Қазақ АКСР-ң 1926, 1937, 1978 жылдардағы Конституциясы


Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Алматы Технологиялық Университеті
СОӨЖ
Тақырыбы: Қазақ АКСР-ң 1926, 1937, 1978 жылдардағы Конституциясы
Орындаған:Әбдікерімова А.
Тексерген: Аязбаева Б.
Алматы 2012
Қазақ АКСР-ң 1926, 1937, 1978 жылдардағы Конституциясы
... жалғасыБүкілхалықтық референдумның басым көпшілік дауысымен 1995 жылы 30-тамызда Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы қабылданды. Ата Заңның салтанатын ұлықтау мақсатында 30-тамыз мемлекеттік мейрам болып жарияланды. Адам, қоғам, мемлекет туралы әлемдік құндылықтар жетістігін бойына жинақтаған бұл құрылымдық құжат, міне, 16 жыл бойы елдігіміздің берік қорғаны, сара жолына айналып, еш кідіріссіз жұмыс жасап келеді.
Қазақ қоғамын және оның мемлекетін тек тәуелсіздік тарихымен шектемей, өтіп кеткен қоғам өмір мен мемлекеттер тарихымен қоса қарасақ олардың да өмір сүру әрекеті, адами жатақханасы белгілі бір ережелермен, нормалармен реттеліп отырғанын байқаймыз. Мысалы, “Жеті Жарғы”, Қасым ханның “Қасқа жолы”, Есім ханның “Ескі жолы”, дінислам шариатының аталған ережелерде алатын орны т. т. осындай ережелер мен нормаларға сүйеніп өмір сүрген. Құқықтық құбылыстар да қоғамдық болмыстың басқа құрылымдарымен бірге даму заңдылығына бағынады, яғни, пайда болып, қалыптасу кезеңдерінен өтеді, өз миссиясы біткеннен кейін тарих сахнасындағы орнын өзінен гөрі өміршең, қуатты құқықтық нормалар мен ережелерге босатуға мәжбүр болады. Олай болса, 1926 жылғы 18 ақпанда қабылданған Қазақ АКСР-ы Конституциясы, 1937 жылғы 26 наурызда қабылданған Қазақ КСР-ы Конституциясы, 1978 жылғы 20 сәуірде қабылданған Қазақ КСР-ы Конституциясы, 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылданған тәуелсіз Қазақстан Республикасының бірінші Конституциясы - өз кезеңінде тарихи дәуірмен жүктелген міндеттерін өз әлінше орындаған қазақ өркениетінің құқықтық даму сатылары деп түсінеміз. Осындай тарихи сабақтастық арқасында қазіргі біз мерекелеп отырған тәуелсіз Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясына қол жеткіздік, Тұңғыш Президентіміздің жетекшілігімен болашаққа қадам жасадық.
17 жыл бұрын, 1995 жылы бұл күні республикалық референдумда Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданды, оған сәйкес ҚР президенттік басқару нысанындағы мемлекет болып жарияланды, ал 30 тамыз мемлекеттік мереке - Қазақстан Республикасының Конституциясы күні болып жарияланды.
ТАРИХЫ
Қазақ АКСР-нің 1926 жылғы КонституциясыАлғашқы Қазақстан Конституциясы 1926 жылы 18 ақпанда КСРО құрыланнан кейін және 1925 жылғы РСФСР Конституциясы ескеріле отырып, ҚазАКСР Орталық Атқару Комитетінің қауылысымен түпкілікті редакцияда қабылданды, өйткені бұл кезде Қазақстан РСФСР-дың бір бөлігі еді. Бұл Негізгі заң басқару нысанын, мемлекеттік құрылысты, саяси режимді, мемлекеттік биліктің органдары құрылымын, атқарушы-өкім беруші органдарын бекітті. Сайлау құқығының, бюджеттік құқықтық негізгі бастаулары белгіленді. Осы Конституцияға сәйкес Қазақстан РСФСР құрамындағы толық құқықты республика болып танылды.
1937 жылғы Қазақ КСР Конституциясы
Бүкілқазақ Кеңестерінің Х съезінде 1937 жылғы 26 наурызда қабылданған Қазақ КСР Конституциясы 11 тараудан және 125 баптан тұрды. Онда «КСРО Конституциясының 14-бабының шегінен тыс Қазақ КСР-і өзінің егенмендік құқықтарын толық сақтай отырып, мемлекеттік билікті дербес жүзеге асырады», - деп жазылған. 1937 жылғы Конституцияда сондай-ақ экономикалық, саяси қорғаныс, басқа тең құқықты республикалармен ерікті бірігу, ҚазКСР келісімінсіз аумағының өзгертілмейтіні, республиканы басқару мәселелері бекітілген, сондай-ақ жоғарғы республикалық және жергілікті өкімет органдарының, заңнамалардың орындалуын бақылау, мемлекеттік және қоғамдық тәртіпті және азаматтардың құқықтарын қорғау, салық салу т. б. мәселелер қарастырылған.
1978 жылғы Қазақ КСР Конституциясы
ІХ шақырылған республика Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс VII сессиясында 1978 жылы 20 сәуірде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы кіріспеден, 10 бөлімнен, 19 тараудан, 173 баптан тұрады. Конституцияға сәйкес бүкіл өкімет билігі жұмысшы, шаруа және еңбек интеллигенциясы таптарына жататын халықтың қолында болды. Өкімет билігі мен басқару жүйесінің үстінен Қазақ КСР Коммунистік партиясы бақылау орнатты. Республиканың экономикалық жүйесі мемлекеттік, кооперативтік-колхоздық және кәсіподақ және басқа да ұйымдардың меншігі деп жарияланды.
1978 жылғы Конституцияда республиканың ұлттық-мемлекеттік және әкімшілік-аумақтық құрылысы, жоғарғы және жергілікті билік пен басқару құзыреті, сайлау жүйесінің принциптері, халық депутаттарының құқықтық мәртебесі, экономикалық және әлеуметтік даму мемлекеттік жоспары институттары, мемлекеттік бюджет, сот тәртібі, төрелік соты, прокурорлық қадағалау және т. б. мәселелер қамтылды.
1990 жылдардың басында Қазақ КСР-інде, одан кейін Қазақстанда 1978 жылғы Конституцияға елеулі өзгертулер енгізген бірқатар заңдар қабылданды. «Мемлекеттік өкімет құрылымдарын жетілдіру туралы» 1990 жылғы 20 қарашадағы Заңға сәйкес Президент атқарушы және өкім етуші билік басшысы болғаны туралы ереже енгізілді, Министрлер Кеңесі Министрлер Кабинетіне өзгертілді және жергілікті өзін өзі басқару, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының атауын өзгерту, ҚР азаматтығы туралы Заңдар және басқа да құжаттар қабылданды.
1993 жылғы Қазақстан Республикасының КонституциясыТәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы 1993 жылы 28 қаңтарда ХІІ шақырылған Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің ІХ сессиясында қабылданды. Ол кіріспеден, 4 бөлімнен, 21 тараудан және 131 баптан тұрады. Коституция Қазақстан мемлекеттік егемендігін алған сәттен бергі көптеген құқықтық нормаларды: халықтық егемендік, мемлекет тәуелсіздігі, билікті бөлісу принципі, қазақ тілін мемлекеттік деп тану, Президентті мемлекет басшысы деп тану, сот органдары - Жоғарғы, Конституциялық және Жоғары Арбитраждық соттар және басқаларды қамтыды. 1993 жылғы Конституция негізіне парламенттік республика моделі алынды.
1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясы
Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы 1995 жылы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданды. Бұл күн мемлекеттік мереке - Қазақстан Республикасының Конституциясы күні болып табылады. 1998 және 2007 жылдары Конституцияға Президенттің өкілеттілігін ұлғайту жөнінде елеулі өзгерістер енгізілді.
Конституцияның бастамасы, яғни, 1-бабының 1-тармағы: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтыры мен бостандықтары» - деп баяндайды. Яғни, Конституциямыз біздің бүкіл мемлекеттік дамуымыздың басты мақсаты адамның бақыты екендігін айқындап, нақтылап берді. Бұл ережені мәтіндегенде мынадай ойлар туады: біз, адамдар, жекелеген адамдар, шын мәнінде өз өмірімізді, бостандығымызды қорғап, бақытты болғымыз келсе, онда Конституциямызбен баянды етілген талаптарға сай қоғам мен мемлекет құруға атсалысуымыз керек, ал мемлекетіміз Конституциямен көзделген талаптарға сай болғысы келсе (басқаша болуы мүмкін емес), онда адамның өміріне, бостандығына және құқығына сөзсіз кепілдік беруге қабілетті болуы тиіс. Олай болса, адам мемлекеттің шындығы да, мемлекет адамның анықтамасы болып өзара бірін-бірі айқындай алады, тек осы негізде ғана біз азаматтық қоғам құрдық, өркениетті, құқықтық мемлекетпіз деп айта аламыз. Осы қисында біртұтас мемлекеттік биліктің үш тағаны - заң шығарушы, атқарушы және сот биліктері қызметінің мазмұны мен мақсаты неден тұратынын да аңғару онша қиынға түспес деп ойлаймын. Сондықтан тәуелсіздіктің 20 жылында, қолданыстағы Конституциямыздың осы 16 жыл қызметінде қоғамның барлық саласында жүргізіліп отырған реформалардың түпкілікті мазмұны - адамға барынша жақындау, дәлірек айтқанда, Ата Заңымызбен баянды етілген ең қымбат қазына - адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету болып табылады. Құқық қорғау және сот билігі саласында атқарылып жатқан ізгілендіру саясаты да Ата Заңымыздың адамға деген құрметін айшықтайды.
Тарих дамуының барысында адамзаттың алдыңғы қатарлы өкілдері осы қисындағы сара құрылымды ұзақ уақыт іздеген, ұзақ уақыт адасулардан кейін бұл жолды тапқан, қабылдаған, ғасырлар тәжірибесіне сүйене отырып, қазіргі уақытта оны іске асырып, жетілдіру үстінде. Біз, Қазақстан халқы осы көшке қосылдық, біз де солар сияқты тәуелсіз қоғамымыздың құрылым ережесі - Ата Заңымызды қабылдап, оның талаптарын орнықтырдық, Президентіміз, ұлт жетекшісі Н. Назарбаевтың басшылығымен іске асырудамыз, олай болса, өркениет көшіндеміз деп батыл айта аламыз. Газет мақаласының көлемінде Конституцияны қамту мүмкін бола қоймас. Дегенмен де, қазіргі кезеңде адам және мемлекетіміз үшін өзекті болып отырған Ата Заңымыздың маңызды деген кейбір аспектілеріне тоқталып, оқырмандармен пікір бөлісуге болады деп ойлаймын.
Конституцияда көрсетілген мемлекеттің төрт сипатының - демократия, зайырлық, құқықтық, әлеуметтік - барлығы бірдей ме, жоқ әлде пирамидалды қасиетте, яғни, бір-біріне бағынышты ма деген сұрақ туындайды. Анығында, бұл сипаттардың барлығы адам өмірі үшін бірдей маңызды екені рас. Бірақ даму динамикасында бұлар бағыныштылық түзіліс құрайды, біреуіне сүйене отырып ауыспалы тіршілік етеді. Егер олай болмаса құрылым бола алмайды, құрылмайды. Бұл тек қоғам емес, бүкіл ғалам заңдылығы. Онда мемлекеттік құрылым жұмыстарының үстіміздегі кезеңінде оның қай сипатына басымдық бергенде даму тұрақты болмақ? Бұл сұраққа жауап қоғамның қазіргі уақытта қандай тәсілмен өмір сүріп отырғанына байланысты беріле алады.
Қоғам мен мемлекеттің өмір сүру тәсілінің негізінен екі түрі бар. Біріншісі, коллективтік, жалпының басымдығымен өмір сүру тәсілі. Қазіргі уақытта тоталитарлық, социализм, коммунизм деп ат қойып, айдар тағып жақтырмай жүргендері осы қоғам. Бұл қоғамда біз 70 жыл өмір сүрдік. Оның жақсы жақтары да, нашар жақтары да болды. Бірақ коллективизмді керек емес деп ысырып тастауға болмайды. Өйткені, ол адам жаратылысының туабітті, демек ешуақытта өшпейтін бірігуге деген сұранысынан туындайды. Адам тең болмаса бірікпейді. Сондықтан коллективизмнің басты ұраны - теңдік. Адамдар бір-бірінен кем болмауы тиіс, олар тең болуы керек. Алайда теңдік алдымен әлеуметтік-экономикалық теңдік еді. Ол бірден жасалынбайтын дүние, әлі өмірде жоқ, іске аспаған, бірақ келешекте іске асады т. т. Демек, ол болашақтың жұмысы, теңдік, яғни, идея. Енді қоғам, мемлекет болашақ әлеуметтік идея үшін өмір сүреді. Сөйтіп қоғам идеологиялық сипатқа ие болады. Идеология дегеніміз өмірде әлі жоқ әлеуметтік-экономикалық жағынан теңдік идеясы. Коллективизм Конституциясының демократиялық, зайырлық, құқықтық сипаттары идеологияға, яғни, виртуалды әлеуметтік сипатқа бағынышты. Сөйтіп идеология қоғамдық өмірде реттеуші күшке ие болады. Өмір сүрудің бұл әдісі кейін тұтастай мемлекеттің құзырына өтіп, адам мен қоғам мемлекеттің өктемдігімен өмір сүріп (этатизм), теңдік теңсіздікке, ал әлеуметтік өмір айықпас ауруға ұшырайды. Таза коллективизм қазіргі уақытта Солтүстік Кореядан басқа жерде жоқтың қасы.
Екіншісі, либералдық, яғни, қоғамның жеке адамдар бастамасымен, бостандыққа негізделген өмір сүру формасы. Өмір сүрудің бұл әдісі де адам жаратылысының еркіндікке, бостандыққа деген мәңгілік сұранысынан туындайды, сондықтан да ешуақытта жоққа шығарылмайтын қажеттілік болып есептелінеді. Бұл шын мәнінде жеке адамдардың өзара бәсекеге негізделген бостандық стихиясы, жасыратыны жоқ, кей кезеңдерде шектеуі жоқ әлеуметтік хаосқа, шатаққа бейім қоғам. Бостандықтың шектеусіз стихиясы адам өміріне қайшы, олар сондықтан өздерінің жаратушы сыйлаған туабітті құқықтарын қорғайтын әділеттілікті талап етеді. Бұл үшін адамдар өзара Қоғамдық келісімге отырып, өздерінің өмірін, бостандығын және құқықтарын қорғайтын басты әділетті Ережені қабылдайды және оның талаптарына сөзсіз бағынады. Біздің Конституциямыз - Қоғамдық келісіммен қабылданған осындай Ереже. Бұл жағдайда қоғамның туы - әділет. Әділет әлбетте заң арқылы шешілетін құбылыс болғандықтан, түптеп келгенде, қоғам заңмен реттелінеді де, құқық қорғау қоғамда шешуі күшке айналады. Демек, бұл қоғамда мемлекеттің құқықтық сипаты басымдыққа ие, қалған демократия, әлеуметтік, зайырлық сипаттары соған бағынышты болып, құқықтық ыңғайда әрекет етеді. Тек мемлекет емес, адамның және қоғамдық қатынастардың мазмұнында да құқықтық құрам, құқықтық сипат басым болуы тиіс. Сонда ғана біз Конституциямызда көрсетілген демократиялық, зайырлы, әлеуметтік мемлекетті орнықтырып, әділетті, яғни, өркениетті қоғам құра аламыз. Бұл мемлекет пен қоғам үшін демократияның немесе әлеуметтік құрылымдардың маңызы төмендеді деген сөз емес, керісінше, адам болмысының заманауи өмір сүру тәсілдерінің өзгеруіне байланысты басымдықтардың орын ауыстыруы деп түсінген дұрыс. Демек, дамудың осы кезеңінде Конституциямен белгіленген мемлекетіміздің төрт сипаттамасының ішінде құқықтық сипаттамасы ғана базистік мазмұнға ие. Осы орайда неміс ойшылы Иммануил Канттың «Құқық - жер бетіндегі Құдай жасаған нәрселердің ішіндегі ең қасиеттісі» - деген терең тұжырымын еріксіз еске аласың. Олай болса, қазіргі таңдағы саясатта мемлекетіміздің құқықтық сипатын орнықтыруға, яғни, құқықтық мемлекет құруға күш салып, басымдық беруіміз қажет. Біз 16 жылдығын
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz