Жалпы жертану (сұрақ-жауап түрінде)

Жер – Күн жүйесіндегі Күннен әрі қарай санағанда 3 інші ғаламшар адамзаттың тіршілік ететін орны. Жер эллипстік(дөғгелекке жуық). Ердің нағыз беті, оның ауысып отыратын ұшы қиыры жоқ және сан алуан қыраттары мен офпаттары жер бетін тегіс деп айтуға мүмкіндік бермейді. Жердің формасы туралы түсінік алу үшін жердің шын беті емес тек теориялық беті зерттейді. Жер күнді айналып жүрген 9 планетаның ішінде мөлшері мен массасы бойынша 5 орында. Жердің массасы 5,975*1021 т, орташа тығыздығы 5,517 г/см 3, ауданы 510,2 м лн км2. Сыртқы пішіні 3 осьті эллипсойдқа жақын. Осы күнгі космогониялық түсінік бойынша Жер осыдан 4,5 млрд.жыл бұрын Күн айналасындағы кеңістікте шашыраған газ – тозаң заттан, планеталар тартылыс күшінің әсерінен пайда болған. Күн жүйесі-Күннен, оны айнала қозғалатын 8 үлкен планетадан (Меркурий, Шолпан, Жер, Қызылжұлдыз, Есекқырған, Уран және нптун) Планета серіктерінен,мыңдаған кіші планеталардан (астеройдтардан) шамамен 1011 кометадан және толып жатқан метеорлық денелерден құралған ғарыштық денелер жүйесі. Күннен ең алыс
        
        Жалпы жертану 
* Ғаламшардағы Жердің орнына сипаттама беріңіз. Күн жүйесінің геоорталық және гелиоорталық модельдерін анықтаңыз.
Жер - Күн ... ... әрі ... ... 3 інші ... ... тіршілік ететін орны. Жер эллипстік(дөғгелекке жуық). Ердің нағыз беті, оның ауысып отыратын ұшы қиыры жоқ және сан ... ... мен ... жер ... ... деп айтуға мүмкіндік бермейді. Жердің формасы туралы түсінік алу үшін жердің шын беті емес тек теориялық беті зерттейді. Жер күнді ... ... 9 ... ішінде мөлшері мен массасы бойынша 5 орында. Жердің массасы 5,975*1021 т, ... ... 5,517 г/см [3], ... 510,2 м лн км[2]. ... ... 3 ... эллипсойдқа жақын. Осы күнгі космогониялық түсінік бойынша Жер осыдан 4,5 млрд.жыл бұрын Күн айналасындағы кеңістікте шашыраған газ - ... ... ... ... ... әсерінен пайда болған.
Күн жүйесі-Күннен, оны айнала қозғалатын 8 үлкен планетадан (Меркурий, Шолпан, Жер, Қызылжұлдыз, Есекқырған, Уран және ... ... ... кіші планеталардан (астеройдтардан) шамамен 1011 кометадан және толып жатқан метеорлық денелерден құралған ғарыштық денелер жүйесі. Күннен ең алыс
* ... ... Құс жолы және оның ... жайлы ұғымдарға анықтама беріңіз.
Ғарыш әлемі: Ғаламның астрономиялы анықтамасының синонимы. ... жер ... ... ... жақын ғарыш және жұлдыздар мен галактикалар т.б кеңістігін қамтитын алыс ғарыш болып ажыратылады. Дүние жүзіндегі аса ірі ... ... ... және АҚШ та ... ... ... ... штаты) орналасқан. Оның жасанды серігі және дүние жүзіндегі тұңғыш ғарышкер Ю.А.Гагарин(12,04,1961ж) ... ... ... ... ... ... ... болатын сақина немесе шеңбер тәрізді жарық. Алғаш рет Құс ... ... 1610 жылы ... ... ... оның ... ... ХVIII ғасырдың соңында В.Гершель телескоп арқылы көзге көрінетін жұлдыздарды зерттегенде ғана мүмкін болды.
Құс жолы ... ... ... де ... баршылық. Құс жолы аспанда көруге болатын сақина немесе шеңбер тәрізді жарық, ал Галактика - ... ... ... - кең көлемді қамтитын жұлдыздар системасы. Оған күн мен жерді қоса есептегенде бүкіл плонета ... ... - ... ... ... ... ... жұлдыздарды, жұлдыз топтарын, газды - шаңды тұманды, жекелеген атаомдар мен
* Күн жүйесінің құрамы және оның ... ... ... ... - ... оны ... қозғалатын 8 үлкен планетадан (Меркурий, Шолпан, Жер,Қызылжұлдыз, Есекқырған, Қоңырқай, Уран, және ... ), ... ... ... кіші ... ... шамамен 1011 кометадан және толып жатқан метеорлық денелерден құралған ғарыштық денелер ... ... ең алыс ... ... ... ... ... шамамен 40 а.б. немесе 6 млрд. км-ге тең.
Күн - Күн ... ... дене ... ... оның ... Күн ... ... денелердің жиынтық массасынан 750 есе артық. Сондықтан Күн жүйесінің массалар центрі Күн қойнауында орналасқан. ... 9 ... ... ... ... ... дерлік орбита бойымен, бір бағытта қозғалады. Олардың орбиталарының бір-біріне қатысты көлбеулігі өте аз. Планеталардың Күннен қашықтығы белгілі бір заңдылыққа ... яғни ... ... ара ... ... ... сайын арта түседі. Планеталар қозғалысының физикалық қасиеттеріне байланысты Күн жүйесінің үйлесімді екі топқа бөлінуі ғарыштық денелердің кездейсоқ ... емес ... ... ... кіші планеталар да үлкен планеталар қозғалған бағытта Күнді ... ... ... ... ... ... созылыңқы және эклиптика жазықтығына көлбеу орналасады. Кометалардың көпшілігі параболаға жақын өте созылыңқы орбита бойымен қозғалады. Айналу периоды миллиондаған ... ... ... ... орбиталарының эклиптика жазықтығына көлбеулігі алуан түрлі, олар Күнді айнала тура және кері бағытта да қозғалады.
Шолпан мен Ураннан ... ... ... өз осінен айналу бағыты Күнді айналу бағытымен сәйкес келеді. Уран планетасының осі орбита жазықтығына 98° көлбеу орналасқан, сондықтан оның айналысы ... ... кері ... ... Шолпан планетасы кері бағытта өте баяу айналады. Күн мен планеталар арасындағы қозғалыс мөлшерінің таралуы маңызды космогониялық ... ... ... Күн ... ... ... Күн - жұлдыз, яғни қызған газды шар. Ол өзінің қойнауынан үздіксіз ... ... ... Күн ... ... ... ... қарамастан, ол өзінің жоғары температурасын сақтап қалады. Күн жүйесінің қалған ... - ... ... ... ... ... Күн сәулесінің қыздыруына байланысты анықталады. Планеталар массасына, химиялық құрамына, айналу жылдамдығына, серіктерінің санына қарай екі топқа бөлінеді. Күн жүйесінің төрт ... ... (Жер ... ... - ... ... Жер, Марс) аса үлкен емес, олар тығыз тасты заттар мен металдардан құралған.
Алып планеталар - Юпитер, ... ... ... және Плутон әлдеқайда көлемдірек, олар негізінен жеңіл заттардан (сутек, гелий, метан, т.б.) құралған, сондықтан ... ... ... ... зор ... қарамай аз болады. Планеталардың екі тобының аралығында орналасқан кіші планеталардың химиялық ... Жер ... ... ... ... Біршама тар аймақта қозғалатын кіші планеталар бір-бірімен соқтығысып, өте майда сынықтарға ыдырайды. Осындай майда сынықтар метеорлық денелердің соққысынан да бөлінеді. Ал өте ... ... ... ... ... ... ... Метеориттердің жасын өлшеу (құрамындағы радиоактивті элементтерге және олардың ыдырау өнімдері бойынша) Күн жүйесінің шамамен 4,6 млрд. жыл ... ... ... ... ... ... және оның географиялық салдарына сипаттама беріңіз.
Жер -- Күн ... ... әрі ... ... ... ... адамзаттың тіршілік ететін бесігі. Жер эллипстік (дөңгелекке жуық) орбита бойымен 29,765 км/с жылдамдықпен 149,6 млн. км орташа қашықтықта 365,24 ... күн ... ... ... бір рет айналып шығады. Оның табиғи серігі - Ай. Ай Жерді 384000 км ... ... ... Жер ... ... ... көлбеулігі 66°33'22˝, оның өз осінен айналу периоды 23 сағ 56 мин 4,1 с. Жердің өз ... ... ... ... күн мен түн ... ал оның ... орбита жазықтығына көлбеулігі мен Күнді айналуы салдарынан Жерде жыл мезгілдері өзгеріп отырады. Жердің жасы ... 4,5 ... жыл деп ... Жер Күнді айналып жүрген 9 планетаның ішінде мөлшері мен массасы бойынша 5 ... ... ... ... т, ... тығыздығы 5,517 г/см³, көлемі 1,083 млрд. км³, ауданы 510,2 млн. км², сыртқы пішіні 3 осьті эллипсоидқа (сфероидқа) ... Осы ... ... ... ... Жер осыдан 4,5 млрд. жыл бұрын Күн айналасындағы кеңістікте шашыраған ... ... ... ... ... әсерінен пайда болған. Қатты материя кесектерінің соқтығысып, ... ... ... ... ... зат іріктеліп, олардың жеңіл элементтері Күн сәулесінің қысымымен онан ... ал ... ... ... ... ... Жер құрамына Күн жүйесінде кездесетін барлық химиялық элементтер енеді. Заттың планета центріне ... және оның ось ... ... ... Жер ... пішінге келген.
Жер - Күннен қашыктығы бойынша үшінші планета. Жердің өз осінен ... ... өзен суы оның бір ... кеулеп шайып отырады, ауа кұйындары және жел Жердің солтүстік жарты шарында оң ... ал ... ... ... сол ... ... Күнді эллипстік орбита бойымен айналады. Жердің Күнді айнала қозғалатынының бір дәлелі - бізге жақын орналаскан жұлдыздардың көрінерлік ығысуы болып ... ... ... ең алғаш рет XIX ғасырдың 30-шы жылдарында бақыланған болатын. Жер ... жыл ... ... отыруы мынадай үш себептен болады, олар: Жердің Күнді айнала қозғалуы, Жердің айналу осінің ... ... ... болатыны және Жер Күнді айнала қозғалғанда оның осінің өзіне-өзі параллель қалпын сақтауы. Жердің орбитаның ... бір ... ... ... ... және ... ... шарларға күн сәулесінің түсу бұрышы мен түсетін жылудың мөлшері өзгереді. Сол ... ... ... ... жаз ... ... ... шарда қыс болады. Осы кездегі астрономияның көптеген табыстары Жердің Күнді айнала қозғалу заңдарына ... ... , ... ... ... және Жердің магниттік полюстері жайлы ұғымдарға анықтама беріңіз.
Магниттің кез келген темір денені өзіне тартатыны ерте заманда-ақ ... ... ... оның солтүстік пен оңтүстік бағытты көрсететіні кейіннен анықталды.
Біздің эрамызға дейінгі ІІІ ғасырда қолын созып тұрған адам бейнесін көрсететін "оңтүстікке ... ... ... ... Бұл ... айналып тұрған магнитке бекітілген көне компас. Кейіннен VIII-IX ... ... мен ... ... ... ... ... бастады. Европалықтар компасты ІХ ғасырдан бастап пайдаланған, бірақ қытайлықтар мен арабтар сияқты неліктен компастың бір тілі оңтүстікке екіншісі солтүстікке бағытталатынына ... таба ... ХІХ ... басында дейін жердің магниттік қасиеті туралы сұраққа ... ... ... ... өзі ... Оның ... бөлігінде үлкен магнит орналасқан; ол компастың стрелкасының ауытқуын реттеп отырады - бүкіл жер шарын ... ... ... күш ... бойымен орнауын мәжбүр етеді".
Ғылыми тұрғыда планетааралық кеңсістікпен салыстырғанда Жердің ... күш ... ... ... екені дәлелденген.
Магниттік өрістің пайда болуын Жердің ядросы мен мантиясындағы процестерге байланысты деп есептейді. Үнемі ... ... ... ядросының электр өткізгіш қасиетіне байланысты магниттік өріс өздігінен қозып, оның орталығынан 10-14 жер ... ... ... ... ... Осы ... ол секундына 400 км жылдамдықпен қозғалатын зарядталған ағынмен - күн ... ... ... өрістің күн желімен байланысынан Жердің магнитосферасы пайда болады. Магнитосфера жер бетін зиянды ... ... күн ... ... 44 мың км ... ... ... өріс біртіндеп әлсірейді, 44-80 мың км аралығында тұрақсыз, ал 90 мың км ... ... ... ұстау қабілетінен айырылады.
Магнитосфераның пайда болуы мен оның жер бетін зарядталған Күн плазмасынан қорғауы - географиялық бағытта ... ... ... ... Күн ... ... ... болғандықтан оның біршама мөлшері магнитосфераны айнала ағып, оның қарама-қарсы жағында ұзындығы 5 млн км созылатын магнитосфера "құйрығын" ... ... ... күн ... ... ал қарама-қарсы жағында созыңқы келеді.
Жердің магниттік өрісі құрылымының ендік бойынша өзгермелі екендігі дәлелденген. Ю.И.Витинский т.б. (1976) әрбір жарты шарда ... ... ... ... ... зона (250 с.е. - 250 о.е.) - ... қабатына жоғарғы энергиялы протондардың тигізер әсері әлсіз. Осы ендіктерде магниттік күш ... жер ... ... ... ... кеңістігінен келетін зиянды ағындарды жер бетіне өткізбейді.
2. Қоңыржай ... ... (300 с.е. - 550 о.е.) - ... қарқындылығы арта түседі, яғни полюстерге қара магниттік өрістің өткізгіштігі көбейеді.
3. Поляр маңы - магниттің күш ... ... жер ... ... ... күн желі магнитосфераға, осы арқылы атмосфераның жоғарғы қабатына енеді.
Геомагниттік өрістің маңызы, ең ... жер ... ... ... ... ... сәулелерінен қорғауы. Нақтылы ғылыми деректер магнит өрісінің қарқындылығының ауытқуын жануарлардың, насекомдар мен балықтардың, өсімдіктер мен ... ... ... тірі ... ... және оған ... қайтаратынын дәлелдеп отыр.
* Географиялық қабық дамуының негізгі кезеңдерін атап көрсетіңіз.
Географиялық қабықша ұзақ уақыт ... және ... ... сайын күрделену нәтижесінде пайда болған. Жер туралы ғылымдар системасының мәліметтері бойынша Жердің жасы 4,5-4,6 млрд жыл десек осы уақыт аралығында ол ... ... ... даму кезеңдерін өткізген.
Ең алғашқы геологиялық кезеңге дейінгі Жердің даму тарихы туралы мәліметтер аз. Осы жастағы тау ... жер ... ... ... бұл ... ... ... жобалап алынған. Негізгі ерекшеліктері: жер бетін метеориттер мен астероидтердің ... ... ... базальтты лаваның атқылауы, мантия заттарының дифференциясы нәтижесінде жұқа жер қыртысының пайда болуы, биологиялық кезеңге дейінгі атмосфераның қалыптасуы. Биологиялық кезеңге ... ... ... ... ... ... ... азот пен сутек көп, ал оттегі мүлдем болмаған. Географиялық қабықшаның құрамдас бөлігі деп саналатын гидросфера да, биосфера да болмаған.
Кейіннен пайда ... ... ... ... даму ... үш кезеңге жіктелді: биогендік кезеңге дейінгі, биогендік және антропогендік кезеңдер.
Биогендік кезеңге дейінгі уақыт (4 млрд - 570 млн жыл) ... ... - ... ... мен протерозой - Жердің геологиялық тарихындағы ең көп аралықты қамтиды. Осы кезеңде жер қыртысы күрделенеді, қалыңдығы артты. Шамамен 2,6 млрд жыл ... яғни ... ... ... қалыңдығы 30 км құрылыстық қыртыс пайда болды, ал протерозой эрасының басында алғашқы протоплатформалар мен протогеосинклинальдар бір-бірінен дараланды. ... ... ... су ... ... едәуір аз, протерозойдың соңында тек Тынық мұхиты ғана айқындалды. Алғашқы мұхит суы ... ... деп ... ... ... суда ұшып ... газдар қазіргідей қарым-қатынаста болған. Алғашқы жер қыртысының құрамына байланысты ескі мұхит суындағы Na тұзы Ca ... ... ... ... ... кезеңге дейінгі уақытта да жер бетінде өмір болса керек, ... ... жасы 3,5-3,6 млрд ... ... тау ... қарапайым бактерия тәріздес денелердің қалдықтары табылған.
Биологиялық кезеңге дейінгі уақытта геологиялық масштаб бойынша органикалық өмір баяу дамыған. Осыған қарамастан венд ... ... (650-570 млн жыл ... мұхиттың органикалық өмірі өте бай болған. Диаметрі бір жарым ... ... ... өте ірі ... жануарлар, алуан түрлі ірі және кіші фитопланктондар (Б.С. ... ... ... ... даму ... ... өмір болса неліктен бұл кезеңді биогендік кезеңге дейінгі деп атайды? Өйткені органикалық өмір ... ... ... ... ... соңына дейін географиялық қабықшаның дамуында шешуші роль атқармады. Ғалымдардың тұжырымдары бойынша органикалық өмір ... ... яғни ... ... да ... Осы ... даму ... жетекші рольді абиогендік процестер атқарған, осының салдарынан алғашқы мұхиттар мен жер қыртысы дами бастаған. Атмосферада ... ... өте аз, озон ... ... ... тірі ... ... өмір сүре алмаған.
М.И.Будыко, А.Б.Ронов, А.Л.Яншиннің (1985) мәліметтері бойынша атмосферадағы оттегі ... ... 2 млрд жыл ... өте аз ... ... ... процесінен түскен оттегі толығымен жер бетіне шыққан вулкандық және органикалық ... ... ... Вулкандық процестің бәсеңдеуіне байланысты атмосферадағы оттегі массасы көбейіп протерозой эрасының соңында ... ... ... ... ... ... ... (570 млн - 40 мың жыл бұрын) палеозой, мезозой және ... ... ... 40 мың ... ... Венд дәуірінің соңында атмосферада бос оттегінің күрт өсуіне байланысты биостромның дамуында сандық және ... ... ... ... ... дүниесінде.
Кембрий-ордовик дәуірлерінде құрлықты қарапайым өсімдіктер мен жануарлар игере бастады: теңіздерде трилобит, граптолиттер жақсы дамыды. Силурда алғашқы балықтар, девонда насекомдар мен қос ... ... ... белгілі өсімдіктер қатарын прапапортниктер, плаун тәрізділер (мәңгі жасыл ... ... ... ... ... ... сандық және сапалық жақсаруынан - географиялық қабықтың жаңалығы - озон экранының дамуы. 20-25 ... ... ... ... ... озон ... жер ... органикалық өмірді күннің қысқа толқынды ультракүлгін радиациясынан қорғайды. Кейінгі тас көмір дәуірінде құрлық ... ... ... ... ... алып плаундар, қырықбуындар мен ағаш тәрізді папоротниктер қаулап өскен, яғни атмосферадағы оттегінің қазіргідей болды деп айтуының дәлелі болмақ.
Атмосферада ... ... ... бір ... (өсу ... ... жоқ: бірде көбейіп, ал бірде азайып отырды (М.И.Будыко т.б. 1985) ... ... ... ... ... ... отыруының негізгі себебі - атмосферада көміртек тотығының сандық шамасының өзгеруіне байланысты фотосинтездің ауытқуы, климаттың ылғалдылығының, ... ... ... ... ... ... ... кезеңде биостром эфолюциясы бір қалыпты болмады: баяу, өзгеріссіз бір ... даму күрт және өте ... ... ... отырды; флора мен фаунаның бір түрлері жоғалып, келесі жаңа ... ... ... ... ... ... ордовик пен силурдың шекарасы (480 млн жыл бұрын), пермь мен триас (240 млн жыл бұрын), триастың соңы (195 млн жыл ... және ... мен ... ... ... (65 млн жыл ... орын ... дәуірінің соңына қарай 898 түр мен 108 тұқымдастар жойылып кеткен, теңіздерде ... кең өріс ... ... мен белемниттер, теңіздік бауырымен жорғалаушылар, құрлықта - диназаврлар.
Ғылыми пікірлер бойынша ... ... ... ... ... күрт ... - ... кеңістігінен диаметрі 5-30 километрге жететін астероидтардың құлауымен байланысты. Әрине, космостық әсерді жоққа шығаруға болмайды, дегенмен мезозой мен кайнозой эралары шекарасында ... мен ... ... және ... секірмелі өзгеруінде мына екі фактордың маңызы зор.
Біріншісі тау түзілуі кезінде табиғаттың өзгеруі. Бұл кезеңде геосинклинальдардың орнына биік қатпарлы ... ... ... ... ... ұлғайды, вулкандық әрекет күшейді, географиялық қабықтың құрамдас бөліктері арасындағы зат пен энергия айырбасы нығайды. Сыртқы орта ... ... ... ... де ... өзгеру, жаңа түрлер мен тұқымдастардың пайда болуы артты.
Екіншісі - ... ... - ... ... өзгерістерге байланысты. Белгілі интервал аралығында жануарлардың сандық көбейіп немесе азайып отыруы. Осындай күрт өзгермелі процестер биостромның дамуына әсерін тигізді, мысалы бор ... ... ... ... өсімдіктердің пайда болуы. Құрлық бетінде биостромның дамуы топырақ жамылғысын пайда етті.
Антропогендік кезең (40 мың жыл ... ... түр Номо ... адам ... осыдан 2-3 млн жыл бұрын пайда болса да оның табиғи ортаға
* Географиялық ... ... мен ... оның тұтастығына сипаттама беріңіз.
Табиғат - Жер мен Әлем кеңістігі аралығын жалғастырушы, ... ... Оның ... ... Әлем ... литосфера, гидросфера, атмосфера, биосфера. Бұл аталған төртеуі - ... ... ... ... бірі ... ... ... бір-бірінен туындайтын табиғит болмысы. Оларды зерттейтін ғылым - ... ... тану - ... орта мен ... арақатынасын және де олардың дамуын, өзгеруін зерттейтін ғылымдар жүйесі. Қоғамның дамуымен байланысты адамның табиғатты игеруі де біртіндеп ... ... пен ... ... алынған барлық табиғат комплекстері - Жер ... ... ... ... ... планетарлық табиғат комплексі - ... ... деп ... ... ... ... мен ... - бұл географиялық қабықтың құрамдас бөліктері. Барлық осы қабықтар тұйық өмір сүрмейді, олар бір-біріне өзара әсер ... ... - ... ... өмір ... ... табиғи орта.
Географиялық қабық - атмосфераның төменгі қабаты, литосфераның жоғарғы бөлігі, бүкіл гидросфера мен ... ... ... ... және ... әсер ... жер ... Георафиялық қабықтың жоғарғы және төменгі шекарасын түрлі ғалымдар әр ... ... Оның ... шекарасы жоқ. Көптеген ғалымдар оның қалыңдығы орта есеппен 40-55 км аралығы болар деп есептейді. Жердің көлемімен салыстырғанда ол жұқа ... ... әсер ... нәтижесінде географиялық қабықтың өзіне ғана тән қасиеттеріне ие болады. Мұнда тірі организмдер бар, топырақ, жасыл ... күн ... ... онда ... ... бейорганикалық заттарға айналдыру процесі жүріп жатады. Заттар қатты, сұйық және газ ... ... ... Жер ... ... дамыту үшін зор маңызы бар.
Атмосфера (көне грекше: ἀτμός -- бу, шар) - ... ... газ ... Атмосфера 78% азоттан, 21% оттегіден және болымсыз мөлшердегі ... ... ... ... ... қабаты тропосфера деп аталады, ол 10-12 км биіктікке дейін (орта ендіктерде) ... ... Одан ... сайын температура төмендейді. Онан жоғары стратосферада температура тұрақты дерлік болып қалады (-40С маңында). Ал ... 25 ... ... ... бұл қабат Күннің ультракүлгін сәулелерін жұтатындығынан температура баяу артып отырады.
Жер атмосферасының жоғарғы ... күн ... ... ... ... Атмосфераның ионданған қабаты ионосфера деп аталады. ... ... ... ... ... сәулелерден басым бөлігін шағылдырады немесе жұтады. Мысалы, ол Күннің рентген сәулелерін жібермей, ұстап қалады. Атмосфера бізді ... ... ... және ғарыш сәулелерінің - жедел қозғалатын бөлшектердің ағынының бүлдіру әрекетінен де сақтайды. Атмосфера Жердің жылу ... ... роль ... ... Күн ... атмосфера арқылы ешбір бәсеңсімей өте алады. Оларды Жер беті жұтады, ... ... ол ... да, ... ... ... Осы ... көзқарастар бойынша гидросфераның және атмосфераның болуы арқасында ғана жерде тіршілік пайда болған. Міне, сондықтан да ... ... ... ... ... ... қорғау ерекше маңыз алуда.
* Өзендер және олардың морфометриялық сипаттамасына талдау жасаңыз.
Өзен -- өзінің табиғи арнасымен ағып жататын ... су[1] ... ағып ... тұщы ... ... ... Өзен ... бір өзенге,көлге,теңізге,мұхитқа немесе үлкен су қоймасына барып құяды. Өзен жаңбыр суынан,еріген қар мен мұздықтардан,қайнар бұлақтардан немесе арнасынан тасыған көл ... нәр ... ... ... ... мен ... ... Бірақ төмен қарай ағып келе жатқанда оған ... ... мен су ... ... Елді ... басым бөлігі өзен жағаларында орналасады. Өзендер,сондай-ақ, ауыл шаруашылығына да ... ... өзен ... мен жазықтарының топырағы өте құнарлы болады. Шөлді аймақтардың диқандары егіндіктерін жақын маңайдағы өзендерден артық тартып суарады. Өзендерде ,сондай-ақ, электр ... ... ... ... дами ... ... ғасырларда,диірмендер,ұста дүкендері мен зауыттар ағысы қатты өзендердің жағасына ... су ... ... түрлі механизімдерді жұмыс істетуге қолданды. Өзендердің көлемі мен түрі әрқалай.Бірақ олардың бәріне ортақ нәрсе-өзен атаулының бәрі биік ... ... Өзен ... тасуы да табиғи жайт. Өзен тасыған кезде оның арналары эрозияға ұшырап, шөгінділері шайылып,жаңа аңғарлар пайда болады.
Өзеннің негізгі бөліктері - ... ... ... және ... ... ... құяр жері). Ірі өзендердің жоғарғы, орта және төмен ағысы болады. Тікелей көлдерге, теңіздерге құятын немесе құмдар мен ... ... ... - ... және ... ... қосылатын өзендер алғашқының салалары деп аталады. Негізгі өзен өзінің салаларымен бірігіп өзен жүйесін құрайды. Өзен жүйесі мен су жиналатын алаптан өзен ... ... Екі өзен ... суайырық арқылы ажыратылады. Өзен негізінен жер бедерінің созыңқы ойыс жерлері - өзен аңғары бойымен (неғұрлым ... ... - ... ... ... ғана жететін жері - жайылма) ағады. Өзен Өзен ... деп ... ... ... ... ағатын су. Өзен қар суы, жаңбыр, мұздық және жер асты суларының есебінен толығып отырады. Жергілікті жер ... ... тау ... және ... ... болып бөлінеді. Өзен торының жиілігі және ағысының бағыты табиғат жағдайларына байланысты. Экваторлық белдеуде және қоңыржай белдеудің ... ... суы мол өзен торы жиі ... Шөлді аймақтарда қар суы мен қатты нөсер әсерінен уақытша өзендер пайда болады. Дүние жүзіндегі ірі ... ... Ніл, ... Янцзы, т.б. Қазақстан жерінде 85 мыңнан астам өзен мен жылға бар. Оның 8 ... ... ... 10 ... 155-і 100 ... 4-нің ... ... Жайық, Есіл) ұзындығы 1000 км-ден асады. Барлық өзендердің су қоры 110 ... м3, ... ағын ... 3460 м³/с. СЭС ... ... 2174 өзеннің жылдық су-энергетикасының жалпы қо
* Жер қыртысы және оның құрамына талдау жасаңыз.
Жер қыртысы -- ... ... ... ... ... жапсары Мохоровичич деңгейімен шектелген Жердің ең үстіңгі қабығы. Жер қыртысы қалыңдығына, құрамына, құрылысына қарай құрлықтық және мұхиттық ... ... 2 ... ... ... жер қыртысының қалыңдығы тектоник. жағдайына байланысты 25 -- 45 км-ден (платформаларда) 45 -- 75 ... ... (тау ... ... ал ... жер ... қалыңд. 5 км-ден (Солтүстік Мұзды мұхит) 10 -- 12 км-ге дейін өзгереді. Жер қыртысы төмен ... ... арта ... ... (тығызд. 1,8 -- 2,5 г/см3), гранит -- метаморфты (2,5 -- 2,7 г/см3) және ... (2,7 -- 3,0 ... ... ... Жер ... ... бөлігі қатпарларға жиырылып, жарылымдармен қиылған және төм. сатыда метаморфталған шөгінді, терригенді және магмалық тау жыныстарынан құралған. Қалыңдығы платформаларда 1 -- 2 км, ... ... 10 -- 20 км ... ... ... ... салмағы жеңіл, гранит пен гнейстерден түзілген шөгінді ... ... ... отыратын гранит-метаморфты қабат орналасқан. Гранит қабатының қалыңд. жазықтар астында 15 -- 20 км, тау ... ... 15 -- 50 ... дейін. Мұхиттар түбінде граниттік қабат өте жұқа, не мүлде болмайды. Граниттік қабат Конрад бетімен шектеледі. Жер ... ең ... ... ... габбро және күшті метаморфтануға (метаморфизмге) ұшыраған шөгінді жыныстардан ... ... ... ... Жер ... аралық типтері: субмұхиттық жер қыртысында шөгінді жыныстар мұхиттық жер қыртысындағыдан қалың болады; субконтиненттік жер қыртысы жұқа ... әрі ... ... анық ... ... деректер бойынша, Қазақстандағы жер қыртысының қалыңдығы Тұран тақтасы, Каспий маңы ойысында 35 -- 45 км, Тянь-Шань, Таулы Алтайда 45 -- 50 км, Орт. ... 50 -- 55 км. Жер ... ... ... ... ... геосинклинальдар сияқты қозғалмалы аймақтар платформаларға айналады. Жер қыртысының дамуының басты себептері -- Жердің аса терең ... мен ... ... ... ... ... зерттеулер негізінде жер қыртысының құрамында үш қабық (немесе қойнауқат) бөлінген. Олар құрамы, қасиеттері және жаралуы бойынша әр-түрлі ... ... ... (шөгінді қабық), гранитті және базальтты қабаттар.
Стратисфера (латынша "стратум" - ... ... және ... яғни саз бен ... ... (42%), құм (20%) мен ... (19%) таужыныстардан тұрады. Бұл қабық Жер бетін толығымен дерлік ... ... әрі ... ... оның ... 20-25 км ... ... Каспий маңы ойпаңы) жетеді. Оның жер қыртысы бойынша орташа ... ... 3 ... ... ... дислокациялану, біршама төмен тығыздық пен диагенезге сәйкес келетін ... ... тән. ... таужыныстар шектеулі таралған. Барлық шөгінді таужыныстардың орташа тығыздығы 2,50 ... оның мәні 2,28- 2,80 г/см3 ... ... ... ... ... ... таралуының жылдамдығы оны құрайтын таужыныстардың заттық құрамына, нығфыздалу дәрежесіне байланысты болып, 1,8-5,0 км/с аралығында өзгереді.
Стратисфераны құрайтын ... ... ... олардың суда (сулы ортада) осыдан 3,8 - 4,0 млрд жыл бұрын жарала бастағанын көрсетеді. Ол кезде атмосфера ауыр және ... ... ... ... ... ... келеді. Сондықтан жер бетін құраған бастапқы магмалық ... ... ... ... ... ... ықпалынан қарқынды ыдырауға ұшыраған. Ыдырау өнімдері уақыт өте келе шайылып, сушараларға барып тұнып, шөгінді таужыныстар түзілген.
Гранитті қойнауқат деп ... ... оны ... ... ... ... байланысты атаған. Ол гнейс (37,6%), гранодиорит (19,9%), гранит (18,1%), амфиболит (9,8%), ... ... (9,0%), ... ... ... ... ... т.б. таужыныстардан тұрады.
Гранитті қойнауқатты құрайтын таужыныстар заттық құрамы мен олардың дислокациялану дәрежесі бойынша әр-түрлі. Олар өзгеріске түспеген әрі метаморфталған ... ... ... ... тығыздығы таужыстардың құрылысы мен құрамына байланысты 2,60-2,80 г/см3 шамасында өзгеріп, оның орташа мәні 2,70 г/см3 болады.
Гранитті қойнауқат шөгінді қабықтан күрт ... ... ... ... ... ... секірісі 0,7 км/с). Гранитті қойнауқаттағы серпімді толкындар таралуының қабаттық жылдамдығы 5,0-6,5 км/с аралығында ... ... мәні 6 км/с ... ТМД ... гранитті қойнауқаттың қалындығы 6 км- ден 40 км-ге дейін. Бұл қойнауқат кейде қимада жоқ болуы да мүмкін. Гранитті қойнауқаттың ... ... ... ... беті ... деп аталады.
Базальтті қабық - жер қыртысының үшінші қойнауқаты. Ол кристалды ауырлау таужыныстардан тұрады. Олар ... ... ... - ... ... ... ... әр-түрлі дәрежеде метаморфталған магмалық таужыныстардан тұрады. Кей жерлерде базальтті қойнауқат пен ... ... ... ... ... ... ... олар эклогит қабаты деп аталады.
Базальтті қойнауқат таужыныстарының орташа тығыздығы 2,9 г/см3 ал ... ... ... 2,8-3,2 г/см3 аралығында. Сейсмикалық толқындардың (Vp) таралу жылдамдығы 6 ... 7,5 ... ... ... ... ... базальтті қойнауқаттың тік бағыттағы қимасында петрографиялық құрамы әркелкі комплекстер болуымен ... ... ... бөлігі аукымында базальтті қойнауқаттың орташа қалыңдығы 20 км шамасында болады. Ал ... ... (тау ... ... оның ... 30-40 ... жетуі мүмкін. Сонымен қатар базальтты қойнауқаттың калыңдығы 12-13 км, ... ... 5 -- 7 ... ... ... бөлікшелер де бар (Каспий маңы синеклизасы, Днепровск-Донецк ойпаңы, т.б.). Біздің планета жер қыртысының орташа қалыңдығы 33 км, ал ... ... -- 40-45 км. ... ... ... оның мәні ... қалыңдықтан едәуір ауытқиды. Мәселен, жер қыртысының минимал қалыңдығы (7-12 км) ... тән, ал ... ... (70-80 км) -- ... биік ... ... Жер қыртысының астыңғы шекарасы жер бетін айнадағы бейнедей қайталайды. Континенттер ... ол ... ... ... мұхиттар астында Жер бетінде жақындайды, бұл құбылыс "изостазия" принңипіне сай келеді. Жер қыртысы мантиядан Мохоровичич шекарасы (М ... ... ... ... ... Педосфераның негізгі және топырақ құрушы факторларына талдау жасаңыз.
* Атмосфера, оның ... және оның ... ... ... ... - ауа ... деп ... Атмосфера гректің және дейтін сөздерінен құралған қазақша деген мағынаны білдіреді. Атмосфераның құрамы. Жер шарын жан-жағынан атмосфера деп ... ауа ... ... жатыр. Ол жердің ішкі қабығы. Ауа дегенеміз әр түрлі газдардың қосындысы. Олардың ішіндегі ең көбі азот - N 78 % . ... - O 21 % ... ... азот көп ... тіршілік үшін ең маңыздысы -оттегі. Адам мен жануарлар оттегімен тыныстайды. Ол - кез ... ... ... үшін ... зат. ... те, ... да оны ауадан алады. Бұдан басқа ауа құрамында көмірқышқыл газы бар. Ол жанудан және жануарлардың тыныс ... ... Бұл ... ауа ... ... аз ... (0,03 %), жердегі тіршілік үшін маңызы зор. Өсімдіктердің өсіп жетілуі (тіршілік) үшін қажет. Ауаның құрамына газдардан басқа су буы, түрлі шаң - ... ... ... ... ... айқын, ол жер немесе су беті. Биіктік артқан сайын ауа ... ... де, ақыр ... ... кеңістікке ұласып кетеді. Сондықтан да жоғарғы шекараны дәл ... айту ... ... 2-3 мың км ... ... ... қабатта ауа тығыз әрі ауыр болады. Ауа көзге көрінбейді, қолға ұстауға келмейді. Бірақ қайда барсақ та бізді ... тұр. Ол орын ... Оны мына ... ... ... ... ... Су құйылған ыдысқа түбін жоғары қаратып стаканды ... ... су ... ... екінші рет суға батырып жайлап қисайтсақ, ішіндегі ауа көпіршік түрінде шығады да, ... су ... ... ... ... 5 - сыныпта алған білімдеріңді еске ... Ауа ... ... ... серпімді, салмағы бар, орын алады. Ауаның құрамы, температурасы, тығыздығы және т б. бір жерден екінші жерге ... және ... ... өзгереді. Атмосфераның бұл қасиеттері, әсіресе биіктік бойынша үлкен өзгеріске ұшырайды. Температураның және газ құрамының өзгерісіне ... ... ... бойынша үш қабаттан тұрады. Ең төменгі қабат тропосфера (грекше тропос-бұрылыс, өзгеріс) деп аталады. Бұл жер бетінен 8 - 9 км ал ... 18 км - ге ... ... 55° С - қа ... ... ... ауасы күн сәулесі қыздырған жер бетінен жылу алады. Сондықтан неғұрлым жоғарылаған сайын соғұрлым суық болады. ... км - ге ... ... ... орта ... 6 С - ге төмендейді. Оның үлесіне бүкіл ауаның 80 % - ы ... Су буы да ... ... ... жел яғни бұл ... ауа райы қалыптасады. Тропосфераның жоғарғы жағында стротосфера (грекше стратум - қабатталған ) ... ... Оның ... ... 50 - 55 км ... ... ... Мұнда су буы жоққа тән. Оның төменгі бөлігінде біраз биіктікке ... ... ... ... ал ... жағында айтарлықтай тез өзгереді. Стротосфераның 20 км ден 30 км - ге ... ... ... озон шоғырланған. Жұқа озон ауаның қызып кетуін тудыратын ультракүлгін күн сәулесін жұтады. ... ... ... мезосфера және термосфера қабаттары құрайды. Ауаның температурасы алдымен 80-90 км биіктікке дейін қайтадан төмендейді. Одан әрі температура тез көтеріліп 1000 -2000 С - қа ... ... ... ... ... ... ... жетпейтін ерекше зарядтар таралады да, газ бөлшектерін электрлендіреді. Олар күн ... ... ... ... ... ... Күннен таралған электр зарядтары атмосфераның биік қабаттарында поляр шұғыласы құбылысын тудырады. Атмосфераның маңызы. Жер ... өтіп ... ... құбылыстар, өзгерістер, тіршілік атаулы ауамен байланысты. Атмосфера күн ... ... ... Сондықтан жер беті күндіз күн сәулесінен қатты қызбайды, түнде, өте қатты суымайды. Ол жылылықты ұстап тұрады. Сонымен қатар атмосфера ғаламшарды ... ... ... ... жетпей-ақ жанып кетеді. Ауа - тіршілік көзі. деп халық бекер айтпаған. Тыныс алу ... өмір де ... Ең ... ... ... деп, ... ерекше бағалаймыз. деген ырым бар. Тіршіліктің төрт ... ... ... ... өмір ... Біздің планетамыздағы тіршілік атмосфера қабатына тығыз байланысты. Ауаның құрамындағы оттегімен.
* ... ... ... жылы және суық ... ... ... және ... таралу заңдылықтарына сипаттама беріңіз.
Мұхит және теңіз ағыстары -- мұхиттар мен теңіздер суының ұдайы, ... ... ... бойы ... ... ... ... түрлі күштердің әсерінен болатын теңіздер мен мұхиттардағы су массаларының жылжымалы қозғалысының үрдісі.
Ағыстар жылы да, суық та ... Егер ағыс ... ... ... ... су ... ... болса, оны жылы ағыс деп, ал кері жағдайда суық ағыс деп атайды. Ағыс судың беті мен тереңдігінде де үлкендікішілі ... ... ... оны ... су ... немесе тереңдік түптік ағыс деп бөледі. Шығу тегі бойынша ағыстар ықпа ... су ... ... ... ... ... (мұхиттың бір жағына жиналған көп судың лықсуы әсерінен), компенсациялықтолықтырма (мұхиттың бір жағындағы су олқылығын толтырып тұратын ағыстар) ... ... ... тәуліктік айналуының әсерінен ағыстың алғашқы бағыты Солтүстік жарты шарда оңға қарай, ал Оңтүстік жарты шарда ... ... ... тұрады. Ағыс атмосфера мен желдің қысымынан су тығыздыктарының әр түрлі болып келуінен және бір ... су ... ... ... лықсыған судың толықтыруынан пайда болады. Материктер ағыстың жылжу бағытын бұруға әсер етеді. Жалпы атмосфера циркуляциясының барлық жүйесінің мезгілдік орын ... ... ... және ... ағыс ... де ... ендікке қарай мезгілдік орын ауыстыруда болады. Кейбір ағыстар ауыспалы болып тұрады (жылдың бір бөлігінде суық, екінші бөлігінде ... Ағыс ... таяу ... ысытып немесе суытып олардың климатына үлкен әсер етеді.[1]
Теңіз ағыстары әр түрлі ерекшеліктеріне қарай ... ... шығу ... ... -- ... ... бетімен үйкелісінен туындайтын (ығу ағысы, желдік ағыс), температура мен тұздылықтың біркелкі үлестірілмеуінен туындайтын (тығыздық ағыстар), ... i ... ... ... ... i ... ағыс, компенсациялық) және т.б. мерзімдік Тұрақтылығына қарай -- тұрақты, уақытша, кезеңдік ... су ... ... тік ... орнына қарай су үсті, бет асты, аралық, терең, су түбі ... ... ... ... -- ... ... ... жоғары және төмен ағыстар. Теңіз ағысының бағытына жердің айналу күші үлкен ықпал жасайды (кориолис күші). Кориолис күші теңіз ... ... ... ... ... ал оңтүстік жарты шарда солға бағыттайды.
Температурасы. Мұхиттың беткі суының жылдық орташа температурасы 17,5°С. Ашық Мұхитта температураның жоғарғы көрсеткіші ... ... ... ең жоғарғы температура (34°С) тамыз айында Парсы шығанағында ... ... ... су ... ... ... шарда оңтүстік жарты шарға қарағанда жоғары болады, ал экватордан полюстерге қарай біртіндеп - 1,5 - 1,9°С-қа төмендейді. 30° с. е. ... ... 17 - 18°С, ... 25°С; 60° ... ... 0°С-тан төмен, жазда 10°С, полюс маңындағы температура 1,9°С. Мұхиттүбіндегі су ... 1,4 - 1,8°С, ... ... ... ... ... ең суық ... - 2°С (полюсте мұзастында).
--------------------------------------------------------------------------------
Судың химиялық сапасы, ... ... ... ... ... ... оның ... геохимиялық режимі әр түрлі. Мұхит суы концентрациясы 35 г/л ... тұз ... ... ... ... ... S - 35,00ү, максимальды тұзд. 39 - 42ү (тропиктік теңіздерде). Тұз ... ... ... ... ... ... алмасу процесі және түпкі шөгінділермен, теңіз организмдерінің өмір сүру қабілетімен реттеліп отырады. ... ... 51022 г ... тұз бар. Оның ... Na+, Mg2+, K+, ... иондары кездеседі. Мұхит суында атмосферадан келетін және су қабатында пайда болатын түрлігаздардың (О2, СО2 т.б.) ерітінділері де болады.
* Ауа массаларының ... ... ... ... талдау жасаңыз.
Ауа массалары - тропосфераның көлбеу бағытта біртұтас болып ... ірі, ... ... ... ... байланысты: арктикалық (Оңт. жарты шарда - антарктикалық), қоңыржай белдеулік, тропиктік және ... ... ... 4 ... ... ... ... тән темп-расы, ылғалдылығы, көріну қашықтығы, т.б. ерекшеліктері ... ... өзі ... және ... ... ... ... Термодинамик. сипатына қарай салқын, жылы және жергілікті болып аталады. Салқын тұрақты ауа массалары құрлық ... ... ... ... ... жер ... радиациялық салқындауы нәтижесінде пайда болады. Оған Сібір ... ... Саха ... ... ... ауа массасы жатады. Ол Қазақстан климатына(әсіресе қыста) ... ... ... Қыс кезінде Сібір антициклонының әсерінен ауаның жоғарыдан ... ... ... бұлт ... жер беті суып, аязды ауа райы қалыптасады. Сондықтан оны деп ... ... Орт. Азия ... ... орнығатын тропиктік ауа массасы темп-расы жоғары, өте ... ауа ... ... Оны деп ... ... - ... бір жалпы қасиеттері бар және материктер мен мұхиттардың үлкен бөліктері бойынша влшенетін тропосфераның біртекті бөлігі; біртекті төселме беттің үстінде біртекті ... ... ... Атмосфераның жалпы циркуляциясындағы ағыстардың бірінде тұтасымен орын ауыстырады және бір-бірінен атмосфералық Шептермен бөлініп тұрады.
--------------------------------------------------------------------------------
АУА МАССАЛАРЫН ЖІКТЕУауа массаларын жалпылама кинематикалық және ... ... ... ... ... географиялық орны бойынша болу. Бірінші жағдайда: жылы, суық және ... ал ... ... ауа ... арктикалық, қоңыржай ендік (полюс ауасы), тропиктік және экваторлық ауа деп бөлінеді. Бұлардың әрқайсысында ауаның теңіздік және континенттік тип тармақтары болады.
--------------------------------------------------------------------------------
АУА ... ... ... ... ... мен стратосферасындағы ауа массаларының, негізінен, батыстан шығысқа қарай тасымалдануы. Ауа температурасы мен атмосфера қысымының субтропиктерден полюстік ендіктерге қарай төмендеуінің салдарынан ... ... ... райының әр түрлі режімдерімен байланысты әр типтегі ауа Иссаларының қайталануын сипаттайтын климат, яғни серпінді климатологияның қарапайым ... ... ... ... ... ... немесе полюстік ендіктер - әсіресе Антарктида маңындағы мұхит, ауаның шығыстан батысқа ... ... 20 ... ... ... "жазғы" жарты шарымен өтетін ауаның шығыстан барайғы жазғы тасымалдануы.
Ауа массалары үнемі қозғалыста болатындықтан, қасиеттері әртүрлі ауа массалары шектескен ... өте кең ... ... (ені 500 -- 900 км, ... 2000 -- 3000 ... ... ... өтпелі зоналар -- атмосфералық фронттар қалыптасады. ... ауа ... ... сипатына қарай жылы және суық фронтцеп бөлінеді, Жылы фронт кезінде жылы ауа ... ... тез ... ... ... жылы ауа құйын тәрізді өрлеген ауа ағынын түзіп, циклондық ... ... ... ... ... ... ... шашын көбейеді. Жазда температура төмендеп, қыста керісінше жоғарылайды. Ал суық фронт кезінде ... ауа ... ... ... ... ... құйын тәрізді төмендеген ағыны түзіледі. Сондықтан суық фронт кезінде ... ... аз ... Атмосферадағы ылғал айналымы, булану және буланушылық құбылыстарына сипаттама беріңіз.
Булану - судың ... ... газ ... яғни буға ... ... ... Буланушылық - су қоры шексіз болған ... ... ... және ... ... (су) айналымы - бұл климат құраушы факторлардың бірі болып табылады. Ылғал айналымын құраушыларға: судың жер бетінен ... ... ... ... ... ... және ағын сулары жатады.
Булану дегеніміз - су молекулаларының сұйық жағдайынан газ күйіне айналуы. Молекулалы диффузия және ... сол ... ... ... ... су ... ... тез әрі оңай жоғары қарай жан жақка таралады. Ал булану процесінің өзі су, топырақ беттерінен және өсімдіктерден ... ... ... Және оны ... булану деп атайды. Сонымен қатар, атмосферада керісінше процестер - су буы молекулаларының қайтадан жер бетіне оралуы байқалады. ... ... ... ... ... ... артық болса, нәтижесі - булану процесі болады. Егер, оралған молекулалар мөлшері буланған ... ... ... ... ... ... ... су буының сұйық күйге көшуі. Ал егер, буланған молекулалардың мөлшері ... ... ... ... яғни ... тепе - ... сақталса, онда қанығу жағдайы орнайды. Булану жылдамдығы (W) Дальтон теңдеуі ... ... = ... k-жел жылдамдығына бағынышты пропорционалдық
коэффициент;
Е - су буыньщ қанығу қысымы;
е - ауадағы су буының парциалды ...
Р - ... ... - жел ... функциясы.
Тәулік бойына булану жылдамдығының mах - тал түс ... mіn - ... ... ... ... mах - ... mіn - ... желтоқсан айларында айқалады.
Белгілі бір жерден буланған су мөлшерін қарастырғанда нақты булану және ... деп екі ... ... ... ... бұл - ... ... аралығыңда буланган су мөлшері. Ол метеорологияда арнайы аспаптармен өлшенеді және әртүрлі әдістермен де есептеп табуға ... ... - ... ... ... ... ... шектеліп қалмаған булану мүмкіншілігі, яғни буланатын мөлшердің ең жоғары мәні. Буланушылық ауа температурасына тура пропорционал.
Көбінесе нақты булану ... кем ... ... ... ... ... ... аймақтарда жазда ауа температурасы
АТМОСФЕРАДАҒЫ СУ БУЫ
шылығының жоғары болуына байланысты буланушылық өте жоғары,ал нақты булану судың аздығына байланысты төмен ... ... өте ... ... булану буланушылыққа жақын келеді.
Буланушылықтың географиялық таралуы ауа температурасының таралуына ұқсас келеді.
Нақты булану мөлшері мұхиттарда буланушылықпен тең және құрлықтағы булану ... ... ... болады.
Құрлықта жылдық булану мөлшері полярлық аудандарда 100-200м-деп ... ... және ... ... ... ... ... мен Конго өзеі бассейні, АҚШ-ң оңтүстік-шығысы, Бразилия ... ... ... ... мен ... ... ... дейін жетеді. Шөлді аймақтарда жылдық булану 100мм шама ал ... одан да ... ... ... ... сипаттамалары. Жоғарыда айтылып өткендей, атмосфералық ауа үшін су буының маңызы өте зор. Атмосферадағы су буы-ның мөлшерін ... ... ... ... және ... ... буланудың қарқындылығына, буланатын беттегі ылғал қорына атмосфера ағымдарына және температура режиміне байланысты болады.
* ... ... В. ... ... ... ... түсінігі ғылымға кездейсоқ енді деуге болады. 1875 жылы Австрия геологы Эдуард Зюсс Альпі тау сілемдерінің шығу ... ... ... жердің әртүрлі қабықшаларына тоқталып, алғаш рет биосфера деген терминді пайдаланды. Бірақ бұл концепция, 1929 жылы француз тілінде - орыс ... ... ... В.И. ... ... ... болғанға дейін, ғылыми ой-өрістің дамуында елеулі рөл ... Э. ... ... 50 ... соң ... болса да қазіргі биосфера концепциясы Вернадскийдің идеяларына негізделеді. Вернадский болса - ... ... ... рет ... ... француз ғалымы Жан Батист Ламарк деп санайды.
Биосферадағы тіршіліктің пайда болуы, оның кеңінен ... ... ... ... ... ... зат пен энергияның алмасуы организмдердің тіршілік әрекетіне тікелей байланысты және айналадағы орта ... ... ... ... В.И.Вернадский - тірі организмдер биосферадағы іс-әрекетті жүргізуші, әрі қоршаған ортамен материалдық жағынан, әрі энергиялық жағынан да ... ... ... ... ... күш, яғни ... әсер етуі мен осы әсердің соңғы нәтижесі бойынша теңдесі жоқ - деп ... ... осы ... өзі ... ... ... ... бірден қолдау таппады. ХХ ғасырдың басында биогеохимия өте баяу дамыды, дегенмен, оның ... ... ... ... ... ... ... сияқты шәкірттері елеулі үлес қосты. Кейіннен Б.Б.Полынов, ал соңғы жылдары қоршаған ортаның ластануы, оны қорғау ... ... ... ... ... көпшілік қалауынан шықты - осы аза маңызды проблеманы шешудің теориялық негізі - ... ... ... ... ... планетаның бетiн алып жатқан бiр үлкен экожүйенiң құрамдас бөлiгi болып табылады. Бұл ... ... ... деп атайды. Биосфера туралы iлiмдi орыс геохимигi В.И. ... ... Ол ... рет ... физикалық табиғатқа әсер ету масштабын бағалады.
В.И. Вернадскийдiң айтуы бойынша, биосфера -- ... ... ... ... бар және оның ... ... отырған Жер бөлiгi. Биосфера құрлықтың, теңiздiң және ... ... ... алып ... және тiрi организмдер қызметiмен жасалынған жыныстары бар Жер бөлiгi кiредi.
Атмосферада тiршiлiктiң жоғарғы шегi озонды экранмен анықталады -- озон ... 16-20 км ... жұқа ... Ол ... ... ... ... ұстап қалады. Мұхитта тереңдiгi 10-11 км-ге дейiн тiршiлiк бар. ... ... ... 3-7 км ... ... ... ... болады (мұнайлы жердегi бактериялар). Организмдердiң қызметiнiң тұнбалы жыныстар түрiндегi нәтижесi одан ары қарай тереңдiкте де ... ... ... ... бойы ... зат ... өсуi, ... бiздiң планетамыздың осы бөлiгiн өзгерттi. Барлық түрлер организмдерiнiң барлық массасын В.И.Вернадский Жердiң тiрi заты деп ... Тiрi ... ... ... да өлi ... ... кiретiн атомдар кiредi, бiрақ мөлшерi әртүрлi. Тiрi заттар зат алмасу барысында химиялық элементтердi ... ... ... биосфера химизмi өзгередi.
В.И.Вернадский жер бетiнде үздiксiз қызмет ететiн ... күш жоқ, ... ... ... тiрi организмдерден басқа өте құдiреттi күш жоқ деп жазды. ... жыл бойы ... ... Күн ... көп ... байланыстырып, химиялық жұмысқа айналдырады. Оның қорының бiр бөлiгi геологиялық даму барысында таскөмiр және тағы басқа тыңайған ... ... ... ... ... оттегiсi жиналды. Ертедегi Жердегi атмосферада басқа газдар: сутегi, метан, аммиак, көмiрқышқыл газы болды. ... ... ... ... түзiледi. Бұл газдың молекуласы оттегiнiң 3 атомынан тұрады және ... ... ... ... ... ... Сонымен, тiршiлiктiң өзi атмосферада бұл сәулелердiң көп мөлшерiн ұстап қалатын қорғаныш қабатын түздi.
* ... ... ... ... ... ... негізгі географиялық белдеулері мен зоналарына талдау жасаңыз.
Географиялық белдеулер-географиялық қабықтағы ең ірі ... ... Жылу мен ... ауа ... ... биохимиялық және геоморфологиялық процестердің өзіндік көрсеткіштері мен ырғақтылығының ортақ ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... факторлардың күрт құбылуына байланысты жеке белдеулердің ішінде түрлігеографиялык ... мен ... ... ... ... физикалық-географиялық белдеу, табиғи белдеу - Жердің географиялық қабығындағы ең ірі табиғат кешені. ... ... ... ... сондай-ақылғалдыңтаралуымен, басқа да табиғикешендермен (топырақ, өсімдікжәнежануарлардүниесі) тығызбайланысты. КүнсәулесініңЖербетінеәртүрлібұрышжасаптүсуі, өзретіндеәрбірбелдеугетәнбіршаматұрақтыауамассаларынтудырады. ... мен ... пен ... ... мен ... Географиялықбелдеуәртүрлідәрежедегі геогр. белдеушелерге, секторларғажәнебелдемдергебөлінеді. Географиялықбелдеудіңаумағыжербедері мен теңізағыстарынақарайтарылыпнемесекеңейіпотырады.Жершарында (құрлықта да, мұхитта да) 7 негізгіжәне 6 аралықбелдеулер бар. Құрлықта, әдеттебірэкваторлықбелдеужәнеқос-қостансубэкваторлық, ... ... ... ... ... ендіктерінде субарктикалық және арктикалық, субантарктикалық және антарктикалық белдеулер болып бөлінеді.
Жер шарында климат жағдайларының экватордан полюстерге қарай өзгеруі бүкіл табиғат ... ... ... ... өзгерісін тудырады. Зоналық заңдылық - табиғат кешенінің барлық компаненттеріне тән ... ... ... ... ... ... ... географиялық белдеулер мен зоналарға бөлінеді.Географиялық белдеулер климаттық белдеулерге сәйкес келеді және солардың атымен ... Әр ... ... ... жағдайларының тұтастығымен ерекшеленеді. Солтүстік және оңтүстік жарты шарлардың әрқайсысы 4 негізгі географиялық белдеулерге бөлінеді. ... ... ... ... және полярлық белдеулер.
Негізгі географиялық белдеулердің аралықтарын өтпелі белдеулер бөліп жатыр. Өтпелі белдеулерге (лат. - ... ... ... сөз ... ... - ... пен ... белдеулердің; субторпиктік- тропиктік пен қоңыржай белдеулердің; субполярлық - қоңыржай мен ... ... ... ... ... белдеу географиялық зоналар жиынтығынан тұрады. Зоналар ондағы басым өсімдік жамылғысының атымен аталады.
Экваторлық ... екі ... ... ... жатады. Белдеудің климат жағдайлары жыл маусымдарына бөлінбей, температура бүкіл жыл бойы біркелкі таралуымен ерекшеленеді.
Жазда да, ... да ... ... ... яғни 25-30ºС. Жауын-шашын жыл бойы біркелкі таралады (жылына 2000-3000мм-ден, тауларда 10000 мм-ге дейін). Күн сайын, әдетте, түстен ... ... ... құйып өтеді. Жылу мен ылғалдың молдығы өсімдіктердің қаулап өсіп, сан алуан жануарлардың мекендеуіне қолайлы. Белдеудің көп ... ... ... ... мәңгі жасыл ормандар зонасы алып жатыр.
Субэкваторлық белдеу. Экваторлық ауаны қыста тропиктік ауа ... ... жыл он екі ... яғни ... жаз бен ... жылы қыс ... бөледі. Белдеудің құрғақ маусым 2-3 айға ғана созылатын аудандарында ауыспалы ... ... ... Бұл ... ... ... ылғалды ормандарға қарағанда ағаштар біраз аласарып, аралары ашылады. Соған байланысты онда бұта және шөп өсімдігі көріне ... ... ... түрлері құрғақшылық маусымда бойындағы суды аз буландыру үшін ... ... ... 5-6 айға созылатын жерлер Савваналы болып келеді. Саванна - деп ір ... жеке ... ... ағаш пен бұта ... ... шөп ... ... айтады.
Тропиктік белдеу. Солтүстік және оңтүстік жарты шарлардың 20-30º ... ... ... ... алып жатыр. Материктердің ішкі және батыс бөліктерінде бұл белдеудің шегінде тропиктік шөл зонасы қалыптасқан. Африкадағы атақты Сахара шөлі осы зонада ... шөл ... ... өте ... әрі құрғақ. Ауаның температурасы 58ºС-қа көтеріледі, ал топырақ беті 90ºС-қа қызады. Жауын шашын барлық жерінде 100мм-ге жетпейді. Сахарада ... ... жыл бойы ... ... ... ... де ... Өсімдік өте сирек, кей жерлерді мүлде өспейді. Әсіресе сазды, тасты шөлдер сұрықсыз болып кетеді. Аздаған өсімдіктері ежелгі өзен арналарын, ... ... тас ... шеттерін сағалайды.
Субтропиктік белдеу. Солтүстік және оңтүстік жарты шарларда 30-40 º ендікте, тропиктік ... мен ... ... ... ... Ол ... ... температураның маусым бойынша үлкен мөлшерде өзгеруімен ерекшеленеді. Дегенменбарлықайлардыңорташатемпературасыоңболыпкеледі. (4ºС-тан 20ºС-қа дейін). Сондықтанөсімдікжылбойытоқтаусызөседі. ... ... ... ... Мұхитқажақынжатқанбатысбөліктеріндежазықұрғақ, қысыылғалдысубтропиктікқұрғақконтиненттік климат, ал шығысындажауын-шашынжазда мол жауатынмуссондар ... ... ... ... ... аса кеңаумақтықамтиды, оңтүстік жарты шарда аз аумақтықамтиды. Бұлбелдеуге климат жағдайларыныңжылмаусымдарыбойыншаацқынөзгеріптұруытән. Соғансәйкесбасқатабиғатқұбылыстары да ... дала ... ... пен ... дала ... ... шарда, Еуразия мен СолтүстікАмериканыңсолтүстікшетіналыпжатыр. Оңтүстік жарты шарда тек ... ... +10 ºС - ... Қысыұзақ, жазықысқа. Жылдықжауын-шашын 100-300 мм, олбуланушылықтан 1,5 еседейкөп. ... 30 ... де, ... ... ... оңтүстік полюс төңірегіантарктикалықбелдеудепаталады. Екеуін де жаппаймұзбасыпжатыр. Климат жағдайларыөтеқатаң. Арктикалықбелдеудіңекі-үшаптағағанасозылатынжазмаусымыкезіндеауаныңтемпературасы 0ºС-тан сәлғанаасады.
Таулардағыбиіктікбелдеулер.Жербетіненбиіктіккекөтерілгенсайынауаныңтемпературасытөмендейберет
* Карст және карсты жер бедеріне анықтама ... ... ... ... Карст үстіртінің атауымен байланысы бар деп есептеледі. Себебі осы ... ... осы ... ... ... ... Карст терминін халықаралық термин ретінде барлық тілдерге енгізген. Карстық құбылыстар - суда ... және су ... тау ... ... ... ... тұздан құралған жердерге тән. Карстарды суға езілетін жыныстарға сай бөледі. ... ... ... ... ... ... рельефінің дамуы бірнеше себептерге байланысты жүреді.Ағын және жерасты суларының тау жыныстарын ерітуінің салдарынан жер бетінде ... ... ... ... ... жер ... бос ... үңгірлер пайда болады. Карсталатын жыныстар жер бетіне шықса, онда ашық карсты ... ... ... ... ... ... ... езілмейтін жыныстар орналасса жабық карст немесе орта европалық карстыны қалыптастырады.
Аэрация ... ... ... ... ... тау ... ... жарықтардың жарларын түтік тәрізді формаларға айналдырады. Мұндай түтіктер бір-біріне ... ... ... ... ... ... терең түтіктерді карст шахталары деп атайды. Карст шахталары терең болмаса және жалғыз, баурайы тік ... оны ... ... дейді. Тұрақсыз су қабатта судың қозғалысы өте күрделі болуына байланысты ... ... ... пайда болады, оны үңгірлер деп атайды. Карст рельефі жер ... өте кең ... ... ... ... саналады. Ол 149 млн. км² құрлықтың 50 млн. км² алып жатыр. Карст рельефі тек қана суға ... ... ... ... де ... ... бірге жерорта теңізі, тропик, поляр климаты тараған аудандарда да ашық карст ... ... ... ... ... Г.П.Коссак карст рельефінің таралу аймағын бірнеше зонаға бөлді.
Атмосфералық жауын-шашын -- ауа райы мен климат элементтерінің бірі; жер ... су) ... ... ... не оның ... су буының қойылуы салдарынан тікелей ауадан белініп ... ... ... ... күйіндегі су. Бұлттардан жауатын атмосфералық жауын-шашынның ішінде мыналарды айырады: қарлы жаңбыр, соқта қар, жаңбыр, түйіршік қар, қиыршық қар, қиыршық мұз, ... тағы ... Жер беті мен ... ... бөлініп түсетін атмосфералық жауын-шашынның мынадай түрлері болады: шық, қырау, қылау, көкмұз (ожеледь). Бұлттардан бөлініп ... ... ... ... үш ... ... аң жауын, нөсер, сірікпе. Нөсер күйінде жауатын ... ... ... нажағай ойнайды. Атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жауған су қабатының қалыңдығын көрсететін миллиметрмен өлшенеді. Атмосфералық жауын-шашын жер бетіне ... ... Ол ... жалпы циркуляциясының жүйесінде белгілі бір жердің алатын географиялық орнына, теңіздің жақындығына немесе қашықтығына, рельефке (таулар өздерінің жел жақ беткейлерінде ... ... ... қалады) байланысты. Жер шарында жауын-шашын ең көп жауатын жер Үндістандағы Черрапунджи деген жер; мұнда 12 600 лшге дейін ... ... ... тағы басқалар. шөлдерде бірнеше жыл ішінде жаңбыр тіпті жаумайтын да ... ... А. ... ең көп жауатын өңірі - Алтай тауының батыс беткейлерінде (1500 мм), ал ең аз жауын-шашын Арал Қарақұмы мен ... ... ... ... байқалады.[1]
Қазақстан аумағы бойынша 1941-2011 жж. кезеңдегі орташа жылдық және маусымдық ауа температурасының (°С) қалыптан тыс ауытқуының ... ... мен ... ... ... тыс ауытқулар 1971-2000 жж. базалық мерзіміне салыстырмалы есептелді.
* Жер бетіндегі жауын-шашынның таралуы, маусымдық жауын-шашындарды айқындаңыз.
Жер бетінде жауын-шашын таралуы ... ... ... ішінде тікелей бұлттылықтың таралуына байланысты. Дегенмен, тек бұлттылықтың аспан кеңістігін жабу деңгейі ғана емес, ... су ... ... мен будың қатты фазасына өтуіне де байланысты, осының ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті болса да жауын аз, өйткені оның температурасы мен ылғалдылығы төмен. Керісінше төменгі ендіктердің бұлттарында ылғал жоғары. Бірақ, су буы ... ... ... жуын аз ... мысалы тропиктік ендіктің мұхит үстінде қалыптасатын пассаттар.
Жер бетінде жауын-шашын таралуы да ... ... яғни ... ... Бірақ жауын-шашыннлаың зоналығына азональдық факторлардың тигізер әсері едәуір: құрлықтар мен мұхиттардың таралуы, орографиялық ... ... ... ... бірдей емес. Ол жергілікті жердің табиғи жағдайына, әсіресе жер пішініне тәуелді. Сондықтан жер бетіндегі жауын-шашынның таралу ерекшеліктерін көрсететін картада ... ... ... ... ... алынбаған. Көп жылдық жауын-шашынның орташа көрсеткіштері берілген картаға талдау жасай отырып, оның таралуына әсер етуші 2 ... ... ... Ауа ... ... бойынша қозғалу бағыты - жоғары кқтерілетін ауа массасы ... ... ... көп және ...
* ... ... жоғары ендіктерге қарай температураның төмендеуіне байланысты ауаның абсолюттік ылғалдылығы азаяды, осы бағытта жауын-шашын мөлшері де төмендейді.
Тропикте жоғары ... ... ... ... ... Сол ... ... мөлшері жылына 1000 мм шамасында.
Жауын-шашын Орталық Американың Амазонка өзені ... ... ... ... ... мол. ... Америкада 5000-6000мм,Колумбияда 7000 мм-ге дейін, Африканың Батысында 4000-5000 мм, Камерун шыңының оңтүстік-батыс беткейінде 9000 мм-ге дейін.
Қоңыржай ... ... ... ... фактордың - тау қыраттарының , олардың теңіз ... ... мен ... ... да ... әсер етеді.
* Жанартаулар және Жер вулканизмі. Жер шарындағы жанартаулық іс-әрекеттердің қарқынды дамыған аудандарына талдау жасаңыз.
Жер бетінде 660-қа жуық ... және ... ... бар. Олардың географиялық таралуы да әрқалай: Австралия ... ... жоқ, Азия ... ... ... ... ... еуропада - жалғыз Италиядағы вулкан, Африкадағы вулкандар көп, ал ең кең ... ... ... ... мен ... ... ... мұхиттың отты шеңбер деп аталатын белдеуінде 400-ге жуық вулкан ... оның 100-ге ... Ява ... ... ... Азия ... кіші ... куриль және Алеут доғалары. Сонымен қатар вулкандар Камчаткада, Жапонияда, Анд тауларында, Орталық Америкада, Антарктидада көп ... ... ... ... процесс Жерорта теңізі жағалауында қарқынды дамыған. Әрине вулкандық активтілігі жоғары рифті зоналар болып ... ... ... бірге 38 вулкан, Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарында кездеседі.
Гавай типтес вулкандар- ... ... мен су ... болмайды, сол себепті оларда ұшып шығатын кесек қатты заттар да жоқ. Лавасы сұйық, қатты атқылау процесі байқалмайды, сондықтан лава жай, ... ағып ... ... ... ... аралдарындағы вулкандардың, әсіресе оның ішінде Килауэа вулканының атқылау түрі осындай. Гавай аралындағы ең ірі үш ... ... ... Гавай вулканы.
Вулкано типтес вулкандар- лава жабысқақ, тұтқыр келеді, сондықтан ... ... жиі ... ... ... ... ... мен булар қызған кезде тауды қопара күл, лапилл және ... көп ... Бұл ... ... ... ... Вулкано аттас вулкандар, Силициядағы Этна, Италиядағы Везувий аздап ұқсайды, ... ... да осы ... ... ... типі вулкандары- лава өте қою, вулканның көмейінен шықпай-ақ салқындап қатады, сөйтіп газ мен будың шығатын ... ... ... ... ... пайда болады. Атқылаудың осы түрі алғаш рет Мартиника аралындағы Пеле ... ... атты ... ... ... Осы атқылауда көтерілген ыстық қара бұлт бірнеше минут ішінде 26 мың адамы бар Сен-Пьер қаласын жойып жіберген.
* Жер ... ... ... ... сипаттама беріңіз.
Экзогендік процестермен қатар дамуы мен қалыптасуы Жердің ішкі жылуы мен химиялық энергиясына тәуелді ... ... де ... ... ... процестер, жер сілкіну, эпейрогентикалық, дислокациялық қозғалыстар, тербелмелі, баяу қозғалыстар- ... ... ... ... деп ... энергия көзі жер қойнауынан келеді. Тектоникалық қозғалыстар жердің ... ... даму ... ғана емес ... ... де ... ... белгілі. Неотектоникалық қозғалыстардың салдары: дүниежүзілік мұхит түбінің қозғалысы, құрлық бөліктерінің ... ... мен ... ... - ... жер ... процестері арқылы іске асады. Жер бетінің қазіргі рельеф ... ... ... ... ... зор. Олар жер ... ... немесе Жер бетіне шығып төгілетін балқыған және әртүрлі газдарға қаныққан минералдық масса- ... ... ... ... болуына және орын ауыстыруына байланысты процестерді- вулканизм процесі деп атайды. Магманың қозғалысы жер бетіне ... ақ ... ... ... ... ... жер ... баяу суынып қайтадан қатты денеге айналады, бұдан интрузивтік немесе тереңде жатқан жыныстар деп аталатын тау жыныстарының ... ... Жер ... ... ... әрекет ету сипаттарына және шығаратын материалдарының құрамына қарай әртүрлі болады. ... ... ... өшкен және ертедегі вулкандар деп үш топқа бөлінетінін айта кету қажет. Өшпеген вулкандар деп қазіргі біздің заманымызда және ... ... ... от ... ... ... әрекет жасаған вулкандарды айтса; өшкен деп әрекеті туралы адам баласының ешбір мәліметі жоқ вулкандарды айтады. Бірақ ... ... ... ... ... ауыр ұйқыдағы вулкандар деп атау дұрысырақ болады, өйткені ондай вулкандарды өшті деп жүргенде кенеттен атқылай бастағандары көп. Мысалы, Мартиника ... ... тауы 1902 жылы ... ... ... Тек ... ... су шайып кеткен вулкандарды ғана өшкен деп ... ... ... ... ... вулкандар деп те атайды. Кратерден шыққан түтін биік бағана тәрізді тік ... қара ... ... ауа ... ... не бір ... қарай желмен бұрылып, немесе бірнеше километр биіктікке көтеріліп, осыдан кейін барлық жағына бірдей тегіс жайылады. Мұндай түтін Италияда ... ... ... ... оны ... тәрізді вулкан деп атайды. Ертеректегі геологиялық даму ... ... ... жиі ... ... тау ... мен ... пайда болған. Осындай от шашулардың іздері Сібірдің Тунгус бассейнінде көп кездеседі. Миоцендік базальттың төгілуі Вашингтон мен Оризона штаттарында, Колумбия ... 500 000 ... км. ... алып ... ... бұл ... дейін Колумбия территориясы таулы жер болып келген- қалыңдығы 1000 метрге дейінгі лава ағындары жерді біркелкі лавалық жазыққа айналдырып, жіберген, ... ... ... жеке арал ... көтеріліп тұрған. Эоценнің бас кезінде аса ірі базальт төгілуі болып өткен- Индияда Катьявар, ... ... т.б, яғни ... 650 000 ... км ... ... ... Базальттық лаваның қалыңдығы 30 метрден 750 метрге дейін, ал ... ... ... ... ...
* Көлді қазаншұнқырлардың генетикалық типтеріне талдау жасаңыз.
Көл деп ... ... су ... ... Оның ... ... байланысы жоқ. Жер бетіндегі барлық көлдердің аумағы 2,7 млн. шаршы км, яғни ... ... алып ... Көл ... ... тегі ... эндогендік және экзогендік процестеріне байланысты. Олар тектоникалық жолмен, яғни жер ... ... ... ... ... ықтимал. Мұндай көлдерді грабендік көлдер дейді (Байкал, Танганьика, Телецк көлдері). Жанартау әрекетінен кратерлік, ... ... ... ... ... ... Мұздықтық көлдер - мұздықтар жырып, қазып ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады (Америкадағы Ұлы көлдер); карстық жолмен қалыптасқан көлдер тау жыныстарының еруі ... ... суға ... ... ... лимандық жолмен қалыптасқан көлдер - теңізден бөлініп ... ... ... өзен ... қалдығы - ескіарналық көл, бұл бұрынғы арнаның аумағы; астроблемдік - жасынтастардың (метеориттердің) құлаған ... ... және ... ... ... ... ... Кейде әр шұңқыр 2 фактордың әрекетінен жаралуы ықтимал. Сонымен қатар адамның шаруашылық әрекетінен қолдан жасалған бөгет көлдер де болады (Бұқтырма, ... ... ... антропогендік бөгетті су қоймалары дейді.
* Жер бедерінің қалыптасуындағы эндогенді үдерістерді талдау жасаңыз.
Жердің беті ешқашан ... ... ... Жер ... бір ... бау көтеріледі де, басқа бөлігі баяулап ойысып, төмен түседі, ал үшінші жерде қарқынды қатпарлы процестер жүріп жатады. Тектоникалық қозғалыстардың ... ... ... - жер ... ... ... радиактивтік заттардың ыдырауы, графитациялық (ауырлық күші) энергия және жер қойнауындағы жылу ағындары мен әр түрлі ... ... ... ... ... ... күштердің әрекетінен таулар құрылуы, жанартау атқылауы және жер сілкіну процестері бастау алады.
Жер қыртысының көтеріле дамуы кезінде ірі ... ... ... ал ... ... түскен кезінде мұхит және теңіз қазаншұңқырлары түзіледі. Құрлықтың төмендеуінен трангрессия (теңіздер мен мұхиттар аймағының ұлғаюы), ал ... ... ... ... ... ... ... және теңіздердің кейін шегіну құбылыстары туындайды. Өзендердің, көлдердің және теңіздердің терраса кешендерінің пайда ... жер ... ... ... ... байланысты.
Сөйтіп, эндогендік процестер түрлі тектоникалық қозғалыстарға және сонымен қатысты жер қыртысының деформациясына тікелей байланысты. Олар - жер ... ... және ... ... және ... ... ... басты себептері. Эндогендік процестер жер қыртысы қалыптасуының және жер қойнауындағы заттардың бөлініп ... ... ... ... Бұл ... экзогендік процестермен қосарлана әсер етуі нәтижесінде түрлі бедер пішіндерінің қалыптасуына мүмкіндік туғызып қана қоймай, көп жағдайда экзогендік процестердің қарқынын және ... ... ... ... ... процестердің бедер түзілудегі ерекше рөлін көрсетеді.
* Су қоймалары: ағын суларға әсері және оларды пайдалану жайлы түсініктеме беріңіз. Су қоймалары: ағын ... ... және ... ... ... ... ...
Су қоймасы - суды тоқтатуға, жинақтауға және сақтауға арналған, өзендер алаптарында түзілген, су тірегіш ғимараттарменбекемделген, ... ... ... су ... су ... ... 3 ... бөлінеді.
* Ауыз су су қоймаларының көзі және тағам ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге қала ішіндегі су қоймалары
* Балық өңдеуге арналған
Қазақстан ... жер беті ... ... өзен ... ... ... жасалады.
* Гидросфераға сипаттама және судың ластану мәселелерін қарастырыңыз. ... (гр. һуdor -- су, ... -- шар) -- 1) жер ... су ... ... құрлықтағы (тереңдегі, топырақтағы, жербетіндегі), мұхиттағы және атмосферадағы, яғни жер шарындағы ... ... ... ... ... ... батпақ, тоғандар, мұздықтар) жерастысулары, соныменбiргеатмосферадағысубуыжатады. Судыңнегiзгi қорымұхиттарментеңiздерде 94% ... ... 70% -- ... жатқандүниежүзiлiкмұхиттытүзедi. Теңiзжәнемұхитсуларындакөптұздарерiген, сондықтантеңiзсуыныңдәмi тұзды-қышқылдыжәне iшугежарамсыз. Гидросфераның шамамен 94%-ын мұхиттар мен теңіздер құраса, 4%-ы жер асты суларының, шамамен 2%-мұздықтар мен ... ... ... ... мен ... ... жер үсті суларының (өзен, көл, батпақ) үлесіне тиеді. Гидро-су, сфера-шар Су 3 күйдеболады: сұйық, қатты, газ.
Дүниежүзілік су ... ... ... ... ... алаңдатып отыр. Бұл мәселе Қазақстанға да тән. Судың ластануы көп түрлі әрі ең соңында су ... ... ... Су айдындарының ластануын былайша топтайды:
биологиялық ластану: өсімдік, жануар, микроорганизмдер және аш бейімді заттар
химиялық ластану: ... және су ... ... құрамын бүлдіретіндер
физикалық ластану: жылу-қызу, электр-магнитті өріс, радиоактивті заттар
Су бассейнінің ластануының негізгі себептері -- ... ағын ... ... ... Бұған жол беретіндері: тұрғын-үй коммуналдық шаруашылықтар; өнеркәсіп орындары; ауыл ... ... ... ... ... да салалары. Ағын суларға құйылатын лас сулар да бірнеше топқа бөлінеді. Оларды қоспалар (ерімейтін, коллоидты, еритіндер), лас ... ... ... ... биологиялық) деп жіктейді. Лас сулардың ішінде тұрмыстық сарқынды суларда органикалық заттар 58%, минералдық заттар 42 тей болады. Өнеркәсіпте пайдаланылатын ... мен ... ... ... ... ластануы өте қауіпті. Бұлар - химиялық ластану көздері. Соның ішінде сулы экожүйелердің пестицид, ... және ... да ... улы ... ластануы Қазақстанда кең етек алған. Мәселен, мақта мен күріш, жеміс- жидек, бау-бақша, теплица (жылы жай) зиянкестеріне қарсы бұрынғы Кеңес ... ... өте көп ... ... пайдаланылған Нәтижесінде, су ластанып, оның сапасы мен микрфлорасы және ... ірі ... ... ... ... өз кезегінде химиялық заттардың зиянды қосылыстары азық - түлікпен адам организмін кері әсерін тигізді. Қазіргі кезде ашық өзен, көл ... ... жер асты ... да ... ... сулармен және еріген зиянды заттармен ластанып отыр. Оныңнегізгіластанукөздерімыналар:
* өнеркәсіпөнімдерінсақтайтынқоймалар;
* химиялықзаттаржәнетыңайтқыштар;
* ... ... ... күзгіалаңдар, бұрғы-скважиналарыболыптабылады.'
Жерастысуларындаәртүрліжұқпалыаурулартарататынмикробтар, вирустаркездеседі. Қазақстанжағдайындаөзен-көлдердіңластануыкөбінеөнеркәсіпшоғырланғанаймақтарда, полигондар мен мұнай-газ өндіретінжерлердежаппайсипаталуда.
Өзендердің ішінде Ертіс су ... ... ... - мырыш комбинаты, Ленинагор қорғасын зауыты, Березов кені, Зырьян зауыты секілді өндіріс орындарының ... лас ... ... Су ... ... ... ... тағы басқа ауыр металдар шекті мөлшерден асып кетуі жиі байқалады.
Іле-Балқаш бассейнісуыныңсапасы да мәземес. Мұндағыластағышзаттар - ... ... мен ... Әсіресе, өндірістікбірлестігі, , ракета полигондары, т.б. кенрудаларынбалқытукомбинаттарыБалқашкөлінемыңдаған тонна зияндызаттардытөгуде. Ілеөзенініңортаңғыағысы, жалпыөзенэкожүйесі, ... мен ... ... ... ... Қапшағай су қоймасы, Қытайжеріндегісудыңластануыондағыэкологиялықжағдайдықиындататүсуде. Сырдария, Шу, Талас, Қаратал, АқсуЛепсі, Тентек, Көксу өзендерініңсуларыбіршама таза депесептелінеді. СоныңішіндеСырдария, Шу, Талас өзендеріауылшаруашылығынхимияландыру мен ... ... ... Келесөзендерікүріш пен мақтаегіндісіндежиіқолданылатынпестицидтерменластаныпотыр.
Қазір бұл жерлерде 6 мұнай газ кені, жүздеген елді мекендер, коммуникациялар, өнеркәсіп орындары су ... ... ... теңізге көптеген мөлшерде лас заттар, мұнай өнімдері, органикалық ... ауыр ... суға ... Жер ... ... ... талдау жасаңыз.
Жер бедерінің дамуы мен қалыптасуы
Қазақстанның казіргі жер бедері оның геологиялық құрылысы мен даму тарихына тікелей байланысты.
Жер ... ... ... ... ... аумағында да жер бедері әлі даму үстінде. Қазіргі жер бедері жердің ішкі және ... ... ... ... ... ... ... сыртқы күштер әрекеті әлі жалғасуда. Ішкі күштердің әсері кейінгі тау түзілу процестерінде, яғни жер қабатының ғасырлық тербелістері нәтижесінде биік таулы ... ... ... ... мен ... ... байқалады.
Жер қойнауында тоқтаусыз жүріп жатқан козғалыстарды тектоникалық қозгалыстар деп атайды. Жаңа тектоникалық козғалыстар кайнозой ... ... және ... ... ... ... Бұл козғалыстардың нәтижесінде Қазақстанның таулары жаңғырып, қатпарлы-жақпарлы таулар қалыптасты.
Бұған тау бөктерлерін терең тілімдеген жас өзен аңғарларының болуы айғақ, сондай-ак, Қазакстанның биік ... ... тән ... Тау ... процесі казір де жүріп жатыр. жер сілкінулер де тектоникалық ... ... ... ... Жер ... процестерін сейсмология ғылымы зерттейді. Жер сілкіну аса қауіпті апат ... ... ... ... Жер ... ... ... (сейсмограф) тіркеуі бойынша тәулік сайын орта есеппен 200-ден астам, ал бір жылда 100 мыңға жуық жер ... ... ... ... бәрі ... ... сілкіну - жер асты күштерінің әсерінен Жер беті қыртысының тербелуі. Жер сілкіну Жер бетіндегі білі- ну-сезілу күшіне ... ... ... (MSK-64) ... 12 ... ... жылы үш ... ғалым (С. Медведев - КСРО, В. Шпонхойер - ФРГ, В. Кар- ник - ... ... бас ... ... ... ... жылы осы ... толыктырылып жетілдірілген түрі MMSK-84 атаулы шкала-кесте жарык көрді. ТМД аумағында қолданылатын осы кесте бойынша, 1 балл мен 4 ... ... ... жер ... ... ... мен адамдар сезеді. Ал 7-9 балға дейінгі аралықта қүрылыс орындарының қирауы байқалады. Ең ... 10-12 ... жер ... жер бедері ірі өзгерістерге (опырылу, жарылу, ығысу, т.б.) ұшырайды. Қазақстан аумағының оңтүстік және оңтүстік шығысы бүкілОрта Азияның ең күшті сейсмикалық ... ... Бұл ... жиі және өте ... жер сілкінулерге ұшырайды. Соңғы 110 жыл бойы Қырғыз, Іле жәнө Күнгей Алатау жоталарына жақын аудандарында өте қарқынды жер сілкінулер ... ... ... екінші қаркынды зона - 110 жылда 14 рет байқалды.
1887 жылы маусымда жердің күшті сілкінуінен ... ... ... ... Мұндағы жер сілкіну күші 10 балға жетті. Жер сілкінуден тау опырылып, жер қыртысында жарықтар ... ... жылы күші 9-10 балл ... 1911 жылы күші 10-11 ... ... 1978 жылы күші 8-9 балл Жалаңаштұп, 1979 жылы күші 6- 7 балл Бақанас жер ... ... (1990), ... (1992), Текелі (1993), 23 мамыр 2003 жылы Луговойда ... 7 балл жәнө т.б. жер ... ... ... жер ... қалыптасуында жердің сыртқы күштерінің де әсері мол. Сыртқы күштерден таулар мен қыраттар үгіліп, одан пайда болған борпылдақ жыныстар ойыстарды ... ... ... ... биік ... ... бірнеше рет мұз басуға ұшырады. Ол мұздар қазіргі жер бедерінің қалыптасуына зор әсерін ... Мұз ... ... ... карлар, астау тәрізді аңғарлар, мореналық төбелер және т.б. жер бедері пішіндері қалыптасқан. Олар биік таулардың кез келген ... ... ... ... ортасында климаттың ылғалды болуынан өзендер суы молайып, эрозиядан (шаю) жер беті тілімдене бастады. ... жер ... ... ... күштер ішіндегі ең бастысы - ағын су әрекеті. Су тасқыны аңғарларды бұзып, осылайша пайда болған тау ... ... ... ... ... биік ... ... жер бедерін қалыптастырушы факторлардың бірі - мұздықтар. Мұздыктардың еруінен, ұзақ жауатын ... ... тау ... ... ... көтеріліп, төмен қарай тау өзендері арнасынан асып, сел тасқындары пайда болады. Алапат ... ... ... ... сел ... ... кедергілерді, қатты тау жыныстарын тас-талқан етіп, ағаштарды тамырымен қопарып ағызып әкетеді.
1921 жылы ... ... ... сел ... ... ... ... (казіргі Алматы) көп зардап шегіп, су астында қалған.
1963 жылы 7 шілдеде болған сел тасқыны кезінде биік тауда ... ... көз ... Есік көлі ... асып ... аз ғана ... ... жоқ болды.
Селдің халық шаруашылығына тигізетін зияны орасан зор. Алматы қаласын сел апатынан қорғау мақсатында 1966 жылы Іле ... ... ... дүние жүзі тарихында тұңғыш рет тауды бағыттап қопару әдісімен ... ... ... ... жылы 15 ... ... ... сел тасқыны болғаны белгілі. Медеу тасты бөгені селді тоқтатып, қаланы ... ... ... жер ... ... жиі соғып тұратын жел де көп әсер етед
* Жер сілкінудің негізгі себептері мен салдарына сипаттама беріңіз .
Жер сілкіну себептері және оның ... Жер ... ... не? Жер ... елді ... ... киратып, өзендерге бөгеу болған, жер бедерін адам танымастай өзгертетін, орасан зор алып күш қайдан пайда болады? Бұл сұрақтарға қазіргі кездегі ... ... ... ... жауап беруге болады. Жер беті үнем қозғалыста болып турады. Оның дәлелін жер шарының кейбір аудандарынан байқаймыз. Мысалы, ... әсем ... бірі ... ... ... кезде жартылай су астында қалған, ал Голландия жері жылы-на 1 мм төмен шөгуде. Егер арнаулы ... ... ... мен ... ... оның көп ... су ... қалған болар еді; Скандинавия жері, керісінше жылына 1 см шамасында жоғары ... ... ... ... ... ізі ... кезде су деңгейінен ондаған; метр жоғары биіктікте орналасқан жартастардан байқалады.Жер қыртысын құрайтын заттарға (қатты күйдегі тау жыныстарына) өте қысқа ... ... ... күшпен (сығым күші) әсер еткен жағдайда, олар тез арада морт сынған болар еді. Ал, ұзақ уақыт бойы (мыңдаған немесе ... ... ... әсер ... онда жер ... ... ... немесе иіліпі әр түрлі қатпарлар түзілер еді. Қейбір жағдайларда бұлі әрекеттер жер бетінде (өте қысқа уақыт аралырында) серпімді күшті ... ... жер ... ... ... басым көпшілігі, әсіресе аса күшті дүмпулер (мысалы, Орта Азияда, Қазақстанда) тектоникалық қозғалыстармен (ығысу-ыдырау, қатпарлану, жылжу әрекеттерімен) тікелей ... (VIII. ... ... ... ... жер ... үш түрге ажыратылады (ошақтарының тереңдігіне қарай): 1) "қалыпты" (нормалық) жер сілкіну (ошағының тереңдігі 10 -- 60 км); 2) ... жер ... ... ... ~60 -- 300 км); 3) "терең фокусты" жер сілкіну (ошағының тереңдігі >300 км).Орта Азия мен ... ... ... жер ... көбінесе "қалыпты" (нормалық) түрге жатады; Гиндикуш тау аймағында (Ауғанстан мен ТәжікстанVIII. 2-сурет. 1966 ж. ... ... жер ... ... (В. И. Уланов бойынша, 1967):I -- шөгінді жыныстар, 2 -- ... 3 -- ... 4 -- ... ... мен ... ... ... гипо- центрі, 5 -- сейсмикалық станция; 6 -- жарылган блоктардың ығысып жылжу бағыттары; 7 -- ... тау ... ... ... ... ... ... 8 -- жер бетінің жоғары көтерілуі (геодезнялық өлшеулер бойынша).ціекаралығында) "аралық" түрге жататын жер сілкінулер, ал ТМД-ның Қуриль және ... ... ... ... және ... сілкіністермен қатар "терең фокустық" жер сілкіністері болып тұрады. Ал Қиыр Шығыста тек ... ... ... ғана ... ... ... бір түрі вулкандық_әрекеттермен (вулкан атқылау алдында немесе вулкан атқылау барысында) байланысты кездеседі. Олар магмадан бөлінген газдардың (вулкан ... ... ... ... сілкінудің үшінші бір түрі -- денудациялық немесе ... ... ... ... байланысты байқалады. Мұндай жағдайлар таулы аудандарда карсттық үңгірлерде жиі кездеседі.Соңғы ... жер ... ... себептері анықталып отыр. Бұл себептер адамдардың инженерлік іс-әрекеттерімен (гидротехникалық құрылыстар салу, ірі бөгеттер тұрғызып су коймаларын жасау, мұнай мен газ ... және т, б.) ... ... ... ... батыс бөлігінде орналасқан Қойна ауданында байқалған жер сілкіну кезінде (1967) 180 адам қа-заға ұшырап, екі мыңдай ... ... Сол ... ... ... қаласының маңында (Калифорния штаты) болған (1975) жер сілкінудін, қарқындылығы VII балға дейін жетеді.Біздің ... де ... ... ... тереңдігі 317 м-лік Нурек су қоймасын толтыру, Қырғызстанда -- Тоқтағүл, Дагестанда -- Чиркей, ... -- ... су ... салу барысында байқалады. Ал Грозный қаласының оңтүстік бөлігінде (1976) және Газлиде (1976, 1984) болған жер сілкінулер мұнай мен газ ... ... ... байланысты деп саналады. Дегенмен, жер сілкінудің техногендік түрлері дүмпу күшінің әлсіздігімен және таралу ... ... (жер ... ... түрімен салыстырғанда) сипатталады.
* Күн радияциясы және оның жер беті ... ... ... ... , ... сәуле шығаруы - Күннің электрмагниттік және корпускулалық ... ... ... ... ... ... ... электрмагниттік толқындар түрінде, 300000 км/с жылдамдықпен тарап, жер атмосферасына енеді. Жер бетіне дейін тура ... ... ашық ... ... ... өтіп ... Күн ... және шашыранды (атмосферадағы шаң-тозаңнан, бұлттан шашыраған Күн ... ... ... ... ... 48%-ы ... ... бөлігінде (0,38 - 0,76 мкм), 45%-ы инфрақызыл сәуле (0,76 мкм), 7%-ы ультракүлгін сәуле (0,38 мкм) спектрінде жатады. Корпускулалық ... 300 - 1500 км/с ... ... әрі ... жер ... ... ... протондардан тұрады (концентрациясы 5 - 80 ион/см3, ал күн активтілігі артқанда, ол да ... Күн ... - Жер ... және атмосферада болып жатқан экзогендік процестер үшін бірден-бір энергия көзі болып табылады; әдетте оны ... ... ... өлшейді. Оның жер бетіне келетін мөлшері уақыт бірлігінде 1 см 2 жерге түсетін калориямен өрнектеледі. Жер әр минут сайын Күннен ... кал ... ... алады.
* Географиялық мониторинг, мазмұны, қағидалары және міндеттеріне талдау жасаңыз.
* ... ... ... және ... сипаттама беріңіз.
* Биіктік белдеу және оның құрылымының қалыптасу факторларына талдау ... ... , тік ... - тау ... байланысты табиғат құбылыстарының белгілі заңдылықпен өзгеруі. Биіктік артқан сайын күн радиациясы ... ... ауа ... (1 км биіктікте 5 - 6°С-қа) мен қысымы (11 - 15 м ... 1 ... ... құрамы өзгереді; белгілі бір биіктікке (жауын-шашынның ең көп түсетін ... ... ... ... ... де, одан ... қайтадан азая бастайды. Климаттық белдеуге байланысты таудағы ... ... ... ... судың мөлшері, тіпті жер бедері, яғни бүкіл ландшафт ... ... ең ... ... ... сол тау жатқан ендік бағыттағы белдемге сәйкес болады. Мысалы, Орта Азиядағы таудың етегінде шөлді ландшафт, одан жоғарыда шөбі ... ... одан әрі ... ... ... жоғары альпі шалғыны, ең жоғарыда көп жылдық қар мен мұздықтың нивальдық белдеуі ... ... ... жағдайларға, тау беткейлерінің экспозициясына және желдердің соғуына байланысты Биіктік белдеулігі әр түрлі биіктікке сәйкес келеді. Биіктік белдеулігі ... ... ... ... тараған және ол солтүстіктен (Алтайдан) оңтүстікке қарай (Тянь-Шань тауларына дейін) әр түрлі Биіктік ... ... ... Егер ... ... ... Алтайда 700 - 900 м биіктікте ... ... ... ... 900 - 1100 м, Іле ... 1200 м ... ... ... Іле ... ... (400 м) басталып, Талғар шыңына дейін созылып жатқан Іле АлатауыныңБиіктік белдеулігінде Жер бетіндегі табиғат белдеулері түгел кездеседі. 200 ... ... ... ... ... ... ... Р.И. Аболиннің 1930ж. шыққан атты еңбегінде баяндалған

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құрлықтар мен мұхиттардың физикалық географиясы57 бет
Ежелгі Үнді және Қытай философиясы4 бет
Зиянды жәндіктер (зиянкестер)10 бет
Күрделігүлділер тұқымдасы7 бет
Паразитизм, оның таралуы және пайда болуы36 бет
Тіршіліктің қауіпсіздік негіздері туралы мәлімет11 бет
Тамақтық концентраттардың сапасына, дәмдік заттар мен тамақтық қоспаларға қойылатын гигиеналық талаптар12 бет
"Физика" пәнінен тест сұрақтар6 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь