«Жоғарғы температураның үй қояндарының ph көрсеткішіне әсері»

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
КIPICПE ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
НEГIЗГI БӨЛIМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1. ӘДEБИEТКE ШOЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 Қан жүйесі 9
1.2 Қанның буферлік жүйесінің рh деңгейін сақтаудағы маңызы 13
1.3 Термореттелу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
1.4 Жылу реттеу механизмдері ... ... ... ... ... ... ... ... 27
1.5 Жануарлардың температураға бейімделуі ... ... ... ... ... ... ... ... 32
2 ЗEPТТEУ МAТEPИAЛДAPЫ МEН ӘДICТEPI ... ... ... ... ... . 35
2.1 Зepттeу объектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.2 Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ 37
3.1 Қалыпты және жоғарғы температураның үй қояндарының рН көрсеткішіне әсері
37
3.3 Нәтижелерді талқылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚOPЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
ПAЙДAЛAНҒAН ӘДEБИEТТEP ТIЗIМI ... ... ... ... ... ... ... ... 41
ҚOCЫМШA ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Ағзалардың ішкі тұрақтылығын бір деңгейде ұстап тұруда қан құрамындағы сұйықтықтар,лимфа және ұлпа сұйықтықтарымен қоса қанның буферлік жүйесі де үлкен қызмет атқарады.Осындай процесті физиология ғылымының тілімен айтқанда гомеостаз деп атайды. Табиғаттағы тірі ағзадағы сыртқы және ішкі факторының әсері ағзаның тепе-теңдік күйін өзгерткен жағдайда оның тепе-теңдік қасиеті өзгеретін болса, басқа мүшелерге әсер ету арқылы кейде потологиялық процеске дейін жеткізуі мүмкін.Сондықтанда осы факторларға қарсы тұрып жалпы тепе-теңдікті қалпына келтіруге қарсы күресуші механизмдерінің қанның буферлік жүйесі екендігі бәрімізге мәлім. Дипломдық жұмыстың өзектілігінің бірі сыртқы орта факторларының бірі абиотикалық фактор жоғарғы температураның әсеріне ағзадағы буферлік жүйелердің өзгеруін анықтау басты мақсатымыз деп санадық. Жануарлардың денесіндегі қан - организмнің сүйық негізгі ішкі ортасы. Қанның жалпы мөлшері адамда 4,5-6 л шамасында, яғни дененің жалпы салмағының 6-8 %. Жаңа туған төлдерде ол 10-20 %, 1 жаста 9-13%, 5-7 жаста 7-8 % болады. Организмдегі барлық қанның 50% қан деполарында қор болып сақталады. Ондай мүшелерге бауыр, көк бауыр, өкпе және тері жатады. Бүл мүшелердегі қан қоры мал жараланып, қансырағаңда қан айналымына шығып, тіршілікті сақтап қалады, ал денедегі қанның 50-60% жоғалса, мал өліп қалады. [1]
Қанның қүрамы мен қасиеттері. Қанның қүрамы өте күрделі. Қан пішінді элементтер, яғни қан клеткаларынан және сүйық плазмадан түрады. Қанның пішінді элементтеріне қанның қызыл клеткалары эритроциттер, ақ клеткалары лейкоциттер және қызыл пластинкалары тромбоциттер жатады./ Қанның бүл клеткалары күллі қанның 55-60%-ын, ал плазма 40-45%-ын қүрады. Қан плазмасының қүрамы да күрделі: оның 90%-ға жуығы су, 7-8 % белоктар, 2 % түрлі органикалық және бейорганикалық заттар. Оның қүрамында белок 0,3-0,6%, май жөне липидтер 0,1%, 120 мг/% глюкоза қанты, 0,9% кемірсутегі, минерал заттар - натрий, калий, кальций, хлор түздары, амин қышқылдары мен полипептидтер 4-10 мг%, мочевина 10-25 мг%, түрлі ферменттер, гормондар, түрлі витаминдер, холестерин т. б. заттар болады. Плазманың белоктарының негізгілеріне альбуминдер 4,5%, а, (3, үглобулиндер 2-3 %, фибриногендер 0,2-0,3 % жатады [2].
Қанның белсенді реакциясы оның қүрамындағы сутегінің иондарының концентрациясына байланысты және оны рН реакциясы (сутегінің корсеткіші) деп белгілейді. Қанның белсенді реакциясының түрақтылығы денедегі күллі ферменттердің қатысуымен болатын реакциялар үшін маңызды. Қалыпты жағдайда қанның рН = 7,36 тең, бүл әлсіз сілтінің реакциясы.
Қанның белсенді реакциясының түрақтылығына қанның буферлік жүйесінің үлкен маңызы бар. Кейбір бейорганикалық қосындылар, белок заттары қанға келетін зат алмасуының нәтижесінде қышқыл немесе сілтілік қасиеттері бар заттармен қосьглыстар жасайды. Мысалы, дене еңбегімен шүғылданғанда қанға зат алмасуынан пайда болған қышқыл заттар келеді. Қанның буферлік қасиеті гемоглобин, карбонаттар, плазманың белоктарының буферлік жүйелеріне байланысты. Бүлардың ішіндегі аса маңыздылары гемоглобиндік жөне карбонаттық буферлік жүйелер. Адам мен жоғары сатыдағы жануарлардың қанының әрекетшіл ортасы әлсіз сілтілік болады (рН- 7,35-7,45). Бұл көрсеткіш Н және ОН мөлшерінің ара қатнасымен анықталады. Артерия қанының рН-7,45, ал вена қанының рН-ы ұлпалардан көмір қышқыл газының сіңірілуімен байланысты 7,35 шамасында сақталады. Зат алмасу процесі барысында қанға көмір қышқыл газдың , сүт қышқылының т.б. қышқыл алмасуөнімдерінің бөлінуіне қарамастан қанның әрекетшіл ортасы тұрақты жағдайда сақталады. Қан құрамында төрт түрлі буферлік жүйе болады [3].
1. Сәтпаева Х.К. Адам физиологиясы : оқулық / Х. Қ. Сәтбаева, А. А. Өтепбергенов, Ж. Б. Нілдібаева. - 2-ші бас., эҝз. ж.толық. - Алматы : Эверо, 2011. - 663 с.
2. Сәтпаева Х.К. Адам физиологиясы : Оқулық / Х. Қ. Сәтбаева, А. А. Өтепбергенов, Ж. Б. Нілдібаева. - 2 бас., - [б. м.] : Эверо, 2010. - 664 с.
3. Сәтпаева Х.К. Адам физиологиясы : Оқулық / Сәтбаева, Ханиса Қанышқазы, Өтепбергенов А.А., Нілдібаева Ж.Б. - Алматы : Дәуір, 2005. – 663с.
4. Судаков К.В., ауд. Миндубаева Ф.А. / Қалыпты физиология/ - М.: ГЭОТАР – Медиа, 2015. – 848 б.
Судаков К.В., В.В.Андрианов, Вагин Ю.Е., И.И.Киселев ауд. М.Қ. Қанқожа / Адам физиологиясы:Атлас динамикалық сызбалар/ - М: ГЭОТАР-Медиа, 2009. – 416 б.
5. Қалыпты физиологиядан тәжірибелік сабақтарға жетекшілік нұсқаулар. /
А.С.Сайдахметова, С.О.Рахыжанова Семей, 2006. - 174 с.
6. Қанқожа М.Қ. Қозғыш ұлпалар физиологиясы. - Алматы, 2004. – 78с.
7. Ф.А. Миндубаева, А.Х.Абушахманова, А.Х. Шандаулов Мамандандырылған физиология курсы Қарағанды – 2009 – 181б.
Ибраева С.С. Организмнің шартты-рефлекторлық әрекеті және оның нейрофизиологиялық
тегершіктері. Жоғарғы жүйке іс-әрекетінің типтері. - Астана,
2006. - 52 с.
8. Рахишев А.Р. Русско-казахский тожовый словарь медицинских терминов
(каз., русс.). - А-Ата, 2002. - 550 с.Тілеуханов С.Т. Қалыпты физиология (биологиялық жүйелердiң мезгiлдiк құралымдар бөлiмi): Оқу құралы. - Алматы: Қазақ университетi, 2006. – 140 с.
9. Кунцевич Г. И., Кокова Н. И., Белолапотько Е. А. Оценка портального кровообращения в группе практически здоровых лиц методом дуплексного сканирования до и после приема пищи. // Вестн. Рос. АМН 1994 № 6 стр. 16-19
10. Кунцевич Г. И., Кокова Н. И., Белолапотько Е. А. Возможности дуплексного сканирования для оценки кровотока в артериях и венах брюшной полости. // Визуализация в клинике. 1995 № 6 стр. 33-38
11. Бондарь О.П. и др. Поверхностный заряд мембран эритроцитов при нарушении липидного обмена по данным микроэлектрофореза, Н-титрования и флуоресцентных исследований / Холодова Ю.Д., Смирнова И.П., Возиян П.А. // Укр. биохим. журн. 1988. Т.60. С.77-84
12. Брилль Г.Е., Петросян В.И., Житнева Э.А. и др. Новые данные об изменении структуры биожидкостей под влиянием низкоинтенсивного лазерного излучения // Физическая медицина. 1996. Т. 5, № 1-2. С. 39-40
13. Брызгалов Н.Ю. и др. Роль цитоплазматических структур эритроцитов в изменение сродства гемоглобина к кислороду / Браж е H.A., Юсипович А.И., Максимов Г.В., Рубин А.Б. // Биофизика. 2009. Т.54, №З.С. 442-447.
14. Булгакова О.С., Баранцева В.И. Общий клинический анализ крови методом определения постстрессовой реабилитации // Успехи соврем.естествознания. 2009. №6. С.27-29.
15. Булегенов К.У., Балмуханов Б.С. Агрегация эритроцитов в присутствии алцианового голубого // Кардиология. 1993. Т.ЗЗ, №4. С.42-44
16. Бышевский А.Ш., Терсенов O.A. Биохимия для врача. Екатеринбург, 1994. 421с.
17. Василенко И.А., Боровягин B.J1. Полиморфизм липидов модельных и биологических мембран // Биологические мембраны. 1990. №7. С. 677-702
18. Верлан Н.В. Клинико-фармакологический анализ состояния системы глутатиона при церебральной ишемии. Автореф. дис.докт. мед. наук. 2008. 37с.
29. Верхуша В.В., Староверов В.М., Вржец П.В. Модель адгезионного взаимодействия клеток в потоке жидкости // Биол. мембраны. 1994. Т.11, №4. С.437-450
20. Весельский И.Ш., Саник A.B. Микроциркуляция, реологичекие свойства крови, их коррекция при ишемических нарушениях мозгового кровообращения //Журн. неврапатол. и психиатр. 1991. №1. С.62-65.
21. Викулов А.Д, Мельников А.А, Багракова С.В. Агрегация эритроцитов у спортсменов // Физиология человека. 2003. Т.29, №4. С.76-83
22. Виноградова И.Л., Багрянцева С.Ю., Дервиз Г.В. Метод одновременного определения 2,3 ДФГ и АТФ в эритроцитах // Лаб.дело. 1980. №7. С.424-426.
23. Виру A.A., Кырге П.К. Гормоны и спортивная работоспосбность. М.: Физкультура и спорт, 1983.153с
24. Владимиров И.А., Шуба М.Ф. Синаптические процессы в гладких мышцах // Нейрофизиология. 1984. №3. С.307-319
25. Владимиров Ю. А. и др. Свободные радикалы в главных системах / Азизова О. А., Деев А. И., Козлов А. В., Осипов А. Н., Рощупкин Д. И. // Биофизика (Итоги науки и техники ВИНИТИ АН СССР). 1991. Т. 1, №6.С.17-18
26. Владимиров Ю.А. Биологические мембраны и незапрогромированная смерть клетки // Соросовский образовательный ж. 2000. Т.6, №9. С.2-9
27. Владимиров Ю.А. Свободные радикалы и антиоксиданты // Вестник РАМН. 1998. №7. С. 43-51
28. Владимиров Ю.А., Арчаков А.И. Перекисное окисление липидов в биологических мембанах. М: Наука, 1972. 252с
29. Вовк C.B. Влияние иммобилизации на морфофункциоанльные свойства лизосомального аппарата нейтрофильных лейкоцитов в условиях блокады ß-адренорецепторов // Физиол. журн. им. М.И.Сеченова. 1993. Т.79, №9. С.42-47
30. Высокогорский В.Е., Ефременко Е.С., Грицаев И.Е. Характеристика обмена глутатиона при алкогольном абстинентном синдроме // Наркология. 2006. Т. 56, Вып.8. С.59-61
31. Вьюшина A.B., Герасимова И.Г., Флеров М.А. Перекисное окисление белков сыворотки крови у крыс, селектированных по сокрости выроботки условного рефлекса активного избегания в норме и при стрессе // Бюлл. экспер. биол. и мед. 2002. Т.133, №3. С.286-288
32. Гаврилов O.K., Козинец Г.И., Черняк Н.Б. Клетки костного мозга и периферической крови . М.: Медицина, 1985. 288с
33. Гаркави Л.Х. Активационная терапия. Ростов н/Д: Изд-во Рост, ун-та, 2006. 256 с.
34. Гаркави Л.Х., Квакина Е.Б. Адаптационные реакции и резистентность организма. Ростов н/Д: Изд-во Рост, ун-та, 1990. 376с
35. Гаркави Л.Х., Квакина Е.Б. О критериях оценки неспецифической резистентности организма при действии различных биологически активных факторов с позиции теории адаптационных реакций // Миллиметровые волны в биологии и медицине. 1995. № 6. С.11-21
36. Гаркави Л.Х., Квакина Е.Б., Кузьменко Т.С. Антистрессорные реакции и активационная терапия. Реакция активации как путь к здоровью через процессы самоорганизации. М.: ИМЕДИС, 1998. 656 с
37. Геннис Р. Биомембраны: Молекулярная структура и функция. М.: Мир, 1997. 624с
38. Герасимов И.Г. О стехиометрии межклеточного ИаД-обмена // Биофизика. 2007. №1. С.69-75.
39. Гильмутдинов Р.Я. Электрокинетические характеристики клеток крови и их взаимосвязь с другими гематологическими показателями в норме и патологии. Автореф. дис.докт. биол. наук. Казань, 1994. 34 с.
40. Глушков B.C., Сторожок С.А., Петровец A.M. Модификация структуры мембран клеток крови как модулятора изменения проницаемости мембран для АДФ при сдвиговой деформации // Известия Челябинского научного центра. 2004. Вып.1. С.224-230
41. Голиков П.П. Рецепторные механизмы глюкокортикоидного эффекта М.: Медицина, 1989. 288с.
42. Головченко Т.В. Связывание капсульного антигена возбудителя чумы и антифракционных иммуноглобулинов класса G с липосомами. // Естествознание и гуманизм. 2006. Т. 3, № 2. С.56-58.
43. Гольдберг Е.Д., Дыгай A.M., Шерстобаев Е.Д. Механизмы локальной регуляции кровотворения. Томск: STT, 2000.148с
44. Голюченко O.A., Осочук С.С. Повышение содержания кортизола у часто болеющих детей как фактор, восприимчивость к острым респираторным инфекциям // Клин. лаб. диагн. 2010. №12. С. 14-16
45. Гончарова Н.Д., Шмалей A.B., Маренин В.Ю., Смелкова С.А. Гипоталамо-гипофизарно-надпочечниковая система и ферменты глутатионзависимой системы при стрессе и старении // Бюлл. экспер. биол. и мед. 2007. Т. 144, № 11. С.574-577
46. Гончарова Е.И., Пинаев Г.Л Белки цитоскелета эритроцитов // Цитология. 1988. Т.30, №1. С.5-18.
47. Гонян С.А. Поверхностный заряд клеток при их различных функциональных состояниях. Авто реф. дис.канд. биол. наук. Ереван, 1993. 23с
48. Горизонтов П.Д., Белоусова О.И., Федотова М.И. Стресс и система крови. М. Медицина, 1983. 240с.
49. Грибанов Г.А. Особенности структуры и биологическая роль лизофосфолипидов // Вопр.мед.химии.1991. №4. С.2-10.
50. Гриневич В.В., Поскребышева Е.А., Савелов H.A. Иерархические взаимоотношения между органами гипоталамо-гипофизарно-адреналовой системы (ГГАС) при воспалении // Усп. физиол. наук. 1999. Т. 30, № 4. С. 50
51. Гущин И.С. Аллергические воспаление и его фармакологический контроль. М.: Фармруспринт.1998. 485с
52. Девятков Н.Д., Голант М.Б., Бецкий О.В. Миллиметровые волны и их роль в процессах жизнедеятельности. М.: Радио и связь, 1991. 160с
53. Девятков Н.Д. Радиоволны в медицине и биологии. М.: Радио и связь, 1995. 295с.
54. Добротина H.A., Копытова Т.В., Щелчкова H.A. Характеристика функционального состояния мембран эритроцитов у больных хроническими распростроненными дерматозами // Успехи совр. естествознания. 2010. №2. С. 39-43
55. Дубинина Е.Е. Роль активных форм кислорода в качестве сигнальных молекул в метаболизме тканей при состояниях окислительного стресса // Вопр. мед. химии 2001. Т.47, №6. С. 561-581
56. Дубинина Е.Е., Пустынина A.B. Свободнорадикальные процессы при старении, нейродегенеративных заболеваниях и других патологических состояниях // Биомед. химия. 2007. Т.53, Вып.4. С.351-372.
57. Дубинина,Е.Е., Шугалей И.В. Окислительная модификация белков // Успехи современной биологии. 1993. Т.113, №1. С.71-79
58. Духин С.С., Дерягин Б.В. Электрофорез. М.:Наука, 1976. 248с
59. Евсеева М.А. и др. Механизмы развития острой гипоксии и пути ее фармакологической коррекции / Евсеева A.B., Правдивцев В.А., Шабанов П.Д. // Обзоры по клин, фармакопии и лекарст. терапии. 2008. Т.5, №1. С. 3-17.
60. Ефимова Н.В., Шибкова Д.З. Модифицирующее действие радиационного фактора на стволовые кроветворные клетки экспериментальных животных. Челябинск: Изд-во Челяб. гос. пед. ун-та. 2007. 201 с.
61. Желенина JI.A., Иващенко Т.Э., Ефимова Н.С. Полиморфизм генов семейства глутатион-8-трансферазы (GST) при бронхиальной астме у детей // Аллергология. 2003. № 2. С. 43—46
62. Журавлев А.И. Свободно-радикальная биология. М.: Московская ветеренарная академия, 1993. 70с.
63. Журавлев А.И., Зубкова С.М Антиоксиданты. Свободнорадикальная патология. М.: МГАВМ и Б им. К.И.Скрябина, 2008. 272с
64. Заводник И.Б., Лапшина Е.А., Брышевска М. Эффект свободных жирных кислот на состояние липидного и белкового компонентов мембран // Биол. мембраны. 1995. №5. С. 516-523
65. Загорулько А.К. и др. Компплексная электронно-микроскопическая оценкаизменений ультроструктуры эпителия бронхиол при бронхиальной астме в эксперименте / Аскари Т.А., Загорулько A.A., Самойлов А.Н. // Укр. пульмонологический ж. 2002. №. 2. С. 51-53.
66. Зарубина И.В. Молекулярные механизмы индивидуальной устойчивости к гипоксии // Обз. клин, фармакол. лек. тер. 2005. Т.4, №1. С.49-51
67. Harman D. Aging: a theory based on free radical chemistry // J.Gerontol. - 1956. - N 11. - P. 298-300.
68. Harman D. Free radical in aging. // Mol. Cell Biochem.- 1988. - Vol. 84, N 2. - P. 155-161.
        
        Қaзaқcтaн Реcпубликacы Бiлiм және ғылым миниcтрлiгi
әл-Фaрaби aтындaғы Қaзaқ ұлттық универcитетi
Сыздыкова М.С.
ЖОҒАРҒЫ ТЕМПЕРАТУРАНЫҢ ҮЙ ҚОЯНДАРЫНЫҢ pH КӨРСЕТКІШІНЕ ӘСЕРІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫC
5В060700- мaмaндығы
Aлмaты ... ... Бiлiм және ... ... ... Қaзaқ ұлттық универcитетi

Кaфедрa меңгерушici
б.ғ.д., профеccор Төлеухaнов C.Т.
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫC
Тaқырыбы:
5В060700- ... курс ... ... ... ... ... ... Н.Т
Норма бақылаушы
б.ғ.к., аға оқытушы ... ... ... ... 45 бeттeн, 10 cypeттeн, 2 кестеден, 80 әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кілтті сөздер:қояндар,температура,термокамера,рН-метрия.
Жұмыстың мақсаты: жоғарғы температураның үй қояндарының pH көрсеткішіне әсерін зерттеу.
Жұмыстың ... ... ... үй ... pH ... ... ... температурада үй қояндарының pH көрсеткіштеріне әсерін анықтау.
Зерттеу обьектісі және әдістері: зерттеу ... ... ... 4-4,5 кг 16 ... ... аталық қояндарға жүргізілді.
Алынған нәтижелер:нәтижелер қояндар қанының құрамындағы формалық элементтер мен рн көрсеткішінің ... бір ... ... орта ... ... ... екендігін көрсетті.
Практикалық маңыздылығы: қояндардың қанындағы Ph көрсеткіштері қалыпты және жоғарғы температурада өзгеретіні анықталыд.
РЕФЕРАТ
Дипломная ... ... из 58 ... 3 ... 9 ... и 74 источников литературы.
Ключевые слова:
Цель:
Задачи:
Методы исследования:
Полученные результаты:
Практическая значимость: ... ... ... ... work consists of 58 pages, 3 tables, 9 drawings and 74 sources of literature.
Keywords:
Purpose:.
Tasks:
Research methods:
The received results: ... ... ... of results of ...
МАЗМҰНЫ
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
КIPICПE.......................................................................................
7
НEГIЗГI БӨЛIМ ........................................................................
9
1.
ӘДEБИEТКE ШOЛУ ...............................................................
9
1.1
Қан жүйесі
9
1.2
Қанның ... ... рh ... ... маңызы
13
1.3
Термореттелу............................................................................
19
1.4
Жылу реттеу механизмдері...............................
27
1.5
Жануарлардың температураға бейімделуі...............................
32
2
ЗEPТТEУ МAТEPИAЛДAPЫ МEН ӘДICТEPI .....................
35
2.1
Зepттeу объектісі...............................................................
35
2.2
Зерттеу әдістері............................................................................
36
3
ЗЕРТТЕУ ... ЖӘНЕ ... ... ... және ... ... үй ... рН көрсеткішіне әсері
37
3.3
Нәтижелерді талқылау ...................................................
ҚOPЫТЫНДЫ ................................................................
40
ПAЙДAЛAНҒAН ӘДEБИEТТEP ТIЗIМI ................................
41
ҚOCЫМШA ................................................................................
КІРІСПЕ
Ағзалардың ішкі тұрақтылығын бір деңгейде ұстап тұруда қан құрамындағы ... және ұлпа ... қоса ... буферлік жүйесі де үлкен қызмет атқарады.Осындай процесті физиология ғылымының тілімен ... ... деп ... Табиғаттағы тірі ағзадағы сыртқы және ішкі факторының ... ... ... ... ... ... оның ... қасиеті өзгеретін болса, басқа мүшелерге әсер ету арқылы кейде потологиялық процеске дейін жеткізуі мүмкін.Сондықтанда осы факторларға қарсы тұрып жалпы ... ... ... ... ... ... ... буферлік жүйесі екендігі бәрімізге мәлім. Дипломдық жұмыстың өзектілігінің бірі сыртқы орта факторларының бірі абиотикалық фактор жоғарғы температураның ... ... ... жүйелердің өзгеруін анықтау басты мақсатымыз деп санадық. Жануарлардың денесіндегі қан - организмнің сүйық негізгі ішкі ортасы. Қанның жалпы ... ... 4,5-6 л ... яғни ... ... ... 6-8 %. Жаңа туған төлдерде ол 10-20 %, 1 жаста 9-13%, 5-7 жаста 7-8 % болады. ... ... ... 50% қан ... қор ... ... ... мүшелерге бауыр, көк бауыр, өкпе және тері жатады. Бүл мүшелердегі қан қоры мал ... ... қан ... ... тіршілікті сақтап қалады, ал денедегі қанның 50-60% жоғалса, мал өліп қалады. [1]
Қанның қүрамы мен қасиеттері. Қанның қүрамы өте күрделі. Қан ... ... яғни қан ... және сүйық плазмадан түрады. Қанның пішінді элементтеріне қанның қызыл клеткалары ... ақ ... ... және ... пластинкалары тромбоциттер жатады./ Қанның бүл клеткалары күллі қанның 55-60%-ын, ал ... ... ... Қан ... қүрамы да күрделі: оның 90%-ға жуығы су, 7-8 % белоктар, 2 % түрлі органикалық және ... ... Оның ... белок 0,3-0,6%, май жөне липидтер 0,1%, 120 мг/% глюкоза қанты, 0,9% кемірсутегі, ... ... - ... ... ... хлор ... амин ... мен полипептидтер 4-10 мг%, мочевина 10-25 мг%, түрлі ферменттер, гормондар, түрлі витаминдер, ... т. б. ... ... ... ... негізгілеріне альбуминдер 4,5%, а, (3, үглобулиндер 2-3 %, фибриногендер 0,2-0,3 % жатады [2].
Қанның белсенді реакциясы оның ... ... ... ... ... және оны рН ... ... корсеткіші) деп белгілейді. Қанның белсенді реакциясының түрақтылығы ... ... ... ... ... ... үшін ... Қалыпты жағдайда қанның рН = 7,36 тең, бүл әлсіз сілтінің реакциясы.
Қанның белсенді реакциясының түрақтылығына қанның буферлік жүйесінің үлкен ... бар. ... ... ... ... заттары қанға келетін зат алмасуының нәтижесінде қышқыл немесе сілтілік қасиеттері бар заттармен қосьглыстар жасайды. Мысалы, дене еңбегімен ... ... зат ... ... ... ... заттар келеді. Қанның буферлік қасиеті гемоглобин, карбонаттар, ... ... ... ... ... ... ... аса маңыздылары гемоглобиндік жөне карбонаттық буферлік жүйелер. Адам мен жоғары сатыдағы жануарлардың ... ... ... ... ... ... (рН- 7,35-7,45). Бұл көрсеткіш Н және ОН мөлшерінің ара қатнасымен анықталады. Артерия қанының рН-7,45, ал вена қанының рН-ы ... ... ... ... ... ... 7,35 ... сақталады. Зат алмасу процесі барысында қанға көмір қышқыл газдың , сүт қышқылының т.б. қышқыл ... ... ... ... ... ... ... жағдайда сақталады. Қан құрамында төрт түрлі буферлік жүйе болады [3].
Диплом ... ... ... ... үй ... pH ... ... зерттеу.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. Қалыпты жағдайда үй қояндарының pH ... ... ... температурада үй қояндарының pH көрсеткіштеріне әсерін анықтау;
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Қан жүйесі және клеткааралық (интерстициялық) ... ... ішкі ... құрайды. Клетка тіршілігі үшін осы ішкі ортаның, оның ішінде қан ... ... ... ... ... тұрақты болуы шарт, тек осы тұрақтылықтың арқасында организм сырттағы құбылмалы күрделі өзгерістерге төтеп бере алады.
Қан бүкіл денеге тән ... ... ... ... мен ... ... ... осмостық тұрақтылығыц сақтайды. Осмостық тұрақтылық бұзылса клеткалар ісіп не бүрісіп калады. рН тұрақтылығын сақтауда ... жүйе роль ... ... ... ... оның ... физикалық және химиялық қасиеттері шамамен алғанда тұрақты болуы тиіс. Бұл ... ... ... мен ... ... реттейді. pH тұрақтылығы денедегі күллі ферменттердің қатысуымен болатын реакциялар үшін маңызды.
Ғылыми жаңалығы:
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Қан ... ... және ... ... ... организмнің ішкі ортасын құрайды. Клетка тіршілігі үшін осы ішкі ортаның, оның ішінде қан ... ... ... ... ... ... болуы шарт, тек осы тұрақтылықтың арқасында организм сырттағы құбылмалы күрделі өзгерістерге төтеп бере алады. Ішкі тұрактылықтың өмір үшін аса ... шарт ... ... көңіл бөлген француз физиологі Клод Бернар еді. , - деп мәлімдеді ол 1878 жылы. 1929 ж. ... ... В. ... ішкі ... ... басты биологиялық көрсеткіштерінің (константалардың) тұрақтылық дәрежесін белгілеу үшін гомеостаз деген жаңа термин ұсынды. Гомеостаз деп қан ... мен ... және ... ... ... ... түрақтылыры, яғни барлық биологиялық константаларды (артериялык қан қысымы, дене температурасы т. т.) ... ... ... байланысты және олардың айналадағы табиғи құбылыстарымен ойдағыдай қарым-катынас жасауы әрдайым гомеостаздың ... ... ... ... болып саналады. Бірақ бүйрек, тер бездері, өкпе сияқты көптеген ағзалардың кызметі арқасында, сондай-ақ денедегі арнайы механизмдердің катысуымен ... ... ... Осыған орай ішкі орта үшін абсолюттік тұрақтылықтан гөрі салыстырмалы және динамикалық гомеостаз тән [5].
Қан - жан-жануарлардың ... ... аса ... ... Жарақаттану салдарынан қанның 20 -- 30% сыртқа ағьш кетсе, тіршілікке кауіп төнеді, ал 50% ағып кетсе өледі. Қан тамырда жылжымай ... ... не қан ... тым ... адам өлуі ... ... ... кейбір клеткалар, әсіресе ми кыртысының нейрондары уақытында ... кан ... ... 5 -- 6 ... ... ... бастайды [6] .
Қанның негізгі функциялары:
1) Тіршілікке қажет заттарды клеткаларға, ұлпаларға жеткізеді, ал зат ... ... ... ... ... ... ... қызметі).
2) Оттегін өкпеден ұлпаларға, клеткалардағы көмір қышқыл газды өкпеге жеткізеді (тыныс алу қызметі).
3) Ішек-қарыннан қоректік заттарды, витаминдерді, су мен ... ... ... жеткізеді (трофикалық, яғни қоректендіру қызметі).
4) Зат алмасу барысында пайда болған өнімдерді, мәселен, адам ... ... ... азот ... ... бүйрекке, өкпеге, тер бездеріне, ішекке апарады. Сөйтіп оларды шығарып тастайды ... ... Қан ... ... ... ... денеге енген микробтарды, вирустарды, табиғаты жат, улы заттарды бейтараптайды (қорғаныс қызметі).
6) Адам ... ... ... ... ... қатысады (гуморальдық реттеу). Қандағы биологиялык, әсері күшті заттар -- гормондар, медиаторлар, метаболиттер ағзалар мен клеткаларға өтіп тікелей немесе қан ... ішкі ... ... ... тітіркендіру арқылы әсер етеді (рефлекстік реттеу).
7) Қан клеткалары (формалы элементтер) ... ... мен ... ... ... ... ... жаңарған клеткалардың және тканьдердің табиғи құрылысы мен кейпінің сақталуын қамтамасыз ... Жаңа ... ... ... ескі ... ... болу үшін клеткааралық информациялардың маңызы өте зор. Қлеткаларға кажет мағлұматтарды макромолекулалар тасиды. Мағлұматтар бір клеткадап екінші клеткаға клеткааралық каналдар аркылы және ... ... ... Мұндай макромолекулаларды басқа клеткаларға қан клеткалары да жеткізіп отырады.
8) Қан бүкіл денеге тән гомеостазды сақтай отырып клеткалар мен ... ... ... ... ... ... Осмостық тұрақтылық бұзылса клеткалар ісіп не бүрісіп калады. рН тұрақтылығын сақтауда буферлік жүйе роль атқарады.
9) Қан көп ... ... ... кеткен ағзаларды суытады да, ал суыған ағзаларды жылытады. Сөйтіп, дене қызуын ... ... ... ... физикалық және химиялық қасиеттері
Сұйық зат ретінде қанға физикалық және химиялық қасиеттер тән. Қан қызыл ... оның ... өте ... ... ... реңі ... ішіндегі гемоглобиннін, әртүрлі газдармен, баска да химиялык заттармен реакцияға түсіп, тиісті қосындылар құруына байланысты. Мәселен, артерия қанынын. ашық ... түсі ... ... всна ... ... түсі карбогемоглобиннің көбірек болуына байланысты. Адамға иіс тигенде гемоглобин иісті газбен қосылып карбоксигемоглобин (ННвСО) түзіледі де, қанның түсі ... ... ... ... ... сульфгемоглобин түзілсе қан қарайып кетеді. Гемоглобиннің оттегі мен тұрақты қосындысы метгемоглобин қосындысынан қан ... ... ... ... иісі оның ... тез ... май қышқылдарына байланысты, дәмі тұзды, м. с. 1,050 -- 1,060, плазманың м. с.-нан (1.025 -- 1.035) ... ... ... (1.090) ... ... ... физикалық қасиеті оның тұтқырлығы. Қанның тұтқырлығын судың тұтқырлығымен салыстырады. Судың тұтқырлығы 1 -ге тең деп алынса, жаңа туған ... ... ... ... ... ... ... 1-ші айдың соңында ол 4,8 дейін төмендеп шамамен тұрақты болып, осы ... ... Оның ... онша көп ... алғашқы 1 жаста орта есеппен 4,6; 1-3 ... ... 4,57; 3-15 жас ... 4,61 шамасында болады. Дегенмен 8-11 жас арасында ғана қанның тұтқырлығы айтарлықтай ... 5,5-ке ... ... шамамен 3,9) ауытқиды деген мәліметтер кездеседі. Қанның тұтқырлық шамасы жынысқа байланысты емес, орта есеппен алғанда ер ... 4,6, ал қыз ... ... тең ... плазмасының тұтқырлығы оның жалпы тұтқырлығына қарағанда аз, не бары 1,88.
Сонымен, қанның құрамы, оның мөлшері, физикалық және ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл тұрақтылықты жүйке жүйесі мен гуморальдық жүйелер реттейді [9].
Адамның қанының температурасы ... ... Бір ... ... ... ... ... 36,6-37°С шамасында ғана өзгереді. Температураның аз мөлшерде көбейгені - денедегі ... ... Ол қан ... мен плазмалары, әсіресе ірі молекулалы заттардың деңгейіне байланысты. Қан тұтқырлыры ... кою ... не ... ... ... өзгеріп отырады. Демек, қанның бұл қасиеті кан түйіршіктерінің, плазма белоктарының әсіресе глобулиндердін мөлшеріне байлапысты. ... ... ... ... ... 4 -- 5 ссе ... Плазманың тұтқырлығы 1,7 -- 2,2 [10].
Жаңа туған нәресте денесінен су көп ... ... ... ... орай оның қаны қоюланып, эритроциттер саны көбейеді де, кан тұтқырлығы 10,0 -- ... ... ... 5 -- 6 ... кейіи 8,6 -- 8,8-ге дейін төмендеп, бір ай өткен соң ... ... ... (4,6 -- ... өте ... ... бірі -- осмостык қысымы.
Плазманың осмостық ... деп оның ... ... және ... ... ... ... қысымын айтады. Плазманың осмостық қысымы ондағы минерал затгарының мөлшеріне байланысты: неғұрлым олардың плазмадағы концентрациясы көп болса, соғұрлым ... ... да көп ... Қан клеткалары мен денедегі ұлпалардьщ тірлігі үшін, плазманың осмостық қысымының тұрақтылығының ... зор. Қою және ... ... ... ... ... арасына мембрана салса, еріткіш (су) сұйық ерітіндіден қою ерітіндіге өте ... Ол ... екі ... ... ... ... ... мен молекулалар санына, олардың арасындағы айырмашылыкқа байланысты. Ерітіндінің осмостық концентрация қысымының аз-көптігі еріген бөлшегіне емес, жалпы санына байланысты иондар саны ... көп ... оның ... ... ... ... болады. Қанның осмостық қысымының 60%-і ас тұзы ... ... ... ... белок көп (7,2 -- 8,5%). Бірақ оның молекулалары ірі болатындықтан саны бейорганикалық зат ионда-рының санынан аз, сондықтан қанның жалпы осмостық ... 1/200 ... ғана ... ... ... Қанның осмостық қысымы оның қату температурасы арқылы анықталады. Әдетте канның қату температурасы А (депрессия көрсеткіші) 0.56° -- 0,58°С. Бұл шамада ... ... ... 7,5 -- 7,6 ... тең. Қан ... мен ... осмостық кысымдары бірдей (тең). Қанның белок молекулалары тудыратын осмостық қысымы коллоидтық осмостық қысым деп ... Ол 0,02 -- 0,03 ... не ... ... бойынша 25 -- 30 мм-ге тең. Белоктардың гидрофилдік (су ұстап тұру) қасиеті өте ... Бұл ... ... бір ... ... плазма сұйықтықтарының сыртқа шығуы тоқтайды да, тканьдегі судың қан тамырына өтуі үдейді, сондықтаң тамырлары қанның көлемі плазмалық белок мөлшеріне ... ... ... ... еріген заттар мембраналар арқылы қанға, лимфаға немесе кері қарай тканьге өтеді, яғни тіршілікке өте қажет сіңіру, сыртқа ... ... ... ... деңгейіне де байланысты[11].
Осмостық қысымы қанның осмос қысымына тең тұз ерітіндісі изотониялык ерітінді деп аталады. Мысалы жылы ... үшін 0,85 -- 0,9% ... ... ... үшін 0,65%. Бұл ... ... ... деп аталады. Қанға қарағанда тұзы аз болса -- ... ... ... ... ... су ... қарай өтетін болғандыктан олар ісіп кетеді. Тұз мөлшері қандағы тұз мөлшерінен жорары болса ги-пертониялық ... ... ... ... ... ... су ... шырады да клетка бүрісіп қалады. Сонымен ос-мостық, онкотикалық кысымдар, тіршілік процестердін. барысы-на ... әсер ... ... өлмей қалыпты қызмет атқару үшін осмостық қысым тұрақты болуға тиіс[12].
Адам (мал, жануар) канының осмостық ... -- ... ... ... Оньщ ... ... ... қамтамасыз етеді. Солардың бірі қан және ткань иондарымен судың ара-қатынасы. Суды сіңіріп немесе қанга өткізуде эритро-циттер ... өте зор. ... ... ... ... Олар ... артығын өзіне сіңіріп бүйрек, тер бездері, өкпе сияқты ағзаларға жеткізеді, яғни эритроциттерді контсйііер және ... ... ... ... ... ... ететін арнайы әрекеттік жүйе бар, оның бөлімдері осмостық қысымныц өзгеруіне өте ... ... ... қысымды қан мен лимфа тамырларының және орталық жүйке жүйесі -- гипоталамус рецепторлары қабылдай-ды да рефлексті түрде ... ... ... бүйрек арқы-лы сыртқа шығарылады, ал иондар қанда аз болса, олардың бүй-ректе қайта сіңуі күшейеді.
ХІХ ғасырдың аяғында ... ... ... ... ... зат алмасуы барысында түзілген өнімдер мен суды, артық тұздарды уақытында сыртқа шығарып отыруда бүй-рек т. б. ... ... мәні бар ... ... Ол ... венасына 7 л күкірт қышқылды натрийдің 5%-тік ерітіндісіп құйып тәжірибе жасады. Мұның нәтижесінде осмос қысымы көтерілмейтінін, тіпті өзгерместен ... ... ... ... ... ... соң 8 -- 10 ... өтісімен атал-ған тұз срітіндісі бүйрек арқылы яғни несеппен бірге сыртқа шығатынын байқады[14].
Қанның осмостық қысымы. Егер әртүрлі концентрациялы екі ерітіндіні ... ... ... ... ... (ол тек еріткішті өткізеді, мысалы суды), онда су концентрациясы жоғары ерітіндіге ... ... Осы ... ерітіндіні жоғары өткізгіш жарғақ арқылы тартып, өткізуші күш осмостық қысым деп аталады.
Қанның, лимфаның және ткань сұйықтығының осмостық қысымы ... қан мен ... ... ... ... ... болады. Клетканы қоршап жатқан сұйықтықтың осмостық қысымының өзгеруі судың алмасуын бұзады. Оны эритроциттерге тәжірибе жасап байқауға болады. NaCl ... ... су ... ... ... NaCl ... ерітіндісінде су ішке кіріп, клетка ісініп, жырылып кетуі мүмкін[15].
Қанның осмостық ... ... ... ... айтқанда, қату температурасын өлшеп білу арқылы анықтауға болады. Ерітіндіде майда молекулалар мен ... ... ... ... ... ... ... төмендейді. Мысалы, адамда қанның қату температурасы 00С-тан 0,56-0,580С төмен болады. Температураның осындай төмендеуінде ерітіндінің ... оның ... ... 7,6 атм. тең.
Қанның белсенді реакциясы оның құрамындағы сутегінің иондарының концентрациясына байланысты және оны рН ... ... ... деп ... ... ... ... тұрақтылығы денедегі күллі ферменттердің қатысуымен болатын реакциялар үшін маңызды, Қалыпты жағдайда қанның рН ~ 7,36 тен, бұл ... ... ... ... ... ... ... буферлік жүйесінің үлкен маңызы бар. Кейбір бейорганикалық қосындылар, белок заттары қанға келетін зат ... ... ... ... ... қасиеттері бар заттармен қосылыстар жасайды. Мысалы, дене еңбегімен шұғылданғанда ... зат ... ... болған кышқыл заттар келеді. Қанның буферлік қасиеті гемоглобин, карбонаттар, плазманың белоктарының буферлік ... ... ... ішіндегі аса маңыздылары гемоглобиндік және карбонаттық буферлік жүйелер[17].
1.2 Қанының буферлік жүйесінің рН деңгейін ... ... ... (лат. Pondus ... - ... ... - ерітіндідегі қышқылдылықтың мөлшерін анықтайтын сутекті иондардың белсенділік көрсеткіші. ... тең және ... ... ... ... логарифмдік белсенділігіне қарама-қарсы.
pH = - lg [H]
Бұл ұғымды (pH) 1909 жылы дат химигі ... ... ... pH деп ... ... ... ... potential hydrogeni - сутектің күші, немесе рondus Hydrogeni - сутектің салмағы ... ... ие. ... ... рХ ... ұғым ... ... - lgН-қа тең. Ал Н таңбасы ... ... ... ... ... айтсақ сутекті иондардың термодинамикалық белсенділігін көрсетеді[18], [19], [20].
Сурет 1. ... пен рОН ... ... ... ... ... суда 25 С температурада сутек иондарының концентрациясы мен гидроксид ионының концентрациясы бірдей және 10-7 моль/л, бұл судың иондық ... ... Ол [Н[+]] * ... - қа тең ... және 10-14 ... ... ... екі ионның да концентрациясы тең болған жағдайда ... ... ... ... Суға ... ... ... иондық концентрациясы артады, ал негіз қосқан жағдайда ... ... ... ... артады, ал сутек ионының концентрациясы азаяды.
[Н[+]] > [ОН[-]] болған жағдайда ерітінді қышқыл,ал [Н[+]] < [ОН[-]] сілтілі орта ... ... ... ... ... үшін ... иондарының концентрациясының орнына оның ондық логарифмі қолданылады. Бұл деп ... ... ... - рН болып табылады.
рН = -lg [H[+]]
рОН
рОН - ... ... ... ... тері ОН[-] ... тең. ... келген су ерітіндісінде 25 С-та [Н[+]] [ОН[-]] = 1.0* 10[-14] - қа тең. Яғни рОН 25С ... рОН = ... ... тірі ... ағыстық реакциясына тигізетін әсері зор. Мыслы ... рН ... ... ... үш ... система арқылы іске асады. Бикорбанатты,фосфорлы және белоктық. Буферлі ... көп ... ... ... ерітіндіде рН көрсеткішін формула бойынша есептеуге болады: рН=рК+lg ... ... рК ... ... ... ... адам ... үшін маңызы жоғары. Адам қаны буферлік жүйелерге жатады. Адам ағзасында әсіресе, бүйректің ... ... және ... ... алу ... үшін ... жүйелердің маңызы жоғары. Адам ағзасындағы сұйықтықтар (қан, ұлпа сұйықтығы, лимфа т.б.) қасиетінің бірі - ... ... ... тұрақты концентрациясын көрсетуі. Ағза сұйықтығының қышқылдылығының тұрақты ... ... ... ... ... деп ... немесе сілтінің аз мөлшерін қосқанда, сонымен қатар сұйылтқанда, сутек иондарының концентрациясы, яғни рН ... ... ... ... рН ... ... туру буферлі жүйелердің көмегімен жүзеге асырылады.
Буферлі ерітінділер әдетте әлсіз қышқыл мен ... ... ... ... ... 4 ацетатты буферлі қоспа) немесе әлсіз негіз бен оның күшті қышқыл тұзының қоспасынан (NH4OH+NH4CI аммиакты буферлі қоспа) ... ... ... ... ... қышқыл және орта тұздарының (NaHCО3+Na2C03 карбонатты буферлі қоспа) немесе екі кышқыл түздарының қоспасы (NaН2РО4+NaHPО4 фосфатты ... ... ... қасиет көрсетеді[23].
Буферлік әрекетшіл реакциялар
Буферлі ерітіндіге қышқыл не сілті косқанда, не болмаса оларды ... рН ... ... ... ... әсер деп атайды.
Әлсіз қышқыл мен оның сілтілік тұзынаң тұратын буферлі ерітіндіге ... ... ... қосқандағы оның буферлік әсерін ... ... ... ... Н+ ... ... аниондарымен байланысып, әлсіз қышқылдың диссоциацияланбайтын молекулаларын түзеді. Мысалы:
CH3COONa+HCl CH3COOH+NaCl
ал күшті негіз ... ОН ... Н+ ... Н2О молеқулаларын түзеді:
СНзСООН+NaOH CH3COONa+H20
Әлсіз негіз бен оның ... ... ... ... ... ... түсіндіреді:
Күшті қышқыл қосқанда
NH40H + HC1 --> NH4Cl + H20
Күшті негіз қосқанда
NH4CI+NaOH-->NH4OH+NaCl
Буферлі ... ... ... рН-ты ұстау қасиеті де міне осында жатыр. Буферлік әсерді су, ондағы еріген қышқыл (негіз) және тұз ... ... ... түсіндіреді. Ерітіндіге әлсіз қышқылдың тұзын қоссақ, ол қышқылдың диссоциациясын тежейді, ал егер әлсіз қышқыл (ерітіндіде) қоссақ, тұздың гидролизденуін тежейді. ... ... ... ... мен оның ... тұратын буферлі қоспаны қарастырайық. Әлсіз қышқыл ерітіндіде былай диссоциацияланады:
НАп Н+ + Ап-
Әрекеттесуші массалар заңы бойынша әлсіз қышқылдың электролиттік ... ... ... ... [НАп] ... ұшырамаған қышқыл молекулаларының тепе-теңдік концентрациясы [НАп]=СНАп; ал [А-] - тұз және қышқыл диссоциацияланғанда түзілетін аниондардың ... ... ... ... [А-] ꞊ С түз ... онда ... ... тепе-теңдік концентрация мәндерін қойып, оны логарифмдесе, жалпы түрде мынаған келеді:
Бұл теңдеулерден байқайтынымыз, берілген құрамдағы буферлік ерітіндінің рН қышқыл және түз, ... ... және түз ... ... анықталады, сондықтан оларды сұйылтқанда ерітінді рН өзгермейді. Себебі ерітінді көлемі ... әр ... ... ... ... ... әсердің сақталу шегін буферлік сиымдылықпен береді. Ол біртіндеп күшті қышқыл не негіз қосқанда буферлі ерітіндінің өзінің ... ... етіп ... қалу ... ... ... сиымдылық деп 1л буферлі ерітіндінің рН ын бір бірлікке өзгерту үшін оған ... ... ... ... (НСІ) не ... негіздің (NaOH) эквивалентті концентрациясын айтады.
Буферлік сыйымдылық
С-күшті қышқылдың не негіздің эквивалентінің мольдік ... саны ... ... сиымдылық буферлі ерітінділер компоненттерінің табиғатына және жалпы концентрацияларына, олардың концентрацияларының қатынастарына тәуелді. Буферлі ерітінді компоненттерінің концентрациялары неғұрлым ... және ... ... ... 1 ... жақындаса, буферлік сиымдылық соғұрлым жоғары болады[25].
Буферлік сыйымдылық біренеше ... ... ... ... саны ... көп ... сайын бұның буферлік сиымдылығы жоғары болады.
2. Буферлік сиымдылық буферлі ертінділердің компонент концентрациясының әрекеттесуіне тәуелді яғни ... ... рН ... Буферлі сиымдылық компонент концентрациясы артқан сайын жоғарылайды.
Буферлі ерітінділердің ... ... ... ... ... арасында орналасады.
Бұл қатынастар үшін: және рН = рК - lg (10/1) рК-1 тең болады.
Демек ... ... және түз ... негіз және тұз) жұбынан рН мәні рК+-1 ... ... ... ... болады.
Егер Сқыш=Стұз болса, онда рН=рК. Мысалы: рКсн3соон=4,75, бұл буфердің ... ... 3,75 - 5,75 ... ... жүйелер сапалық және сандық талдауда ерітіндінің рН-ын бірқалыпты сақтау үшін кең пайдаланылады. ... Ва2+ ... Sr2+ мен ... ... ... ... ... ацетатты буферді қолданады[26].
Көптеген органикалық реагенттермен жүретін, түсі әртүрлі реакциялар ерітіндінің белгілі бір рН мәнінде жүреді. Мысалы, Ni2+ катионын ... ... ... ... ... ортасыңда жүреді[27].
Биологиялық сұйықтардың рН тұрақты шамасымен сипатталады, оның бұл ... ... ... ... ортаның қышқылдылығын тұрақты сақтап тұру адам ағзасының қызметі үшін маңызы жоғары[28].
рН реттеу қызметін буферлі жүйелер атқарады. Олар сұйық ортадағы рН ... және ... ... ... ... атқарады.
Буферлік жүйелердің адам ағзасы үшін маңызы жоғары. Адам қаны буферлік жүйелерге жатады. Адам ағзасында әсіресе, ... ... ... және ... ... алу қызметтері үшін буферлік жүйелердің маңызы жоғары. Адам ... ... (қан, ұлпа ... лимфа т.б.) қасиетінің бірі - олардағы сутегі ... ... ... ... Ағза ... ... ... болуының маңызы зор, себебі:
1)Н+ иоидары көптеген биологиялық өзгерістерге
каталиттік түрде әсер етеді.
2)Ферменттер мен гормондар белгілі бір рН аралығыңда биологиялық ... ... ... аз ... (қан және ұлпа ... ... ағзаның осмос қысымына әсері мол.
Қанның қалыпты рН (7,36) өте кішкене ауытқуы қолайсыз жағдайларға әкеледі. Мысалы, рН 0,4-ке ауытқуы ... ... ... ұлпа ... ... қорды көбейтетін кері процесс жүреді[29].
Қанның және ұлпа сұйықтарының буферлік жүйелері өзара тығыз байланысты. ... ... ... ... оттекті сіңіріп және оксигемоглобиннің О2-ні бөлінуіне СО2-нің ерекше әсері бар екенін түсіндіруге болады. Қан плазмасында 7-8%-ға дейін ... ... ... амин ... ... ... әсері оны құрайтын аминқышқылдарының амфотерлік қасиеттеріне байланысты. Қанның қышқылдык-негіздік тепе-теңдігінің Н+ иондарының сілтілік қорды көбейтіп, рН арту ... ... ... деп ... ... ... ... пайыздық молшері:
1. гемоглобин-оксигемоглобин - 35%
2. фосфатты жүйе - 5%
3. бикарбонаты жүйе: плазмада - 35%, ... ... ... - 7%. ... ацидоз зат алмасу (метаболизм) үдерісінің бұзылуымен сипатталады, ол қандағы рН төмендеуіне әкеліп соктырады. Метаболиттік алкалоз да метаболизм үдерісінің ... ... ол ... рН ... ... жүйе қандағы өзгерістерді қалпына келтіреді.
рН буферлі ертінді концентрация табиғатына,концентрациясына және кей бірі температураға да тәуелді ... ... ... жүйе ... ... ... және ... реакциялар тек рН айналасында жүргізіледі. рН өлшеудің екі кен ... ... бар ... ... және ... әдіс ... отырған индикатор түсінің өзгеруіне негізделген ертіндіге рН мөлшеріне ... ... ... емес және ... ... ... енгізулерді қажет етеді. Бұл әдісті суға қолдануға болмайды.
Потенциометриялық әдіс нақты тура әдіс болып табылады бірақ бұл әдіс үшін ... ... ... ... ... рН - ... ... рН тұрақты шамасымен сипатталады, оның бұл шамадан ауытқуы шектелген. Сұйық ортаның қышқылдылығын тұрақты ... тұру адам ... ... үшін ... ... реттеу қызметін буферлі жүйелер атқарады. Олар сұйық ... рН ... және ... ... ... ... атқарады.Адам қанының өзі буферлі жүйеден тұрады сондықтан да ол өте маңызды болып келеді[33].
Қанның әрекетшіл реакциясы. Организмнің қалыпты тіршілігі үшін ... (Н+) мен ... (ОН-) ... ... ... анықталатын қанның әрекетшіл реакциясының маңызы зор. Қанның сутектік көрсеткіші (рН) -7,35-7,45, ... оның ... ... ... сілтілік. Қанның әрекетшіл реакциясы салыстырмалы тұрақты жағдайда болады,ол қанда буфеолік жүйенің болуына байланысты. Буферлік жүйе деп қанның ... ... ... тұрақты қалыпта сақтап тұратын қосылыстарды айтады. Буферлік қасиеті бар ерітінділерде әлсіз,баяу, диссоцияциясаланатын қышқыл және сол ... ... тұзы ... Буферлік қасиеті бар ерітіндіге күшті қышқыл немесе сілті қосса да ерітіндінің сутектік ... ... ... ... ... қышқыл оның құрамындағы тұздан әлсіз қышқылды ығыстырып шығады да,ерітіндіде әлсіз қышқыл және оның күшті қышқылдық тұзы ... Ал ... ... ... ... әлсіз қышқылдың тұзы мен су пайда болып,ерітіндінің әрекетшіл реакциясы қалпында сақтап қалады. ... ... 4 ... ... жүйе бар:
1) ... буферлік жүйе; ол көмірқышқылымен натрий бикорбанатынан тұрады.
2) Фосфатты буферлік жүйе; бір және қс негізді фосфор қышқылды натрийден тұрады.
3) Белокты буферлік ... Қан ... ... ... құрылған. Белоктар амфотерлі қасиетінің арқасында ортаның әрекетшіл реакциясына қарай не сутегі,не гидроксил иондарын бөледі де,қанның сутектік көрсеткішін бір ... ...
4) ... ... ... ... тқзына (КНbO2) байланысты. Бұл қосылыс көмірқышқылына қарағанда әлсіз қышқыл болғандықтан оған өзінің калий ионын береді де,сутегі ионын қосып ... ... ... ... ... ... ... 75 пайызы гемоглобингке байланысты,ал корбанатты және фосфатты буферлік жүйенің қанның әрекетшіл реакциясын сақтаудағы маңызы шамалы.
Буферлік жүйенің болуына қарамастан ... ... ... ... ... ... Қанның сутектік көрсеткіішінің қышқылдық жаққа ығысуының ацидоз ,ал сілтілік жаққа ауытқуын алколоз деп атайды.
Ацидоз мына төмендегі түрлерге бөлінеді:
1) ... ... ... бұл түрі ... ... ... газы ... жағдайда,тыныс алу процесі бұзылғанда,ауада көмірқышқыл газының конуентрациясы өскенде байқалады.
2) газсыз ацидоз; зат ... ... ... ... ... нашарлағанда организмде әртүрлі қышқыл заттар жинақталып,қанның әрекетшіл реакциясы қышқылдық жаққа ауытқиды.
3) теңгерілген ацидоз ... ... ... ... (рН) ... ... қоры азаяды.
4) теңгерілмеген ацидоз жағдайында қанның әрекетшіл реакциясы қышқылдық жаққа ауытқып,оның сутектік көрсеткіші төмендейді.
Алколозда газды,газсыз,теігерілген және ... ... ... ... ... ... ... көп бөлінген жағдайда байқалады,ал газсыз алколоз зат алмасу процесімен бөлу жүйесі жұмысының бұзылуына байланысты туындайды. Теңгерілген алколоз жағдайында қанның сутектік ... ... ... қоры ... ... алколоз кезінде қанның сутектік көрсеткіші сілтілік жаққа ығысады (рН>7,45).
1.3 Термореттелу
Адам мен ... ... ... ... ... яғни ішкі ортаның түрақтылығы (гомеостазистің) көрнекі көрсеткіштерінің бірі. Тіршілік бабында адам ауа райы қаншама қүбылмалы болса дене температурасын трақты ... ... Ол 70 -- 80° ... да, 50 -- 60° ... да бейімделе алады. Дене температурасының мүндай түрақтылығы, жылу пайда болуы, оның сыртқа шығуы сияқты процестерге бір қатар ағзалар мен жүйелер ... ... ... бір-бірімен байланысы өте нәзік, үйлесімді, сондықтан да температурасы біркалыпты сақталады, яғни денедегі жылу ... ... Бүл ... ... жүйе ... іске асырылады[34].
Дене температурасыньң реттелуіне қарай гомойотермді (жылықанды) және пойкилотермді жануарлар болып 2 ... ... ... ... ... ... температурасы түракты: олардың орталық жүйке жүйесі жақсы дамыған, осыған орай, жылу реттеу механизмдері де өте жоғары дәрежеде. Ең ... ... ... ... -- ... ... топтагы, яғни пойкилотермді (салқын қанды) жануарда дене темдературасы құбылмалы сырттағы температураға тәуелді. Мәселен, қыс пен жаз аралығында олардың температурасы ... 40 -- 50-қа ... ... ... ... ... тіршілік шегі өте кең. Мәселен, микроорганизмдер Камчаткадан да, яғни мүз-ды аймақтан да ... 50° ... ... ... ... ... температурасы 170° ыстық бүлақ -- гейзерлерде де кездеседі. Өзбекстан галымдары мотеориттен де тірі микроорганизмдер ... ... ... өте ... ... О-ге жакын, ал метеорит атмосфераға кірген сәтте өте ыстық (металдар балқиды) [35].
Табиғатта абсолютті пойкилотермді жануар жоқ: кез келген пойкилотермді ... дене ... ... ... 1 -- 2 ... ... Бүл денедегі зат алмасуына байланысты. Жылы және салқын қанды жануарлар аралығындағы жарқанаттар күндіз дем алғанда поикилотермді, ал ... үшып ... ... болады. Бірқатар гомойотермді жануарлар кейбір жағдайларда пойкилотермді жануарларға айналады. Мәселен, ау-ыздық кигізіп, тілі салақтамайтын халге келтірген иттіц температурасы жылу ... ... тез ... ... ... жылу ... ... біртіндеп дамиды: ол орталық жүйке жүйесінің дамуына байланысты. Жақа туган пәресте -- ... оның ... тез ... тез ... ... ... организмдердің температурасы күні бойы аз да болса өзгеріп отырады (тәулігіне 0,5 -- 0,9°), ... 16 -- 18 ... еқ ... ... 3 -- 4 ... ен. ... ... болады. Ұйықтап жатқанда төмендеп, қара жұмыс істеген кезде 1 -- 2° көтеріледі. Екіқабат және ... ... дене ... ... сэл жоғарылау. Лектордың, артистін,, емтихан тапсырып отырған студенттің температурасы да сәл жоғарырақ, эмоция салдарынан олардың қан айналысы аз ... ... ... ... ... әртүрлі ағзалар мен олардың жеке бөліктерінің температурасы зат алмасуының деңгейіне ... ... ... 37,8 -- 38°С, тері ... 29,5 -- ... тік ... 37,2 -- 37,5°, ... 36,0 -- 36,9°С.
Дене температурасының тұрақтылыры жылу өндіру мен жылу шығару ... ... ... ... ... ... негізі -- белгілі физиологиялық жүйе механизмдерінің қызметі[37].
Жылу реттелуі физикалық және химиялық реттелу болып екіге бөлінеді. Физикалык ... жылу ... ... ... аркылы, ал химиялық -- жылу ... ... ... не әлсірету арқылы, яғни зат алмасу карқынын өзгерту арқылы іске ... Жылу ... ... ... ... ... болады. 1 г белок не көмірсу тотыкданда 4,1 ккал, 1 г май тотыққан-да 9,3 ккал жылу ... ... ... ... да тотығу процестері (диссимиляция, катаболизм) бір тоқтамастан үдайы жүріп жатады. Бүл эктотермальдық (сыртқа жылу шығару) процестер. Жылу барлық ағзаларда ... ... ... ... ... жылудың 80 -- 60%-і, бауыр мен ас қорыту ағзаларында 20 -- 30%-і, бүйрек пен ... ... ... 10 -- 20%-і өндіріледі. Сондықтан да жолақ еттерді организмнің жылу өндіргіш машинасы деуге де болады. Тіпті қозғалмайтын тыныш ... ... ... [2]/з дене ... өндіріледі. Тегіс еттер тыныш отырғанда да белгілі бір дәрежеде тонусынан айырылмайды. Олар ... ... жылу ... ... ... ... тіпті аздап дірілдеген сәтте жылу өндіру 50 -- 60%, ал кара жҰмыс істегенде 400 -- 500% ... ... ... жолақ еттерді босаңсытатын миорелаксанттар енгізсе организм тез салқындай бастайды. Бүл да жоғарыда айтылған заңдылықпен үнделеді. Тамақ ішкеннен кейін ... ... бай) зат ... ... мен жылу ... ... ... Аш адамның тоңгақ, ал тоқ адамның тоңбайтыны осыған байланысты[39].
Сонымен тоңа ... ... дене ... ... (бір деңгейде) сақтауда химиялық реттелудің маңызы зор. Физи-калық реттелу -- жылу ... ... ... ... ... ... ... температура шектен тыс жоғары болған жагдайда, мәселен, күн ыстық күндері ... ... ... ... арта түседі. Физикалық реттелу бірнеше жолмен іске асырылады. 1) Жылу ... яғни ... ... ... ... ... жылу ... бүл -- конвекциялык жол, бүған денеде пайда болатын барлық жылудың 15%-і кетеді. Адам үшін ... мәні аз: ауа мен киім ... ... өткізеді. 2) Жылуды сейілдіру (жылу шығарудың радиациялық ... яғни ... ... ... қызған дененің бетімен жан-жакқа сейілдіру. Бүл жолмен тіршілікке бірден-бір қолайлы (қажетті) тем-псратураға (18 -- 20°) сәйкес бөлінетін жылудың 66%-і сыртқа ... 3) Тері мен өкпе ... жылу ... Бұл жолмеп сыртқа жылудың (бу арқылы шығатын жасырын жылудың) 19%-і шығады. 1 мл суды буға ... ... 0,53 ккал жылу ... деректеріне карағанда комфорт температура жағдай-ында дене беткейінің 1 ... тер ... 13 г ... ... кейін 29 г су шығады. Тіпті негізгі зат алмасу кезінде тер аркылы денеден тәулігіне 700 -- 850 мл су ... ... ... кара жұ-мыс істеген кезінде жылу шығарудыц бұл жолы ... ... ... басым болады да барлық жылудын, 75%-1 (кейде 10 -- 12 л) сыртқа ... 4) ... ... 3,5 -- 4% ... ... ... ... ас корыту түтігіндегі тамак пен суды жылытуға жұмсалады. Жылудын, 0,7%-і ... пен ... ... ... ... Қелтірілген мәліметтерді талдай келе жылу шыгаратын негізгі ағза -- тері ... ... ... ... ... 82 -- 85%-і). ... конвекция және бу арқылы жылу шығару каркыны сырттагы ауаның температурасына байланысты. Желді күндері, жүгірген, ... ... ... жылу шығару процесі күшейе түседі. Тері астындағы май (шел) денедегі жылудың шығуына кедергі жасайды. Сондықтан шел неғүрлым ... ... жылу ... аз ... ... малдың суыққа төзімді, бірақ ыстықка шыдамсыз болатыны ... ... Шел ... ... суда ... ... сүтқоректілер үшін мәні бар. Эволюция (тарихи даму) барысында жылу реттелуі ... ... ... ... -- қан ... ... айналадағы температура өзгеріп денеге әсер еткен сәтте, шелдегі (тері астын-дағы) қан тамырларыныц тонусы рефлекс арқылы өзгеріп, тамыр не кеңейіп не ... ... ... ... қан ... ... жылу ... процесі күшейеді, ішкі ағзалардағы ірі тамырларымен аққан қан көп мөлшерде теріге келеді. Салқын ... ... тері ... ... ... жылу ... ... төмендейді[41].
Физикалық реттелудің қалыптасуында, осыған орай гомойо-термдік касиет пайда ... ... ... эволюциясының үлкен маңызы болды. Жылу шығару процесінің реттслуіне, өзін бейімделуге байланысты қүста қауырсын, сүтқоректілерде түк ... ... Бүл ... ... ... ... Қауырсын мен жүнді селдірету не қалындату аркылы тері ... жылу ... ... ... ... ... жүні ... . Мүндай жағдайда тері бетінде жылуды нашар өткізетін ауа кеңістігі пайда 'болады. Бүл механизм рудимент ретінде адам да да ... ... ... ... ... ... бүртіктенуі осыған байланысты. Сыртқа жылу шығару процесін адам киім арқылы реттейді, жылы күндері жеңіл, салқын күндері жылы киім киеді. Жылу ... дене ... ... ... да ... ... ... бүрісіп жатып алу жылу шығуын азайтады, аяқ-қолын алшақ ... ашық ... ... ... бейімделу белгісі[42].
Сыртта күн ысыған сайын, әсіресе ауа температурасы дене температурасына жақындаган сайын адам (жануар) терлейді де жылу процесі үдей ... Ауа ... әрі ... ... ... шыдау қиындайды,мәселен, Қырым (құрғақ) мен Сочиді( ылғалды) салыстыруға болады.
Адамда, 4 ... ... ... ... тер ... -- жылу ... ... жолы. Мысықта, итте, кірпіде, кейбір бас-ка жануарларда тер бездері нашар дамыған (олар тек ... ... ... ... ... ... жылу тер арқылы реттелмейді, денедегі су басқа жолмен, яғни сулану (өкпе) арқылы, соидай-ақ тілдің кілегейлі қабығы арқылы реттеледі. Иттің ыстық ... ... ... ... салақтатуына байланысты әдетте минутына 2 л, ал ... күні 50 -- 70 л ... ауа ... ... ... ... өкпесі жиі желдетіледі[43].
Сонымен, сырттағы ауа температурасына қарай физикалық және химиялық жылу реттелуі' өзгеріп отырады, бүл арқылы ... ... ... ... өндіру де, жылу шығару да нәзік процестер. ... ... ... ... ... ... қолдайтын жылу өндіру және жылу берілу үрдісін термореттелу деп ... ... ... реттеу эволюциялық тұрғыдан кейін пайда болған.
Бұл термореттелу түрі сүтқоректілер мен құстарға тән. ... ... ... ... бар ... ... деп, ал ... пойкилотермді деп атайды. Организмдердің жасушаларының ішінде жүретін биохимиялық реакциялардың жылдамдығы олардың температурасына тәуелді, адамда негізінен бұл шек +230С - +420С ... ... +420С ... дене ... ... ... ... қалыпты метаболизмнің бузылуына, ал дене температура +230С төмендеуі метаболизмнің тоқтауына әкеледі. Гомойтерм дене температурасын салыстырмалы тұрақтылықта ұстауға мүмкіндік ... ... ... ... +370С, жоғары булшық ет жұмысында +390С құрайды[44].
Гомойтермді организмдерде физиологиялық мағынада екі бөлімді ... ... ... ішкі ... ... ми мен ішкі ... және оны қоршап тұратын . Дене температурасы деп дене ядросының температурасын ұғады. Ең қарапайым жолмен дене температурасы қолтық ... ауыз ... ... Бұл ... дене ... дене ... ... 0,50 С - 1,50С төмен. Суық суда немесе суық ауада жануардың денесінің ядро температурасы +350С дейін төмендеуі ... ... ядро ... ... дене ... деп, ал ... дене ... деп атайды. Ядро температурасының тұрақтылығы дене қабықшасына тәуелді. Мысалы: суық әсерге тері тамырларының тарылуынан қабықша ... ... ... ... ... ... төмендетеді. Қабықшаның әр түрлі бөлімдерінің сыртқа жылуды беруі әр ... бұл ... ... байланысты. Тер бездерінің санына, ұлпалардың капилярларына және т.б. [45].
Дене температурасының бір ... ... не ... ... ... түзілуі мен оның сыртқы ортаға берілуін реттейтін физиологиялық механизмнің жетілуіне байланысты. Жылудың түзілуін, яғни организмдегі химиялық үрдістердің ... ... ... жылу ... деп атайды. Жылудың сыртқа берілуін басқаруды физикалық жылу реттеу деп атайды. Осы механизмдерге ... ... ... ... ... жылу ... болған жылудың орнын толтырып отырады. Содықтан температураның тұрақтылығы сақталады. Жылу түзілу зат ... ... ... ... ... жылу ... реакциялар барлық ағзаларда, ұлпаларда әртүрлі шамада жүреді. Көп қызмет атқаратын органдарда - ет ... ... ... жылу көп ... ... ... сүйектерде, сіңірлерде жылу аз түзіледі. Жылудың түзілуіне әсер ететін негізгі фактордың бірі - ... ... ... Суық кезде жылу молырақ түзіледі. Бұл үрдіс рефлекторлық жолмен іске асады. Суықтың ... ... сол ... ... ... тітіркендіреді. Одан туған қозу орталық нерв жүйесіне барады да, оған жауап импульстері ... ... ... еттеріне келіп, еріктен тыс оларды жиырып, жануарлар дірілдейді. Осы кезде ет ... ... және ... көп ... сосын жылуды көп өндіреді. Химиятермиялық реттелу 2 үрдістен жиырылатын және ... ... ... ... ... қажетті энергия организмге түскен қоректік заттар энергиясымен қамтамасыз етіледі. Энергияның АТФ-та трансформация үрдісінің ... оның бір ... ... ... Оны ... алғашқы жылу деп атайды. Организмнің суыққа бейімділу кезінде немесе жоғарғы ... ... ... ... деңгейі 100% құрауы мүмкін. Жиырылмайтын термогенез көзі бұл организмнің () ... АТФ ... ... бұл ... АТФ ... ... ... айналады[46].
Жиырылу термогенезі деген ұғымға жылуға айналатын энергияның бір бөлігі кіреді. Жиырылу термогенезіне бұлшық ет жиырылуына жұмсалатын АТФ деңгейі ... ... ... ... ... ... да жиырылу термогенезіне жатады.
Жылудың сыртқа берілетін әртүрлі жолдары бар:
::Радияция
::Кондукция
::Конвекция
::Тердің булануы
::Респираторлық (тыныс жолдары арқылы су булануы). Бұл ... ... ... ... деп атайды. термині жылудың берілуінің барлық жолдары физика заңдарына тәуелді екенін білдіреді және белгілі бір формуламен сипатталады Радияция - ... ... ... ... ... дене ... инфрақызыл бөлігінде электромагниттік толқындарының сәулеленуі. Мұндай сәуле шығару, сәулеленудің нәтижесінде дене суйды, негізінен жылулық сәулелер адам денесінің бетінен шығады. Кондукция - ... ... ... ... ... ... тікелей жанасқан кезде жылудың берілуі. Мысалы: дененің сумен, ауамен жанасуы. Конвекция - бұл да ... ... ... ... ... берілуі. Жалпы денеден берілетін жылудың 70 пайызы конвекция мен радиация арқылы ... ... Оның 55% ... ... ... 15% ... арқылы кетеді. Жалпы денеден берілетін жылудың 27% тері мен өкпеден су буланғанда, 3% өкпедегі ауаны, нәжісті несепті жылытуға ... ... ... ... ... ... қан тамырлары рефлекторлы жолмен бірде кеңейіп, бірде тарылып тұрады. Дененің температурасы қоршаған ауаның температурасынан аз да болса жоғары ... ... ғана жылу ... ... және таралу арқылы беріле алады[47].
Гомойтермді жануарлар дене температурасының салыстырмалы тұрақтылығын микроклиматтың қыздырушы және салқындатушы ... ... ... ... ... ... артық қызудан және қатты салқындаудан қорғайтын механизмнің тиімділігі жоғарлайды. Осы ... ... ... ... ... деп ...
Температураны реттеуші жылу орталығы аралық мидағы гипоталамус аймағында жатқан сұр ... ... ... реттеуші орталықтың қызметіне екі фактор әсер етеді: қан температурасы және ... ... Жылу ... ... және ... ... қозу ... нерв жүйесімен келеді[48].
Тітіркендіру кезінде рефлекторлық жолмен жылуды реттейтін реакцияны ... ... - ... ... және ... қабылдайтын рецепторлар, тыныс алу жолдарындағы және ішкі органдардағы рецепторлар жатады. Сондай-ақ гипоталамуста да терморецепторлар бар. ... ... ... ... тамырлар тонусын, тер бөлінуді, ыстықтан ентігуді өзгерте отырып жылудың тиімді түрде берілуін реттеуді қамтамасыз етеді. Ал гипоталамустың артқы бөлімі денедегі ... ... ... жылу ... ... ... арқылы жұлынды салқындату кезінде термореттелудің адекватты түрде байқалатын өзгерістерін тудыруға болады. Сонымен қатар, термореттелуге қан ... мен ... ... қатысуы тамыр қозғағыш және тыныс алу орталықтары орналасатын сопақша ми мен ретикулярлы формацияның да бұл үрдіске белгілі бір дәрежеде ... бар ... ... Жануарлардың өсімдіктерден айырмашылығының басты бір белгісі денесінде бұлшық еттерінің жақсы жетілуінің арқасында өздері жылуды іштен ... ... ... ... ... ... көп жылу ... Сондықтан жануарлар өз денесіндегі жылу мөлшерін өздері реттеп отырады [49].
Ағза ішкі ортаның тұрақтылығын ғана емес, ... ... да ... Бұл ... көпшілігі тек оңтайлы жылуда ғана тиімді жұмыс істейтіндіктен, биосинтез және ... яғни ... (зат ... ... өтуі үшін ... ... ағзалардың әрқайсысы эволюция барысында өз денесінің температурасын реттеуге бейімделді [50].
Ағзалар метаболизм үдерісінде жылу өндіреді. Жылықанды жануарларда (сүтқоректілер және құстар) ағзада ... ... ... ... ... дене температурасының жоғары болуына мүмкіндік туады. Зат және энергия ... ... ... тынысалуында пайдаланылатын оттегі концентрациясының артуымен қамтамасыз етіледі. Құстарда және сүтқоректілерде жасушаларды оттегімен тез қамтамасыз ... ... ... ... ... өкпенің тынысалу бетінің ұлғаюы, эритроциттер мөлшерінің көп болуы, ұсақ қылтамырларға қанның түсуін ... ... ... кан ... ағзада өндірілген жылу мөлшері жеткіліксіз болса, онда орталық жүйке жүйесінің дабылы бойынша бұлшықеттер жиырылады да дене ... ... ... ... өз ... ... қарқыны артып, жылу бөлініп шығады. Сүтқоректілер мен құстардың көпшілігі дене жылуын арнаулы жылу оқшаулағыш жабындардың ... ... және тері ... майдың көмегімен сақтайды. Солтүстік ендіктерді мекендейтін теңіз сүтқоректілер терісінің астында қалың қабатты май болады. Қояндардың ... жылу ... ... ... қабатымен қапталған [51].
Ағзаның жылу реттелуіне жүйке жүйесі де қатысады. Ағза салқын тартқан кезде ми терінің қантарату тамырларының тарылуына дабыл береді. ... дене ... қан ... ... ... қоршаған ортаға жылудың бөлініп шығуы азаяды. Дене ... ... ... ... жылу ... ұлғайтатын әр түрлі физиологиялық тетіктер іске қосылады. Бұл денеден тердің көп бөлінуінен іске асады. Өйткені суды буландыруға көп мөлшерде жылу ... Өзге ... ... қан ... ... ... соның нәтижесінде жылу шығару арқылы жылу беру шамасы ұлғаяды [52].
Көптеген сүтқоректілер және құстар денесін үстіртін жиі тынысалу арқылы салқындатады. Мысалы, ... ... ... без болмағандықтан, ауа райы ыстық болғанда сілемейлі тынысалу жолы мен тілінің үстіңгі бетінде күшті булану жүреді.
Дене температурасының ... жолы ... тірі ... (жануарлар) эктотермді және эндотермді жануарлар болып бөлінеді. ... ... ... жылу ... ... ... жануарлар эктотермді (сыртқабықтық) ағзаларға жатады. Эктотермді (гр. ektos - ... сырт ... ... дене ... тұрақтылығын негізінен алғанда сыртқы ортаға бөлінетін жылу мөлшерін реттеу арқылы мінез-қылық бейімділігі жәрдемімен сақтайды. Мысалы, жорғалаушылардың көпшілігі күнге ... ... ал ... ... түрі суық суда ... Сыртқабықтық (эктодермді) жануарлар дене температурасын физиологиялық және жүріс-тұрыстық тетіктермен реттейді. Мәселен, қоян, және көптеген жануарлар ауа райы ыстық болған кезде ... ... ... ... ... ... тотықтыру есебінен құс денесінің температурасы 41°С-қа дейін жетеді [53].
Денесінде жоғары температура заттар алмасу нәтижесінде ... ... ... арқылы түзілетін жануарлар эндотермді (гр. endon - ішкі жағында, ішінде) ... ... ... Сүтқоректілер және құстар, денесінің сыртқы беті арқылы жылуды көп жоғалтады. Өйткені олардың температурасы қоршаған орта температурасынан жоғары болады. ... ұсақ ... ... жылу ... ... ... Шала-жансарлық кезенде дене температурасының төмендеуінен жылу бөлу кемиді. Оны қорытуына тура келеді. Сонымен бірге қоректенуаралығындағы үзіліс ... ... ... ... Олай болмаған жағдайда ол аштықтан өліп қалады. Мәселен, көптеген құрлық омыртқасыздары, қосмекенділер, жорғалаушылар және кейбір ұсақ сүтқоректілер жылу беру ... ... үшін дене ... ... күйдегі кезеңде (анабиоз) өткізіп, төмендете алады. Олардың дене температурасы қоршаған орта температурасына сәйкес ... ... ... тән ... - дене ... ... орта ... деңгейіне, кейде тіпті судың қату нүктесіне дейін төмендету. Ұйқыға жатқан кезде дене температурасының шұғыл төмендеуі алмасу үдерісінің төмендеуіне байланысты. Ұйықтағанда қан ... ... ... ... ... ... ... өте аз тұтынылады. Сондықтан ағза жасушаларында тотығу үдерісі өте баяу жүреді. Қысқы ұйқы ... ... ... көзі - ... алмасу [55].
1.4 Жылу реттеу механизмдері
Гомойотермді ағзаларға (грек. тілінен аударғанда homoios - бірдей) - зат ... ... ... және ... зат ... ... жылу реттелуі жүзеге асырылады. Мұның өзі олардың денесінің температурасының салыстырмалы түрде турақты болуын қамтамасыз етеді. Гомойотермді жануарларга құстар мен сүтқоректілердің ... ... Сүт ... дене ... +35°С... + 38°С - ты ал, көптеген құстарда +41°С... + 43°С -ты ... Дене ... ... орта температурасына тәуелсіз, үнемі тұрақты әрі жоғары болатын жануарлар. Осыған байланысты жылықанды ... ас ... ... ... ... мен ... жүйке жүйелері өте жақсы дамыған. Жылықынды жануарларғасүтқоректілер мен ... ... ... ... тән ... - ... ... жылудың пайда болуы мен жылудың сыртқа шығуы химиялық және физикалық жолдармен ... ... ... ... ... сыртқы орта жағдайына бейімделу механизмі өте күрделі әрі ... ... ... ... ... тірі туып, өзінің сүтімен қоректендіреді. Ана сүті - ... ... ... ... төтеп беретін иммунитет қалыптастырады. Сондықтан бұл жануарлардың тіршілік етуі, көбінесе табиғи орта жағдайына тәуелді болмай жоғары дәрежеде дамиды ... ... - ... ... ... жыл ... бейімделуі. Бұл кезде олар інінде, ағаш қабығы астында, топырақ ... ... ... ... заттар қорын (салмағы 30 - 40% май болады) жинау арқылы тіршілігін жалғастырады. Жануарлар ұйқысының бірнеше түрі бар: 1) ... ... ... ... т.б.); 2) ... - ... шөл, ... аудандарындағы сүтқоректілердің (мысалы, зорман, суыр, сарышұнақ, т.б.) жазғы ұйқысы қысқы ұйқыға жалғасады, сөйтіп олар ұзақ ұйқыға кетеді. ... ұзақ ... ... ... ... бар. Оның бірі ауа ... суықтығына немесе шілденің ыстығындағы қуаңшылыққа байланысты. Ұзақ ұйқыға кеткенде жануарлар қоректенбейді, сүтқоректілердің дене температурасы 5 - ... ... ... ... ... баяу да болса физиологиялық процестер жүріп жатады; 3) ретсіз - жануарлардың тіршілігінде кенеттен пайда болған ... ... ... ... кетуі (мысалы, ақтиін, жанат ит, қарлығаш, т.б.). Ұйқыға кеткен жануарлар оттектің ... де, ... ... ... улы ... ... де, ... ауруларға да төзімді келеді. Салқынқанды жануарлардың зат алмасуының жылдамдылығы сыртқы ортаның температурасына тура пропорционал, ал ... ... ... ... ... жылу бөліну артады, яғни зат алмасу процестерінің жылдамдығының артуы жылу ... ... ... Пойкилотермді жануарлардың өзін салыстырмалы түрде кең ауқымды температура аутқуында белсенді ... ... ... және температураның айтарлықтай ауытқуын көтере алмайтын стенотермді деп бөлуге болады. Пойкилотермді жануарлар температура бірден төмендеп ... ... ... ... ... ... ... бактерияларда, омыртқасыздарда, қөсмекенділерде, бауырымен жорғалаушыларда, қыналарда, мүктерде ... ... жылу ... ... ... және ... болып бөлінеді. Химиялық механизмді ағзадағы реакциялардың интенсивтілігі қамтамасыз етеді де, рефлекторлық жолмен жүзеге ... Жылу ... ... механизімін жылу сақтау жабыны (қаурсындар (перья), жүн, май қабаты), тері бездерінің қызметі, тыныс алу кезіндегі ылғалдың булануы, қан ... қан ... ... ... ... және ... жануарлар арасында аралық жағдайда гетеротермді жануарлардың орналасады. Оларда белсенді жағдайда дене температурасы салыстырмалы түрде жоғары және тұрақты болса, ал тыныштық ... дене ... ... орта ... ... ... Бұл ... ұйқыға кеткен кезде зат алмасу деңгейі төмендейді де, денесінің температурасы қоршаған орта ... ... қана ... ... ... ... өқілдері ретінде - сарышұнақ, кіріп, жарғанат, аю, үйректұмсық, кенгурулар мысал бола алады [57].
Гомойотермді жануарларда дене ... аса ... ... ... (жүйке-қан) арқылы реттеледі. Бүл механизмдер дененің компенсаторлық (есесін қайтару) реакциясын, яғни жылу өндіру (химиялық) және жылу ... ... ... ... ... ... ... отыра-ды. Жылу реттелу -- дене температурасының түрақтылығын сақтайтын функциялық жүйе, орталық жүйке жүйесімен тікелей және кері жүйкелік ... ... ... ... ... ... ... жылу өндіру зат алмасуы күшейіп, сырттағы ауаның температурасы артқан ... ... де жылу ... азая ... оларда лшлу реттеу механизмі болмайды. Ал гомойотермді жануарларда, керісінше, ондай жағдайда жылу өндіру нашарлап, жылу шығару артады. Салқын әсерінен жылу ... ... осы екі ... жануарларда керісінше өзгереді. Бүл мағлүматтар жылу реттелу ... ... ... мен ... ... ... ... ет жүйелері, тер бездері) катысатынын, оны іске асыруда зат алмасу қарқынының үлкен мәні бар екенін көрсетеді. Осыған орай жылу ... ... және ... (афференттік және эфференттік) бөлімдерінің әрқилы екснін, олардың өзара қарым-қатынасы сырттағы ауа температурасы мен дененің ішкі ... ... ... айта ... ... реттейтін реакциялар, басқа рефлекстер сияқты, шеткі (тері, ішкі ағзалардағы қан тамырлары) және орталык, жүйке жүйесінде орналасқан рецепторлардың тітіркенуі нәтижесінде ... жылу ... ... яғни ... ... кабылдайтын Краузе сауытшалары, жылу тітіркеністі кабылдайтын Руффини шашақтары және сезгіш жүйке үштары сырттағы температураның өзгеруіне шапшаң жауап ... ... -- өте ... ... ... ... жылу рецеп-торлары сырттағы температура 0,007°, ал суық ... ... 0,012° ... ... соны ... ... жауап реакция тудырады. Осыған орай проф. О. П. ... -- ... ... ... ... ... ... жүйесше тері рецепторларынан келіп түскен серпініс жылу реттелу ... ... бір ... (тонуста) ұстап тұрады. Ішкі ағзалар рецепторларының іш-інде жылу реттелу үшін ең маңыздысы -- қарын мен вена ре-цепторлары (В. Н. ... және тері ... ... ... (О. П. ... -- ... ... жүйке жүйесінде орналасқан терморец.епторлардың да маңызы зор. Олар гипоталамустың алдыңғы бөлімінде (преоптикалық аймағында), ми мен жүлында орналасқан, өздеріне ағып ... ... ... ... тез ... Мәселен, жүйкелері кесілген иттің артқы сирағын салқын суға салса, бас, алдыңғы аяқ пен дене етте-рі дірілдей бастайды. Бүл -- жылу ... ... ... ... Бүл ... орталық жүйке жүйесі рецепторларының қан суыган кезде тітіркснуінен пайда болады: аталған процеске тері терморецепторлары ықпал жасамайды. ... үйқы ... ... ... ... де ... Ор-талық жүйке жүйесі.нде аталғаң терморецепторлардық баржоқтығы ми меи жүлынның белгілі бір қүрылымдарын салқындату, олардың биотоктарын жазып алу арқылы дәлелденген. ... ... ... ... ... терморецепторлар бір жерде емес, әр жерде шашырай орналасқан. Харлидің дәлелі бойынша шеткі және орталықта орналасқан рецепторлар бір ... ... дене ... ... ... ... етуіне қарай қозу шеткі терморецепторлардан жүлынныц сезгіш түйіндеріне, қарама-қарсы жаққа өтіп жүлын-таламус жолы арқылы көру ... одан әрі ... ... және ... ядроларына және ми сыңарлары қыртысына жетеді. Орталық жүйке жүйесіндегі нейрондардың қарым-қатынасы күрделі болуына байланысты әртүрлі рефлектік айталық, трофикалық, қан ... ... ... т. б. ... ... болады да денеде жылу тепе-теңдігі қамтамасыз етіледі.
Жылуды өздігіпен ... ... ... ... ... ... ... аймағында, атап айтқанда сүр төмпешікте орналасқан.
Ми кыртыстарын, жолақ дене мен көру ... ... ... ... ... үзіп жіберсе де жылу реттелудің өзгермей-тіні байқалды. ... ... ... ... ... дене ... тұрақтылығын сақтау қабілеті белгілі мөлшерде шектеледі. Төмпешік пен төмпешікасты кесілсе жануар ... ... Ал бүл ... (децеребра-цняны) тек бір жақты жасаса денеде жылу реттелу жойылмайды.
Гипоталамус ядроларын жоғары жиіліктегі токпен (жылумен тітіркендіру) ие микроэлектрод арқылы температурасы ... ... ... ... ... жылыған сайын жануардың тынысы жиілеп, тері қан тамырларының тонусы тө-мендейді, қан тамыры кеқиді, яғни ... жылу ... ... ... пайда болады, мүнымен бірге зат алмасу деңгейі төмендейді.
Аталған орталықтардың белгілі бір жерлерін суытса, керісінше, дене температурасы ... қан ... ... ... ... қан ... кеңиді, жануардың тынысы сиреп, зат алмасуы күшейеді.
Сонымен ... ... жылу ... ... -- ... ... байқауға болады. Гипоталамустын, алдыңғы ядроларын зақымдаса, тыныс жолы мен тері кан тамырларьшык реакииясы ... жылу ... ... ... осы ған ... жануар температурасы көтеріліп, өліп қалады. Мұндай жануардың денесі тез ... ... ... жылу ... ... ... Гипоталамустыц алдыңғы ядроларын тітіркёндірсе дене температурасы төмендейді. Жылу ... ... ... ... ядроларында орналаскан жүйке орталықтарының бақылауында болады[58].
Химиялык жылу реттелу, жылу шығарудың күшеюі, еттін дірілдеуі, жылу ... ... ... есептелетін қүрылымдар -- гипоталамустың артқы және ортаңғы ядроларынын бакылауында. Мидың осы ... ... ... ... тым ... кетеді де денеде жылу өндіру, еттің дірілдеуі секілді компенсаторлық ... ... Ал ... ... ... тітіркендірсе, дене температурасы 2 -- 3 градус көтеріледі[59].
Осы ... ... ... орталық жүйесінің жылу өндіру орталығы адам (мал) денесін салқындаудан, ал жылу шығару орталыгы шектен тыс қызып ... ... ... ...
Yenзаққа созылмалы тәжірибе нәтижелеріне сүйене отырып, сондайақ тиісті бақылауларға жүгініп, мынаны айтуға болады. Табиғи жағдайда ми қыртыстарындағы жүйке орталығы дене ... ... әсер ... ... бүл ... ... ... да басым. Температура өзгерістеріне шартты рефлекстер пайда болады -- итті ... рет жылу ... ... ол ... бастайды (полипноэ), кейін тек камераға жақындаса бол-ғаны, ит өзінен өзі тағы да ... ... ... К. М. ... ... осы ... ... өте қызык мәлі-меттер алынған. Мәселен, жүк поездына мінген жол серіктері вагон алаңына шығып, беттерін салқын желге тосқан, осы ... ... ... жылу ... ... ... ... Ал осы тәжірибені вагондағыдай жағдай туғызып арнайы бөлмеде, лабораторияда жасаса, сол адамдардың денесі қызбаған, температу-расы көтерілмеген. Демек, дене температурасынын, төмендеуі ми ... ... ... ... ... ... ... келетініи байқауга болады. Тағы бір кызьіғы -- өте салқын мүздай бөлмеде еңбек еткен ... да жылу ... ... ... ... ... Тоңазытқышты сөндіріп тастаса да, сол мүздай бөлмені көрісімен зат алмасу деңгейі арта түскен[60].
Дегенмен нақты жылу ... ... ... осы ... ... шсшілмеген мәселе, бірақ тері терморецепторлары мен висцерорецепторлардан (ішкі рецепторлардан) келіп түскен серпіністер ми қыртыстарының ... ... ... орна-ласқан бірінші сенсолық (сезімтал) аймаққа дейін жететіні белгілі болды.
Жылу реттелуінің эфференттік жолдары қандай, орталық жүйке жүйесі ... және ... жылу ... ... ... ... ... занды сауалдар туады. [61]
Жылу (салқын) әсерінен кең көлемде туатын физиологиялық және биохимиялық өзгерістерге назар ... жылу ... ... бар ... ... ... ... жолдар бар екенін байкауға болады. Біраз мәліметтергс қарағанда жылу реттейтін ағзалар мен жүйелерге (бауыр, жолақ ет, тер бездері, кан тамырлары т. б.) ... ... ... ... негізінен симпатикалық және қаңқа мен тыныс еттерінің соматика-лық жүйкелері арқылы тарайды. Ал олар жүлынмен ... ... кай жері ... да, ... ... ... ал бүл жылу ... процесіне әсер етеді. Бүл процеске ішкі секреция бездері арқылы жүйке жүйесі де әсер етеді. Сол бездердің гормондарын сан қилы ... ... ... ... ... ... деп ... болады. Ішкі секреция бездерінің ішіиде жылу реттеу процесіне қалқан-ша без, жыныс және ... ... ... ... әсіресе троптық гормондар (АКТГ, соматотропин, тиреотронин т. б.), сондай-ақ басқа ішкі ... ... ... реттейтін гипофиз гормондары үлкен роль атқарады[62].
Гипофиз безін алып тастаса, көжек ... жылу ... ... ... да, ол ... жануарға айналады. Қалқанша бездің жылу реттеу процесіне қатысын білу үшін жануарға үзақ уақыт ... ... ... қан ... ... мүның нәтижесінде жануар денесінде зат алмасу деңгейі едәуір артты, яғни жылу өндіру күшейді. Мүндай реакция тек ... без ... ... болады. Сонымен, қалқанша без гор-мондары (тироксин т. б.) жылу өндіру процесін күшейтеді.
Бүйрекусті безінің милы қабатының гормоны адреналиннің қандағы ... ... да жылу ... ... күшейеді (гипертермия), мәселен, қатты күйзелген (стреске үшыраған) адам ... ... ... ... ... ... тыс көп ... пайда болады. Бүйрекүсті бездерін сылып алып тастаса не осы бездің қызметі күрт ... адам ... ... тоңа ... ... жылу реттеу процесіне басқа да гормондар катысатыны белгілі болды.
Сонымен жылу ... мен жылу ... ... жылу ... орталықтары тікелей афференттік жүйкелер, (симпатика-лық және соматикалық) арқылы және ішкі секрециялы бездер арқылы әсер етеді. Осының бәрін қорыта келгенде, жылу ... өте ... және ... процесс. Бүл мәселенің кейбір жақтары осы күнге дейін анықталған жок, өз шешімін тосып ... ... ... ... жылуға бейімделуінің мынадай негізгі жолдары бар. Химиялық ... - ... ... ... ... ... өзінің жылу сіңіру процесінің артуы. Физикалық реттеу- жылудың деңгейі ... ... өз ... ... ... тұру ... ... мінез-құлқы кеңістікте әрбір организмдер сыртқы ортаның жоғарғы және төменгі температурасынан сақтану үшін өздерінің мінез-құлықтарын және табиғатта ... ... ... ... ... ортасына бейімделген организмдерді - термофильді, ал салқын температураға бейімделген организмдерді - ... ... деп ... ... ... ғалым Д.Аллен (1877 ж.), көптеген солтүстік жарты шарда тіршілік ететін сүтқоректілер мен ... ... ... бөліктерінің (құйрығы, тұмсығы,құлағы) неғұрлым оңтүстікке (экваторға) жақын тіршілік етсе, соғұрлым ұзын ... ... . ... ... үшін дене ... ... ұстауда қан тамырлары көп орналасқан құлақтарының манызы зор. Африка пілінің үлкен, шөл түлкісінің кішкене құлақтары және американ қояндарының құлақтары аса ... жылу ... ... мүшелерге айналған[64].
Жануардың дене температурасы қоршаған ортаның температурасына тәуелсіз тұрақты бір шамада қалады. Бұл тұрақтылықты изотермия деп атаймыз. Эволюция барысында ... ... ... орта ... өзгерістеріне температуралық компенсация организмдегі әртүрлі ұлпаларда біркелкі қалыптасқан. Осыған орай нерв жүйесінде температураға сезгіштігі жоғары ... ... ... ... ... ... пайда болуы термореттеуші іс әрекетінің пайда болуына ... рет шарт ... ... ... ... ... және ... жағдайларда да әсер етеді. Жасанды жағдай адамның еңбек ... ... ... ... ... Бұл жағдайда қолайлы температурада болу, жоғары температурада болумен алмасып отырады. Бұл мысалда бейімделудің бірінші кезеңі жылу uндірілуі мен ... ... ... берілуінің негізгі механизмдерінің бірі - тер бuлінуінің ... ... ... ... ... жылу ... тuмендеуімен, дененің бетінен жылудың берілуі жеңілдеуімен жүреді.
Адамның жоғары қоршаған орта ... ... ... ... ... бірнеше кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңнің ұзақтығы 7-9 күн. Шеткі қан тамырларының ... ... ... жүректеің соғуы артады. Әсіресе бірінші күндері шеткі қан тамырларының кеңеюі айналымдағы қан ... ... ... ... ... қан ... ...
Екінші кезең жүйелердің реакцияларының тuмендеуімен сипатталады. Бұл тuмендеу біріншіден, айналымдағы қан көлемінің өсуіне, екіншіден, орталық реттеуші құрлымдардың жылу температурасына сезімталдығының ... ... ... ... ... (дене температурасы, тұз-су тепе-теңдігіндегі жылжулары) әсер етуші факторларға бағынуынан байқалады. Бұл кезеңнің дезадптивті факторға аса келесі ... ... ... ... ... де, ... ... дайындауымен түсіндіріледі. Екінші кезеңде адам организімінде uзара байланысқан қызметтік uзгерістер байқалады. Айналымдағы қанның кuлемінің жоғарлауы артериялық қан қысымы мен ... ... ... ... ... тер ... ... де бейімделеді: тер шығару мәнді болатын аймақтарда оның кuлемі мен жылдамдығы артады. Бірақ, бірінші кезеңмен салыстырғанда тердің кuлемі 5-10% uссе де, ... ... ... 15-17% ... Бұл да ... ... жоғарлауына мүмкіндік туындатады.
Бұл үрдістер бейімделу барысында болатын гормоналды жылжулар нәтижесі ... ... ... ... мен ... ... ... жоғарлауы анықталған.
Үшінші кезеңді көбінесе энергетикалық бейімделу кезеңі деп атайды. Бұл кезең организмде ... және ... ... механизмдерінің берік uзгерістерімен ұштасады.
Бұл кезеңдер барысында организмде морфологиялық uзгерістер де байқалады. Т.Добсон тер бездерінде минералды ... ... ... ... ... uзгерістерді тапты.
Зерттеушілер ыстық климаттық әсерге бейімделу мәселесіне әр түрлі ... ... ... ... типі мен ... жоғары тепмератураның әсеріне ғана байланысты емес , негізінен ыстық климаттағы еңбектің сипатына, ұзақтығына, күшіне байланысты. Себебі, әр ... ... ет ... температура гомеостазисін ұстауға әр түрлі функционалдық жүйелер қалыптасады. Сондықтан, сипаты, ұзақтығы айқын ... бір ... ... ... бейімделу туралы сөз жеткізген[65].
Бұлшық ет жұмысынсыз тек сыртқы ортаның жоғары температуралық әсері ешқандай вегетативтік жүйеде айқын бейімделу uзгерісін туындатпайды.
Дені сау ... ... дене ... +36,5°С+36,9°С. Бір тәуліктің ішінде де дене температурасының сәл де болса ауытқуы ... ... ... ... ... сәл ... болады. Бұл ағзадағы зат алмасудың өзгеруіне тікелей байланысты. Адам дене ... ... аз ғана ... сезе ... Дене ... +43°С ... немесе +25°С төмендеуі қазаға ұшыратады. Ағзаның өз дене температурасын бірқалыпты сақтауға бағытталған физиологиялық үдерістерін ... ... ... Дене ... тұрақтылығы ағзада пайда болған жылумен, сыртқа бөлінетін ... ... ... Ағза жылуды тері арқылы шығарады. Адамның бір тәулікте бөлетін жалпы жылуы шамамен 13 500 Дж болса, оның 80%-ы тері ... ... ... Адам ... жылу екі ... ... ... -- химиялық жол, екіншісі - физикалық жол.
Химиялық ... ... ... зат алмасу кезінде ағзада түзелетін жылу мен бұлшықеттердің жұмысына байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... арқылы реттеледі.
Физикалық жолмен реттелуі ағзада пайда болған энергияның сыртқы ортаға жылу түрінде бөлінуі арқылы жүзеге асады. Оған теріден судың тер ... ... ... ... Тері ... ағзадағы жылудың реттелуі тер бездерінің, қантамырлардың, тері шелмай қабатының қатысуымен жүреді[66].
Ағзадағы жылу денеге қан арқылы ... ... ... ... ... зат ... қарқыны өзгереді. Мысалы, сыртқы орта температурасы көтерілсе, зат алмасу бәсеңдейді де, қантамырлар кеңейеді. Теріге көп ... қан ағып ... ... температура көтеріледі де бұл кезде сыртқа көп жылу ... ... ағза өзін ... ... ... Егер ... орта температурасы ағзаның дене температурасынан төмен болса, қантамырлар тарылады. Бұл кезде теріге қан аз келеді де, ... жылу ... өзін тым ... ... ... ... жылудың бөлінуі тек сыртқы ортаның температурасына ғана байланысты емес. ... ... ... ... де ... ... ... өзгереді. Мысалы, кейбір адамдар қатты ашуланған кезде терісі қызарып не ... ... Бұл да ... ... қан ... ... ... Тері арқылы жылудың реттелуі тікелей жүйке және ... ... ... ... ... ... ... МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 Зерттеу объектісі
Зepттeу жұмысының aлдынa қoйылғaн мaқсaттapын жүзeгe aсыpу үшін тәжіpибeлік жұмыстap әл-Фapaби aтындaғы Қaзaқ ... ... ... жәнe ... ... ... жәнe биoмeдицинa кaфeдpaсының бaзaсындa opындaлды.
Тәжіpибeгe opтaшa дeнe сaлмaғы 4-4,5 кг бoлaтын epкeк қoяндap aлынды (сурет 1). ... ... ... тeмпepaтуpaсы +16-17ºС құpaды жәнe oлap вивapий жaғдaйындaғы зepтхaнaлapдa сaқтaлды. Aл тәжіpибe жүpгізілeтін бөлмeнің тeмпepaтуpaсы 21-22ºС ... ... ... ... ... apпa, бидaй, кeптіpілгeн нaн, көкөністep (кapтoп, сәбіз, aсқaбaқ), жoңышқa өсімдігі. Зepттeугe дeйінгі қoянның дeнe тeмпepaтуpaсы peктaльді әдіспeн ... Oл opтaшa ... +36 ºС тeң ... ... 2 Тәжірбие жасау барысы
2.2 Зерттеу әдістері
Зepттaхaлық жaнуapлapдaн қaн aлу әдістepі. Eң aлдымeн қoяннaн қaнды aз ... ... ұшын ... нeмeсe құлaқ вeнaсынaн aлaды. Мынaдaй шapттap бoйыншa opындaлaды:
Қoянды сүлгімeн opaйды нeмeсe бaсы шығып тұpaтын apнaулы тeсігі бap жәшіккe ... ... aлa жылы суғa ... ... ... ... сүpтeміз.
Қaнды көп мөлшepдe кeудe вeнaсынaн aлaды. Oл үшін oпepaциялық aлaңды (шынтaқ ... ... ... ... ... ... сoң, вeнaны сaусaқпeн бaсып тұpып, инeні қaн aғысынa қapсы бaғыттa көлбeу eнгізeді. Кeйдe қaнды тікeлeй жүpeктің ... ... ... 15 -- 20 мл-гe ... қaн aлуғa ...
А ... 3. А- ... ... қан алу ... ... НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ
Зерттеуге алынған жануарлардың қанының құрамындағы сутектік көрсеткішін (pH) ... үшін ... ... ... ... және экспериментальді жасалған жоғары температураның әр түрлі уақыттағы (10,15 минут) және әр түрлтемпературадағы (30о С және 35о С) ... ... ... ...
Термокамераға отырғызғынға дейін виварияға температурасын 17о С тең болғандағы қанның рН мынаған тең. (рН=6,38-6,39 аралығында)
Экпериментті қояндарды 10 минуттық уақыт бойынша 30 о С сол ... ... ... 15 минут 30о С ұстағанда мынадай өзгерістер болатындығы байқалды.
3.1 Қалыпты жағдайдағы және ... ... үй ... рН көрсеткішіне әсері
Кесте-1. Қалыпты жағдайда, яғни ыстық температураның әсеріне дейін ph көрсеткіші 6,35, ал қоянды 300С ... 10 ... ... ... ph ... 7,36 болды.
Жай-күйі
Уақыты
ph көрсеткіші
Қалыпты жағдайда
6,35
Термостатта (300С )
10 минут
7,36
Кесте-1. Ыстық температуның әсеріне дейін ph көрсеткіші 6,37, ал 300С ... 15 ... ... ... ph ... 7,31 ... берді.
Жай-күйі
Уақыты
ph көрсеткіші
Қалыпты жағдайда
6,37
Термостатта (300С )
10 минут
7,31
Кесте-3. Ыстық температуның әсеріне дейін ph көрсеткіші 6,35, ал 300С ... 15 ... ... ... ph ... 7,36 ... ... көрсеткіші
Қалыпты жағдайда
6,38
Термостатта (350С )
15 минут
7,36
Кесте-4. Қалыпты жағдайда ph көрсеткіші 6,39, ал 350С термостатқа 15 минутқа отырғызған кезде ph көрсеткіші 7,29 ... ... ... (350С )
15 ... ... ... ph ... 6,37, ал 350С термостатқа 15 минутқа отырғызған кезде ph көрсеткіші 7,33 болды.
Жай-күйі
Уақыты
ph көрсеткіші
Қалыпты жағдайда
6,37
Термостатта (350С )
15 минут
7,33
Сурет. 4 А-қалыпты , ... ... 10 ... 5 ... ... температурада 15 мин.
Сурет. 6. 10 минут 30оС және 15 ... 35оС ... ... рН ... ... ... Сәтпаева Х.К. Адам физиологиясы : оқулық / Х. Қ. Сәтбаева, А. А. Өтепбергенов, Ж. Б. ... - 2-ші бас., эҝз. ... - ... : Эверо, 2011. - 663 с.
2. Сәтпаева Х.К. Адам физиологиясы : Оқулық / Х. Қ. ... А. А. ... Ж. Б. ... - 2 бас., - [б. м.] : ... 2010. - 664 с.
3. ... Х.К. Адам ... : Оқулық / Сәтбаева, Ханиса Қанышқазы, Өтепбергенов А.А., Нілдібаева Ж.Б. - Алматы : Дәуір, 2005. - ... ... К.В., ауд. ... Ф.А. / ... ... - М.: ... - Медиа, 2015. - 848 б.
Судаков К.В., В.В.Андрианов, Вагин Ю.Е., И.И.Киселев ауд. М.Қ. ... / Адам ... ... ... - М: ... 2009. - 416 ... ... физиологиядан тәжірибелік сабақтарға жетекшілік нұсқаулар. /А.С.Сайдахметова, С.О.Рахыжанова Семей, 2006. - 174 с.
6. Қанқожа М.Қ. Қозғыш ... ... - ... 2004. - ... Ф.А. Миндубаева, А.Х.Абушахманова, А.Х. Шандаулов Мамандандырылған физиология курсы Қарағанды - 2009 - ... С.С. ... ... ... және оның ... ... жүйке іс-әрекетінің типтері. - Астана,2006. - 52 с.
8. Рахишев А.Р. Русско-казахский тожовый словарь медицинских терминов(каз., русс.). - ... 2002. - 550 ... С.Т. ... ... ... ... ... құралымдар бөлiмi): Оқу құралы. - Алматы: Қазақ университетi, 2006. - 140 ... ... Г. И., ... Н. И., ... Е. А. Оценка портального кровообращения в группе практически ... лиц ... ... сканирования до и после приема пищи. // Вестн. Рос. АМН 1994 № 6 стр. ... ... Г. И., ... Н. И., Белолапотько Е. А. Возможности дуплексного сканирования для оценки кровотока в артериях и венах ... ... // ... в ... 1995 № 6 стр. ... Бондарь О.П. и др. Поверхностный заряд мембран эритроцитов при нарушении ... ... по ... ... ... и флуоресцентных исследований / Холодова Ю.Д., Смирнова И.П., Возиян П.А. // Укр. биохим. журн. 1988. Т.60. С.77-84
12. ... Г.Е., ... В.И., ... Э.А. и др. ... ... об ... ... биожидкостей под влиянием низкоинтенсивного лазерного излучения // Физическая медицина. 1996. Т. 5, № 1-2. С. 39-40
13. Брызгалов Н.Ю. и др. Роль ... ... ... в изменение сродства гемоглобина к кислороду / Браж е H.A., Юсипович А.И., ... Г.В., ... А.Б. // ... 2009. Т.54, №З.С. 442-447.
14. Булгакова О.С., Баранцева В.И. ... ... ... ... ... ... постстрессовой реабилитации // Успехи соврем.естествознания. 2009. №6. С.27-29.
15. Булегенов К.У., Балмуханов Б.С. Агрегация эритроцитов в присутствии алцианового голубого // ... 1993. Т.ЗЗ, №4. С.42-44
16. ... А.Ш., ... O.A. ... для ... Екатеринбург, 1994. 421с.
17. Василенко И.А., Боровягин B.J1. Полиморфизм липидов модельных и биологических мембран // Биологические мембраны. 1990. №7. С. 677-702
18. ... Н.В. ... ... ... системы глутатиона при церебральной ишемии. Автореф. дис.докт. мед. наук. 2008. 37с.
29. Верхуша В.В., Староверов В.М., ... П.В. ... ... ... ... в потоке жидкости // Биол. мембраны. 1994. Т.11, №4. ...
20. ... И.Ш., ... A.B. ... ... ... ... их коррекция при ишемических нарушениях мозгового кровообращения //Журн. неврапатол. и психиатр. 1991. №1. ...
21. ... А.Д, ... А.А, ... С.В. ... ... у ... // Физиология человека. 2003. Т.29, №4. С.76-83
22. Виноградова И.Л., Багрянцева С.Ю., Дервиз Г.В. Метод одновременного ... 2,3 ДФГ и АТФ в ... // ... 1980. №7. ...
23. Виру A.A., Кырге П.К. Гормоны и спортивная работоспосбность. М.: Физкультура и ... ...
24. ... И.А., Шуба М.Ф. ... ... в ... мышцах // Нейрофизиология. 1984. №3. С.307-319
25. Владимиров Ю. А. и др. Свободные радикалы в главных системах / ... О. А., Деев А. И., ... А. В., ... А. Н., ... Д. И. // ... ... науки и техники ВИНИТИ АН СССР). 1991. Т. 1, ...
26. ... Ю.А. ... мембраны и незапрогромированная смерть клетки // Соросовский образовательный ж. 2000. Т.6, №9. С.2-9
27. ... Ю.А. ... ... и ... // ... РАМН. 1998. №7. С. 43-51
28. Владимиров Ю.А., Арчаков А.И. Перекисное ... ... в ... ... М: Наука, 1972. 252с
29. Вовк C.B. Влияние иммобилизации на морфофункциоанльные свойства лизосомального аппарата нейтрофильных лейкоцитов в условиях блокады ... // ... ... им. ... 1993. Т.79, №9. С.42-47
30. ... В.Е., ... Е.С., Грицаев И.Е. Характеристика обмена глутатиона при алкогольном абстинентном синдроме // Наркология. 2006. Т. 56, ... С.59-61
31. ... A.B., ... И.Г., ... М.А. ... ... ... сыворотки крови у крыс, селектированных по сокрости выроботки ... ... ... ... в ... и при стрессе // Бюлл. экспер. биол. и мед. 2002. Т.133, №3. ...
32. ... O.K., ... Г.И., ... Н.Б. ... ... ... и периферической крови . М.: Медицина, 1985. 288с
33. Гаркави Л.Х. Активационная терапия. Ростов н/Д: Изд-во ... ... 2006. 256 с.
34. ... Л.Х., ... Е.Б. ... реакции и резистентность организма. Ростов н/Д: Изд-во ... ... 1990. 376с
35. ... Л.Х., ... Е.Б. О ... ... ... резистентности организма при действии различных биологически активных факторов с ... ... ... ... // Миллиметровые волны в биологии и медицине. 1995. № 6. С.11-21
36. ... Л.Х., ... Е.Б., ... Т.С. Антистрессорные реакции и активационная терапия. Реакция активации как путь к ... ... ... ... М.: ИМЕДИС, 1998. 656 с
37. Геннис Р. Биомембраны: Молекулярная структура и ... М.: Мир, 1997. 624с
38. ... И.Г. О ... ... ... // ... 2007. №1. С.69-75.
39. Гильмутдинов Р.Я. Электрокинетические характеристики клеток ... и их ... с ... гематологическими показателями в норме и патологии. Автореф. дис.докт. биол. ... ... 1994. 34 с.
40. ... B.C., ... С.А., ... A.M. Модификация структуры мембран клеток крови как модулятора изменения проницаемости мембран для АДФ при ... ... // ... ... ... ... 2004. Вып.1. С.224-230
41. Голиков П.П. Рецепторные механизмы ... ... М.: ... 1989. 288с.
42. ... Т.В. Связывание капсульного антигена возбудителя чумы и антифракционных иммуноглобулинов класса G с липосомами. // ... и ... 2006. Т. 3, № 2. ...
43. ... Е.Д., ... A.M., ... Е.Д. Механизмы локальной регуляции кровотворения. Томск: STT, 2000.148с
44. Голюченко O.A., Осочук С.С. Повышение содержания кортизола у ... ... ... как ... восприимчивость к острым респираторным инфекциям // Клин. лаб. диагн. 2010. №12. С. 14-16
45. ... Н.Д., ... A.B., ... В.Ю., Смелкова С.А. Гипоталамо-гипофизарно-надпочечниковая система и ферменты глутатионзависимой системы при стрессе и старении // Бюлл. экспер. биол. и мед. 2007. Т. 144, № 11. ...
46. ... Е.И., ... Г.Л ... ... эритроцитов // Цитология. 1988. Т.30, №1. С.5-18.
47. Гонян С.А. Поверхностный заряд клеток при их различных функциональных состояниях. Авто реф. ... ... ... ... 1993. 23с
48. ... П.Д., ... О.И., Федотова М.И. Стресс и система крови. М. Медицина, 1983. 240с.
49. Грибанов Г.А. Особенности структуры и ... роль ... // ... №4. С.2-10.
50. ... В.В., ... Е.А., ... H.A. ... взаимоотношения между органами гипоталамо-гипофизарно-адреналовой системы (ГГАС) при ... // Усп. ... ... 1999. Т. 30, № 4. С. 50
51. ... И.С. Аллергические воспаление и его фармакологический контроль. М.: ... 485с
52. ... Н.Д., ... М.Б., ... О.В. Миллиметровые волны и их роль в процессах жизнедеятельности. М.: Радио и связь, 1991. 160с
53. ... Н.Д. ... в ... и биологии. М.: Радио и связь, 1995. 295с.
54. ... H.A., ... Т.В., ... H.A. ... ... состояния мембран эритроцитов у больных хроническими распростроненными дерматозами // ... ... ... 2010. №2. С. 39-43
55. ... Е.Е. Роль ... форм ... в качестве сигнальных молекул в метаболизме тканей при состояниях окислительного стресса // Вопр. мед. ... 2001. Т.47, №6. С. 561-581
56. ... Е.Е., ... A.B. ... процессы при старении, нейродегенеративных заболеваниях и других патологических состояниях // Биомед. химия. 2007. Т.53, ... ...
57. ... ... И.В. ... модификация белков // Успехи современной биологии. 1993. Т.113, №1. С.71-79
58. ... С.С., ... Б.В. ... ... 1976. 248с
59. ... М.А. и др. Механизмы развития острой гипоксии и пути ее ... ... / ... A.B., ... В.А., ... П.Д. // ... по ... фармакопии и лекарст. терапии. 2008. Т.5, №1. С. 3-17.
60. ... Н.В., ... Д.З. ... ... ... фактора на стволовые кроветворные клетки экспериментальных животных. Челябинск: Изд-во Челяб. гос. пед. ун-та. 2007. 201 с.
61. Желенина JI.A., ... Т.Э., ... Н.С. ... ... семейства глутатион-8-трансферазы (GST) при бронхиальной астме у детей // ... 2003. № 2. С. 43 -- 46
62. ... А.И. ... ... М.: ... ... ... 1993. 70с.
63. Журавлев А.И., Зубкова С.М Антиоксиданты. Свободнорадикальная патология. М.: МГАВМ и Б им. К.И.Скрябина, 2008. 272с
64. ... И.Б., ... Е.А., ... М. ... ... жирных кислот на состояние липидного и белкового компонентов мембран // Биол. мембраны. 1995. №5. С. 516-523
65. Загорулько А.К. и др. ... ... ... ... ... бронхиол при бронхиальной астме в эксперименте / Аскари Т.А., Загорулько A.A., Самойлов А.Н. // Укр. пульмонологический ж. 2002. №. 2. С. 51-53.
66. ... И.В. ... ... ... устойчивости к гипоксии // Обз. клин, фармакол. лек. тер. 2005. Т.4, №1. С.49-51
67. Harman D. Aging: a theory based on free radical ... // ... - 1956. - N 11. - P. ... Harman D. Free radical in aging. // Mol. Cell ... 1988. - Vol. 84, N 2. - P. 155-161.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қалаларда қоршаған ортаны құқықтық қорғау»23 бет
Ет, құс, жұмыртқа және олардың өнімдерінің химиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері15 бет
Қоршаған ортаға әсерді бағалауды жүргізу ережелері29 бет
Қазіргі кездегі қоршаған ортаның химиялық заттармен ластануы66 бет
2013-2015 жылдардағы ҚР-ның макроэкономикалық көрсеткішіне сипаттама14 бет
«Үй қояндарының овуляциясы және фолликулалардың пісіп жетілуі»25 бет
Алматы қаласының жоғарғы оқу орындарының тарихи музейлері49 бет
Болашақ жоғарғы мектеп оқытушыларының кәсіби-педагогикалық біліктілігін Университет магистратурасының білім беру жүйесінде қалыптастыру58 бет
Егеуқұйрықтардың өкпе эпителийіне жоғары температураның әсері20 бет
Еліміздегі жоғарғы әскери оқу орындарындағы қазақ бөлімінде оқитын болашақ офицер мамандардың кәсіби маңызды сапалық қасиеттерін эксперименттік тұрғыдан зерттеу60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь