төрт ағаштан жасалған рама ... де ... ... ... ұзына бойына шығыстан батысқа қарай бағытталған. Атасу кезеңінде сонымен қатар қос ... ... Бұл бір ... ... ... ... екі тас ... екі адамды жерлеу салты.Атасу кезеңінде бір қоршаудың ішінде бірнеше қабір болады. Бұл бір атаның баласы жерленген патриархалдық ... ... ... адамды қол аяғын бүгіңкіреп, бір қырынан, көбіне сол жамбасына жатқызып жерлейтін болған.
Атасу кезеңінде корымдардың, қоныстардың маңайында өлгендерге мінәжат ететін арнаулы ... ... ... ... диаметрі 1,5 -- 3 м аралығында. Маңайын үлкен тастармен көмкерген. Шығыс жағынан мінәжат орнына келетін жолға тас ... ... ... ... ... (сүт ... болса керек), әр түрлі құралдар кездеседі.
Атасу кезеңінде халық саны ... ... ... Оған бұл ... ... ... ... орындарының өте көп болуы дәлел, кейде бір жерден сол заманның 100-ден астам зираттары кездеседі. Ру адамдарының ішінде мүлік теңсіздігінің пайда бола ... осы ... ... ... ... Бір ... орнынан өте жұпыны ғана заттар шықса, енді біреулерінен алтынмен қапталған, қола әшекейлер көп кездеседі, бір қабірге кейде 6 -- 8 қыш ыдыс ... ... ... ... ең ... ... туыстардың үлкен патриархалдық отбасы бөліне бастайды. Айшуақ кешенінің қоршауы ... ... ... 6 ... ... үлкен зиратқа жерлеген, кейін қайтыс болған 4 адамды әр кез сол коршауға жапсарлас етіп ... ... ... Бұл дәстүр кейінгі қазақтарға дейін жеткен. Жақын туыс адамдарды бір зиратқа қою, не кейін қайтыс болған туыстарының ... ... ... ... ... ... ... жапсарлата салу қазақта қазірге дейін кездеседі. Нұра кезеңінің қыш ыдыстарының иығы дөңгеленіп келсе, Атасу кезеңі ыдыстарының мойнынан ... ... тұсы ... ... ... Нұра ... ... өрнек мойнынан бүйіріне дейін біртұтас болып келсе, Атасу ыдыстарында өрнек мойнында, ортан белінде, кейде түп жағына да бедерленген.
Б.з.д. II мыңжылдықтың ... ... XIV -- XIII ғ. ... ... қола ... ... ... тарихи-мәдени қауымдастығына жататын атасу (алакөл) және нұра (федоров) мәдениеттері өркеңдеді. Орта қола кезеңі тұрғындарын шартты түрде андроновтықтар деп атау ... ... ... ұстанған андроновтықтардың қоғамын жауынгер арбалары бар әскери көсемдер басқарды. Қарқаралы ауданындағы Талды ... ... ... ... ... ... арба ... табылған. Көне жауынгер қабіріне қойылған екі аяқты арбаның ағаш дөңгелектерінің білігіне 10 шабақ қондырылған. Мұндай арбалар жаумен ... ... ... келе ... арба ... ... ... олар қарсыластарын садақпен атып түсіріп отырған.
Андроновтықтарға археологиялық ... ... ... болатын күрделі қоғамдық құрылым тән еді. Көсемдер мен ақсақалдардың биік әлеуметтік статусы олар өлгеннен кейін де нақтыланып отырып, ... ... ... ... -- обалар тұрғызылды. Мысалы, Ақсу-Аюлы-2 зиратының ең үлкен обасының диаметрі 17 жарым метр. Оның ... ... ... ... ... екі ... ... бар екі қатарлы тас қоршау ашылды. Осындай обалар Атасу өзені бойындағы Ортау-2 зиратынан да белгілі. Қатардағы андроновтықтарды шағын көлемдегі қоршауларда ... ... ... металмен қамтамасыз етіп отырған металлургтер мен ұсталар андроновтықтар қоғамында маңызды роль атқарды.
Андроновтықтар өзен бойларын игере отырып, құрғақ климат жағдайында өмір ... Олар ... де ... ... өз ... ... мал шаруашылығы арқылы өтеді.
Ықылым замандардан бастап Қазақстан ... мал ... ролі өте зор еді. Қола ... ... ... түліктері болып қой мен мүйізді ірі қара саналды. Жылқы маңызды ... ... ... мәдениетінің Ригведа мен Авеста деректері бойынша танымал ежелгі арийлер мөдениетімен көп ұқсастықтары бар. ... үш мың жыл ... ... ... ... ... ... негізін қалаған арийлер осы Қазақстанның андроновтықтары арасынан шыққан болар. Андронов тайпаларының екінші бөлігі Қазақстан жерінде қалып, бұдан кейінгі кезеңдер ... ... аса ... ... ... ... мыс кендерінің бай қоры ірі, күшті металлургия ошағының дамуына негіз болды.
Соңғы қола дәуірінде (б.з.д. XIII-IX ғғ.) Орталық Қазақстанда андроновтықтар мәдениетінің ... ... ... ... ... ... Беғазы, Дәндібай, Айбас дарасы, Бұғылы, Саңғыру-1 және Саңғыру-2 сынды зираттарды, Атасу-1, Ақмұстафа, Мыржық, Қарқаралы-1, Қарқаралы-2, Қарқаралы-3 ... ... ... ... Шортандыбұлақ және т.б. қоныстарды зерттеді.
Атасу қонысы - қола ... ... ... ... бұрын 14 - 12 ғасырлардағы ірі елді мекен орны.
Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылтау ауылының оңтүстік-шығысында 35 км ... ... ... ... Мыңбай сайының бойында орналасқан. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы 1952 ж. (жетекшісі Әлкей Марғұлан), 1975 - 82 ж. (жетекшілері Мир ... ... ... ... қонысында 27 үй мен қораның орны бар. Ол жерден 3 төртбұрышты, дөңгелек пішінді 12 ғимарат және мыс ... ... 7 ... орны ... ... ... ... бөлінген. Бір жағы - тұрғын үй, екінші бөлігі - ... ... ... ... ... болған. Үйлер арасынан ішін таспен шегендеген құдықтар, көзе ыдыстар ... ... ... ... ... ... ... мыс балқытып, қоладан бұйым құю, мал бағу, егін егу, аң аулаумен айналысқан. Қола ... ... ... өмір сүрген тұрғындарының үйлері шошала сияқты дөңгелек, құрастыруға оңай болған. Олар да қолдан сайман жасаған, негізінен мал шаруашылығымен айналысқан.[2]
Атасу қонысынан кен ... мыс ... ... арналған құрал-саймандар мен қалыптар, топырақ қопсытатын тас кетпен, түрен, тастан, ... ... ... жебе ... өрнек салынған саз ыдыстар, мал сүйектері, саз ыдыстар ... ... ... ... ... қола ... ... сүңгі, т.б. көптеген бұйымдар табылды.[3]
Пайдаланған әдебиет
* ↑ Маргулан А.Х. и др., Древняя культура Центрального ... А.-А., ...... М.К., ... Ж., ... ... ... и металлургов Сары-Арки, А., 1992.
* ↑ "Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев - Алматы ... ... Бас ... 1998
* Орталық Қазақстандағы андронов мәдениеті. Бұл өңірден көптеген мекендер, қорымдар, көне рудниктер, құрбандық орындары, петроглифтер. Орталық ... ... ... тән ... ... ... тас өңдеумен байланысты құрылыс техникасының жетіле түскендігі.
* Ертедегі Нұра кезеңі -жерлеу салтында кремация (мәйітті өртев) басым болған. ... ... ... қою ... де ... ... ... ыдыстар жоғары жағы ғана әсемделеді. Қабір ішінде мәйітпен қатар үй ... ... де ...
* ... - ... ... жерді игеру, оның ішінде шөлейт аудандарды да игеру кеңінен ... ... ... көлемі күрт өседі. Мәйіттерді бір жамбасына бүк түсіріп жатқызып жерлев жиірек ұшырасады.
* Кейінгі кезеңі - ... ... Оның ... - ... ... ... қою. Мысалы: Ақсу-Аюлы -2 қабыры. Жер бетіне тастан қалап қабырғалы тұрғын үйлер салу рәсімі кең жайылады. Сондай-ақ ағаш та ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"Қола дәуірі."23 бет
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының қола дәуірін зерттеу тарихы32 бет
Тас және қола дәуіріндегі Қазақстан8 бет
Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары32 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстан аумағындағы тас және қола дәуірінің ескерткіштері13 бет
Қазақстан қола дәуірінде7 бет
Қазақстандағы ежелгі қола және тас дәуірі12 бет
Қазақстандағы қола дәуірі2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь