Геодезия (сұрақ-жауап)

Геодезия-Жер туралы ертеден келе жатқан ғалымдардың бірі. «Геодезия» деген сөздің өзі грек тілінен аударғанда, «жерді бөлу» мағынасын білдіретіндігі, оның адамзаттың тыныс тіршілігіне жер учаскелерін өлшеуге, бөлуге байланысты пайда болғандығының дәлелі. Қазіргі замандағы геодезия-жерді бөлу мағынасы шеңберінен әлдеқашан шыққан, күрделі ғылыми, ғылыми-техникалық және инженерлік мәселелерді геодезиялық, т.б. да аспаптар көмегімен арнайы өлшеу және қлшеу нәтижелерін математикалық-графиктік өңдеу арқылы шешетін жан-жақты ғылым саласына айналып отыр.
Сөйтіп, геодезия-Жердің пішіні мен көлемін анықтауда, оның жекелеген бөліктерін планға, картаға түсіруде, жердің қималарын жасауда, инженерлік жұмыстарды жобалауда, жүргізуде және пайдалануда қолданылатын әртүрлі өлшеу әдістері туралы ғылым.
Геодезия ежелгі ғылымдардың бірі бола тұрса да, адамзат қоғамының, ғылым мен техниканың жедел дамуына байланысты өзінің мазмұнын өзгертіп отырды. Сонын нәтижесінде геодезия бірнеше дербес ғылыми және ғылыми-техникалық салаларға бөлінеді.
1. Жоғарғы геодезия-жердің және планеталардың фигуралары мен көлемдерін зерттеу, сондай-ақ геодезиялығ негізгі тірек жүйелерін құру жөніндегі міндеттерді шешеді.
2. Геодезияның еншісіне жер бетінің шағын аймақтарын жазықтық ретінде
Қарап, оны өлшеу мен қағаз бетіне кескіндеу тиген.
3. Картографияда жер бетінің едәуір аймақтарының кескіндерін әртүрлі мақсаттағы түрінде жасау әдістері мен процестері және көбейту технологиясы зерттеледі.
4. Аэрофототопография-аэросуреттер бойынша топографиялық карталар мен пландар жасау әдістерін зерттейді және жетілдірумен шұғылданады
5. Қолданбалы геодезия-ізденістер, құрылыстар мен инженерлік ғимараттарды салу және пайдалану, құрылыс жабдықтарын монтаждау, табиғат байлықтарын пайдалану, т.б инженерлік жұмыстар кезінде атқарылатын геодезиялық жұмыстардың әдістерін зерттеумен айналасады.
Геодезия пәнінің негізгі ғылыми-техникалық міндеттеріне мыналар жатады:
- жер бетіндегі нүктелердің координаттарын белгілі бір жүйеде анықтау
- тау-кен кәсіпорындарын жобалау, салу және пайдалану кезінде қажетті әртүрлі өлшеулерді жер бетінде, жер қойнауында, атмосфера қабатында, теңізде және ғарыш кеңістігінде жүргізу
Адам баласының барлық тіршілігі жермен байланысты екені бәрімізге аян. Сол себепті жерді зерттеуге арналған ғылымдардың бірнеше түрлі тараулары бар. Грек тілінде жерді «геоид» дейді, осыған байланысты жерге арналған ғылымдардың көпшілігі осы буынмен басталады: геодезия, геология, геофизика, геоботаника, геомеханика және т.б
Бұл ғылымдардың бәрі бір-бірімен тығыз байланысты және өлшеу мәселесі қоғамның даму тарихымен тікелей ұштасып жатыр.
Қоғам тарихының әр дәуірінде жермен шұғылдану дәржесі де әр түрлі сатыда болып келеді. Адам қоғамының даму дәрежесінің өзі сол жер байлығын пайдалана білу тәсіліне тәуелді. Сол себептен жер өлшеу әдістерінің дәрежесі адам қоғамының даму тарихын көрсететін бір айқын дерек болып табылады. Осы айтылғандарға мысал ретінде геодезия мен маркшейдерия ғылымдарының әрбір тарихи кезеңдерде қандай орын алып келгендігіне қысқаша тоқталамыз.
Жер өлшеу әдістері мен ірі құрылыстардың көрнекті ескерткіштері дүние жүзінде бірнеше жерлерде бар. Мысалы, біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда Ніл өзенінің бойында салынған суару жүйелері мен каналдарда геодезиялық өлшеулер қолданылады.Ежелгі Мысыр елінде орасан зор құрылыстар салғызған пирамиданың ішіндегі ең үлкен Хеопс пирамидасының төрт қырының әрқайсысы 230,13 метрден де, ал бір–бірінен айырмашылығы 2см-ден аспайды. Египет пирамидадары «Әлемнің жеті кереметінің» бірі болып саналады. Мұндай құрылыстар салу, арнаулы геодезиялық өлшеулерсіз жүргізілуі мүмкін емес.
Жер өлшеу өнерін египеттіктерден үйренген гректер, оны алғашкы кезде «геометрия» деп атады. Геометрия заңдары жер өлшеуде әрдайым қолданады, Аристотель өлшеу ғылымын геометриядан бөліп алу үшін оны «геодезия» деп атаған.
Бұдан кейін геодезия Үндістанда, Орта Азияда, Араб елдерінде дамыды. Айтылған құрылыстар сол дәуірде жоғарғы дәрежелі мәдениеттің болғанын дәлелдейді. Жоғарғы мәдениеттің қалыптасуына жер өлшеу ғылымы да өзіндік рөл атқара отырып, сол мәдениеттің арқасында өзі дамып жетілді.
Араб мәдениетінің дамыған кезінде Аристотельден кейінгі жүзінде білім мен мәдениеттің «екінші ұстазы» Әбу Насыр аль Фараби геодезия ғылымы, геодезиялық оптикалық аспаптар жөнінде өзінің «ғылымдардың тізбегі» атты еңбегінде былай деген: « Геодезия ғылымы арқылы адамзат алыс орналасқан, көз жетпейтін заттардың мөлшерін, шамасын бір затпен екінші заттың арақашықтығын, биіктігін, теңдігін, анықтауға болады. Кейде қателеспес үшін өлшеулерде әртүрлі оптикалық аспаптар қолданылыды» деген.
Геодезияның дамуына Кеңес үкіметі кең жол ашты. Геодезиялық ғылыми жұмыстарды жүргізуге арналған геодезиялық орталық ғылыми-зерттеу институттар мен мамандар даярлайтын көптеген оқу орындары ашылды.
        
        1. Геодезия ғылымы және оның міндеттері
Геодезия-Жер туралы ертеден келе жатқан ғалымдардың бірі. ... ... өзі грек ... ... ... ... оның адамзаттың тыныс тіршілігіне жер учаскелерін өлшеуге, бөлуге байланысты пайда болғандығының дәлелі. ... ... ... бөлу ... ... ... ... күрделі ғылыми, ғылыми-техникалық және инженерлік мәселелерді геодезиялық, т.б. да аспаптар көмегімен арнайы ... және ... ... математикалық-графиктік өңдеу арқылы шешетін жан-жақты ғылым саласына айналып отыр.
Сөйтіп, геодезия-Жердің пішіні мен көлемін анықтауда, оның жекелеген бөліктерін ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарды жобалауда, жүргізуде және пайдалануда қолданылатын әртүрлі өлшеу әдістері ... ... ... ғылымдардың бірі бола тұрса да, адамзат қоғамының, ғылым мен техниканың жедел дамуына байланысты өзінің мазмұнын өзгертіп ... ... ... ... ... ... ғылыми және ғылыми-техникалық салаларға бөлінеді.
* Жоғарғы геодезия-жердің және планеталардың фигуралары мен көлемдерін зерттеу, сондай-ақ ... ... ... ... құру ... ... ... Геодезияның еншісіне жер бетінің шағын аймақтарын жазықтық ретінде
Қарап, оны өлшеу мен қағаз бетіне кескіндеу ... ... жер ... ... ... ... ... мақсаттағы түрінде жасау әдістері мен процестері және ... ... ... Аэрофототопография-аэросуреттер бойынша топографиялық карталар мен пландар жасау әдістерін зерттейді және жетілдірумен шұғылданады
* Қолданбалы геодезия-ізденістер, құрылыстар мен инженерлік ғимараттарды салу және ... ... ... ... табиғат байлықтарын пайдалану, т.б инженерлік жұмыстар кезінде атқарылатын геодезиялық жұмыстардың әдістерін зерттеумен ... ... ... ... ... мыналар жатады:
- жер бетіндегі нүктелердің координаттарын белгілі бір жүйеде анықтау
- ... ... ... салу және ... кезінде қажетті әртүрлі өлшеулерді жер бетінде, жер қойнауында, атмосфера қабатында, теңізде және ғарыш кеңістігінде жүргізу
2. Геодезияның дамуынан қысқаша сипаттама
Адам ... ... ... жермен байланысты екені бәрімізге аян. Сол себепті ... ... ... ғылымдардың бірнеше түрлі тараулары бар. Грек тілінде жерді дейді, осыған байланысты жерге арналған ғылымдардың көпшілігі осы ... ... ... ... ... ... геомеханика және т.б
Бұл ғылымдардың бәрі бір-бірімен тығыз байланысты және өлшеу мәселесі қоғамның даму ... ... ... жатыр.
Қоғам тарихының әр дәуірінде жермен шұғылдану дәржесі де әр түрлі сатыда болып келеді. Адам қоғамының даму дәрежесінің өзі сол жер ... ... білу ... ... Сол ... жер өлшеу әдістерінің дәрежесі адам қоғамының даму тарихын көрсететін бір айқын дерек ... ... Осы ... ... ... геодезия мен маркшейдерия ғылымдарының әрбір тарихи кезеңдерде қандай орын алып келгендігіне қысқаша тоқталамыз.
Жер өлшеу әдістері мен ірі құрылыстардың ... ... ... ... ... жерлерде бар. Мысалы, біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда Ніл өзенінің бойында салынған ... ... мен ... ... өлшеулер қолданылады.Ежелгі Мысыр елінде орасан зор құрылыстар салғызған пирамиданың ішіндегі ең үлкен Хеопс пирамидасының төрт қырының әрқайсысы 230,13 метрден де, ал бір - ... ... ... ... ... ... бірі болып саналады. Мұндай құрылыстар салу, арнаулы геодезиялық өлшеулерсіз жүргізілуі ... ... ... ... ... үйренген гректер, оны алғашкы кезде деп атады. ... ... жер ... әрдайым қолданады, Аристотель өлшеу ғылымын геометриядан бөліп алу үшін оны деп ... ... ... ... Орта Азияда, Араб елдерінде дамыды. Айтылған құрылыстар сол дәуірде жоғарғы дәрежелі мәдениеттің болғанын дәлелдейді. Жоғарғы мәдениеттің қалыптасуына жер өлшеу ғылымы да ... рөл ... ... сол ... ... өзі дамып жетілді.
Араб мәдениетінің дамыған кезінде Аристотельден кейінгі жүзінде білім мен мәдениеттің Әбу Насыр аль Фараби ... ... ... ... ... жөнінде өзінің атты еңбегінде былай деген: > деген.
Геодезияның дамуына Кеңес үкіметі кең жол ашты. ... ... ... жүргізуге арналған геодезиялық орталық ғылыми-зерттеу институттар мен мамандар даярлайтын көптеген оқу орындары ашылды.
3. Геодезия ғылымының басқа ғылымдармен ... ... ... ... ... ... ... астрономия, география, геоморфология, фотографияметрия, механика, радиоэлектроника сияқты ғылымдардың деректеріне сүйенеді. Геодезиялық өлшеулердің нәтижелерін өңдеуде осы күнгі ғылыми ... ... ... мен есептеу техникасы қолданылады.
Физика геодезияны электроникамен және электротехникамен қатар оптикалық, оптикалық-механикалық және электронды-оптикалық ... мен ... ... есептерінің негіздерімен толықтырады. Астрономия геодезияны геодезиялық тірек жүйелерін дамыту үшін ... ... ... етеді. Автоматика, телемеханика және радиоэлектроника салаларындаға ғылым мен техника жетістіктерінің негізінде аса жаңа геодезиялық аспаптар құрастырылады. Географияны білу жер бедерін ... ... ... жер ... ... ... және адам ... нәтижелерін дұрыс түсіндіруді қамтамасыз етеді.Жер бедерінің пішіндерін және олардың өзгеру заңдылықтарын ... ... ... мен ... ... келеді.
4. Халық шаруашылығының дамытудағы геодезияның рөлі
Бүгінгі таңда геодезия жоғары ғылыми деңгейде, аса жаңа ... ... ... ... ... ... ... мұқтаждарын қанағаттандыруда. 1925 жылдан бастап бұрынғы одақта ... ... ... үшін жер бетін әуеден суретке түсіру қолданылды. Ал ол ... ... ... ... ... түсірудің ең негізгі әдісі болып табылады. Ал геодезия жұмыстары үшін авиацияны қолдану қысқа мерзімде бұрынғы ТМД территориясының ... ... ... ... ... ... берді. Соғыстан кейінгі кезеңдегі геодезиялық қызметтің елеулі ... 1954 ... ... 1:100000 ... ... ... ... Қазіргі кезең 1:25000 ірі масштабтағы карталарды жасау болып отыр.
Келешекте халық шаруашылығының шұғыл өсіп отыратын ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Қазірдің өзінде ақ жасалған ғарыштық борттық аппаратуралардың мүмкіндіктері сондай орбитадан қабылданған бейне ақпаратты өзіне қойылған міндетті шешуге қабілеттілігі ... ... ... карталардың көпшілігін жасауға мүмкіндік береді, демек олар кең диапазонды масштабтағы карталарды тікелей даярлауға жағдай туғызып отыр ... ... ... мен ... ... ... мен ... көптеген салалары (жердің жасанды серіктері мен ғарыштық ракеталарды ұшыруда, авиацияда, теңізде ... ... т.б) ... жер ... ... ... ... жердің пішіні мен көлемін дәл білуді қажет етеді.
Жер-Күн жүйесіндегі планеталардың бірі мен оның қыртысы ... ... мен ... ... ... шамалы ғана бөлігі 20%құрлық, ол 71%-ын дүниежүзілік мұхит алып жатыр.
Д/ж мұхиттың орташа тереңдігі 3800 м-ге ... ал ... ... таулардың,мәселен,Эверестің биіктігі 9000м-ге жетеді.Теңіз деңгейінен биіктігі 875 м-ге тең. Сонымен құрлықтың көлемі дүниежүзілік мұхитқа қарағанда едәуір аз және де ... ... ... ... ... онша биік ... ... деңгейін жердің пішіні ретінде қабылдау қажеттілігі туды. Сол ... жер беті үшін ... ... мұхит пен теңіз суларының тыныш жағдайына сәйкес ... ... беті ... ... ... ойша жүргізілген мұндай бет тұйық фигура жасайды және кез-келген нүктесінде жердің ... ... ... ... ... тік ... жасап қиып өтеді.Яғни мұндай тұйық беттің кез келген нүктесі ауырлық күшінің бағытына перпиндикуляр. Осы деңгей бетпен шектелген ... ... деп ... ... гректің ge- жер, daio-бөлу. Геоидтың пішіні күрделі оның ... мен ... ... анықтау үшін жер бетінің барлығына өлшеулер жүргізіледі.
Сөйтіп, геодезияда жердің пішіні үшін жер эллипсоиды деп аталатын сфероит алынды. Жер ... ... ... және кіші ... осьтермен (а,в)және полярлық сығылушылығымен сипатталады.
Ԃ= a-b\a
A, b және Ԃ шамалары градустық өлшеулер арқылы анықталады, ол үшін ... ... ... әр 1 ͦ ... ... ... әртүрлі жерлеріндегі градустың ұзындығын біле отырып, жердің пішіні мен көлемі анықталады.
Жер пішінің көлемі өте жоғары ... ... ... ... ... ... құруда толық ескеріледі. Ал, жер бетінің шағын учаскелерінде геодезиялық жұмыстармен қатар, көптеген инженерлік есептерді ... ... ... аз ... жердің пішіні үшін шарды қолдануға болады.
6. Референц-Эллипсоид
Жер эллипсоидының көлемдерін 1940 жылы ... ... ... мен ... ... орыс ... ... б=6356863. С=1+2982
Алынған бұл өлшемдер 1946 жылы үкіметтің қаулысы бойынша ... ... ... және ... ... үшін ... алынып, деп аталды.Кейбір елдерде геодезиялық өлшеулер нәтижесінде ... өз ... ... сол ... ... ... территориясын ішінара не толық қамтиды. Мұндай элипсоид- деп ... ... бір елде ... өлшеулерді өңдеу үшін қолданылатын, жер денесінде белгілі турде бағдарланған, нақты көлемі анықталған элипсоид.
Қазіргі ... ... ... ... ғана ... бүкіл ТМД және Батыс Еуропаның бірнеше елдерінде қолданылады.
7. Тікбұрышты координаттар жүйесі
Тік бұрышты жазық координаталар жүйесі.Шағын аймақтары біршама қысқа арақашықтықтарға байланысты ... ... тік ... Х және У осьтерінен тұратын жазық координаталар жүйесі пайдаланады.Бұл жүйеде координаталар басы шартты түрде алынады, яғни еркін бір нүктеден басталады.Тік ... ... Х осі - ... ал У - ... осьтері боып белгіленеді.Горизанталь жазықтық координата осьтерімен төрт ... ... ... ... тік ... ... геодезиядағы бұл жүйенің айырмашылығы - ширектен басталып, сағат тілінің бағытымен есептеледі.Әлбетте, мұның өзі геодезиялық есептеулер кезінде тригонометриялық формулаларды ... ... ... ... береді.
8. Гаусс- Крюгердің зоналық ... ... ... тік ... ... ... ... бетінін едәуір территориясын планға , картаға түсіру үшін жер бетіндегі нүктелерді эллипсоид бетінен жазық бетке кескіндеу қажет болады.Міне, осындай кескіндеу ... мына ... ... ... ... ... ара ... өзгерістерінін ауытқу мөлшерінін шамалы болуы
2)Жер бетіндегі бұрыштың проекцияға ешқандай өзгеріссіз түсірілуі
3)Географиялық ... тік ... ... жүйесіне көшу мүмкіндігі
Осы жоғары айтылған шарттарға көлденең цилиндрлік деп аталатын немис ... ... ... ... ... ... ... проекцияға жер эллипсоидының беті зоналарға бөлінген.Ол зоналар шығысы мен батысында меридиандармен шектеліп, оңтүстік полюстен солтүстік полюске қарай созылып ... ... ені 6 ... ... келеді, нөмірлері Гринвич меридианынан шығысқа қарай белгіленеді.Қазақстанның кең ... ... 6 ... ... ... ... 8-ден 15-ші занаға дейінгі аралықты алып жатыр.Гаусс проекциясында зоналардың орталық меридианы жазықтыққа ешқандай өзгеріссіз проекцияланады, ал ... ... ... қашықтықтар аздаған өзгеріске ұшырайды.
Сөйтіп, әрбір зонанын ортадағы меридианы - осьтік ... деп ... ... шарындағы кез келген зонанын осьтік меридиананың бойлығы мына формула арқылы анықталады:
λ=6 ͦ ... N-6 ͦ тық ... ... ... мен тік ... ... ... әрбір зонада толық анықталған географиялық орны болғандықтан, тікбұрышты және географиялық жүйелері өзара байланыста болады.Ендеше, нүктенің тікбұрышты ... ... ... ... немесе керісінше жасауға толық мүмкіндік бар.
9. Геодезияда қолданылатын координаттар жүйесі
Кеңістік координаталар жүйесі. Жер бетіндегі орнын оның ... яғни ... ... ... бастапқы жазықтары мен сызықтарына қатысты ізделіп отырған нүктелерді сипаттайтын шамалар арқылы анықтайды.Геодезияда ... ... ... ... ... және ... жүйелері болып екіге бөлінеді.
Координаталардың кеңістік жүйелерінін ішінде көпшілікке танымалысы географиялық координаталар жүйесі. Бұл ... ... жер ... орны жалпы дүниежүзілік маштабта аныкталады.Оларды географиялык ендік - φ және ... ... - λ ... (φ) ... ... мен ... Р нүктесі арқылы өтетін тіктеуіш сызық арасындағы бұрыш.Ендік экватордан бастап, берілген нүктеге дейінгі географиялық меридиананың доғасы мен өлшенеді де, ... екі ... ... ... 0 ͦ тан 90ͦ- қа дейін өзгерип отырады.
Геодезиялық бойлық (λ) бастапқы меридиан жазықтығы мен берілген нүкте ... ... ... ... ... бұрыш.Бойлық бастапқы меридиан батысқа (батыс бойлық) және шығысқа (шығыс бойлық) қарай 0 ͦ тан 180 ͦ -қа дейін салынады.
Географиялық координаталар ... ... жер ... ортақ және олар астраномия, сфералық геометрия, картография, ғарыш мәселелерін шешуде жиі қолданылады.
Жазық координаторлар жүйелері ішінде ... ең ... ... - тік бүрышты және полярлық координата жүйелері.
Тік бұрышты жазық координаталар жүйесі.Шағын аймақтары біршама қысқа арақашықтықтарға байланысты есептерді шешкенде, тік ... Х және У ... ... ... ... жүйесі пайдаланады.Бұл жүйеде координаталар басы шартты түрде алынады, яғни ... бір ... ... бұрышты координаталар Х осі - абсцисса, ал У - ордината осьтері боып белгіленеді.Горизанталь жазықтық координата осьтерімен төрт ... ... ... ... тік бұрышты жүйеден геодезиядағы бұл жүйенің айырмашылығы - ширектердін оң жаққа қарай ... яғни ... - ... ... ... ... ... бағытымен есептеледі.Әлбетте, мұның өзі геодезиялық есептеулер кезінде тригонометриялық формулаларды ешбір ... ... ... ... тік бұрышты жазық координаталар жүйесі.Жер бетінін едәуір территориясын ... , ... ... үшін жер ... ... эллипсоид бетінен жазық бетке кескіндеу қажет болады.Міне, осындай кескіндеу кезінде мына төменгі ... ... ... ... ара ... ... ауытқу мөлшерінін шамалы болуы
2)Жер бетіндегі бұрыштың проекцияға ешқандай өзгеріссіз түсірілуі
3)Географиялық координаталардан тік ... ... ... көшу ... ... ... ... көлденең цилиндрлік деп аталатын немис ғалымы Гаусс ұсынған проекция тәсілі сәйкес келеді.Бұл проекцияға жер эллипсоидының беті зоналарға бөлінген.Ол зоналар шығысы мен ... ... ... оңтүстік полюстен солтүстік полюске қарай созылып жатады.
Зоналардың бойлықтығы ені 6 ͦ-тық болып келеді, нөмірлері Гринвич меридианынан шығысқа ... ... кең ... территориясы 6 ͦ-тық зоналар бойынша есептегенде 8-ден 15-ші ... ... ... алып ... ... ... орталық меридианы жазықтыққа ешқандай өзгеріссіз проекцияланады, ал осьтіктмеридианнан алыстаған сайын, қашықтықтар аздаған өзгеріске ұшырайды.
Сөйтіп, әрбір зонанын ортадағы ... - ... ... деп ... ... шарындағы кез келген зонанын осьтік меридиананың бойлығы мына формула арқылы анықталады:
λ=6 ͦ N-3
мұндағы N-6 ͦ тық зонаның ... ... мен тік ... ... басының әрбір зонада толық анықталған географиялық орны болғандықтан, ... және ... ... ... ... болады.Ендеше, нүктенің тікбұрышты координаталарынан геодезиялық координаталарға көшуге немесе ... ... ... ... ... ... координаттар жүйесі. Геодезиялық жұмыстарды жүргізген кезде, көптеген нүктелердің орындарын бастапқы бағыт немесе бағдар ретінде қабылданған ... бір ... ... ... полярлық координаталар жүйесі қолданады. Осы координаталар жүйесінің элементтері: 1. ... ... ... осі, ох осіне кез келген жаққа бағыттауға болады. 2. О нүктесі координаттар ... ... ... ... ... теодолиттіу жүрістер нүктесі қабылданады. Полярлық бұрыштар полярлық осьпен ... ... ... 0 мен 360 ... ... ... Жазық полярлық координаттар жүйесі теодолиттік түсірістер мен жобадан жергілікті ... ... ... нүктелерін көшіргенде қолданылады.
10. Географиялық координата, бойлық,ендік
Кеңістік координаталар жүйесі. Жер бетіндегі ... оның ... яғни ... ... ... ... ... мен сызықтарына қатысты ізделіп отырған нүктелерді сипаттайтын шамалар арқылы анықтайды.Геодезияда қолданылатын барлық координаталар жүйелері кеңістік және ... ... ... ... ... ... жүйелерінін ішінде көпшілікке танымалысы географиялық координаталар жүйесі. Бұл жуйеде нүктенің жер ... орны ... ... ... ... географиялык ендік - φ және географиялық бойлық - λ дейді.Геодезиялық (φ) экватор жазықтығы мен ... Р ... ... ... ... ... арасындағы бұрыш.Ендік экватордан бастап, берілген нүктеге дейінгі географиялық меридиананың ... мен ... де, ... екі ... ... қарай 0 ͦ тан 90ͦ- қа дейін өзгерип отырады.
Геодезиялық бойлық (λ) бастапқы меридиан ... мен ... ... ... ... ... ... арасындағы бұрыш.Бойлық бастапқы меридиан батысқа (батыс бойлық) және шығысқа (шығыс бойлық) қарай 0 ͦ тан 180 ͦ -қа дейін ... ... ... ... жер ... ... және олар ... сфералық геометрия, картография, ғарыш мәселелерін шешуде жиі ... ... мен ... ... ... пландағы, картадағы сызықтың өзіне сәйкес жер бетіндегі ұзындығының горизонталь проекциясына қатынасы. Масштаб сандық, сызықтық, көлденең болып бірнеше түрге ... план 1:1000 ... ... онда жер ... ... 1000 ... ... планға 1 см-лік кесінді түрінде кескінделген болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... график түрінде бейнеленуін-сызықтық масштаб деп атайды. Сызықтық масштаб бір түзудің бойын масштаб негізі деп аталатын ... бірі тең ... ... бөлгеннен шығады. Масштаб негізі әдетте 1 см-ге тең болып келеді. Сол жақтағы шеткі негіз тең 10 бөлікке бөлінеді де, оның оң жақ ұшы 0 деп ... ... ... да кемшілігі бар, ол сызықтық масштабпен пайдаланғанда, оның 0-ден сол ... ... ұсақ ... ... көз ... ... тұрады. Сондықтан өте үлкен дәлдікті қажет ететін өлшеулер үшін көбіне көлденең масштаб қолданалыда. Түзу сызық бойын масштаб негізін 2 см ге тең ... ... ... ... Оң ... ... нүктелерінен перпендикуляр тұрғызылып, олар төменге түзу сызықтан бастап, әрқайсысы 2 не 3 ... тең оң ... ... ... ... арқылы бастапқы түзу сызыққа паралель сызықтар жүргізіледі. Сол жақтағы масштаб негізінің төменгі және жоғарғы қабырғалары 10 ға ... ... кіші ... ... Олар қиғаш сызықтармен қосылады. Масштаб дәлдігі мына формуламен анықталады:
t = ab = AO\mn =a\mn ... а ... ... 2 см; n- ... ... ... саны;m- масштаб биіктігі бөліктерінің саны.
Өте үлкен дәлдікті қажет ететін өлшеулер үшін ... ... ... ... Топографиялық карталар мен пландарда жер бедерін кескіндеу
Жер бетіндегі таулардың, сайлардың, жота ойпаттардың жинағын жердің бедері дейді. Ал, жер ... әр ... ... ... т.б ... геодезияда ситуация дейді.
Жер бедері ерекшеліктеріне қарай мекен-жай, таулы және жазық болып ... ... ... ... бел. Жер ... ... ... мен пландарда горизонтальдар, шартты белгілер және биіктіктерді жазу арқылы ... ... ... ... ... бірдей нүктелерді біріктіретін қисық- тұйық сызықты горизонтальдар деп атайды. Бейнелеу кезінде жер беті ... ... ... ... ... түседі:
1. Тау ,төбе- айналадағы жазық кеңістікпен биік көрсетілген, күмбез,конус тәрізді жер бедері. Оның төбесі, беткейі, етегі болады.
2. ... жер ... ... ұқсас ойпаң. Оның бүйірлік беткейі, кернеуі болады.
3. Жота, тау- жотасы- бір бағытта ... ... ... көтеріңкі беті. Ол екі жақты болып келеді.
4. Өзек-екі таудың, жотаның арасындағы ылдилап ... ... су ... ... Оның екі ... ... өзек дами келе ... айналады. Өзектің ең төменгі нүктелері арқылы жүргізілген сызықты су ағар дейді.
5. Қайқы, бел- асу, тау ... ... ... ... ... ... мен қар суларының бұзу әрекетінен пайда болған релефтің ойық формасы. Жыралардың тереңдігі 10-15 м, ал ұзындығы бірнеше км ... ... ... етіп жүргізілген кішкене сызықшалар бергштрихтар беткейдің бағытын көрсетеді. Тауды ,жотаны бейнелегенде бергштрихтар горизонталь бұрылысының сыртынан,ал қазаншұнқырды бейнелегенде ішінен қойылады. ... ... ... ... ... ... Егер ... бір-біріне жақын орналасса, яғни салынды табан қысқа болса, беткейдің тік болғаны, ал аралары ... алыс ... онда ... ... болғаны.
13-15. План. Карта. Профиль
Жер бетінің немесе оның жеке бөлшектерінің кішірейтіліп,арнаулы деректері толық көрсетіліп, ... ... ... ... ... Ал шағын аймақтың дәл осындай кескінін, яғни ірі масштабтағы картаны план деп ... мен ... ... ... ... ... шағын аймақтары үлкен масштабпен алынса,1:500,1:1000,1:5000 карталарда үлкен аймақтар ұсақ масштабпен 1:50000,1:100000 алынады.
2. Картада меридиандар мен ... ... ... ... план ... тік ... ... тордың кескіні ғана болады.
3. Планда жердің дөңестігі ескерілмейді. Кескіндеу масштабы планның барлық бағытында тұрақты ... ... ол тек ... мен ... бағытында ғана сақталады.
Жер бетін план мен картадан басқа профиль деп ... ... ... бағыттағы кесіндісі арқылы бейнелеп көрсетуге болады.Жалпы алғанда, профиль көлденең кескіннің дербес түрі болып ... ... ... ... ... ... аралығының тік бағыттағы көрінісінің қима немесе көлденең кесінді дейді.
14 .Топографиялық карта номенклатурасы. Номенклатура туралы түсінік
Пландар мен карталарды пайдалану қолайлы болу үшін олар ... бір ... ... ... ... ... ... жүйесін номенклатура дейді. Халықаралық географиялық конгрестің шешімі б-ша миллиондық масштабтағы карталар жасалынып, оның трапециясының мөлшері бойлық б-ша 6о ал ендігі 4о ... ... ... ... жер ... 6о бойлық б-ша меридиандармен бөлсек, зоналар шығады. ... ... ... ... ... ... меридианнан бастап , сағат тілінің бағытына қарсы номерлесе, онда колонна деп атаймыз. Әрбір зона нөмірінің оған ... ... ... айырмашылығы 30-ға тең.4о сайын жүргізілген параллельдер экватордан бастап латын алфавитінін бас әрпімен солтүстік және оңтүстік ... ... ... жер ... ... ... ... тор құрылып әрбір трапеция қатарлары әріппен және колонна нөмірімен белгіленеді.1:500000 масштабтық картаны алу үшін ... ... ... параллель арқылы төрт бөлікке бөліп, әрқайсысын А,Б,В,Г әріптерімен белгілейді. Егер осы трапецияны 144 тең бөлікке ... онда жаңа ... 1:100000 ... салынады. Ал бұл карталардың әрқайсысы араб цифрларымен белгіленеді.1:100000 масштабтағы
Масштабтағы картадан 1:50000 масштабтағы ... көшу үшін жүз мың ... ... бір ... 4-ке бөлінеді. Олар орыс алфавитінің бас әрпімен белгіленеді.1:50000масштабындағы ... бір ... 4- ке ... 1:25000 ... ... алынады,олар орыс алфавитінің кіші әріптерімен белгіленеді.1:25000 масштабтағы картаны тағы да бөлсек 1:10000 масштабтағы карта шығады оны араб цифрларымен белгілейді. Ауданы 20 ... км кем ... ... планын алу үшінтрапециялық емес квадраттық болу қолданылады.1:5000 масштабтағы карта номенклатурасының негізгі 1:10000 масштабтағы картаның беті болып саналады, ал ол 1:5000 ... ... 256 ... ... масштабтағы картаныі номенклатурасын алу үшін 1:5000 масштабтағы ... беті 9 ... ... олар орыс ... кіші ... ... Масштабтан тыс шартты белгілер
План мен картаның мазмұны толық,түсінікті және көрнекті ... үшін ... түрі ... жердегі заттарды бейнелейтін белгілер қолданылады. Топографиялық картадағы шартты белгілер:карталарды түрлі түсті безендіруден, түсіндірме жазулардан, цифрлы белгілерден тұратын бір тұтас жүйеден ... ... мен ... ... белгілер масштабты(контурлық),сызықтық,масштабтан тыс және түсіндірме шартты белгілерге бөлінеді.
Бейнелейтін ... ... ... ... оны ... арқылы көрсету мүмкін болса ,ондай заттар масштабтан тыс ... ... ... Мысалы,жаңа өскен ағаштар, құдықтар,километр бағаналары, т.б заттардың мөлшері көрсетілмей тұрған орындары ... ... тыс ... ... ... ... сыртқы түрін еске салатын геометриялық фигуралар. Өзендер, каналдар, жолдар, т.б сызықтық обьектілер де масштабтан тыс шартты ... ... Олар ... осін оның ... ... ... ... ал олардың ені біршама ұлғайтылып көрсетіледі.
17. Пландар мен карталардағы шартты белгілер
Жер ... ... ... ... ... ... ол өте аса ... қажет етеді және дәл аспаптарды пайдаланып, маман- ... ... План мен ... ... толық,түсінікті және көрнекті болуы үшін пішіні, түрі мүмкіндігінше жердегі заттарды бейнелейтін белгілер қолданылады.
Топографиялық картадағы шартты белгілер: карталарды түрлі-түсті безендіруден, ... ... ... тұратын бір тұтас жүйеден тұрады.Шартты белгілер мен олардын түстері жерін әр ... ... ... ... ... ... ... жазбалар мен цифрлық белгілеулер шартты белгілерде кескінділетін обьектілердің және ерекшеліктері туралы мәліметтермен толықтырылады.Карталар мен ... ... ... ... (контурлық), сызықтық, маштабтан тыс және түсіндірме шартты белгілерге бөлінеді.
Жер бетіндегі планға ... ... салу үшін ... ... белгілерді контурлық деп атайды.
Контурлық белгілер орманның, шыбындықтың және олардын көлемінде де біліге мүмкіндік береді.Обьектілердін контурлары ... ... ... ... ... сызықпен жер бетінің белдерін және шын мәніндегі сұлбаға ұқсастығын сақтай отырып белгіленеді.
Бейнелейтін заттардың көлемі кішкентай ... оны ... ... ... ... ... ондай заттар маштабтан тыс шартты белгілермен көрсетіледі.Мәселен, жаңа өскен ағаштар, ... ... т.б. ... ... ... ... орындары белгіленеді, яғни маштабтан тыс шартты белгілер тиісті ... ... ... еске ... ... ... ... жолдар т.б. сызықтық обьектілер де маштабтан тыс шартты белгілермен кескінделеді.Олар обьекті осін оның табиғы орнына сәйкес береді, ал олардың ені ... ... ... және ... тыс ... толықтыратын және оларды түсіндіретін белгілерді түсіндіргіш шартты белгілер дейді, мәселен өзендердің ағын ... ... ... мен ... ... ... ... ағащтардың жанында жазылған сандар т.б. түсіндіргіш белгіге жатады.
18. ... ... ... белгілер
Жер бетіндегі планға маштабпен кішірейтіп салу үшін қолданылатын шартты белгілерді контурлық деп атайды.
Контурлық белгілер ... ... және ... көлемінде де біліге мүмкіндік береді.Обьектілердін контурлары нүктелік ... ... ... ... ... жер бетінің белдерін және шын мәніндегі сұлбаға ұқсастығын сақтай ... ... ... ... ... және ... тыс белгілерді толықтыратын және оларды түсіндіретін белгілерді түсіндіргіш шартты белгілер дейді, мәселен өзендердің ағын жылдамдығы, көпірдің ұзындығы мен ... ... ... ормандағы ағащтардың жанында жазылған сандар т.б. түсіндіргіш белгіге жатады.Елді мекендер, өзен көлдердің, ... ... ... ...
20. Жер ... кескіндеудегі горизонталь қасиеті
1. Бір горизонтальдың бойында жатқан барлық нүктелердің биіктіктері бірдей ...
2. ... ... төбе не ... ... Оларды бергштрихтар немесе жазулар арқылы айыруға болады.
3. План мен карталардағы горизонтальдар үздіксіз болуы тиіс.
4. Горизонтальдар бір-бірімен ... ... ... ... ... қаншалықты құлама екенін білдіреді, яғни құлама бұрышын-v көрсетеді.
21.Сызықтарды бағдарлау магниттік және шын азимут
Жер бетінде орналасқан заттарды, сызықтарды бағдарлау ... ... ... ... бағытын анықтау.Бағдарлау кезінде негігізі тұрақты бағыт географиялық, магниттік меридиан,сондай-ақ,осьтік ... ... оған ... ... ... ... ... компас не буссоль арқылы бағдарлауға болады.Компастың(буссольдың) шеңбері 3600 - қа бөлінеді.Меридианның солтүстік басынан бір затқа қарай сағат тілінің бағытымен ... ... ... картадағы горизонталь бұрышты азимут деп атайды,ал азимут арабшадан аударғанда білдіреді. Азимутта негізгі-Ан және магниттік -Ам азимут болып келеді.Әр нүктенің ... ... оның ... ... ... ... келмейді,олардың арасындағы бұрыш магнит стрелкасының бұрылу бұрышы (δ) деп аталады.Егер стрелканың солтүстік ұшы негізгі меридианнан ... ... ... бұрылу бұрышы болады,шығыстық бұрылу оң(+),ал батыстық бұрылу ... (-) ... ... ... ... ... бұрышы δ-ның мәні белгілі болса,магниттік азимуттан негізгі азимутқа мына томендегі формуланы пайдаланып, көшуге болады: Ан=Ам+δш; Ан=Ам=δ6Мұндағы δш, ... ... ... және батыс бұрылулары.Егер жоғарыда айтылғандай шығыс бұрылудың оң(+), ал батыс бұрылуды ... (-) деп ... онда екі ... да мына ... ... ... тілінің бұрылуы жер бетінің әр жерінде әртүрлі болып ... ТМД ... ... ... ... 200-ға жуық ... екі жаққа ауытқиды. Демек, сызықтарды магниттік меридиан бойынша бағдарлау тек қана жер бетінің шағын учаскелерінің пландарын жасағанда ғана қолданылады.
Кез ... ... ... тән ... ... ... жердегі метеорологиялық станциядан немесе сол жердің топографиялық картасынан алуға ... ... ... ... ... ... магниттік меридианның солтүстік бағытынан белгілі бір бағытқа дейінгі есептелетін немесе өлшенетін бұрыш.
22. Геодезиялық тура есеп
Геодезиялық және ... ... ... ... ... арақашықтықтары мен дирекциондық бұрыштары тікелей немесе кері геодезялық есептерді шешу арқылы анықталады.
Тура геодезиялық есеп. Егер координаталары белгілі А пунктінен, екінші В ... ... ... d және дирекциондық бұрыш аАВ белгілі болса, онда В пунктінің кординаталыр табуға болады. Координаталардың бір пунктте осылайша берілуін тура ... есеп деп ... АВ ... бір ... оның ... проекциясы d, ал дирекциондық бұрышы аАВ делік.
ХВ-ХА=∆х;
УВ-УА = ∆у} мұнадғы ∆х пен ∆у-координата өсімшесі деп аталады. Тік бұрышты ... ... ∆х пен ∆у ... анықталады: ∆х=dcos

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Геодезия, жер мәселелері (сұрақ пен жауап түрінде)326 бет
GPS құрылғылары және геодезиялық аспаптар мен жабдықтар51 бет
«мақташы» мектебінің құрлыс барысы16 бет
Автокөлік жолын СКЕБО кешенінде трассалау48 бет
Алматы облысы жайлы73 бет
Алматы қаласында ауыр металдар мөлшері бойынша жерді аумақтарға бөлу83 бет
Алматы қаласындағы метро құрылысы30 бет
Алматы қаласының жаңа шекараларын бекіту мақсатында жүргізілетін топографо-геодезиялық жұмыстар29 бет
Астана қаласы Нұрсая ықшам ауданындағы жер асты автокөлік тұрағы бар тұрғын үйді жобалау60 бет
Аэрофотогеодезия29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь