Қазақ шаруаларының феодализмге және отаршылдыққа қарсы күресі

Жоспары:

Кіріспе бөлім

Қазақ шаруаларының феодализмге және отаршылдыққа қарсы күресі

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе.
Бұл жұмысым Қазақстаннның Ресейге қосылғаннан кейінгі болған түрлі көтерілістердің бірі - Сырым Датұлының 1783-1797 ж. көтерілісі туралы жазылған. Негізгі мақсат осы тарихи оқиғаның маңызын, негізгі ерекшеліктері мен сипатын айқындап көрсету. Сырым көтерілісі қазақ шаруаларының сол уақыттағы мүшкіл күйіне сәйкес, отаршылдыққа және қазақ ақсүйектерінің қысымшылығына қарсы күрес ретінде ерекше сипат алды.

Қазақ шаруаларының феодализмге және отаршылдыққа қарсы күресі..
Сырым Датұлы бастаған көтеріліс Қазақстанның Россия құрамында дамуының екі бағыты болды. Бірі — Россияның озық экономикасы мен мәдениетініц ықпалымен қазақ кауымы шаруашылығының, мәдениетінің прогрессивтік бағытта өсуі, екіншісі — қазақ қауымының феодалдық тобына арқа сүйеп, патшалық отаршылдық қанауының күшейе түсуі, 18 ғасырда Қазақстанда феодалдық қатынас одан әрі дамыды, соған байланысты таптық, қайшылықтар да шиеленісе түсті. Феодалдық және отаршылдық қанаудың бір түрі малшы шаруалардың көші-қоныс жерлерін тарылту болып табылады.
Е. Пугачев бастаған шаруалар соғысы жылдарында қазақтар 1756 және 1771 жылғы жарлыққа мойын ұсынбай, Еділ мен Жайық аралығындағы жайылымдық жерлерді пайдалана берді. Бірақ шаруалар соғысын басқаннан кейін бұл жерлерге мал жаю мүмкін болмай қалды. Орал бойындағы шекара линиясы қалпына келтіріліп, қамал гарнизондары күшейтілді. Патша үкіметі сұлтандарды өз жағына тартып, солар арқылы қазақ еңбекшілерінің дүмпуін болдырмауға әрекет жасады. Өз тарапынан Нұралы хан және сұлтандар патшаға шын берілгендігін дәлелдеуге тырысып бақты.
1782 жылғы жарлық бойынша хан шекаралық басшылардан рұқсат алғаннан кейін ғана ауылдар Жайықтан өтіп, көшіп-қонатын болды. Нұралы мен оның жақын тумалары Оралдың казак әскерлерінің старшындарымен сөз байласа отырып, көштің қоныс тәртібіне қол сұғып, ауылдарды бірігіп тонап отырды. Малшыларды ашықтан-ашық тонау, заманнан қалыптасқан көш жолдарын, қоныстарды өзгертуі еңбекші халықтың шаруашылығын күйзелтті.
Кіші жүз қазақтары көтерілісінің негізгі себебі — жер мәселесінің шиеленісуінен, патша үкіметінің қазақтарға «ішкі жаққа» (Жайық _пеп Еділ аралығына) өтуге тыйым салуы, феодалдық және отаршылдық қанаудың күшеюі, хан мен сұлтандардың, Орал казак әскерінің, патша әкімшілігінің тарапынан ашықтан-ашық тонау, зорлық-зомбылық көрсетумен болды.
Шаруалар мен феодалдардың арасындағы қарама-қайшылықтар шиеленісумен қатар, феодалдық таптың өз ішінде де билік үшін тартыс жүріп жатты. Дала ақсүйектері (сұлтандар) патриархалдық феодалдық билеушілердің (би, старшын, батырлар) ықпалының күшеюімен келіскілері келмеді. Әртүрлі феодалдық топтардың арасындағы күрес-тартыс таптық күштердің белгілі дәрежедегі ықпалына жәнө көтерілістің барысына әсерін тигізді. Оның негізгі күші шаруалар еді. Көтеріліске билер мен старшындар, батырлар да қатысты. Олар қаналушы халықтың дүмпуін, наразылығын өз мақсаттарына жұмсамақ болды. Қарапайым шаруа старшындар мен батырлар қауымның мүддесін ойлайды, сонымен қатар, олар хан мен сұлтандардың тепкісінен халықты азат етпек деген жалған ойда болды. Сондай-ақ, бұлардың бастауымен
Орал казак әскерлерінің шабуылынан да құтыламыз деп ойлады. Патриархалдық феодалды бай-манаптардың көздеген мақсаты шаруалардың мақсатымен ұштаспайтын еді, олардың арасында қарама-қайшылық болды. Көтеріліске шыққан шаруалар феодалды және отаршылдық қанаудан құтылмақ ойда еді. Олар хан мен сұлтандардың тарапынан зорлық көріп, алым-салықтар төлеп тақыр кедейге айналғанды. Шаруалар феодалды құрылысты жою туралы міндетті қойған да жок, және қоймақ та емес еді. Көтерілісті бастаған үстем таптың өкілдері хан мен сұлтандардың хұқтарына ғана шек қойып, жүздегі өзінің беделі мен үстемдігін нығайтуды көздеді. 1782—83 жылдардың қысында «Ішкі жаққа» өткен Кіші жүз малшыларының 4 мыңнан астам жылқысын Орал казак әскерлерініц старшындары айдап әкетгі. Осыдан кейін іле-шала Орал әскерлері таяу жатқан ауылдарға шабуыл жасайды екен деген қауесет тарады. Сонымен Кіші жүздің батыс аймағында дүмпу пайда болды. Бұл қауесет басқа жерлерге де жайылды. Көтерілісшілер топтары ұйымдасып, әдеттегідей оларды ру старшындары басқарды. Солардың ішінде ерекше көзге түскені Сырым батыр еді. Ол ірі феодал, Байбақты руының старшыны болатын.
Сырымның ауылы Ембі мен Жайықтың арасын жайлайтын. 1785 жылдың басында Сырым Датовтың отрядында 2700 адам болды. Бұл кезде көтерілісшілердің жалпы саны 6 мыңнан астам еді. Олардыц негізгі ұйытқысы Сағыз өзенінің бойына топтасқан. Бұлардың саны барған сайын арта түсті.
Қолданылған әдебиеттер:
1. «Қазақстан тарихы журналы» 1995 №5.
2. Рысбеков Т. «Өскен өлке тарихы».
3. Қазақ совет энциклопедиясы.
        
        Жоспары:
Кіріспе бөлім
Қазақ шаруаларының феодализмге және отаршылдыққа ... ... ... ... Қазақстаннның Ресейге қосылғаннан кейінгі болған түрлі
көтерілістердің бірі - Сырым Датұлының 1783-1797 ж. көтерілісі ... ... ... осы ... ... ... негізгі
ерекшеліктері мен сипатын айқындап көрсету. ... ... ... сол ... ... ... ... отаршылдыққа және
қазақ ақсүйектерінің қысымшылығына қарсы күрес ретінде ерекше сипат
алды.
Қазақ шаруаларының феодализмге және ... ... ... ... ... ... ... құрамында
дамуының екі бағыты болды. Бірі — Россияның озық экономикасы ... ... ... ... шаруашылығының, мәдениетінің
прогрессивтік бағытта өсуі, екіншісі — қазақ қауымының феодалдық
тобына арқа ... ... ... ... күшейе түсуі, 18
ғасырда Қазақстанда феодалдық қатынас одан әрі дамыды, ... ... ... да шиеленісе түсті. Феодалдық ... ... бір түрі ... ... ... жерлерін
тарылту болып табылады.
Е. Пугачев бастаған шаруалар соғысы жылдарында қазақтар 1756 және
1771 жылғы ... ... ... Еділ мен ... ... ... пайдалана берді. Бірақ шаруалар соғысын басқаннан
кейін бұл жерлерге мал жаю мүмкін ... ... Орал ... ... ... ... қамал гарнизондары күшейтілді. Патша
үкіметі сұлтандарды өз ... ... ... ... қазақ
еңбекшілерінің дүмпуін болдырмауға әрекет жасады. Өз тарапынан ... және ... ... шын ... ... ... бақты.
1782 жылғы жарлық бойынша хан шекаралық басшылардан рұқсат ... ғана ... ... ... ... ... Нұралы мен оның
жақын тумалары Оралдың казак әскерлерінің старшындарымен сөз байласа
отырып, көштің қоныс тәртібіне қол ... ... ... ... ... ... тонау, заманнан қалыптасқан көш
жолдарын, қоныстарды өзгертуі еңбекші халықтың шаруашылығын күйзелтті.
Кіші жүз ... ... ... ... — жер мәселесінің
шиеленісуінен, патша үкіметінің қазақтарға «ішкі жаққа» (Жайық ... ... ... ... ... ... және отаршылдық қанаудың
күшеюі, хан мен ... Орал ... ... ... ... ... тонау, зорлық-зомбылық көрсетумен
болды.
Шаруалар мен ... ... ... ... ... ... өз ... де билік үшін
тартыс жүріп жатты. Дала ақсүйектері (сұлтандар) патриархалдық
феодалдық ... (би, ... ... ... келіскілері келмеді. Әртүрлі феодалдық ... ... ... ... ... ... ... көтерілістің барысына әсерін тигізді. Оның ... ... еді. ... ... мен ... да ... Олар ... халықтың дүмпуін, наразылығын
өз мақсаттарына жұмсамақ болды. Қарапайым ... ... ... ... ... ... ... қатар, олар
хан мен сұлтандардың ... ... азат ... ... ойда ... ... бұлардың бастауымен
Орал казак әскерлерінің шабуылынан да ... деп ... ... ... ... мақсаты
шаруалардың ... ... еді, ... ... болды. Көтеріліске шыққан шаруалар
феодалды және ... ... ... ойда еді. ... мен ... ... ... көріп, алым-
салықтар төлеп ... ... ... ... құрылысты жою туралы ... ... да жок, ... та емес еді. Көтерілісті бастаған үстем таптың өкілдері хан
мен сұлтандардың хұқтарына ғана шек ... ... ... ... үстемдігін нығайтуды көздеді. 1782—83 жылдардың қысында «Ішкі
жаққа» өткен Кіші жүз ... 4 ... ... жылқысын Орал
казак әскерлерініц ... ... ... ... ... іле-
шала Орал әскерлері таяу жатқан ауылдарға шабуыл жасайды екен деген
қауесет тарады. Сонымен Кіші ... ... ... ... ... Бұл қауесет басқа жерлерге де ... ... ... ... оларды ру старшындары басқарды.
Солардың ішінде ... ... ... ... батыр еді. Ол ірі феодал,
Байбақты руының старшыны болатын.
Сырымның ауылы Ембі мен ... ... ... 1785 ... Сырым Датовтың отрядында 2700 адам ... Бұл ... ... саны 6 ... ... еді. Олардыц негізгі
ұйытқысы Сағыз өзенінің бойына топтасқан. Бұлардың саны барған сайын
арта түсті.
Көтерілістің етек ... ... ... хан мен ... Орынбордағы патша әкімшілігінен көтерілісті басу ... ... ... ... ... ... бұл жағдайды
Петербургке мәлімдеп, қазақ даласында көтерілістің етек алуы ... ... ... да ... ... ... Орынбордағы
көтерілісті басу үшіп генерал Смирновтың отряды құрылды. Бұл отряд
1785 жылы ... орта ... Елек ... ... қозғалды. Сол
кезде Жайықтан Ембі бағытына Колпаков жәнө Паномаревтардың зеңбірекпен
қаруланған отряды да шыққан еді. Бірақ бұл ... ... ... ... әрі ... ... ... отрядтары көтерілісшілердің
топтасқан жеріне іздеу салып жүргенде Сырым батыр 500 жігітпен олардың
ту сыртынан ... ... ... ... ... Содан кейін
Сахарная тағы басқа бірнеше қорғандар мен беіністерді шапты.
Көтерілісшілердің хан мен ... ... ... ... ... ... ... халықтан қолдау тапты. 1785 жылы 24
наурызда майор Назаров ... ... ... ... ... мен
Сахарная қорғанысының аралығында көшіп жүрген бейбіт ауылды тонап,
талқандауы еңбекші халықты ... ... ... ... қозғалысқа
қатыспаған көптеген ауылдар енді көтерілісшілерге қосылды. Қол астынан
кетіп қалған ауылдарды қайта өзіне қаратпақ болған ханның қарекетінен
ештеңе шықпады. Оның ... ... ... Кіші жүз ішіндегі
осындай жағдай патша әкімшілігіне ханның ықпалынан тыс ... ру ... ... ... ... ... 1787 жылдың жазы
мен күзінде өткен старшындардың съезінде патша үкіметінің ... одан ... Ембі мен ... ... ... ... және Орал казак әскерлерініц әскери жорықтарына ... ... ... Сол ... көтерілісшілер де кеңінен қатысты. Талаптың
басты тармағы Нұралы ханды тағынан ... еді. ... ... бір тобы хан ... ... жою ... ұсынды. Ал
өзге тобы хан тағын ... ... ғана ... ... кезде көтерілісшілер хан ауылына шабуыл ... 1786 ... ... ... ... хан ... ... мәжбүр болады. 1786 ж. маусымда Екатерина II Нұралы ханды
хандықтан ... ... ... қол ... Нұралы Орынборға
шақыртылып, одан әрі Уфаға жөнелтілді. Патша үкіметі казақ даласындағы
дүмпуді әрі үстем тап ... ... ... Кіші ... ... ... ... Патша әкімшілігінің кеңесіне құлақ
қойып, съезд старшындары 1785 жылдың күзінде Кіші ... үшке ... ... ... Бұл ... ... съезд сайлаған
старшындар билейді. Патша үкіметі Кіші ... хан ... ... ... ... жүргізуге ыкпалын тигізеді деп ұйғарды. ... ... ... ... ... арқа
сүйеп отырды. Ықпалы ... ... ... ... ... ... атақ ... Бұларға өзге де руларды ... ... ... ... ... буын — ... да жалақы белгіленді. Бірақ, бұл ... ... ірі ... мен ... ... әрі ... ... ханы Уәлидің, Түрікменнің ханы Пірәлінің құптамауына байланысты
жүзеге асырылмады. Бұған қоса ... ... ... басталған
буржуазиялық революциядан сескенген-ді. Осындай жағдайда ел басқарудың
ескі ... ... да ... ... енгізу революциялық іс тәрізді
болды.
1790 жылы тамызда Нұралы Уфа ... ... ... ... тобы Кіші ... хандық тағына Есім сұлтанды
отырғызды. ... ... бұл ... тән ... ... Ералы сұлтанды ұсынды. Ресми тәртіпті сақтаған болып,
сұлтандар мен старшындардъщ жаңа ... ... ... ... шақыру белгіленді. Хан ... ... ... ... ... ... ... . Осындай жағдайда
халық жаратпайтын Ералы сұлтан хан «сайланды». Бұл хабар ... ... елді ... ... Соның салдарынан
малшы шаруалар сұлтандардың ... ... өз ... Бұл қозғалыстың феодалдарға қарсы белгілері айқып
көріне ... ... ... ... мен ... ... қалпына келтіру, сұлтандармен келісімге келу
деген ... ашық ... ... ... осы ... басында толқу пайда болды. Ол хан үстемдігін жою райынан
қайтып, «өзіміздің ... ... хан ... ... мен ... ... талабына
қосылды. Сырым Ералыға ... ... ... Кіші ... ... ... ... Қайыповты жақтауға ден қойды.
Әбілғазы көп жанды әрі ... ... ... ... және ... де ... ... еді. Сырым Сырға қарай ... мсн Хиуа ... ... арқа ... ... ... иек ... қарапайым халықтың мүддесіне қайшы келді. Бұхар мен
Хиуа шонжарлары, діни ... ... ... ... жең
ұшынан жалғасып, қазақ жерін Россиядан бөлуге ат салысты. Бірақ
олардың ... ... ... ... ықпал етпеді. Кіші жүз
Россияның қол астында 60 ... жуық ... да ... ... шыққандар бүкіл казақ жұртшылығы ... ... ... ... ... байырғы
жайылымдық жерлерін ... ... ... ... ... ... ... өрісі жаңа қарқынмен үдей түсті де, ... ... ... ... ... ... қамтыды. Еңбекші халық
хандықты қалпына келтіру жолында ... Олар ... ... мен ... ... ... Қазақ
даласына жазалаушы отрядтардың ... ... ... шабуылын үдетті. Сырым көп кешікпей көтерілісшілердің
қонысына келді.
1792 жылдың күзінде көтерілісшілердін негізгі күші Елек қалашығына
таяу ... ... ... ... ... әзірленді. Бұдан
бұрынғыдай, сұлтандар көтерілісшілер отрядының қай жерге орналасканын,
олардың ... ... ... алдын-ала хабарлап қойған-ды.
Сондықтан қорған гарнизондары тойтарыс беруге әзір еді. Сырым бастаған
отряд 29 қыркүйекте Елек ... ... ... ... ... ... қорғаныстарына тұтқиылдан жасаған бірнеше шабуылы сәтсіз
аякталғаннан соң көтерілісшілер күрес ... ... ... ... ... ... Аз топпен қимыл жасаған
көтерілісшілер отряды ізін білдірмеді. ... бар ... ... ... ... ... дүние салды. Патша үкіметі жана хан сайлауды
ұзақ ойластырды. 1796 жылы ... ғана ... аз ғана ... Кіші ... ханы ... ... Есім сұлтан болды деп
жариялады. Есім хан көтерілісті басуға барлық жазаны ... ... ... ... ... жұт ... да, көтпеген ауыл
ақсүйек болып қалды. Мал қырылған соң, ел ... ... ... ауыр жағдайына қарамастан Есім мен оның
сыбайластары әр түрлі ... ... ... 1797 жылғы
наурыздың 26-нан 27-не қараған түні көтерілісшілер отряды хан ... Есім ... ... ... ... ... тумалары бытырай
қашты. Ханнық өлімі, халық дүмпуінің барған сайын арта ... ... ... ... жана ... ... ... Алаш, Беріш, Тама, Адай, Шеркеш тағы
басқа ру-тайпа старшындары ханды өлтірген көтерілісшілерді жою үшін
Орал әскерінің ... ... ... ... отрядтың
жорығына қатысты. Сонымен қатар патша үкіметі айлаға көшті, хан
сайланбай хан кеңесі ... Хан ... ... ... ... алты старшын, патша әкімшілігінің уәкілі мүфти Құсайынов
сайланды. Кеңеске сұлтандар мен ... ... ... ... ... қарсы күресін біріктіруге жағдай туғызды. Хан
кеңесі 1797 жы ... ... Көп ... жиын өтіп жатқан жерге,
құрамында 7 мыңға жуық адам бар ... ... ... ... ... ... ... және хан кеңесінің құрылуыыа
байланысты ... ... ... Сырым кеңестің мүшелігіне
алынды. 1797 жылы қазанда патша үкіметі қаусаған қарт ... ... ... ... түрде 1797 жылдың аяғына дейін ... ... Оның ... ... ... ...... нақты мақсатсыз, стихиялы өтуден еді. ... ... жең ... ... билер мен старшындардың сатқындығы,
көтеріліс басшыларының, атап айтқанда, Сырым Датұлының толқуы, күретің
ақырына дейін тұрақты ... да ... ... ... 14 ... ... Бұл ... халқының
тарихындағы маңызды оқиға еді. Сондай-ақ хан өкіметінің ... ... ... тигізді. Көтерілістің ішкі қайшылығы, әлсіз
жақтарына қарамастан, оның ұлт-азаттық сипаты әрі прогрестік маңызы
болды.
Қолданылған ... ... ... ... 1995 №5.
2. Рысбеков Т. «Өскен өлке тарихы».
3. Қазақ совет энциклопедиясы.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Инвестициялар, олардың түрлері, қызметі және жүйесі14 бет
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы5 бет
Сарыағаш ауданы бойынша шаруашылық жүргізуші субьектілердің қаржы қорларын талдау23 бет
Тауарлы материалдық қорлар24 бет
Шаруа (фермер) қожалығының құрылу тәртібі және ерекшеліктері64 бет
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь