Қазақстан суқоймаларындағы (Балқаш көлі, Арал (Кіші Арал) теңізі, Жайық өзені) кәсіптік маңызы бар тұқы балықтардың қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы

Қазақстан ішкі су көздеріне өте бай. Атап айтсақ Каспий, Арал теңіздері, Балқаш және Зайсан көлдері мен Алакөл көлдер жүйесі, Орал, Іле, Ертіс, Сырдария, Тобыл өзендері, Бұқтырма, Шардара, Қапшағай су қоймалары және т.б. Сонымен қатар балық шаруашылығына арналған көптеген тоғандар мен уылдырық алу шабақ өсіру шаруашылықтары құрылған.
Балық адам үшін ең маңызды белоктық тағамның бірі болып табылады. Жер шарында адамдардың санының артуына байланысты балықты пайдалану да соғұрлым артып, елімізде балық қоры азаюда. Осыған байланысты адамдар рационалды балық шаруашылығын ұйымдастырып, олардан максимальды, жоғары сапалы өнім алуды көздейді.
Ғылыми негізге сүйеніп құрылған, әрі балықтардың тіршілік жағдайын жете біліп, ұйымдастырылған балық шаруашылығы, аулаудың жоғары мүмкіншілігіне ие болады. Түрлі зиянкес факторлардың әсерінен балықтардың саны азайып отырады. Осыған басты себеп балықтар түрлі аурулардан өлім-жітімге ұшырауы.
Ауру организмнің әртүрлі зиянды факторлардың әсерінен физиологиялық функцияларының өзгеруіне қорғаныш күштерінің әлсіреуіне реакциясы. Ауру организмінде үлкен өзгерістер болады: зат алмасуы бұзылады, өсу қабілеті төмендейді, балықтардың қозғалысы өзгереді. Балықтар қоректенбейді, бұл организмнің тозуы мен балықтың өлуіне әкеліп соғады.
Балықтардың ауруларының классификациясы этиологиялық негізіне яғни аурудың пайда болу себептеріне байланысты. Балықтардың аурулары екі топқа бөлінеді. Жұқпалы және жұқпалы емес.
Жұқпалы ауруларды инфекциялық және инвазиялық деп екіге бөліп қарастырады, оларды вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, балдырлар және паразиттік тіршілік ететін жануарлар (қарапайымдылар, гельминттер, паразиттік тіршілік ететін шаяндар және сүліктер) қоздырады.
Жұқпалы емес аурулардың қоздырғышы болмайды, ол сыртқы ортаның күрт өзгеруі нәтижесінде (судың температурасының өзгеруі, оттегінің аз немесе көп мөлшері, токсикалық (улы) заттарымен судың ластануы және т.б., дұрыс емес қоректенудегі зат алмасудың бұзылуы, авитаминоз, жарақаттардың және т.б. әсерінен болады [1].
Табиғи, жасанды сондай-ақ тоған шаруашылықтарында балықтарда диплостомоз, постдиплостомоз, тетракотилез, клиностомоз, лигулез, диграммоз сияқты қауіпті аурулар кездеседі. Мұндай ауруларды таратушы балықжегіш құстар (шағала, қасқалдақ, құтан) болып табылады. Мұндай ауруға шалдыққан балықтардың, өсу қабілеті баяулайды, қондылығы, тауарлық сапасы төмендейді, балықтың өлуіне әкеліп соғады. Кейбір әдебиет көздерінде осындай аурулардың алдын алу үшін балықжегіш құстардың санын реттеп отыру қажеттілігін айтады. Алайда, қазіргі кезде құстардың кейбір түрлерінің жойылу қаупі төнуіне байланысты, бұл мәселенің шешімін басқалай жолмен іздестіру, мысалы жасанды суқоймаларда аурудың алдын алу, ауру туғызатын қоздырғыштармен күресу оң нәтиже береді. Сонымен қатар сол суқойманың гидробиологиялық жағдайын өзгерту, барлық санитарлық алдын-алу ережелерді қадағалау және қоздырғыштың биологиялық тізбегін үзу немесе улы химикаттар арқылы да күресуге болады.
1 Головина Н. А., Стрелков Ю. А., Воронин В. Н., Головин П. П., Евдокимова Е. Б., Юхименко Л. Н. Ихтиопатология. - М.: Мир, 2003. – С. 3-180.
2 Решетникова А.В. Паразиты заболевания сазана в прудах Цимлянского нересто-выростного хозяйства и мероприятия по борьбе с ними./ гр. Волгоградск отд. Гос.н.-и. Ин-та оз. и речн. рыбн. х-ва, 1965. №1. – С. 191-200.
3 Комарова Т.И. Гельминты промысловых рыб дельты Днепра. / Тр. Укр. респ. научн. о-ва паразитологов. 1964, № 3, - С. 77-89.
4 Османов С.О. Новые данные о гельминтах рыб Узбекистана. / ӨзССР Илимлер Акад. Қарақалп. фил. хабаршысы, Вестн. Каракалп. фил. АН УЗССР. 1964. №2 (16), - С. 38-42.
5 Османов С.О. О некоторых заболеваниях рыб Узбекистана. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 106-107.
6 Убайдуллаев К. Паразиты молоди основных промысловых рыб Аральского моря. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 134-137.
7 Бричук П.Ф. Ботриоцефалез карпов и сазанов в водоемах Киргизии. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 41- 42.
8 Дәуітбаева К.Ә., Сатыбалдиева Г.К., Омарова Ж.С. Паразитология. - Алматы, 2011. - Б.7-11.
9 Смирнова К.В. Паразиты рыб водоемов Балхаш-Илийского бассейна // Болезни рыб и меры борьбы с ними. - Алма – Ата: Наука, 1966. - С. 125-130.
10 Бутенко Ю.В. Значение пресноводных моллюсков в распространении трематодозов рыб в Южном и Юго-Восточном Казахстане. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 46.
11 Диарова Г.С. Основные болезни прудовых рыб и борьба с ними в условиях юга Казахстана. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 81.
12 Енгашев В.Г. Сезонная и возрастная динамика инвазирования лещей личинками контрацекум. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 88.
13 Тленбекова Н. Паразиты рыб бассейнов оз. Балхаш и Алакольской группы озер в связи с реконструкцией ихтиофауны: автореф. … канд. биол. наук:. 03.00.19. – Алма-Ата, 1980. 27 с.
14 Жатканбаева Д. Роль рыбоядных птиц в распространении гельминтозных заболеваний среди рыб. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 91.
15 Ахметова Б. К эпизоотологии кавиоза карпов в Алма-атинском прудхозе. / /Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С.15.
16 Смирнова К.В. Паразитофауна судака озера Балхаш // Биологические основы рыбного хозяйства на водоемах Средней Азии и Казахстана. - Алма-Ата: Наука, 1966. - С. 136-138.
17 Каирова Н.К. Паразитические инфузории у некоторых рыб Балхаш-Алакольского бассейна // Рыбные ресурсы водоемов Казахстана и их использование. - Алма-Ата: Кайнар, 1974. - Вып. 8. - С. 188-190.
18 Смирнова К.В. Материалы по паразитофауне рыб – случайных вселенцев в Балхаш-Илийский бассейн // Рыбные ресурсы водоемов Казахстана и их использование. - Алма-Ата: Кайнар, 1974. - вып. 8. - С. 192-193.
19 Катышева С. К вопросу о паразитофауне сома озера Балхаш // Биологические основы рыбного хозяйства республик средней Азии и Казахстана. - Балхаш, 1967. - С. 160-161.
20 Сапарова Г.А. Паразиты рыб низовьев р. Урал: автореф. … канд. биол. наук:. 03.00.19. – Алматы, 2004. 28 с.
21 Жумабекова Б.К. Паразиты рыб Казахстанского Прииртышья: автореф. … докт. биол. наук:. 03.00.19. – Алматы, 2009. 35 с.
22 Васильков Г.В. Гельминтозы рыб. –М.: Колос, 1983. – С.19-29.
23 Дәуітбаева К.Ә. Омыртқасыздар зоологиясы. – Алматы, №1, 2004. –Б.[7-100]
24 Головина Н. А., Стрелков Ю. А., Воронин В. Н., Головин П. П., Евдокимова Е. Б., Юхименко Л. Н. Ихтиопатология. - М.: Мир, 2003. – С. 3-180.
25 Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. Экология. – Алматы: Экономика, 2002. Б. 299-300.
26 stud.kz/sms/satipalur/792
27 Жұмалиев М.Қ., Бәйімбет Ә.А., Есжанов Б.Е. Балықтар алуантүрлілігі және ихтиология негіздері. - Алматы, Қазақ университеті, 2009. Б. 234.
28 Современное экологическое состояние бассейна озера Балхаш. / Под. ред. Т.К. Кудекова. – Алматы: Каганат, 2002. – С. 21-22.
29 Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. / Под ред. А.Б. Самаковой. – Алматы: Каганат, 2003. - С. 257-266.
30 Пономарева Л.П., Шаухарбаев Д.С., Лопарева Т.Я. Гидрохимические показатели и фитопланктон как индикатор трофности оз. Балхаш и водоемов нижней дельты р. Или // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. Сб. науч. Тр. КазНИИРХ. – Алматы: Бастау, 2005. – С. 367-370.
31 Шарапова Л.И., Горюнова А.И., Воробьева Н.Б., Киселева В.А., Куликов Е.В. К истории гидробиологических исследований в Казахстане (1959-2004 г.г.). // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. – Алматы: Бастау, 2005. – С. 380-381.
32 Садуакасова Р.Е. К характеристике зоопланктона оз. Балхаш. В Кн. Тез. докл. конф. - Фрунзе: Илим, 1968. - С. 126.
33 Воробьева Н.Б., Лопарева Т.Я., Асылбекова С.Ж., Сироткин М.Н., Исбеков К.Б. Шаухарбаев Д.С., Пономарева Л.П. Современное состояние и перспективы экосистемы оз. Балхаш в связи с предполагаемыми водохозяйственными проетами КНР. // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. Сб. науч. тр. КазНИИРХ. – Алматы: Бастау, 2005. – С. 338-342.
34 kk.wikipedia.org/wiki/
35 Дельта реки Урал и прилегающее побережье Каспийского моря / Под ред. М.Ж. Бурлибаева, Л.Я. Курочкиной, В.А. Кащеева, С.Н. Ерохова, А.А. Иващенко. – Астана, 2007. – С. 19-195.
36 1referat.kz/biologiya-valeologiya.../aral-tenizinin-zerttelui.html
37 Хорикова М., Димеева Л.А., Оябу Т., Цуяма И., Моримото Ю., Ишида Н. Оценка изменений водно-болотных угодий низовий Сырдарьи и возможность их реабилитации. //Тр. Барсакельмесского Запаведника. – Алматы, 2007. – Б. 95-99.
38 ru.wikipedia.org/wiki/Аральское_море
39 Жадин В.И., Герд С.В. Реки, озера и водохранилища СССР их фауна и флора. – М., 1961. – С.
40 Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб. –Л.:ЛГУ, 1939. – С. 64-73.
41 Воробьева Н.Б. Питание основных промысловых рыб оз. Балхаш. Тез. докл. конф. Фрунзе: Илим, 1968. - С. 37-38.
42 Современное экологическое состояние бассейна озера Балхаш. / Под. ред. Т.К. Кудекова. – Алматы: Каганат, 2002. – С. 21-22.
43 Воробьева Н.Б., Лопарева Т.Я., Асылбекова С.Ж., Сироткин М.Н., Исбеков К.Б. Шаухарбаев Д.С., Пономарева Л.П. Современное состояние и перспективы экосистемы оз. Балхаш в связи с предполагаемыми водохозяйственными проетами КНР. // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. Сб. науч. тр. КазНИИРХ. – Алматы: Бастау, 2005. – С. 338-342.
44 Цыба К.П. К биологии восточного леща из оз. Балхаш. Тез. докл. конф. - Фрунзе: Илим 1968. - С. 166-167.
45 Рыбы Казахстана. Том 2. – Алма – Ата: Наука, 1987. – Б. 50-69.
46 Серов Н.П., Анциферова Т.И. Обыкновенный жерех в Балхаш-Илийском бассейне. Тез. докл. конф. - Фрунзе: Илим, 1968. - С. 130-131.
47 Мусселиус В.А. Лаборатрный практикум по болезням рыб. М., 1983. – С.5-252.
48 Быховская-Павловская И. Е. Паразиты рыб // Руководства по изучению. - Л.: Наука, 1985. 120 c.
49 Определитель паразитов пресноводных рыб фауны СССР /Отв. ред. А.В. Гусев. Л.: Наука, 1985. - Т. II. - 424 с.
50 Определитель паразитов пресноводных рыб фауны СССР /Отв. ред. О.Н. Бауер. Т. Л.: Наука, 1987 - Т. III. - 582 с.
51 Ванятинский В.Ф., Мирзоева Л.М., Поддубная А.В. Болезни рыб. – М.: Пищевая промышленность, 1979. – Б. 141-183.
52 Османов С.О. Паразиты рыб Узбекистана. – Ташкент.: Изд. ФАН Уз ССР, 1971. 580 с.
53 Тленбекова Н. Паразиты рыб бассейнов оз. Балхаш и Алакольской группы озер в связи с реконструкцией ихтиофауны: автореф. … канд. биол. наук:. 03.00.19. – Алма-Ата, 1980. 27 б.
54 Смирнова К.В., Каирова-Тленбекова Н. Паразитофауна леща в промысловых водоемах Казахстана. // В сб. Природно-очаговые болезни и вопросы паразитологии в республиках Средней Азии и Казахстана. – Душанбе, 1969. – Вып. Y. – С. 184-186.
55 Смирнова К.В. Паразиты рыб водоемов Балхаш-Илийского бассейна // Болезни рыб и меры борьбы с ними. – Алма –Ата.: Изд. Наука КазССР, 1966. – С. 125 - 130.
56 Көшкімбаев С.С., Сатыбалдиева А.С. Балқаш көлінің батыс бөлігіндегі балық паразиттері туралы // Жаршы, - 2009. №8. – С. 53-55.
57 Агапова А.И. Паразиты рыб водоемов Казахстана. – Алма–Ата.: Наука, КазССР, 1966. – Б. 50 – 290.
58 Ванятинский В.Ф., Мирзоева Л.М., Поддубная А.В. Болезни рыб. – М.: Пищевая промышленность, 1979. – Б. 141-183.
59 Смирнова К.В., Каирова-Тленбекова Н. Гвоздичник Khawia sinensis НSU у рыб Балхаш-Илийсского бассейна. //Сб. работ Казахстанского филиала ВТБО. – Алма-Ата, 1970. С.40-46.
60 Догель В.А. и Быховский Б.Е. Фауна паразитов рыб Аральского моря. // Паразитол. сб. ЗИН АНСССР. М. – Л, Изд. АН СССР, - 1934. – Т. IY. - С.163-275.
61 Вопросы паразитологии Аральского моря. /отв. ред.Османов С.О. – Ташкент, ФАН Узбекской ССР, 1976. –Б.43-50.
62 Дәуітбаева К.Ә., Сатыбалдиева А.С. Кіші Арал теңізі балықтарында кездесетін желбезек паразиттер // Хабаршы, - 2012. №1(33). – Б. 50-52.
63 Омарова Ж.С., Сатыбалдиева А.С. Орал өзенінің сағасында кездесетін балықтардың гельминтофаунасы // Хабаршы, - 2012. №1(33). – Б. 115-117.
        
        КІРІСПЕ
Қазақстан ішкі су көздеріне өте бай. Атап айтсақ Каспий, Арал теңіздері, Балқаш және Зайсан көлдері мен Алакөл көлдер жүйесі, ... Іле, ... ... Тобыл өзендері, Бұқтырма, Шардара, Қапшағай су қоймалары және т.б. Сонымен қатар балық шаруашылығына арналған көптеген ... мен ... алу ... ... ... ... ... адам үшін ең маңызды белоктық тағамның бірі болып табылады. Жер шарында адамдардың санының артуына байланысты балықты пайдалану да соғұрлым артып, ... ... қоры ... ... ... адамдар рационалды балық шаруашылығын ұйымдастырып, олардан максимальды, жоғары сапалы өнім алуды көздейді.
Ғылыми ... ... ... әрі ... ... жағдайын жете біліп, ұйымдастырылған балық шаруашылығы, аулаудың жоғары мүмкіншілігіне ие болады. Түрлі зиянкес факторлардың әсерінен балықтардың саны азайып ... ... ... себеп балықтар түрлі аурулардан өлім-жітімге ұшырауы.
Ауру организмнің әртүрлі ... ... ... ... ... ... қорғаныш күштерінің әлсіреуіне реакциясы. Ауру организмінде үлкен өзгерістер болады: зат алмасуы бұзылады, өсу қабілеті төмендейді, балықтардың қозғалысы ... ... ... бұл ... тозуы мен балықтың өлуіне әкеліп соғады.
Балықтардың ауруларының классификациясы этиологиялық негізіне яғни аурудың ... болу ... ... ... ... екі ... бөлінеді. Жұқпалы және жұқпалы емес.
Жұқпалы ауруларды инфекциялық және инвазиялық деп екіге бөліп қарастырады, оларды вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, балдырлар және ... ... ... ... ... ... паразиттік тіршілік ететін шаяндар және сүліктер) қоздырады.
Жұқпалы емес ... ... ... ол ... ... күрт ... нәтижесінде (судың температурасының өзгеруі, оттегінің аз немесе көп мөлшері, токсикалық (улы) заттарымен судың ... және т.б., ... емес ... зат алмасудың бұзылуы, авитаминоз, жарақаттардың және т.б. әсерінен болады [1].
Табиғи, жасанды сондай-ақ тоған шаруашылықтарында балықтарда диплостомоз, постдиплостомоз, тетракотилез, клиностомоз, ... ... ... ... ... кездеседі. Мұндай ауруларды таратушы балықжегіш құстар (шағала, қасқалдақ, құтан) болып табылады. Мұндай ауруға шалдыққан балықтардың, өсу ... ... ... ... ... ... балықтың өлуіне әкеліп соғады. Кейбір әдебиет көздерінде осындай ... ... алу үшін ... ... ... ... отыру қажеттілігін айтады. Алайда, қазіргі кезде құстардың кейбір түрлерінің жойылу қаупі төнуіне байланысты, бұл мәселенің шешімін басқалай жолмен ... ... ... суқоймаларда аурудың алдын алу, ауру туғызатын қоздырғыштармен күресу оң ... ... ... ... сол суқойманың гидробиологиялық жағдайын өзгерту, барлық санитарлық алдын-алу ережелерді қадағалау және қоздырғыштың биологиялық тізбегін үзу немесе улы химикаттар арқылы да ... ... ... диссертацияның мақсаты: Қазақстан суқоймаларындағы (Балқаш көлі, Арал (Кіші Арал) теңізі, Жайық өзені) кәсіптік маңызы бар тұқы ... ... ... ... анықтау.
Магистрлік диссертацияның негізгі міндеттері:
* Балықтардың морфо-биологиялық белгілерін зерттеу;
* ... ... Кіші Арал ... ... ... мекендейтін тұқы балықтардың гельминтофаунасын анықтау;
* Патогенді паразиттердің сапалық және сандық көрсеткіштерін анықтау;
I. ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ... ... ... ... шолу
1956-1962 жылдары А.В. Решетникова Цимлянкс суқоймасында 29 түрден тұратын 484 дана ... ... ... ... ... ... ... алынған балықтардан қарапайымдылардың -16, моногенеалардың -20, сорғыш құрттардың - 24, ... ... - 13, ... ... - 4, ... -10 түрі табылған [2].
1961-1963 жылдары Т.И. Комарова Днепр атырауындағы кәсіптік ... 1045 ... 25 ... ... ... Зерттеуге алынған балықтардың 92,2% - ы гельминттермен зақымдалған. Балықтардан гельминттердің 104 түрі тіркелген, соның ішінде 38 түрі сорғыш құрттар, 36 түрі ... ... және ... ... ... 4 түр, ... ... зақымдаған. Қызылқанат балығының желбезегінен моногенеалардан жаңа түрі Diplozoon scardinii және D. paradoxum ballerus - ті ... ... ... ... ... ... ... тері жабынында паразиттік тіршілік ететін Gyrodactylus cyprini sp., және ... ... ... ... ... ... тері жабынынан - G. chadzikenti, сонымен қатар Сырдария ... ... ... ... ... abramidi - ті, алғаш рет тауып, анықтап жазған [4].
1960 - 1965 жылдары С.О. ... ... ... ... ... алу шабақ өсіру шаруашылықтары мен тоғандарында қоздырғышы Dactylogyrus extensus гельминтінен дактилогироз ... ... ... ... ... және бір ... өлім - ... ұшыратқан. D. extensus тұқы балықтарының 9-10 күндік шабақтарынан бастап, барлық жастағы топтарын ... ... 1965). С.О. ... табиғи және жасанды суқоймалардағы рафидаскариоз, краснуха және аргулез ... ... ... ... ... 1962 - 1965 ... Арал ... оңтүстік тұщыланған шығанағы мен Амудария атырауынан толық паразитологиялық зерттеу әдісімен қаракөз, тыран және ... 754 дана ... ... ... ... паразиттің 19 түрін, сазан шабақтарынан 28 түрін және қаракөзден 21 ... ... [6]. ... жылы П.Ф. ... Ыстық көлде мекендейтін сазан мен тұқылардың ересек топтарынан және Қырғыстанның Фрунзенск тоғанындағы тұқы шабақтарынан алғаш рет ботрицефалез ауруының қоздырғышы Bothriocephalus ... - ті ... ... ... ... бұл ... құрт жарты және екі айлық тұқы балықтарын көптеп зақымдайды екен, ал күзге қарай сол жылғы шабақтардың зақымдалуы төмендейді, ересектер балықтарда ... ... ... ... ... кездеспейді. Ересек жастағы балықтарда таспа құрт - В. gowkongensis - тің сирек кездесуі, балықтардың бентостық немесе жасанды қорекпен ... ... ... ... ... ... рет жаңа экологиялық паразитология бағытын қалыптастырған және оны дамытқан көрнекті ... - В.А. ... ... Ол ... ... ... ... протистология; салыстырмалы анатомия саласында жұмыс істеді. Оның көмегімен біздің елде балықтарды ... ... іске ... 1930 жылы В. А. Догель Арал теңізіне экспедициямен келіп, балықтарда ... ... ... ... 1934 жылы , 1938 жылы ... ... балықтарын зерттеп атты монографиясын шығарды. Қазақстанда ихтиопаразитологияның дамуына көп үлес қосты.
Паразитология, әсіресе, гельминтологияның ғылыми ... ... К. И. ... ... үлкен үлес қосқан. Ол ғылымда гельминттердің (трематодалар, цестодалар, нематодалар) 200-ден астам жаңа түрін ашып, ... ... ... ... ... ... ... сипаттама берген [8].
Г.Г. Смирнов (1895-1973) гельминттер мен олардың иелерінің ... ... көп ... ... ... ... және оның жолын қуушы көрнекті гельминтолог Р. С. ... ... ... ... ... организмнің қорғаныш қабілетін және одан пайда болатын иммунитетті, гельминтоз ауруларының эпидемиологиясын зерттеді.
Е.В. ... (1918) - ... ... ... жануарларының, балықтардың, құстардың, кеміргіштердің паразиттерінің фаунасы жоспарлы түрде ... 18 жыл бойы ... ... су ... (Іле, ... ... ... өзендері, Зайсан, Марқакөл, Қорғалжын көлдері, Қостанай облысындағы су қоймалар және т.б.) балықтар паразиттерінің фаунасы ... ... ... Іле ... мен ... ... ... бірнеше жаңа түрлерін анықтап ашып, көптеген ғылыми еңбектер жазды [8].
1938 жылы А.Х. Ахмеров Балқаш көлінің әр түрлі аудандарынан балықтың 9 ... (234 ... ... 22 түрін анықтаған. Сазан және оның шабақтарынан моногенеялық сорғыш - Dactylogyrus vastator, қара балық, салпы ерінен белдік құрт - Ligula ... қара ... және ... ... - Piscicola geometra - ны тауып, оларды қауіпті аурулар туғызатын паразит ретінде атап көрсеткен [9].
1945 жылы Гвоздев Іле ... мен оған ... ... ... ... паразитофаунасын зерттеген.
1946 жылы Захаров Балқаш балықтарының ұзын ... ... ... ... ... ... жүргізіп, балықтар мұндай паразит түрімен зақымдалмаған деген қорытынды жасайды [9].
А.П. Максимова (1962), К.В. Смирнова (1964, 1966) Балқаш аудандарында әр ... ... ... ... зерттеу жүргізіп, паразиттік шаянтәрізділер Ergasilus sieboldi - мен барлық балықтардың қатты зақымдалғанын анықтады. Бұл паразит түрімен ... ... ... ... ... инвазиясымен ол қара балыққа патогенді болып табылды. Арал теңізінен Балқаш көліне жерсіндірілген тыран балығына тән ... ... ... wunderi ... ... ... 1965 жылы ... тыран балығынан бір-бірден Digramma interrupta табылған. Балқаш көлінде өндірістік ... ... ... ... сазанда паразиттің 18 түрі кездескен, олардың ішінде ауру туғызатын түрлер болмаған, тек желбезек сорғыш Dactylogyrus extensus сазан балықта кең ... ... ... ... оның ... ... аса үлкен емес [9].
1962 - 1965 жылдары Ю.В. Бутенко трематодоз ауруының ... тұщы су ... ... ... ... ... Жамбыл, Қызылорда облыстарына қарасты суқоймалар: Балқаш, Алакөл, Билікөл, Көлсай, Іле, Шу, Талас өзендеріне зерттеу ... ... ... 36 ... ... тұщы су моллюскаларының 5744 данасы сойылып, олардан трематод церкарилерінің 41 түрін тауып, солардың ішінді 7 түрі ... ... ... ... ... ... ал қалған түрлері амфибия, сүтқоректілер мен құстардың ... ... ... ... ... [10]. ... ... 1963 - 1964 жылдары Қазақстандағы тоған шаруашылықтарының қарқынды дамуына байланысты Алматы, Шымкент және ... ... ... ... ... ... ... барысында тоған шаруашылығында өсірілетін тұқы балықтарында ихтиофтириоз, триходиниоз, дактилогироз, гиродактилез, сангвиниколез, ... ... ... ... ... краснуха ауруларын тіркеген [11].
1963 - 1964 жылдары В.Г. Енгашев жұмыр құрттар Сontracaecum туысы дернәсілдерімен ... ... ... ... және ... ... ... Амудария өзені атырауы, Марқакөл көлінің оңтүстігі және Көксу көлінде зерттеу ... ... ... ... зерттеу үшін төрт, алты жастағы тыран балықтардың 234 ... ... ... ... ... зерттеуге алынған тырандардың барлығы да контрацекум дернәсілдерімен зақымдалған. Ал жаздың басында, тамыз айында зақымдалудың экстенсивтілігі 66,6% - ға ... ... ... ... 92,8% - ға ... ... [12].
Н. Тленбекова 1964-1969 ж.ж., Іле өзенінің атырауындағы суқоймалар мен Балқаш көлінде, 1975-1976 жылы Қапшағай суқоймасында, 1969-1970 жылы ... ... ... ... ... жүргізген. Толық паразитологиялық зерттеу әдісімен 15 түрге жататын 1830 дана балық алынған. Зерттеуге алынған ... ... 124 түрі ... ... 7 тип, 11 ... 28 отряд, 41 тұқымдас, 60 туысқа біріктірілген [13].
Балықтардың арасында гельминтозды, соның ішінде диплостомоз аурулардың таралуына балық жегіш құстардың ... Д. ... ... ... нәтижесінде Қазақстанда, трематодтардың ішінде Diplostomum туысының 7 түрін, ... ... ... ... ... ... екі түрі ... үшін жаңа түр болып саналады. Бұл гельминттердің метацеркарилері балықтарда паразиттік тіршілік етеді. ... ... ... ... ... бір емес, бес немесе одан да көп түрлерінің кездесуі мүмкін деген ... ... ... ... ... ... шаруашылығындағы тұқы балықтарында кавиоз ауруының эпизоотологиясын зерттеген. 1958 жылы Алматы ... ... ҚХР - нан ... ... қоректі балықтармен қоса келген Khawia sinensis, 1962 жылы ғана тоған шаруашылықтарындағы тұқы балықтарынан табылған [15].
К.В. Смирнова Арал теңізі мен Орал ... ... ... ... ... ... ... көксерке балығының паразитофаунасын 1964 жылдың жаз айында көлдің бес ... ... ... ... ... 9 ... тапқан. Солардың ішінде ең көп тарағаны осы балық түріне ғана тән Ancyrocephalus paradoxus және Ergasilus ... ... екі түр де ... ... бес ... ... Смирнова зерттеулерінен бұрын В.А. Догель және Б.Е. Быховский (1934) Арал теңізіндегі көксерке паразитофаунасын зерттеп, паразиттің 11 ... А.И. ... (1956), Орал ... ... - 12 ... тапқан [16].
Н.К. Каирова - Балқаш Алакөл бассейндерінде мекендейтін балықтарда паразиттік тіршілік ететін кірпікшелі урцеляридтің түрлерін зерттеген. 1967-1970 ... ... ... Іле өзенінің сағасындағы суқоймалары мен Алакөл көлдер жүйесінен бес балықтың түрінен (сазан, қара балық, көксерке, алабұға және салпы ерін) ... ... ... nigra, T. ... ... epizootica тапқан. Осы жылдары алғаш рет Балқаш-Алакөл бассейні суқоймаларында T. nigra көксерке балығында кездескен [17].
К.В. Смирнова - ... ... ақ амур және ... балықтарын жерсіндіру барысында кездейсоқ жерсіндірілген ұсақ кәсіптік маңызы жоқ амур ... амур ... амур ... инвазиялық ауруларды тасымалдаушы және көптеген паразиттердің резервенті болып табылатындығын зерттеген [18].
С. Катышева 1957 жылдың ... ... ... ... көлі және Орал ... ... көліне көксерке балығын жерсіндіру барысында 23 жайын (Siluris glanis L.) кездейсоқ көлге түсіп, қоса жерсіндірілген. 1966 жылдың мамыр айында Іле ... ... әр ... 4 ... 18 ... ... ... Олардың ұзындығы 44 см-ден 116 см, салмағы 800 г - нан 15 кг, жастары 1+ - тан 6+ - ға ... ... ... көліндегі жайын балығынан паразиттің 5 түрі ғана табылған, ... ... ... ... көп ... ... тек ... балығына тән Protocephalus osculatus таспа құрты табылған [19].
1997 - 2001 жылдары Г.А. Сапарова Жайық өзенінің төменгі ағысындағы ... ... ... ... ... 5 ... 22 түрден тұратын 3202 дана балық алынған. Зерттелінген балықтардың паразиттермен жалпы зақымдалуы 47,7% құраған. Жайық ... ... ... ... алынған балықтардан паразиттердің 135 түрі табылған. Олар 8 тип, 12 класс, 44 тұқымдас, 69 туысқа біріктіріледі [20].
2000 - 2008 ... Б.К. ... ... ... ... әр ... суқоймаларынан толық паразитологиялық зерттеу әдісімен 3930 дана балықты тексерілген. Ертіс бассейндерінде ... ... ... 142 түрі ... олар 8 тип, 11 ... 25 ... 44 тұқымдас, 68 туысқа біріктірілген.
Қазақстандағы Ертіс маңы ... ... ... ... ... - 38, ... - 34, таспақұрттар - 15, сорғыш құрттар - 33, жұмыр ... - 10, ... ... мен сүліктер - 3 түрден және шаянтәрізділер - 6 ... ... ... ... ... ... әр түрлі мүшелерінде тіршілік етеді. Мысалы тері жабынында моногенеалық сорғыштардан - гиродактилюстар, қабыршақтарының астында, ... ... - ... ... - ... ... ... - трематодалар (метацеркарий) дернәсілдері - Metagonimus yokogawai паразиттік тіршілік етеді. Балықтың дене қуысында лигулидтердің дернәсілдік сатылары мен ... ... ... ... ... нематодтар дернәсілдері - Philometroides, өт сұйықтығында - таспа құрттардың дернәсілдердің - Dilepis ... көз ... - ... дернәсілдері паразиттік тіршілік етеді. Балық бауырында таспа құрттардың дернәсілдері Triaenophorus nodulosus, мөңке балықтың арқа жүзбе ... және ... ... ... ... - ақ ... асқорыту жолдарында да сан түрлі паразиттер табылады. Қан жүйелерінде трематодтардың ішінде - ... ... ... ... ... мүшелері мен ұлпаларында паразиттер кездеседі [22].
Паразиттерді тіршілік жағдайына қарай екі топқа уақытша және ... деп ... ... паразиттер тіршілігінің жарты бөлігінде иесінің денесінде немесе иесі ағзасының ішінде өткізеді. Мұндай паразиттер қоректену немесе көбею кезінде ғана иесіне ... Ал ... ... ... өз ... ұзақ уақыт бойы мекендейді. Паразиттер даму процесінде иесінің ағзасында жүріп, бір ... ... ... ... мүмкін, сондықтанда олар бастапқыда иесінің ішкі мүшелерінде, ... ... ... ... [22].
Паразиттердің даму ерекшеліктеріне және олардың паразиттік тіршілік етуіне ... ... ... ... ... ... 1) соңғы немесе дефинитивті иесінде - паразит жыныстық жетіледі; 2) ... ... - ... ... ... ... өтеді; 3) қосымша иесінде - паразит дернәсілдері ... ... ... ... 4) ... иесінде - гельминт ұрығы (дернәсіл немесе жұмыртқа) шоғырланады.
Академик К. И. Скрябин гельминтоздарды эпидемиология және эпизоотология принциптері бойынша екі ... ... - ... және ... деп жүйелендіріп бөлді.
Геогельминтоз қоздырғыштарының ұрықтары аралық иені қажет етпей, су және топырақта ... ... ... тікелей түйіскенде су немесе қорек арқылы жүреді. Бұларға моногенеалық сорғыштар жатады.
Биогельминтоз қоздырғыштары аралық иенің қатысуымен ... ... иесі ... ... ... ... қоса ... зақымданады.
Балықтардың гельминттермен зақымдалуы түрлі факторларға байланысты, сондықтан да оларды физиологиялық (балық ағзасының ерекшелігі мен ... ... және ... ... ағзасымен сыртқы ортаның өзара қатынасы және сыртқы ортаның әсері) деп бөліп қарастырады [22].
Физиологиялық факторлар. Балық түріне байланысты ... ... ... ... lusiana - тек тұқы және ... балықтарын зақымдаса, Philometroides sanguinea - мөңке балықты зақымдайды. Мұндай жағдайды балықтың кейбір түрлерінің биологиялық морфологиялық ерекшеліктеріне байланысты гельминт қоздырғыштарын ... ... Бұл ... ... ... ... атау ... жасына қарай гельминттермен зақымдануы. Балық шабақтарына ғана тән ... ... ғана ... ... түрлері болады. Мысалы моногенеалық сорғыш Dactylogyrus vastator - тұқы ... ... ... ал ... ... ... ғана кездесуі мүмкін. Бұл құбылысты ағзаның иммунды биологиялық қайта құрылуларымен түсіндіріледі [22].
Әр жастағы балықтың паразиттермен ... ... ... ... де ... ... ... балықтар шабақ кезінде зоопланктонмен, сосын зообентоспен ары қарай ересек кезінде - ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін ескертеді. Айта кететін болсақ протеоцефалюс таспа құртымен алабұға балық, шабақ ... ... ... Оның ... ... ... зоопланктонмен, яғни гельминттің аралық иесі циклоптарды тәулік бойы көптеп қорек етуімен түсіндіріледі. Ересек ... ... ... ... ... ... деңгейлері сәл де болса азаяды.
Экологиялық факторлар. Балықтардың зақымдалуы жыл мезгілдеріне де байланысты болады. Жыл ... ... ... физиологиялық күйіне әсер етеді. Суқоймадағы гельминттердің аралық иелерінің ... жыл ... ... Бұл ... ең бастысы су температурасының режимі маңызды болып табылады. Көпшілік гельминттердің даму циклі аралық иенің - шаянтәрізділер, құрттар және ... ... ... - жаз айларында жүреді. Дәл осы кезеңдерде ауру белең ала ... ... су ... көтерілгенде Dactylogyrus vastator қарқынды дами отырып, ... ... ... ... ... және қыс ... су ... төмен болуы Gyrodactylus сияқты паразиттерге қолайлы, осы кезеңде олар тұқы балықтардың әсіресе шабақтарын жаппай зақымдауға бейім болып келеді [22]. ... ... ... жұмыстарының әсері. Балықтарды бір суқоймадан басқаға немесе бір ... ... ... ... ... шаруашылықтық ұйымдардың ең маңызды міндеттерінің бірі болып саналады. Деседе, балықтарды жерсіндіру мақсатында бір суқоймадан басқасына отырғызу ... сол ... ... ауру ... қоса ... ... Кей жағдайда, керісінше жерсіндіріліп отырғызылған балықтар сол суқоймадағы жергілікті балықтардан өздеріне паразиттердің жаңа түрлерін ... ... ... ... ... ... суқоймаларынан өсімдікқоректі балықтар, ақ амуды орталық және оңтүстік суқоймаларға әкеліп отырғызу салдарынан ботриоцефалез және кавиоз ... ... ... ... ... Сондай-ақ Каспий теңізінен Арал теңізіне жерсіндірілген шоқыр балықтары (1937, 1941), жергілікті арал пілмайы балықтарының арасында ... ... ... [22].
Жерсіндірілген балықтардың арасында гельминтоздардың таралуы немесе олардың бірден төмендеуі суқоймада аралық иелерінің құрамынада байланысты. В. А. ... және Б. Е. ... ... ... Арал ... балықтарында акантоцефалюс - паразиттерінің табылмауын, ... ... иесі - ... болмауымен байланыстырады.
Балық ағзасына паразиттердің әсері сан түрлі. Паразиттер балықтарға механикалық әсерде, өздерінің бекіну мүшелерімен балық ұлпаларын бүлтіреді немесе ұлпалар мен ... ... ... отырып әсер етеді. Сонымен қатар паразиттер (сангвиникола) қан тамырларын тығындап зиян ... ... ... ... ... ... массаның өтуіне кедергі келтіре отырып, ас қорыту процесін бұзады. Таспа құрттардың ішіндегі - лигулидтер балықтың дене ... ... ... ішкі ... қысып, атрофияға, одан бедеулікке әкеледі. Трематод метацеркарилері ... ... көз ... әкті тұздарды салу арқылы соқырлыққа әкеп соғады. Нематодтардың ішінде ... тұқы ... ішкі ... ... ... қабырғаларын жарақаттайды, нәтижесінде торсылдақтың қызметі бұзылып, балықтар өле бастайды. Осының ... да ... ... ... зиян келтіреді [22].
Моногенеалық сорғыштар - ұзақ уақыт бойы трематода класына біріктірілген. Ең ... ... жеке топ ... ... ... ... Ван Бенеден (Van Beneden, 1858) болды, кейінен И. Карус (I. Carus, 1863) ... ... ... тармағына бөлді: Polyonchoinea және Oligonchoinea. Моногенеалық сорғыштар - балықтардың терісі мен желбезегінде, амфибиялар мен бауырымен жорғалаушылардың ... және ... да ... ... ететін эктопаразиттер. Олардың түр саны 2500 - ге жетеді [23].
Моногенеалық сорғыштардың денесі ... ... ... ... ... ... болады. Оның ілмешектері, сорғыштары немесе тканьдері қысып алатын екі жақты қақпақтары бар. Арнайы бекіну мүшелері денесінің ... ... де ... Олар ... ... ... бас ... бекінуін қамтамасыз ететін, жабысқақ секрет бөлетін, бір клеткалы бездердің жолдары ашылатын қалақ тәрізді өсінділерден немесе кішкене сорғыштардан тұрады. Ішкі ... ... ... өте ... ... ... ... - тегумент.
Ас қорыту жүйесі денесінің алдыңғы бөлімінде орналасқан ауыз қуысы көптеген бүйір өсінділерімен тарамдалатын ... ... ... қос ... ... ... [23].
Зәр шығару жүйесі протонефридиялы, негізгі экскреторлы түтіктер денесінің алдыңғы бөлімінде екі зәр ... ... ... жүйесі ортогон типті: ми ганглиясынан өзара көлденең сақина өсінділерімен байланысқан, үш жұп ұзына бойы бағаналар басталады. Дененің алдыңғы ... ... жұп ... көздері болғанның өзінде де, сезім мүшелері нашар дамыған.
Жыныс жүйесі - гермафродитті. Бір ... ... ... ... ... мен ... жұмыртқа безі болады. Сарыуыз бездері жақсы дамыған. Сперматазоидтар шағылысу нәтижесінде қынап арқылы оотипке үздіксіз түсіп тұрады. Құрттың алдыңғы үштен бір ... ... ... ... оған ... ... ... мен хитинді ине - ілмешектерімен қаруланған ... ... ... шеткі бөлімі ашылады [23].
Моногенеалық сорғыштардың тіршілік циклі ... және ... ... ... ... аталуы да осыдан. Мысал ретінде, тұқы /карп/ балықтардың паразиті - Dactylogyrus vastor - ды алайық. Бұл ... 1-3 мм, ... ... ... ... сол ... қысқа аяқшасы бар жұмыртқаларын салады. Жұмыртқада ұрық дамиды, дамыған соң жұмыртқаны тастап, еркін ... ... ... ... ... бөлімінде екі жұп көзшелері болады, денесі кірпікшелердің бірнеше кең буында белдеуімен жабылған. Денесінің артқы ... ... ... ... ... ... эмбриональды ілмешектері болады. Осындай ілмешектері бар артқы бөлімді - церкомер деп атайды.
Моногенеалық сорғыштар - гермофродиттер. Қос ... ... олар ... ... тұрады. Кейбір түрлерінде гермафродитті жыныс жүйесі болса да, оларда өзін-өзі ұрықтандыруды болдырмайтын ... ... ... ... ... бар құрт - Diplozoon paradoxum тұқы балықтардың желбезектерінде тіршілік етеді.
Таспа құрттар - тұщы суда және ... ... ... кең ... ... ... класының өкілдері сорғыштар мен моногенеалық құрттарға қарағанда паразиттік тіршікке толығырақ бейімделген. Бұлар тек қана эндопаразиттік өмip ... ... өте аз ... ... ортада бола алады, ересек кезінде әртүрлі омыртқалы жануарлардьң, адамның ішегінде тіршілік етсе, дернәсілдері омыртқасыз және ... ... ішкі ... және дене ... тіршілік етеді. Түрлері 3000-н астам. Таспа құрттар жұктыратын ауруларды цестодоз деп атайды [23].
Денесі барынша созылыңқы, арқа- құрсақ бағытында жалпайып келген, ... ... ... 1 ... 10-15 м-ге дейін. Көбінe денелері проглотидтер деп аталатын жеке буындардан ... ал ... ... ... ... Keйбiр түрлерінің денесі тұтас бөлінбеген. Денесінің алдьңғы ұшында сколекс (skolex), деп аталатын басы болады, одан белшектенбеген мойыны және бipқатар ... ... ... ... жатады. Олардың саны 2-4-тен бірнеше мыңға жетеді. Басы немесе ... ... ... ... ... ... келеді. Басы қадалып, жабысатын мүшелерімен қаруланған, олар: бұлшықеттері бар сорғыштар. Ботридиялар ерекше ұзын қысқыш ... ... ... ... қадалатын саңылау; тіркелгіш шұңқырлар; ілмек қармақшалар; тістер т.б. [23].
Дамуы. Бунақты ... ... ... ... ... ... ... жетілген жұмыртқада ілмешектермен қаруланған ұрық онкосфера қалыптасады. Пiciп-жетілген жұмыртқа ... ... ... ... ... Артқы буындары бұзылған кезде жұмыртқа иесінің организімінен сыртқа шығады. Содан ... ... ... ... ... ... жұмыртқасы сыртқы ортада дамиды. Суда олардан кірпікшелермен қоршалған дернәсіл ... ... Әpi ... ол ... иесінде дамиды. Көп жағдайда циклоптарда содан кейін балық организмінде. Дефинитивті иeci балық жегіш құс ... ... ... емес ... ... ... - сыртқа түскен жұмыртқасы аралық иeci - су омыртқасыздарының организмінде дамиды. Әpi қарай таспа ... ... ... opгaнизмiндe немесе өсімдік қоректі құстардың организмінде тіршілік eтeдi. Тұщы су балықтарында көбінесе 2 ... ... ... паразитті тіршілік етеді. қалампырша (Caryophyllidea) және таспа құрттар (Pseudophyllidea) бұлар келесідей тұкымдастарға бірігеді: ... ... ... Botliriocephalidea, Ligulidea. Таспа құрттар балықтардың патогенді паразиттері және олар ... ... ... ... ... ... ... қырылады.
Классификациясы. Таспа құрттар класы 9 отрядқа бөлінеді. Осылардың негізгі 2 отрядының өкілдері кең таралған және адам мен ... ... үшін аса ... ... Тұқы ... кездесетін негізгі өкілдері: Digramma interrupta, Neogryporhynchus cheilancristrotus, Paradilepis scolecina, Khawia sinensis, Bothriocephalus obsariichthydis, Caryophyllaeides fennica, Caryophylleus ... C. ... ... ... класының өкілдерінің бәрі де паразиттер, олар омыртқалы және омыртқасыз жануарлардың әр ... ішкі ... ... ... ... ... 4000 түр ... [24]. Сорғыштардың көпшілігі бірнеше миллиметрдей ғана, бірақ кейде бұл ... ... де ... Дене ... ... ... тәрізді. Бұлардың сорғыштары болғандықтан класс атауы да солай. Ол ойыстау ... шет ... ... ... құралған, сақина тәрізді бұлшықеттерімен көмкерілген. Денесінің алдыңғы және ... ... ... сорғыштан бар, яғни ауыз және құрсақ сорғыштары. Олар бекіну ... ... ... ... осы ... ... ... иесінің денесінде бекініп тұрады. Ас қорыту жүйесі денесінің алдыңғы жағындағы аузы ... ... ... ал ол ... ... ... Энтодермальді ортаңғы ішек өңештен басталып дененің бүйірімен артқа қарай созылып, тұйықталған екі тармақтан тұрады. Зәр ... ... - ... ... алу және қан ... ... жоқ. Нерв ... жұп ми ганглиясынан тұрады. Одан дененің алдыңғы жағына және ауыз сорғышына қарай нервтер, сонымен ... ... ... үш жұп ... тарайды. Әсіресе ерекше қалыңдаған құрсақ бағаналары жақсы дамыған. Ұзына бойы бағаналар сақина тәрізді өсінділермен өзара байланысып ... ... нерв ... ... ... ... құрттардың паразиттік тіршілік етуіне байланысты өте нашар дамыған. Сорғыштардың дернәсілдерінде бір немесе екі жұп кішкене көзшелері болады [24].
Жыныс жүйесі ... ... ... ... иесін және ұрпақ алмастыруға байланысты өте күрделі. Гермафродитті жыныстық жүйесі жетілген сорғыш немесе марита балықтардың ішегінде және ... ... ... ... ... Мысық немесе сібір қос езуі - Opisthorchis felineus. Иттің, мысықтың және адамның бауырында, өт жолдарында ... ... ... ... ... ... өт жолы арқылы ішекке түседі. Әрі қарай даму үшін жұмыртқа суға түсуі керек. Су ішінде жұмыртқадан денесі толқынды эпителимен ... ... ... Мирацидидің екі көзшесі, ми ганглиясы және жұп протонефридиялары болады. Мирацидий қоректенбейді, эмбриональды даму кезіндегі жиналған гликоген қоры арқасында өмір ... ... ... мирацидий суда еркін жүзіп жүреді. Өзінің ары ... ... үшін ол ... иесінің денесіне түсу керек. Көп жағдайда аралық иесі ... ... ... ... ... ... ұлу денесіне еніп, оның ішкі мүшесіне өтеді, де ... ... Бұл ... қабілеті бар, жыныстық жүйесі жетілген сатысы. Спороцистаның денесіндегі партеногенетикалық жұмыртқалары әрбіреуі бөлініп, ... - ... деп ... ұрпаққа айналады. Редия, спороцистадан қозғалғыштығымен және денесіндегі саңылауымен ерекше. Ол ... ... ... ... ... ... ... жаңа ұрпағын шығару қызметін атқарады. Спороцисталар сияқты редияның денесіндегі партеногенетикалық жұмыртқалары бөлініп, ... ... жаңа ... - ... пайда болады. Церкария - гермафродитті особьтің дернәсілі, оған көптеген ... де ... ... тарамдалған ішегі, миы және зәр шығару жүйесі ... Оның ... ... - ... артқы бөлігінде ұзын, бұлшықетті, қозғалғыш құйрықшасының болуы. Церкариялар редия денесіндегі саңылаудан шығып, одан ұлу денесінен шығып, құйрығының қозғалысы ... суға ... ... кетеді. Мирацидия секілді олар қоректенбейді, денесіндегі қорек қоры арқасында өмір сүреді. Церкария балықтардың денесіне жабысып, терісіне ... ... ... де, ... ... ... ... [24].
Классификациясы. Сорғыш құрттар класы 5 отрядқа ... ... ... ... ... ... ... Тұқы балықтарда кездесетін негізгі өкілдері: Diplostomum mergi, D. commutatum, D. paraspathaceum, D.helveticum, D. ... ... clavata, ... ... Trematoda sp. larva [24].
Жұмыр құрттар - Nemathelminthes типіне нематодтар (Nematoda) класына жататын - жұмыр құрттардың өкілдері балықтарда ... ... ... ... түр саны ... (27000 - нан астам), кеңістікке ... ... ... да ең ... ... топ. ... ... әлемде кездеспейтін ортасы жоқ. Мұхиттар мен теңіздер түбінде, тұщы ... ... ... ... қозғалып тіршілік етсе, паразиттік түрлері өсімдіктер мен жануарлардың барлық мүшелерінде кездеседі [24].
Нематода грек тілінде "nematos" - жіп ... ... ... ... ... жіп тәрізді созылыңқы, цилиндр немесе ұршық тәрізді болып ұштарына қарай ... ... ... ... бірнеше миллиметрден ондаған миллиметрге жетеді. Нематодтардың денесі сыртынан қалың кутикула қабатымен қапталған. Кутикула ( латынша "cuticula" - қабықша ) ... ... жоқ, ... ... ... тығыз қабықша. Ас қорыту жүйесі ұзына бойы созылған тік түтік тәрізді, алдыңғы, ортаңғы және артқы ішектен тұрады. Ауыз тесігі дененің ... ... ... көпшілік жағдайда ерекше өсінділер еріндер кейде сорғыштармен қоршалған. Нематодтар негізінен дара жыныстылар және жыныс диморфизмі айқын байқалады. Аналықтарының денесі ірі, ... ... ... ... ... ... ... ұшы құрсақ жағына иіріліп (қайырылып) келген. Нематодтардың ересек формалары балықтардың ішегінде, ал дернәсілдері ... ... ... және әр ... ... ... ... етеді.
Нематодтардың кейбір өкілдері Raphidascaris acus, Philometroides lusiana, Cystidicola farionis және т.б. ... ... ... ... ... ... ... сапасын төмендетіп балық шаруашылықтарын үлкен шығындарға ұшыратады.
Классификациясы. Жұмыр құрттардың 4 ... бар. ... ... ... ... ... ... паразиттік тіршілік ететін негізгі өкілдері: Anisakis sp., Contracaecum microcephalum Nematoda sp. larva, Cucullanus cyprini, Eustrongylides mergorum, Rhabdochona hellichi және т.б. ... ... - ... ... шаянтәрізділер Crustacea класына жататын өкілдерден туындайтын ауруды крустацеозды ауру деп ... ... ... ... сегменттері әдетте үш бөлім немесе үш тагма құрайды - бас, ... және ... ... Көп ... ... ... ... мысалы, бас пен кеуде сегменттері бір-бірімен тұтасып баскеуде бөлімін ... ... ... ... баскеуде және құрсақ бөлімінен тұрады. Шаянтәрізділердің әр сегментінде, соңғысын қоспағанда аяқтарының екі ... ... ... ... аяқ екі ... протоподит (protopodit) пен базоподит (basipodit) және екі буындалған бұтақтан - ... ... және ... ... ... Бас ... 2 жұп антенна және асты үгіту қызметін атқаратын 2 жұп ... 2 жұп ... ... ... ... Шаянтәрізділердің бүкіл денесі сыртқы қаңқа түзетін хитинді кутикуламен қапталынған. Хитин кутикуланың яғни сыртқы қаңқаның негізгі қосындысы, ... ... ... етіп қорғаныш және тірек қызметтерін атқарады. Барлық буынаяқтылардың денесінің өсуі ... ... ... ... сурет. Балықтарда паразиттік тіршілік ететін төменгі сатыдағы шаян Argulus foliaceus
Ас қорыту жүйесі жақсы дамыған үш бөлімі бар: алдыңғы, ... және ... ... ... ... ... көпшілігінде тыныс алу мүшелері болмайды, газ алмасу қызметтері тек дене жабындысы арқылы жүреді, ал жоғары ... ... ... ... ... эпиподит деп аталатын жұқа өсінділері арқылы тыныс алады. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділердің қан айналу жүйесі - ашық, төменгі ... ... Нерв ... - ... ... ... асты ... жұтқыншақ маңындағы сақина коннективасы және ұзына бойлық ганглиялардан құралған құрсақ нерв тізбегінен ... ... ... жақсы жетілген, олар сезімтал талшықтар түрінде (рецепторлар) дененің белгілі бөліктерінде - антеннула, ... ... ... ... ... орналасқан, иіс дәм, химиялық сезу қызметін орындайды, бұлардың түбінде, гиподермальды эпителидің астында биполярлы нерв клеткалары бар. Буынаяқтылар тек қана жынысты ... ... ... дара ... ... ... ... Жыныс жүйесі құрсақ бөлімінде орналасқан [24].
Copepoda - ... ... ... құрсақ сегментінде, аналь тесігіне жабыстырылған екі жұмыртқа қапшығында сақтайды. Ал тұқы балық биттер ... ... су ... заттарға жабыстырады, тең аяқтылар денесінің артқы жағына жабыстырып жүреді.
Дамуы метаморфоз жолымен өтеді, ескекаяқтылармен тұқы ... ... ... - ... ... - зоеа (zoea) деп ... Науплиустарда біреу зоеаларда екі фасеттік көздері болады. Дернәсілдері бірнеше рет түлеп ересек түріне айналады.
Шаянтәрізділердің 3 ... ... ... ... ... етеді: ескекаяқты - Copepoda, тұқы балық биттер - ... ... - Isopoda. ... ... негізгі түрлері: Ergasilus sieboldi, E. briani, Achtherеs percarum, Caligus lacustris, Argulus foliaceus және т.б. ... ... ... ... ... ... жағдайы, гидрохимиялық және гидробиологиялық сипаттамасы
Ағынсыз Балқаш көлі Қарағанды, Жамбыл, Алматы облыстарымен ... ... ... ... жағында Балқаш Алакөл көлдер жүйесімен, батыс бөлігі ... ... ал ... және ... жағы ... және Іле ... ... жатыр. Сонымен қатар, Балқаш бассейніне Жоңғар және Күнгей Алатауы, Қалықтау, Нарат, Боро-Хоро да кіреді [25].
Балқаш көлі - ... ... мен ... ... ... ... ... ірі айдың болып табылады. Балқаш-Алакөл ойпатының терең шараларының бірінде. Теңіз деңгейінен 342 метр биіктікте ... ... 614 ... ең енді жері 74 ... ... ... 2383 километр, орташа тереңдігі 6 метр. Ең терең жері 26 метр. Айна көлдің беті 18 мың ... ... алып ... Жиналған су көлемі 413 мың куб шаршы километр. Оңтүстік-батысында судың түсі сұрғылт-сарғыштау, шығысында - көгілдір. Барлық осында ... ... су ... 70 пайызын Іле береді. Балқашта көптеген ірі шығанақтар, мүйістер, түбектер бар. Ірі шығанақтары: Алакөл, Қарақамыс, Қашқантеңіз, Сарышаған, Бертіс, ... ... ... ... ... Байғабыл, Кеңтүбек. Көптеген шығанақ, қойнаулары болғанымен, аралдары аз (Басарал, Тасарал) [26].
Көл жіңішке бұғазбен шығыс және батыс ... ... ... ... ... және ... ... бойынша ажыратылады.
Батыс Балқаштың ауданы 10805 шаршы км. Ол саяз, орташа тереңдігі 4,8 м-ден аспайды. Су жақсы жылынады және Іле өзенімен ... ... ... ... ... ... ... хоралық балдырлар, шалаңдар, ақ лалагүл және басқа өсімдіктер өскен көптеген өзектер мен көлдер түзейді. Іле өзенінің кең сағасы - ... ... ... үшін ... ... орын ... ал шабақтары үшін қоңданатын жер [27].
Шығыс Балқаш көлді екіге бөлетін шығанақтан бастап Бөрлітөбеге дейін ... ... Оның ... 6722 ... км. Бұл бөлім өте тереңділігімен (26,5м-ге дейін) ерекшеленеді. Тұздылығы жоғары - хлор 1 ... 1300 ... ... ... ... ... ... лайық өзектер жоқтың қасы. Жағалауларында қалың шөп өскен.
Жоғарыда аталғандай Балқаш ихтиофаунаға бай ... ... ірі ... ... ... ... беріш, жайын, ақмарқа) бар-жоғы 19206 ц ғана ауланады. Майда құнсыз балықтардан (тыран, қаракөз) жылына 76824 ц ауланады. Ескерте ... ... ... ... ... ... алабұғасы сияқты кәсіптік балықтар көптен бері ауланудан қалды, ... ... саны ... ... немесе бұл аймақта мүлдем жойылды. Басқа құнсыз балықтардан бұл жерде талма балық, салпыерін балық, тарақбалық кездеседі [27].
Балқашқа ... ... ... өзендер: Іле, Қаратал, Ақсу, Тентек, Емел, Аягөз, Бақанас. Осы өзендердің ең ірісі - Іле және Емел ... ... ... - ... көлі ... ... су артериясы деп атауға болады. Ол - Текес өзенінің басталар жері орталық Тәңіртаудағы ... ... ... бастау алады. Сосын ҚХР - ң ... ағып ... және Қаш ... ... ... ... 250 км ... қайта Қазақстан территориясына енеді, 1001 км ағып өткен өзен ... ... ... ... ... ... 1439 км, Қазақстандағы ұзындығы - 815 км. Іле өзені бассейндерінің жалпы ауданы - 140 мың ... ... - ... ... 19100 км2, ... 390 км. ... жотасының солтүстік - батыс Орталық баурайларынан бастау алады, Қараой және Шіже ... ... ... [28].
Ақсу өзені - Жонғар-Алатау жотасының солтүстік баурайынан бастау алады. Өзеннің ... 316 км, су ... орны 5040 ... өзені Балқаш өзені бассейнінде сумен қоректендіруі бойынша 3 орын алады. Ұзындығы 417 км, су ... ... 8110 км2. ... қайнар көзі - 3000 м биіктікте Жонғар-Алатау жоталары баурайының солтүстік мұздықты областарынан басталады.
Аягөз өзені екі ... ... ... болады: Үлкен және Кіші Аягөз. Бұл өзен Тарбағатай тау жоталарының солтүстік сілемдерінен бастау алады. ... ... 492 км, су ... ... 15700 км. ... өзені Балқаш көлінің солтүстік - шығыс бөлігіне бір тармақ түрінде келіп құяды [28].
2002 жылдың ... ... ... ... Балқаш көлінің газ режимі гидробионттардың тіршілік етуіне қолайлы. Суда еріген ... ... ... ... ... ашық бөлігінде 7,6-8,8 мг/дм3 өзгереді, бұл көрсеткіш 85 тен 96%-ға ... тең. Ал көл ... ... ... 7,4-8,9 ... құрайды (80-108,5% қанықтыру) [29].
Перманганатты тотықтандыру көлдің әр шығанағында 4,2 ден 12,4 мг О/дм3 ... ... Ең аз ... мәні ... батыс бөлігінде, ал жоғары емес көрсеткіш мәні Іле өзені атырауының төменгі көлдерінде байқалды [29].
Балқаш көлі ... ... ... мен ... оның ... ... ... тұрады. Кальций ионынан басқа барлық иондар оңтүстік батыстан шығысқа қарай артады. Алайда бұл ... ... ... ... құятын аймақта және оңтүстік батыс бөлігінде аздап бұзылады. Мысалы Іле ... ... ... қарай 15 км жерде судың минералдылығы 1,02 г/дм3 болса, ал Бурылбайталда (өзен құйылысынан 30 км) 1,17 г/ дм3 ... ... ... аймағында 2,35 г/ дм3 дейін жеткен. Әрі қарай ... ... ... ... (VIII ... ... су ... өсе бастайды. Көлдің бұл бөлігін 2002 жылдың қыркүйек айында зерттегенде су тұздылығының мәні 6,2 г/дм3 жетті. Балқаш көлі суының ... ... мәні 2,63 г/дм3 ... ... суында кальций ионын басқа, барлық иондар екінші гидрохимиялық ауданнан шығысқа қарай өседі.
* кесте. Балқаш көлінің аудандары ... су ... мен ... ... (мг/дм3) 2002 ж. [29].
Көрсеткіш
Батыс Балқаш
Шығыс Балқаш
Орташа мәні
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
HCO-3
248
240
301
384
496
510
636
781
448
SO4-2
252
261
360
679
1012
1089
1351
1842
856
Cl-
119
121
173
333
546
616
921
1325
519
Ca2+
33
30
36
32
24
17
20
17
26
Mg2+
62
59
81
125
211
218
276
378
176
Na++K+
152
158
230
448
650
739
958
1497
604
Барлығы
860
870
1180
2000
2940
3190
4160
5840
2629
* кесте. Балқаш көлінің аудандары бойынша ауыр элементтердің таралуы (2001-2002 ж.ж.), ... ... ... ... ... ...
-
210
-
150
220
245
240
180
170
Қорғасын
-
50
-
60
80
90
10
130
150
Мыс
-
10
-
11
35
10
11
12
12
Мырыш
-
60
-
20
70
44
28
24
36
Никель
-
44
-
29
52
58
71
74
79
Кадмий
-
6,2
-
7,1
7,1
13
15
20
23
2002 жыл
Марганец
31
70
95
-
740
85
124
-
-
Хром
76
81
125
127
128
210
220
318
308
Қорғасын
14
24
26,5
37
55
62
65
75
83
Мыс
5,3
6,3
7,5
12,4
22
12,6
9
15
13,5
Мырыш
23
18
33
34
70
43
34
35
36
Никель
22
20
28
32
42
36,5
33
51
50
Кадмий ... жылы көл ... ауыр ... ... 2002 жылы Бертыс шығанағында және VI-гидрохимиялық ауданда марганецті мөлшері көбейген, бұл құбылысты көлдің шығыс бөлігіндегі өзен ... ... деп ... яғни Қаратал, Лепсі, Аягөз өзендерінде бұл элементтің концентрациясы жоғары мәнге ие. VI және VII гидрохимиялық аудандарда хромның ... ... ... бұл ... ... шекті концентрациялық (ШШК) мәнде тұр. Гидробиологиялық зерттеулерге сүйенсек Балқаш көлінің ... ... ... мен ... ... төмендігін көрсетеді, оның себебі Шығыс Балқаш суында марганец, кадмий, хром және т.б. улы қоспалардың жоғары болуында [29].
2002 жылы көл ... мыс, ... және ... ... ... өткен жылғыдағы деңгейде болды. Алайда бұл элементтерді таралуына көңіл аударатын болсақ, I және II ... ... ... (ШШК) - дан 2-6 ... ... ... Іле өзенінің құйылысынан көлдің IV ауданына дейін мыс, мырыш, никель элементтері ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің суы тұщы, 2003 жылғы көрсеткіш бойынша оның орташа минералдылығы 1100 мг/дм куб, көлдің I және II ... ... ... ... - 644 - 909 ... куб, IV ... орта ... және әрі қарай шығысынан бастап көл суы тұздылау болады. VIII ауданда судың минералдылығы 1554 тен 4923 ... куб, ... ... ... ... ... ... 3795 мг/дм куб - ты ... ... ... су ... ... кезде судың минералдылығы 400-600 мг/дм куб, ал шығысында - 290-670 ... куб ... ... ... ... ... деңгейіне байланысты балдырлар индикатор болып табылады. Мысалы көлдің батыс бөлігінде басым кездесетін диатомды балдырлардан - Diatoma vulgare Bory, Synedra acus Kutz, ... ... - ... ... Lemm және ... ... - Oocystis ... Chod. Ал көлдің шығыс бөлігінде басым кездесетін диатомды балдырлардан - ... ... Kutz) және ... ... ... aeruginosa Kutz) [30].
2004 жылғы зерттеулер бойынша абсолютті бірлікте оттегінің мөлшері 6,4-13 ... бұл ... ... тең. Суда ... ... ... 2003 жылы фосфор концентрациясы жоғары болса, 2004 жылы ... ... ... ... ... ... азот 1,6-2,5 есеге, нитриттік азот 1,3-3,5 есеге, нитраттық азот 1,1-1,3 есеге көбейген.
Судың беткі жағында биогендер ... ... ... ... суы ... бай ... ... барлық формасы Батыс Балқаштың суында кездеседі. Темір мен кремний көлдің барлық ... ... ... ... ... (0,01-0,07 және 4,6-6,6 мг/дм3). Судағы органикалық заттардың мөлшері 2002-2003 жылдармен салыстырғанда 1,1-1,3 есеге төмендеген [30]. ... ... ... ірі ... ... XX ғасырдың басында зерттеліне бастады. Көл - су түбінде мекендейтін омыртқасыз жануарлардың ... өте ... ... ... ... ... ... көбейту мақсатында Дон атырауынан мизидаларды, Балқаш көліне әкеліп жерсіндірді. 1959 жылы Балық шаруашылығы ғылыми зерттеу институтының ұйымдастыруымен Балқаш көліне ... ... ... жүргізілді. Алғаш рет көлдің барлық акваториясы бойынша Н.Б. Воробьева және А.М. Самонова гидробиологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізіп, ... ... ... ... бейімделіп қарқынды көбейгенін анықтады. 60 жылдары Балқаш көліне омыртқасыздардың фаунасын молайту мақсатында, шаянтәрізділер - корофиида, көп қылтанды ... - ... және ... түсті монодакна моллюскалары жерсіндірілді.
1958-1965 жылдары Балқаш көліне каспийлік ... ... 8 түрі ... ... бентос биомассасы 4 есеге өсіп, жерсіндірілген организмдер кәсіптік балықтардың қоректік рационына толықтай енді [31] ... ... ... 75 ... ... Оның ... қарапайымдылар - 12, коловратка - 35, бұтақмұртты шаянтәрізділер - 18 және ... - 10. Осы ... ... ... жағалауға жақын, макрофиттер қаулап өскен аймақтарында кездеседі. Ал доминанты кездесетін түрлер Diaphanosoma brachyurum, Daphnia cucullata, Bosmina longirostris ... ... ашық ... ... аз ғана ... ... етеді. Олар шаянтізділер: Diaphanosoma brachyurum, Eudiaptomus graciloides, E. salinus, Mesocyclops crassus. Сонымен қатар ... ... ... ... биомассасы батыстан шығысқа қарай төмендей түседі. Көлдің тұщы бөлігі, оңтүстік батыс ауданында зоопланктон өнімділігі жоғары, тұздылау бөлігі шығыс ауданында ... ... ... зоопланктон биомассасының негізін бұтақмұртты және ескекаяқты шаянтәрізділер құрайды, олардың биомассасы 1,3 г/м куб.
2004 жылғы зерттеулер ... ... ... ашық ... ... 70 түрі мен ... түршелері анықтады. Батыс Балқашта доминанты кездесетін түрлер ... ... P. remata, ... sp., ... ... ... fennica, шығыс бөлігінде басым кедескен түрлер Keratella cochlearis, K. q. dispersa, Hexartha fennica, Euchlanis incise, ... ... ... шаянтәрізділердің 26 түрі, ескекаяқтылардың 23 түрі анықталды [33].
1998 жылдан бері көл суы ... ... ... организмдер көбейіп, тіршілік ету аумағы да кеңеюде ... ... ... (Monodacna colorata), корофиид (Corophium curvispinum), мизида (Paramysis lacustris, P. intermedia, P. baeri, және P. ullskyi) полихеттер ... ... Hipania ... ... ... бентостық организмдердің биомассасы он жылдың ішінде 2-5 есеге көтерілген, олар 16,5 г/м ... ... ... ... өзенінің физико-географиялық жағдайы, гидрохимиялық және гидробиологиялық сипаттамасы
Жайық өзені өз ... Орал тауы ... ... ... ... мұхит деңгейінен 640 м биіктігінен басталады. Ол ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан мен Атырау облыстарынан өтеді. Өзеннің ұзындығы 2534 км. Қазақстан Республикасы ... - 1084 км ... ССР. ... анықтауыш, 1981). Суды жинау көлемі - 220 мың км². Су сақтағыш, алқап, арна сипаттары бойынша Жайық өзенін 3-ке ... ... ... орта және ... ... өзен ... Орск ... дейін ағады. Бұл жоғары ағыс болып саналады. Содан соң кенет батысқа бұрылады. Ендік ... 850 км Орал ... ... ... ағыс), қайтадан оңтүстікке бұрылады, осы бағытты Каспий теңізіне дейін сақтайды (төменгі ағыс,аралығы 840 км.).
Орск ... ... ... ағыс ... өзен солтүстіктен оңтүстікке меридионалдық бағытта Оралдың шығыс баурайы бойы енсіз алқапта, ізбестерден салынған құздар арасынан ... Ең ... ... - 3 м. ... бұл жері таулы сипатта болады.
Орск қаласынан 70 км жерде Ириклин су торабы салынған. Бұл бөген Жайық ... ... 30 ... ... ... ... тасқын кезінде толып, Ириклин бөгені жыл бойы біртіндеп өз көлемінің, шамамен жартысын өзенге береді.
Орск қаласынан Орал ... ... өзен кең ... орташа ағыста ағады. Енсіз таулы табалдырықты жерлері сирек ... Өзен ... саяз ... ... Бұл ... ... 1 км - дегі орташа құйылуы 10-20 см - ді құрайды, ағыс ... ... ... ... ... ... қаласы аумағында Жайық өзеніне ең ірі оң ... ... ... ... Оның ұзындығы 761 км, алқап көлемі 29,1 мың км2. Сақмар алабын көп қарлы және тармақтанған өзен жүйесі бар ... ... Тек ... ... шеңберінде Сақмарға құйылатын 290 өзен саналады, бұл өзендердің ұзындығы 10 км - ден ... ... су ... ... ... 1,5-2,0 рет ... одан қалыпты ағуымен және көктемгі тасқынының ұзақтылығымен ерекшеленеді, сонымен қатар Жайық өзенінің режиміне ... ... ... ... ... ... ... құйылғаннан кейінгі су шығыны 110 м3 - қа дейін артады [34].
Орал қаласынан жоғарыда Жайық өзеніне сол ... Елек ... ... оның ... 730 км, ... көлемі - 37 740 км2, Сақмардың көрсеткішінен біршама асқанымен, Елек сулық жағынан Сақмардан асып ... ... ... ... ... өзеніне 2 сала - Шаған мен Барбастау ... ... ... ... ... ... ... Жайық өзені ешбір салаларды қабылдамайды. Төменгі ағысында Жайық өзені Батыс Қазақстан мен Атырау облыстары ... ... ... маңы ... ... ... үш ... аймақтан өтеді: дала, шөлейтті - дала және шөл ... ... ... ... 250 км, ... ... ... солтүстік жағында орналасқан. Бұл аймақтың оңтүстік шекарасы Жайық өзен бойы Чапаев ауылы жанынан ... ... 634 км). Әрі ... ... 220 км ... аймағы созылып жатыр. Ол Каспий теңізі ойпатының солтүстік бетінен Батыс Қазақстан облысының Чапаев, Атырау облысының Индер ауылдары аралығында ... ... ... теңізге дейін шөл аймағы ені 500 км-ге созылады [35].
Жайықтың төменгі ағысының тереңдігі, жыл ... ... ... ... өзен ... ... ... барынша қалыпты. Көктемде тасқында судың көтерілу деңгейі ... 3-7 м-ге ... ... ... ... орта ... сабасында (саяздар мен шұңқырларсыз) 3-5 м құрайды. Жайық өзенінің сағалық ауқымының ... ... ... ... ... (Атырау қаласынан төмен), теңіздік - теңіз кемеріне 3 м изобатта кіреді. Бұл шектегі саға аумағының көлемі 1500 км ² тең. Өзен ... ... 600 км². ... ... тек қана қар суларына қоректенетін жай өзендерге жатады. Оның ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Жайық өзенінде Оралдан төмен теңізге кұйғанға дейін, суы аз Барбастаудан басқа сала жоқ.
Жайық ... ... ... зор ... бар. ... табиғи факторлар жиынтығы жылдың мезгіліне байланысты, сәуірден шілде айлары аралығында, балық өсіруді жоғары деңгейде дамытуға қолайлы жағдайлар туғызады ... ... ... ... және ... ... өзені сағасының суы натрилі-гидрокарбонатты топқа жатады. Жылдың әр ... ... суы ... ... ... ... ... таңда су деңгейінің көтерілуіне байланысты судың минералдылығы 70 жылдармен ... 30% - ға ... ... 2003). ... белсенді реакциясы (рН) жыл мезгілдеріне байланысты өзгермелі, қыста 7,6 дан жазда 8,6 - ға ... ... суы ... биологиялық өнімділігінің гидрохимиялық негізін анықтайтын органикалық емес заттардың жоғары биогенділігімен сипаталады. Минералды азоттың судағы мөлшері 332 мкг/л, кремний - 1,9 ... ... ... тотығуы - 5,3 мг О2 /л. [35].
Суда еріген оттегінің концентрациясы биогендердің ішінде маңызды рөл атқарады. Балық ... ... ... ... ... 4 мг/л ... ... Суда еріген оттегінің концентрациясы 4 мг/л көрсеткішінен ... ... ... ... ... ал 2 мг/л - ге ... ... ... ... ... ... ... режимі маңызды факторлардың бірі саналады [35].
Жайық өзенінің атырауы мен сағасында ... ... ... ... ... ... ... олардың мөлшері жағаға жақындаған сайын өсе түседі. Каспий реликтік фауна өкілдерінің ең кең тарағаны (мизида, корофиида, гаммарида), ... ... да ... ... ... қорегі болып табылады. 2004 - 2005 жылдары Жайық өзені атырауының аймағында зообентостың орташа массасы 106 г/м2, ал су түбі ... ... ... ... - 1746,3 дана/м2. Бентофаунаның саны мен биомассасы моллюскаларды (жұмсақ бентос) қоспағанда 7,91 г/м2 және 1739,7 ... ... ... ... Unio ... ... моллюска, ал саны бойынша - ... ... ... ... ... ... биомассасы бойынша өзен шаяндары, ал саны бойынша - аз ... ... ... ... [35]. ... түбі ... орташа саны - 5093 дана/м2. Осы қауымдастықтың ішінде саны бойынша ең маңызды топты - буылтық құрттар 73,4% құрайды. ... ... ... ... - 363 г/м2. Қауымдастықтың маңызды бөлігін моллюскалар - 97,9% құраса, ... ... 87,3% ... ... және 10% - ы ... тиесілі [35].
Жайық өзені мен оған жақын жатқан аквальды аймақтардың зообентосының құрамында жануарлардың 53 түрі тіркелген, солардың ... ... ... - 5, шаянтәрізділер - 20, ... - 14, ... - 14. Ең кең ... ... - ... sp. ... 55,6%). Жайық өзені атырауында өсімдіктер қауымдастығында 20 фитофильді организмдері шоғырланған, олардың биомассасы мен сандары біршама деңгейге ... ... ... ... санынан шаянтәрізділер 37,7% - ды құрайды. Зерттеуге алынған аймақта зообентостың таксономиялық құрамында ... ... ... сәйкесінше 26,4 %, 26,4% және 9,4% - ды құрайды [35].
Зерттелінген айдында бентостық ... ... ... - 5093 ... Станция бойынша тербелу кезіндегі мәні 240 - тан 21600 дана/м2 - қа ... ... ... буылтық құрттар (жалпы санынан 73,4%) құрайды, ал биомассасын - ... ... ... ... ... ... ... яғни 1,3 г/м2 тан 4823 г/м2. Жалпы ... ... ... ... (97,9%) құрайды, солардың ішінде қос жақтаулылар - 87,3% және құрсақаяқтылар - 10%. ... ... ... ... ... (сүліктер) 0,006% ден (мұрттыаяқтылар) 11% ге дейін ... ... ... ... ... ... құрттар (88,9%) алады. Шаянтәрізділер, моллюскалар мен насекомдардың кездесуі бірдей деңгейде - 66,7%. Басым кездесетін түрлер олигохеттер Lymnodrilus sp. (55,6%) және ... ... ... (44,4%). ... ... ең көп кездесетіні бүйірімен жүзгіштер Dikerogammarus haemobaphes - (22,2%), моллюскалардан Dreissena polymorpha (25,9%) және ... ... albidus (22,2%) [35]. ... балықтардың, әсіресе шабақтар белсенді қорекке көшкенде негізгі қоректік объектісі - зоопланктондар болып табылады. Солтүстік Каспий зоопланктонында ... ... ... және айдынның көлемі артуынан тұщы су жиынтығы түрлерінің саны 54% - дан 62% - ға артуда. Соның ... ... жыл ... ең көп кездесетіндері бұтақмұртты шаяндар мен коловраткалар - S. stylata, S. cecilia, жаз ... B. ... B. ... K. tropica, F. ... limnetica, A. priodonta helveticce және көктемнен күзге дейін шаянтәрізділер туысынан - ... ал ... - P. ... және жыл ... C. ... A. clause, H. sarsii кездеседі. Сондай-ақ каспийлік эндемиктер мұнда өте сирек кездеседі: T. caspica, C. ... hircus, C. ... E. minor, E. ... H. caspia ... Арал ... Арал) теңізінің физико-географиялық жағдайы, гидрохимиялық сипаттамаcы
Арал теңізі -- Өзбекстан мен Қазақстан (Қызылорда және Ақтөбе обл.) жерінде, Тұран ... ... ... ... шығыс шетінде орналасқан тұйық көл. Алабындағы қарқынды антропогендік ... ... (1960 -- 70 ж.) ... ... ... ... 53,0 м биіктікте жатқан. Осы деңгейдегі айдынының ауданы 66,1 мың км2 (аралдарымен қоса), орташа тереңдігі 16,1 м (ең терең жері 67 м), ... 428 км, ені 235 км, су ... ... ... 69000 км2 болған. 1998 жылы теңіз деңгейі 18 м-ге ... (1997) ... суы ... ... Арал теңізінің көлемі тарылған, 1988 жылы екіге солтүстік бөлікке (Кіші Арал) және оңтүстік бөлікке (Үлкен ... ... (Kubo and Tsutsui, 2000; Aladin et al., 2005) ... жылы Үлкен және Кіші Арал теңіздерінің ортасына салынған дамба, ... ... ... ... ... ... тоқтатты. Кіші теңіздегі судың деңгейі көтеріліп, өзеннің сағасына қамыстар (Phragmites australis) өсіп қалыптасқан. Алайда 1999 жылдың ... ... ... су ... Кіші ... суы ... төмендеп кетеді (Kubo and Tsutsui, 2000). 2003 - 2005 жылдары деп ... ... Банк ... бойынша Көкарал бөгеті тұрғызылды (Aladin et al., 2005). ... ... ... бастап теңіздің деңгейі 38,8 м - ден 2006 жылдың ... ... 42 м - ге ... Кіші Арал ... суының минералдылығы біртіндеп төмендеуде. Бөгет құрылысының аяқталар ... ... ... 23 тен 17 г/л - ға ... ... 2005). Ал ... Аралда Алладиннің (Aladin et al., 2005) зерттеуі ... ... ... минералдылығы: 1960 жылы - 10 г/л; 1970 жылы - 14 г/л; 1980 жылы - 20 г/л; 2000 жылы - 75 г/л - ға ... ... ... Арал теңізінің гидрохимиялық көрсеткіштері [38]
Көрсеткіштер
1960
1990
2003
2004
2007
2008
2009
2010
Су деңгейі, м
53,40
38,24
31,0
Көлемі, км³
1083
323
112,8
75
Су бетінің
ауданы, мың.км²
68,90
36,8
18,24
17,2
14, 183[[1]]
10,579[[1]]
11,8[[1]]
13,9[[1]]
Минералды
лығы, %.
9,90
29
78,0
91[[4]]
100
Судың ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы
Балықтарға өлшемдер мен санаулар жүргізу олардың морфологиялық белгілеріне сүйене ... ... ... ... ... бағытталған. Тұқы тұқымдасына жататын балықтарға морфо-биологиялық талдау жасауда, ең алдымен ... ... ... ... көл, ... ... ... айы, жылы, жергілікті халықтың балыққа берген атауы, балықтың латынша атауы, балықтың реттік нөмері және жынысы, жыныс өнімінің жетілу сатысы ... ... ... салмағы, дене ұзындығы үш түрлі өлшеммен өлшенеді: балықтың басынан құйрық қанатының аяқталған жеріне дейін, құйрық қанатының ойығына ... және ... ... ... қабыршағындағы жылдық сақиналары арқылы жасын анықтау үшін микроскоптың 10 нан 20 есе ... ... ... ... ... ... қабыршақты бүйірінен, бүйір сызығының үстінен немесе астынан алынады. Алынған қабыршақ сынамаларын ... ... ... ... Әр бір ... ... ... жынысы, жыныс өнімінің пісіп жетілу сатысы, салмағы мен дене ұзындығы жазылады. Жиналған ... ... ... ... ... ... ... барысында, қабыршақтағы шырыштарды кетіру үшін, ерітілген нашатыр спиртімен немесе таза сумен жуылады [40].
Сазан (Сyprinus carpio L.) тұшы әрі ... ... ... ... саны жағынан ең көп кездесетін балықтардың бірі болып саналған. Кей жылдары осы балық түрін аулау мөлшері 12-13 мың тоннаға ... ... 1970 - 1997 ... су ... ... әрі экологиялық жағдайлардың нашарлауынан сазан балықтарының биоценотикалық байланыстары өзгеріп, саны азайып кетті. Қорегінің негізгі компоненті мизидалар, ... ... ... және ... сатыдағы су өсімдіктері [41].
Сазан балық жаппай жыныстық жетілуге 5 жылда жетеді, тіпті осы жастың өзінде сазандардың 10% - ы әлі ... ... ... ... аумен аулау барысында ауға негінен, ұзындығы 22,5 - 27,0 см, 3-4-жылдық жастағы сазандар түскен [42]. ... ... бері су ... ... ... шабақтарының популяциясы толыға бастады. 2004 жылы су ... ... ... ... ... ... санының өскені байқалды. Сазан балықтарының үйірінің толысуы, олардың жастық құрылымын өзгерткенімен әлі де болса саны көп емес, 2003 ... ... ... ... ... 261,5 т. ... [43].
Шығыс тыран балығы (Abramis brama orientalis Berg) - қазіргі кезде Балқаш көлінің негізгі кәсіптік ... ... ... XX ... 70 жылдарының ортасынан бастап, тыран балығының өндірістік маңызы бойынша алғашқы орында және соңғы жылдары оның ... 3,0-3,5 мың ... ... ... ... ... ... жерінде таралған әсіресе тұщыланған сағаға жақын және ... ... ... ... ... кең таралған. Қазіргі таңда тыран популяциясының жағдайы қанағаттанарлық деп санауға болады.
Тыран балығын алғаш жерсіндірілген жылдары оның негізгі қорегі, ... ... су ... ... және хара ... ... ... және полихеттермен қоректенуге көшкен [43].
Сырдария өзенінің сағасынан ауланған ... ... Abramis brama ... Berg, 1949 ... ... ... Балқаш көліне жерсіндірілген. Балқаш тыраны жыныстық жасқа, толық үш жылда, 4+ жетіледі, ол кезде оның ұзындығы 18,1-20,1 см, ... 127-159 г ... ... су ... ... басталады, сәуір айының соңынан шілде айына дейін созылады. Балқаш көліндегі тыранның өнімділігі әр ... әр ... ... 22 ден 27 см ... бір ... ... ... 12420-95380, орташа 43918 болады [44].
Никольскийдің (1940) зерттеулері бойынша тыранның екі формасын жағалаулық немесе қамысты және ашық бөліктік деп ... ... (1966 жыл ... ... ... ... негізінен жануартектес қорекпен қоректенеді: құрттар, насекомдар, олардың дернәсілдері, ... ... ... ... өсімдіктер және детрит [44].
Қаракөз (Rutilus rutilus caspicus J.) - ... ... ... 1958 жылы ... өзенінен 284 дана қаракөз балықтарды Билікөл көліне одан 1965 жылы Балқаш-Іле бассейніне жерсіндірілген. Кейбір мәліметтер бойынша, (Анциферова, Язева, 1974) әр ... ... ... 12 ... ... 1974) ... 140 мыңы жерсіндірілген деп жазады. Бір суқоймадан екінші, үшінші суқоймаға жерсіндіру ... ... ... бастапқы формасынан біршама өзгерістерге ұшыраған, атап айтсақ жұтқыншақ тістерінің саны, басының биіктігі мен ұзындығы, көзінің диаметрі, ... ... ... сызығындағы қабыршағы сонымен қатар жаңа ортаға бейімделу нәтижесінде қоректену ... да ... ... ... ... мекендейтін бұл балықтың максимальды мөлшері (Берг,1949) бойынша, денесінің ұзындығы 50 см, салмағы 1,5 кг ... ... ... ең ірі ... ұзындығы 35 см, салмағы 1000 г дейін жеткен. Әдетте ... ... ... ... бір жыл ерте жүреді. Балқаш көлінде қаракөз балықтардың жыныстық жетілуі 3 жылда, кейде 2 жылда ... ... ... ... ... орташа мөлшері (Башунов, 1974) аналықтары 16-17, аталықтары 13-15 см. ... ... ... ...
Қаракөз қорек талғамайтын балық, қорегінің құрамына 40 тай ... ... ... ... моллюскалар және өсімдіктер. Балқаш көлінде жетілген қаракөз балығының негізгі қорегі өсімдіктер (жіп ... және ... ... - 48%), ... ... - 47%). 2-10 см ... шабақтарының қорегіне фитопланктон және макрофит 18-37%, зоопланктон - 7,6-12%, зообентос - 51-74,4% ... 1973, 1974). ... рет 1970 ... ... ... ... ... аулау жылына 10 т, 1973 жылы 220 т, ... ж.ж. 160-180 т ... [45]. ... (Aspius aspius J.) 1957 - 1958 ... Орал ... көксерке балығын Балқаш көлінің Мыңарал ауданына жерсіндіру барысында кездейсоқ 9 дана ақмарқа жіберілген. 1966 жылға дейін ақмарқа балығы ... ... ... ... 1966 ... ... айында балықшылар Іле өзенінің сағасынан ұзындығы 31,2 см, салмағы 550 г ... екі ... ... ауға ... Балқаш көлі - ақмарқа балығының өсуіне, көбеюіне өте қолайлы болды. Атап айтсақ Балқаш-Іле бассейндеріндегі төрт жылдық ақмарқаның ұзындығы, Орал өзеніндегі ... ... ... ... сәйкес келеді. Сонымен қатар салмағы бойынша да айырмашылық бар, Орал өзеніндегі бір жылдық ... - 367 г ... 1964), ал Іле ... ... - 496 г, Орал ... екі ... - 578 г, Іле ... екі жылдығы - 1115,5 г. Орал ... ... ... ... ұсақ ... ... ... қоректенсе, Балқаш көлінде ақмарқа тыран балықтың шабақтары, мизида және хирономид дернәсілдерімен қоректенеді [46].
2.2 Балықтарға ... ... ... ... ... және ... ... дұрыс ұйымдастыру үшін, аурудың себебін, ауру қоздырғышын және қоздырғыштың түрін ... ... ... ... бұрын ихтиопатолог ауырған балықтарды балық шаруашылығында тексеріп, зерттеуге қажетті сынамаларды алуы керек. Толық паразитологиялық ... ... ... В.А. ... Э.М. Ляйман, А.П. Маркевич сияқты ихтиопаразитологтар зерттеп дайындаған.
Толық паразитологиялық сойып зерттеу әдісін ... ... ... бір балық шаруашылығында немесе суқойманың паразитологиялық жағдайына объективті баға беру үшін, балық паразиттерінің фаунасын толықтай анықтап алуға ... ... ... ... зерттеуге балықтың әр түрімен әр жасынан 15 тен кем емес, ал балық шабақтарын 25 данадан кем емес ... ... тірі ... ... жанадан жан тапсырған балықтар алынуы тиіс, тек мүмкіндік болмаған жағдайда ғана бекітілген күйде әкелінеді [47]. ... ... ... ... ... және нақтылы бірізділікпен жүргізіледі, балық ұлпалары мен мүшелерінде қандай да бір паразиттерден айрылып қалмас үшін ... әрі ... ... Балықты сойып, оның мүшелерін дене қуысынан бөліп алар ... ішкі ... ... ... келмеуін мұқият қадағалау керек. Балықты ұқыпсыз сойып, оның ... ... ... ... ... ... ... басқа да мүшелерге түсуі, зерттеушіні жаңылыстыруы мүмкін [47].
Паразитологиялық зерттеуде компрессорлық әдіс ... ... мүше ... ұлпа екі ... ... ... ... түссіз түске түскенше жаншылады, сосын микроскоп немесе бинокулярлы лупа ... ... ... паразиттерге мұқият сандық есеп жүргізілу арқылы ғана ... ... ... ... және ... жағдайды бағалауға болады. Гельминттермен шаянтәрізділерді абсолютті көлемде санауға ... ... ... саны көп болса, оларды жинау мүмкін болмаған жағдайда олардың жартысын ғана жинап алуға болады (мысалы моногенейлер үшін бір жақ ... ... ... ... таза суда жуып тазартып, әрі қарай түрін анықтау үшін препараттар дайындалады. Паразиттердің әр бір ... ... бояу мен ... ... ... бар [47]. ... жүргізілу тәртібі. Балықтың сыртқы көрінісін қарау және қан алу. Зерттеуге тірі немесе жаңадан жан тапсырған ... ... оны ... ... Ең ... балықтың түсіне, дене пішініне, зақымданудың бар жоғына, ісіктерге, қара ... ... тері ... мен ... ақ ... бар ... және ірі ... соның ішінде шаянтәрізділер мен сүліктер және т.б. бар жоқтығына көңіл аудару. Сыртқы көрінісін қарағаннан кейін тері ... ... ... алынады. Алынған қырындыны тамшы су бар төсеніш ... ... ... ... ... ... ... микроскоптың кіші ұлғайтқышымен, сосын үлкен ұлғайтқышпен қарау керек. Осындай ... ... ... ... ... ішінде хилодонелла, ихтиофтириус, апиозома, триходина, миксоспоридия және ... ... ... Балықтан қырынды алынып болған соң, оның салмағы мен дене ұзындығы өлшенеді. Әдетте балықтың басынан қабыршағының ... ... ... өлшеуді өндірістік, оны латынның кіші әрпімен (l), ал құйрық қанатына дейінгі өлшеуді зоологиялық (L) ... деп ... ... ... осы ... ... ... өсу қарқыны мен қондылық коэффициенті мыны формула бойынша ... K=P ... ,
K - ... ... P - ... салмағы г; l - қабыршағының аяқталған жеріне дейінгі дене ұзындығы.
Егер зерттеуге алынған балықтың жасы белгісіз болса, онда ... ... үшін арқа ... ... астынан қабыршақ алынады, ал қабыршақсыз балықтарда арқа немесе кеуде қанаттарының қатты сәулесінің ... ... жасы ... ... кейін балықтың жүзбе қанаттарын қайшымен кесіп алып, союға арналған әйнекке салып, сулап бетін Петри аяқшасымен жауып қояды. Қан ... және қан ... табу үшін ... ... ... ... ... артериясынан алған ыңғайлы [47].
Жағынды дайындау үшін пастер пипеткасындағы тамшы қанды таза төсеніш шыныға босатады. Сосын үйкегіш әйнектің ... ... ... Қан ... ... ... шетімен бір қалыпты жайылғанда оны жылдам солға жылжытады. Жағындыны ауада кептіріп, метил спиртінде 5 минут немесе этил ... 20-30 ... ... ... ... жағындыны бояп, қан паразиттерін табу үшін микроскоппен (х90) қаралады.
Балықтан қан алынғаннан кейін жүрегін кесіп алып, оны ... ... ... ... қанды үлкен төсеніш шыныға ағызып, лупа немесе ... ... ... ... туысына жататын трематодтар болуы мүмкін. Жүрек бұлшықетін компрессорлы әдіспен қарау керек .
Содан кейін алдын ала кесіп дайындаған жүзбе қанаттар қаралады. ... ... ... ... ... ... (дактилогирус, гиродактилюс) және шаянтәрізділер кездеседі [47].
Жүзбе қанаттарынан кейін желбезектері тексеріледі. Желбезек қақпағын қайшымен кесіп, ... ... екі ... ... кесіп алынады. Сосын желбезек доғаны қысқышпен ұстап, союға ... ... ... сулап, Петри аяқшасымен бетін жауып қояды. Алдымен желбезек ... ... онда ... ... жататын трематодтар және олардың жұмыртқалары болуы мүмкін. Сосын препараттық иненің көмегімен желбезек жапырақшаларын қозғай отырып, желбезек доғаларын бүтіндей ... ... ... тісшелері де тексеріледі, онда ірі паразиттер (Ergasilus, Sinergasilus, Achteres, Lernaeocera) мен қатар миксоспоридиялардың цисталары да ... ... ... ... желбезектен қырынды алынып, оны компрессорлы әдіспен микроскоп арқылы қаралады. Мұнда хилодонелла, триходина, апиозома, ... ... ... және ... ... ... [48].
Әрі қарай мұрын қуысы қаралады. Ең алдымен мұрын қуысына пипеткамен таза суды тамызып, артынша мұрын қуысындағы ... ... ... ... Осы үрдісті шырыш біткенше 2-3 мәрте қайталайды. Шырышты компрессорлық әдіс арқылы микроскоппенен қаралады. Мұрын қуысын кесіп, ішкі жағынан қырынды алынады. ... ... ... ... ... және т.б. да паразиттер кездесуі мүмкін.
Дене қуысын сойып зерттеу мен ішкі мүшелерін тексеру. Дене қуысын ... ... ... ... зақымдап алмай аналь тесігінен біршама жоғары көлденең кесіледі. Сосын құрсағынан ұзына бойы желбезек қуысына шейін кесіледі. Ішкі ... сырт ... ... ... ішегін онымен қоса ішкі мүшелерін: бауыр, өт қапшығын, көк бауырды бөліп алады. Жіңішке қайшымен ішегін абайлап ауыз қуысынан және ... ... ... алады, сосын ішекпен байланысты ішкі мүшелердің жиынтығын қоса бөліп алады, ары қарай сойып тексеру үшін ... ... ... ... ... Өт қапшығын абайлап бөліп алады, өттің зақымдалуы ... ... ... өтте ... ... жоғалуы мүмкін. Сосын дене қуысында қалған ішкі мүшелерді: гонада, торсылдақ, ... қуық ... ... ... ... барлық ішкі мүшелері зерттелінеді. Қуық пен өтті сағаттық шыныға (әр ... ... ... ... Ұшы ... қайшымен кесіп, ішіндегі сұйықтықты лупа және микроскоппен тексеріледі. Қуық және өт ... ... ... ... ... таспа құрттардың дернәсілдері табылуы мүмкін. Сосын бауыры, көк бауыры, ... ... ... ... ... ... жәй ... қаралады, олардың түсіне, формасына, мөлшеріне көңіл бөлінеді. Сосын ... ... табу үшін әр ... ... кесектен кесіп алып микроскоппен қаралады (бастапқыда кішімен, сосын үлкен ұлғайтқышпен. Мүшелердің қалған бөлігін компрессорлы әдіс арқылы МБС немесе лупамен қаралады. ... ... ... кесіп алып, әр бөлікті ұзына бойы кеседі. Қоректің қорытылмай ... ... ... қарап алып тастайды, ал қалған бөліктерінен және ішек қабырғаларынан да қырындылар алынып, компрессорлы ... МБС ... ... ... сосын үлкенмен ұлғайтылып қаралады. Ішекте кокцидиялардың ооцисталары, талшықтылар, миксоспоридиялар, трематода, ... және ... ... жұмыр құрттар және олардың дернәсілдері мен скребнилер кездеседі.
Торсылдақтың ... ... ... ... бойы ... ішкі ... қырынды алынып, микроскоппен қаралады. Торсылдақ қабырғасын компрессорлы әдіспен тексеріледі. Торсылдақта кокцидиялардың ооцисталары, жұмыр құрттар, миксоспоридиялар және т.б. ... ... көз ... ... ... ... ... алынады. Көзді мұқият кесіп, ішіндегі көз жанары мен шынылы денешікті бөліп алады. МБС ... ... көз ... препараттық иненің көмегімен қозғалтып тексеріледі. Егер көз жанарында паразит байқалса, онда көз ... екі ... ... ... ... ... ... қабатында Diplostomum туысына жататын трематодтардың дернәсілдері айқын ... ... ... ... ... ... ... қарай жұлын және бас миы тексеріледі. Ол үшін үлкен қайшымен, скальпелмен немесе басқа да құрал жабдықтармен бас сүйегін ашып, миын ойып ... да ... ... МБС - пен немесе микроскоппен тексеріледі. Балық миында миксоспоридиялардың цисталары мен трематод дернәсілдері кездеседі. ... ... ... 100 ... ... әр ... ... тамшы суда МБС немесе лупамен қаралады. Қабыршақтың беткі жағында Metagonimus туысына жататын трематодтардың дернәсілдері, ... ... мен ... ... паразиттер кездеседі. Бұлшықетті балық денесінің екі жағынан да алынып қаралады. Тері жабыны да тексеріледі, оның ішкі жағында трематод ... ... ... ... ... ... ... жұқа жапырақшалар түрінде кескілейді. Жапырақшаларды инемен қозғай отырып, жәй көзбен қаралады. Бұлшықеттің жарты бөлігі (1 см3) ... ... ... Бұлшықетте трематод цисталарын, таспа құрттар мен басқа да паразиттерді байқауға болады [48].
Diplostomidae ... ... ... ... ... ... және ... тотальды препараттар дайындау. Көзін көз шарасынан жіңішке қайшымен абайлап ... ... да ... ... ... Көзді мұқият кесіп, ішіндегі көз жанары мен шынылы денешікті ... ... МБС ... лупа ... көз ... ... ... көмегімен қозғалтып тексереді. Егер көз жанарында паразит байқалса, онда көз жанарын екі төсеніш шынының ... ... ... ... ... Diplostomum туысына жататын трематодтардың дернәсілдері айқын көрінеді. Шынылы денешікті компрессорлы әдіспен тексереді. Төсеніш шынының біреуін алып, ... ... және ... ... ... бөліп алып, 2-3 сағатқа сүзгіден өткен тоған суында қалдырады. Сосын тірі метацеркарилерді ... емес ... ... ... ... қышқылды кармин құйып, 15-20 минутқа қалдырады. Пипеткамен карминді сорып алып, оның үстінен 700 С қышқылданған спирт құйып, бекітеді. Гельминттерді құрғату ... ... үшін (700, 800, 900) ... бар ... ... 10 ... өткізеді. Метацеркарилер диметифталатта ағартылады. Ол үшін бюксқа шақтап спирт (960 C) және диметилфталат құйылады. Метацеркарилер бастапқыда ... ... ... және ... ... ... ... Ағарған кезде (диметилфталат сіңгенде) гельминт бюкстің түбіне шөгеді, сол кезде жіңішке ... ... ... ... ... ... таза төсеніш шыныға бір тамшы бальзам тамызып, препараттық инемен 5-6 метацеркарилерді салып, жапқыш шынымен жауып, үстінен жанжып, МБС - пен ... [48].
2.3 ... ... бекіту, бояу және олардан препараттар дайындау
Тірі моногенейлерді зерттеу. Шырыштан бөлініп, тазаланған паразитті бір тамшы суы бар таза ... ... ... ... ... шынымен жауып, бастапқыда микроскоптың кіші ұлғайтқышымен, сосын үлкен ұлғайтқышымен қаралады. Паразиттің жалпы түрін, суреті салынады, пигментті көзшелерімен ас қорыту және ... ... ... ... мүшелері мен копулятивті аппараты қаралады.
Боялмаған препараттар дайындау. ... мен ... ... ... таза ... ... ... артық суды сүзгі қағазымен сүзіп алады да, МБС астында паразитті жазып, түзетеді. Скальпельдің ұшымен алынған глицерин-желатинді спирт шамда ерітіп, ... ... ... ... ... ... ... үстінен жапқыш шынымен жабылады екі шынының арасында ауа қалмауын қадағалап, артық глицерин-желатинді шығару үшін, жапқыш шынының үстінен аздап ... ... ... ... ... ... этикеткада иесі, ауланған жері, айы күні жазылады [48].
Тірі ... ... ... ... мен ... тазаланған паразитті тамшы суы бар таза төсеніш шыныға орналастырады, үстінен жапқыш шынымен (егер ... ірі ... ... шынымен) жабылады да лупа немесе бинокулярмен буындарының, басының құрылымы, бекіну мүшелерінің бар жоғы тексеріледі.
Боялған препараттар дайындау. Таспа құрттардың түрін анықтау үшін ... ... ... ... таспа құрттардың систематикалық жағдайын анықтайтын басының құрылымы, ішкі мүшелері үнемі айқын көріне ... ... да ... ... ... түрде бояу керек. Соның ішінде ең тиімдісі ашудасты кармин болып табылады. ... ... ... ... үшін ... ... гельминтті дистилденген суда 0,5 - 2 сағат қалдырып, бекіткіш түгелдей жойылғанша жуылады. Жуылған гельминттің үстіне ... ... ... ... мөлшері мен тері жабынының тығыздығына байланысты, 10 нан 30-60 минут аралығында боялынады. Жақсы боялынған гельминтті сумен жуып, үстіне тұз қышқылды ... ... ... тұз ... ... пипеткамен сорып алып, гельминтті (700, 800, 900) ... бар ... ... ... ... ... ... гельминтті канад бальзамы тамызылған төсеніш шыныға ауыстырып, бетін жапқыш шыныменен жауып, үстінен ... МБС - пен ... ... болған препаратқа этикетка жабыстырылады [48].
Тірі нематодтарды зерттеу. Шырыштан тазартылған ... ... суы бар ... ... ... физиологиялық ерітіндіге) ауыстырады. Шыныны МБС - астына орналастырып, нематодтың жалпы түрін, ... ... ... ... ... құрылымы, спикула және папиласы және т.б.) белгілеп қояды.
Нематодтарды бекіту, олардан тотальдық препараттар дайындау. Ұсақ нематодтар мен олардың ... ... ... ... ... ... Ал ... немесе тығыздау нематодтарды ыстық спиртте немесе Барбагалло сұйықтығында бекітеді, бекітілген құрттарды пробиркаларға ... ... ... ... [48].
III. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1 Су фаунасындағы зерттелген гельминттердің қазіргі жағдайы ... ... Арал ... ... ... - 2011 ... ... - мамыр айларында Балқаш көлінің батысы (ББ) мен шығыс (ШБ) бөлігі, Кіші Арал теңізі және Жайық өзенінде ... ... ... ... Балықтарға морфо-биологиялық талдауды И.Ф. Правдиннің 1939, [40] ... ... ... ... материалдарды жинау мен өңдеу И.Е.Быховский-Павловскийдің толық паразитологиялық сойып зерттеу әдісі бойынша жүргізілді [48]. ... жеке ... ... ... ... мен зерттеу үшін [49, 50] атты ... 2 және 3 ... ... ... паразитологиялық зерттеуге әр суқоймадан тұқы балықтардың 4 түрі олар: шығыс ... - Abramis brama ... Berg, ... - Cyprinus carpio (Linne), ... ... Rutilus rutilus caspicus ... және ... балық - Aspius aspius (Linne) алынды. Зерттеуге алынған тұқы ... ... саны 415 дана ... көлінен - 240 дана, соның ішінде тыран - 60, сазан - 60, ... - 60, ... - 60, Кіші ... - 115 ... ... ... ... - 30, сазан - 30, ... - 30, ... - 25, ... ... - 60, ... ... ... - 15, сазан - 15, қаракөз - 15, ақмарқа - 15).
3.2 Балқаш көліндегі тұқы ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары 30 жыл бұрын жүргізілген. Осыған байланысты Балқаш көлі балықтарының қазіргі паразитофаунасын және эпизоотикалық жағдайын анықтау мақсатында 2009 ... ... ... батысын, жаз айларында көлдің шығыс бөлігіндегі кәсіптік маңызға ие тұқы ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ толық емес сойып зерттеуге патогенді цестода диграммаға 20 дана мөңке және 15 дана қаракөз балық алынып, зерттелінді.
Зерттеу ... ... 4 - ... ... ... ... ... төрт түрінен паразиттің 31 түрі табылды. Табылған паразиттер 5 кластың өкілдері: Monogenea (11), Cestoda (6), ... (6), Nematoda (5), және ... (3).
4 - ... ... ... ... паразиттерінің түрлік құрамы
Гельминт түрлері
Иелері
Гельминттердің орналасқан мүшесі
Monogenea
Dactylogyrus wunderi
тыран
желбезек
D. zandti
тыран
/-/
D. similis
қаракөз
/-/
D. sphyrna
қаракөз
/-/
D. minutus
сазан
/-/
D. extensus
сазан
/-/
D. anchoratus
сазан
/-/
D. tuba
ақмарқа
/-/
Gyrodactylus elegans
тыран
/-/
G. medius
сазан
/-/
Paradiplozoon pavlovskii
ақмарқа
/-/
Cestoda
Digramma interrupta
мөңке, қаракөз
дене ... ... ... ... ... ... ... obsariichthydis
қаракөз
/-/
Caryophyllaeides fennica
сазан
/-/
Trematoda
Diplostomum mergi
ақмарқа,қаракөз
көз жанары
D. commutatum
тыран, ақмарқа
/-/
D. paraspathaceum
сазан, тыран, ақмарқа, ... ... ... ... ...
/-/
Tylodelphys clavata
қаракөз, ақмарқа сазан
/-/
Nematoda
Cucullanus cyprini
сазан
Ішек
Eustrongylides mergorum
ақмарқа
ішкі мүшелерінің бетінде
Contracaecum microcephalum
ақмарқа, қаракөз, сазан
Ішек
Nematoda sp. larva
қаракөз, тыран, сазан, ақмарқа
желбезек
Rhabdochona ... ... ... ... ... ... ... рет Балқаш көлі балықтарының паразитофаунасы бұрын кездеспеген түрлерменен толықтырылған. Олар: Dactylogyrus, Gyrodactylus elegans, ... ... ... fennica, ... ... ... түрлер жерсіндіру кезінде немесе басқа да себептермен көлге түскен. Деседе Балқаш көлі балықтарының тері жабынында, жүзбе қанаттарының ... ... ... ... Piscicola сүлігі мен Argulus foliaceus шаяны біздің зерттеулерімізде кездеспеді.
4 - кестеде көрсетілгендей алуантүрлілігі жағынан әрі жоғары ... ... ... ... ... (11 түр) ... Балқаш көлінде - бұл сорғыш құрттардың (2, 3, 4 - ... иесі ... ... ... жеткілікті мөлшерде көлге еніп, өзімен қоса келген паразиттердің әрі қарай дамуына, әсіресе ... ... ... ... сақтауға мүмкіндік жасаған. Бір балықтың желбезегінде дактилогирустардың екі немесе одан да көп түрлерінің паразиттік ... етуі ... ... ... ... ... тыран балық Dactylogyrus wunderi - 80,0% және D. zandti - 60,0% бір уақытта зақымданған.
2 - сурет. Dactylogyrus extensus - тың ... ... ... Vasiliu ... ... - ... ... балығының желбезегінен табылған D. extensus - тың бекіну аппараты;
4 - ... ... ... ... табылған D. extensus - тың бекіну аппараты;
Ортаның I және II реттік факторларына байланысты әр ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 70 - жылдарында сазан - ... ... ... бар түр ... ... сол кезде бір особтың желбезегінен 700 дана дактилогирус ... ... [49], ал ... ... сазанның санының азаюына байланысты төмен көрсеткішті көрсетуде (4-49 дана).
Бір немесе екі ... ... ... күрделі циклмен дамитын паразиттердің таралуы абиотикалықпен қоса биотикалық факторларға да тәуелді, яғни қорек көзі болып табылатын түрлі су ... ... ... - ... ... ... және т.б. ... бір бүтін биоценотикалық комплекс құрайды. Сондай-ақ трофикалық және гидробионттардың экологиялық байланыстары көлде паразиттердің таралуын жүзеге асырады. Трофикалық байланысқа ... ... ... ... ... ... ... құрт Khawia sinensis (5 - сурет) - пен зақымдалуын айтуға ... ... ... құрт - ... ... иесі ... тыранның корегі болып табылады. Аз қылтанды құрттардың тұрақты әрі жиі кездесуі, әрі ... ... ... ... байланысты кавиямен зақымдалу 100%, бір балықтың ішегінде ИИ -150 ... ... ... ... ... ... және ... балықтың дене қуысынан патогенді таспа құрт Digramma interrupta табылды.
5 - ... ... ... ... Khawia ... және II - ... құрттың алдыңғы және артқы жағы; 1 - сколексі; 2 - сары ... 3 - ... ... 4 - ... ... 5 - ... 6 - ... безі; 7 - жыныс қынабы;
Балықтарда жоғары инвазия ... ... ... ... ... метацеркариі диплостомидтер тіркелді (6 - сурет). Диплостомидтердің аралық иесі Limnaea туысының ... ... ... ... ... ... болып табылады, ал осындай жерлерде балықжегіш құстар (шағала, үйрек, ... және т.б.) ... ... ... иесі ... табылады. Зерттелінген балықтардың барлығының көзінде диплостомид метацеркариі кездесті, ЭИ және ИИ жоғары болды. ... ... бір ... диплостомидтердің 1-4 түрі кездесті.
lefttop
6 - сурет. Diplostomum spathaceum - нің даму циклі (Бауер ... ... - ... Б - мирацидий, В - бірінші аралық иесі Limnaea stagnalis моллюскасы, Г- церкария, Д - ... ... иесі ... ... Е - ... Ж- ... иесі шағала;
а в
7 - сурет. Трематод метацеркарилері; а - Diplostomum spathaceum; в - D. commutatum;
Нематодтардың бірнеше түрлері кездескенімен соның ... ... ... ... ... ... 20 дан 53,3% ... инвазиямен, ал батысында бір-бірден ғана табылды. Көлдің батысына зерттеу жүргізген уақытта су температурасы (8-10°С) болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... барлығында арнайылығы аз паразиттік шаян Ergasilus sieboldi кең таралған. Балықтарда экстенсивті инвазиясы 40 тан 93,3% аралығында болды. Тек ... ... ... ЭИ-13,3%. Балықтардың бұл түрмен зақымдалуы көктемге қарағанда жазда ... ... ... ... ... жоғары болуы шаянтәрізділердің бірінші және екінші генерациясың пайда болуымен байланысты болса керек [51].
Тыран ... 1949 жылы Арал ... ... көліне жерсіндірілген. Өзінің аналық су айдынында паразитофаунасы - 39 түрден тұрған [52]. Жерсіндірілгеннен ... 1961 ... ... тыранның паразитін зерттеу басталды. 10 жылдың әрбір жылында 8 ден 14 ке дейін паразиттің ... ... ... Кейін Балқаш көлі бассейндеріне және Алакөл көлдер жүйесіне бейімделген кезде, тыранда паразиттің 28 түрі тіркелді [53].
Арал теңізінен Балқаш көлі ... ... ... бірге арнайылығы аз E. sieboldi шаяны көлде мекендейтін балықтардың барлығына таралып, жоғары мөлшерде зақымдаған ... жылы ... - ... ... көлдің батысын және шілде айында көлдің шығысында жүргізілген зерттеулер ... ... ... 12 түрі (5-кесте) табылды. Зерттеу нәтижесі бойынша моногенеалардың 3 түрі ... ... D. wunderi, D. zandti және G. elegans. ... батыс бөлігінде тырандар дактилогирустармен қатты зақымданған (60-80%), шығысына қарай зақымдану ... ... (20 - 46,6%). ... су ... ... ... 6 түрі ... [49]. Ал жерсіндіргеннен кейін К. В. Смирнова тыранның паразитофаунасын ... ... ... ... [55]. К. В. ... моногенеалардан Gyrodactylus parvicopula - ны тапқан, кейіннен бұл ... G. elegans - тың ... ... ... Балқаш бассейндерінен моногенеалардың үш түрі табылды [53] - олар: D. wunderi, G. elegans және D. ... ... Іле ... құяр ... табылған.
5 - кесте. Тыран балығының гельминтофаунасы
Гельминт түрлері
Батыс Балқаш
Шығыс Балқаш
ЭИ
%
ИИ
дана
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus wunderi
80,0
6-117
46,6
8-48
D. zandti
60,0
2-32
20,0
6-16
Gyrodactylus elegans
6,6
8
13,3
2-8
Neogryporhynchus cheilancristrotus
6,6
4
-
-
Paradilepis scolecina
-
-
13,3
14-20
Khawia sinensis
100,0
2-150
40,0
2-7
Diplostomum ... ... ... sp. ... ... ... батыс бөлігіндегі тыран балықтар патогенді таспа құрт K. sinensis - пен 100% - ға дейін зақымданған [56], ал ИИ бір ... ... 150 ... ... ... Таспа құрт K. sinensis күрделі циклмен аралық ие - ... ... ... ... иесі ... ... санының көптігіне. әрі олардың негізгі қорегі олигохеттер болуына байланысты, гельминт өз тіршілігін сақтап, әрі таралуға ... ... ... жылы K. sinensis алғаш рет сазаннан табылған [54]. Ал 1966 - 1969 жылдары сазан басты кәсіптік балық ... ... ... ... осы ... ... зақымданған. Қазіргі таңда сазанның санының азайып кетуіне ... оның ... ... да ... ... аталған паразит сазанның ішегінде кездеспеді. Деседе бір ... ... 35 - 40 дана ... ... ... етуінен балықтар қырыла бастайтыны белгілі. Алайда ашық суқоймада балықтардың өлім - ... ... ... көз ... диплостомид метацеркарилерінде ЭИ - сы жоғары. Тыранда метацеркарилердің 3 түрі тіркелді. Осы аталған үш түрдің ... ... 100% - дан асып ... ... - ақ E. sieboldi ... ... ... көрсеткішке ие. Шаянтәрізділердің бұл түрінің дамуы тікелей жүретіндіктен әрі арнайылығы аз болғандықтан, оның ... ... ... бар. ... ... ... сазан балықтарынан гельминттердің 13 түрі табылды (6 - кестеде көрсетілген). D. anchoratus сазанға тән түр [57] ... ... ... бара ... ... ... ... зақымдалудың көп пайызын D. minutus алуда, ББ - та сазанның желбезегінде ЭИ - 79,9%, ... ИИ - 4 - 49 дана ... ... D. extensus суық ... түр [58] ... су ... төмен кезде жиі, ал жазға қарай сирек кездесті.
Өткен ғасырда сазан аулау бойынша басты ... ... ... бір ... ... 700 ... дейін дактилогирустар кездескен. Қазіргі таңда сазан санының бірден төмендеуінен, бұл көрсеткіш бір ... 4 - 49 ... ... қысқарған. D. extensus - тың таралуына паразит пен ... ... ... пен қоса су ... да ... роль ... - жылдары патогенді таспа құрт K. sinensis сазанды қатты зақымдаған [59]. Ал қазіргі таңда ... ... құрт ... ... ... ... құрттартан тек бір рет қана Caryophyllaeides fennica табылды.
Арнайылығы аз ... ... ... ... инвазиялық көрсеткіш көрсетті, атап айтсақ ББ - та 46,6 дан 80%, ШБ - та 46,6 дан 73,3% - ға ... ... ШБ - та C. ... табылды, ол сазанды 53,3% - ға зақымдаған, ИИ - 1 - 9 ... ... - ... Сазан балығының гельминтофаунасы
Гельминт түрлері
Батыс Балқаш
Шығыс Балқаш
ЭИ
%
ИИ
дана
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus extensus
40,0
4-49
13,3
8-24
D. minutus
26,6
5-29
13,3
2-8
D. anchoratus
13,3
3-8
-
-
Gyrodactylus medius
13,3
6-90
-
-
Caryophyllaeides fennica
-
-
6,6
2
Paradilepis scolecina
6,6
4
6,6
6
Diplostomum ... ... sp. ... ... ... cyprini
6,6
12-16
-
-
Ergasilus sieboldi
13,3
2-16
13,3
2-8
1964-1965 жылдары Орал өзеніндегі қаракөз балығын Билікөл көліне, Билікөл ... ... ... ... [53]. ... су ... Орал өзенінде қаракөзда гельминттің алты түрі тіркелген [57], олар: D. crucifer, Diplozoon homojon, ... illense, ... ... D. ... E. ... ... ... бір ғана түр D. crucifer Балқаш көліне түскен. Қазіргі ... D. crucifer - де ... ... ... бара ... ... нәтижесі бойынша Балқаш көліндегі қаракөз балықта гельминттің 12 түрі табылды (7-кесте). Қаракөзға тән ... D. similis және D. sphyrna жиі ... Осы ... екі түрмен жалпы зақымдалу ББ - та 60,0%, ШБ - та 33,3%. ... ... ... ... қалған 10 түр қаракөзға тән емес түрлер, олар аналық су ... да, ... ... да ... береді. Солардың ішінде ең жоғары ЭИ және ИИ бойынша ... ... мен ... шаяны. Балқаш көлінің екі жағында да қаракөзның Diplostomidae тұқымдасы ... ... ... T. clavata - ны ... ... зақымдалу 100% - дан асты. Сондай - ақ қаракөз эргазилюс шаянымен ББ - та - 86,6% және ШБ - 93,3% ... ... ... ... D. ... B. ... қаракөзда бір - бірден кездесті.
7 - ... ... ... ... ... ... Балқаш
Шығыс Балқаш
ЭИ
%
ИИ
дана
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus similis
33,3
2-44
13,3
2-15
D. sphyrna
26,6
2-10
20,0
1-17
Bothriocephalus obsariichthydis
-
-
6,6
1
Paradilepis scolecina
-
-
6,6
2
Digramma interrupta
-
-
6,6
2
Diplostomum mergi
13,3
5-7
40,0
1-5
D. paraspathaceum
66,6
2-20
53,3
1-10
Tylodelphys clavata
33,3
2-14
20,0
5-19
Contracaecum microcephalum
13,3
2-30
40,0
1-14
Nematoda sp. larva
6,6
1
-
-
Ergasilus briani ... ... ... көксерке балығын Балқаш көліне жерсіндіру барысында ақмарқа балығы кездейсоқ көлге түскен. Аналық ортасында ақмарқада ... 28 түрі ... ... тән ... екі түрі ... ... D. tuba және P. pavlovskii [21].
8 - ... ... ... гельминтофаунасы
Гельминт түрлері
Батыс Балқаш
Шығыс Балқаш
ЭИ
%
ИИ
дана
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus tuba
13,3
3-15
13,3
8-16
Paradiplozoon pavlovskii
6,6
1
6,6
2
Diplostomum paraspathaceum
60,0
2-20
66,6
1-14
D. commutatum
40,0
1-16
46,6
1-4
D.helveticum
20,0
1-4
40,0
1-3
Tylodelphys clavata
13,3
1-16
66,6
1-10
Cucullanus cyprini
-
-
26,6
1-5
Contracaecum microcephalum
13,3
2
6,6
1
Nematoda sp. larva
6,6
1
-
-
Ergasilus sieboldi
73,3
4-80
60,0
12-40
Achtherеs percarum
6,6
1
-
-
8 - ... ... ... көліндегі ақмарқаның гельминтофаунасы 11 түрден тұрды. Ақмарқаға тән моногенейдің екі түрі де ... ... ... мен ... да ... ... ... екі түрмен аса қатты зақымдалмаған. Гельминттердің қалған 9 түрі Қазақстан суқоймаларында ... ... ... ... ... тұқы ... сияқты ақмарқада Diplostomidae тұқымдасы метацеркарилерімен (D. paraspathaceum, D. commutatum, D.helveticum және T. clavata) ЭИ және ИИ - сы ... ... ... ... ... ... 100% - дан ... sieboldi шаяны басқа балықтардан бұрын ақмарқа және қаракөзның желбезегін қатты зақымдаған, ИИ - бір ... ... 80 және 90 ... ... (8- ... Кіші Арал ... тұқы ... қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы
Арал теңізіне ихтиопаразитологиялық зерттеуді алғаш рет ... ... 30 ... профессор В.А. Догель және Быховский жетекшілік еткен ВНИОРХ (ГосНИОРХ) экспедициясын басқарып, деп аталатын зерттеу жұмыстары ... ... [60]. ... 1951 - 1970 ... АН Уз ССР Қарақалпақ филиалының басқаруымен Амударияның Арал теңізіне құяр жері мен оның ... да ... ... ... ... С.О ... ... жарық көрген [52].
Қазақстан аймағындағы Арал теңізін мекендейтін балықтардың паразиттері әлі ... Тек ... ... теңізге құяр сағасы бойынша ғана мәліметтер бар [57].
2010 жылдың көктем - жаз айларында Кіші Арал теңізін ... ... ... ... ... ... материал алынды. Зерттеуге кәсіптік маңызы бар тұқы тәрізділер Cypriniformes отрядына Cyprinidae тұқымдасына жататын балықтардың төрт түрі шығыс ... Abramis brama ... Berg, ... - Cyprinus carpio (Linne), солтүстіккаспийлік қаракөз Rutilus rutilus caspicus (Jakowlew), және ... - Aspius aspius (Linne) (әр ... 30 ... ал ақмарқа 25 дана) алынды.
Ихтиопаразитологиялық материалдарды жинау Быховский-Павловскийдің [48] жалпыға ортақ әдісі бойынша ... ... ... ... атты анықтауыштың 2 және 3 томымен анықталды [49, 50]. ... Арал ... ... ... ... ... фаунасы 25 түрден тұрды. Паразиттердің түрлік құрамы 9 - ... ... ... ... ... класынан 12 түр, таспа құрттар класының өкілдері Khawia sinensis және Digramma interrupta тек тыран және сазаннан ғана табылды. Трематода класынан 5 түр ... ... ... да ... көз ... паразиттік тіршілік ететін диплостомид метацеркарилері. Нематодтар класынан 3 түр жергілікті балықтардан тыран, сазан және ақмарқадан табылды. Шаянтәрізділерден (үш түр) ... өте ... ... ... Арал ... Арал) теңізіндегі тұқы балықтардың гельминтофаунасы
Гельминт түрлері
Иесі
Гельминттердің орналасқан ... ... ... ... ... ... ... rarissimus
қаракөз
/-/
D. extensus
сазан
D. minutus
сазан
/-/
Gyrodactylus medius
сазан
/-/
Dipozoon paradoxum
тыран, қаракөз
Paradiplozoon pavlovskii
ақмарқа
/-/
Cestoda
Khawia sinensis
тыран, сазан
ішек
Digramma interrupta
тыран
дене ... ... ... ... ... ... қаракөз, сазан
/-/
D.helveticum
ақмарқа, тыран, сазан
/-/
D. spathaceum
тыран, сазан
/-/
Nematoda
Contracaecum microcephalum
ақмарқа, тыран, сазан
ішек
Nematoda sp. ... ... ... ... ... briani
ақмарқа, қаракөз
/-/
Caligus lacustris
ақмарқа
/-/
Тыран балығының гельминттері. В. Догель және Б. Быховский (1934), С.О. Османов (1959, 1964, 1971) зерттеулері бойынша Арал ... ... ... ... 39 ... ... [61].
Кіші Арал теңізінде тыран балықта паразиттердің 12 түрі тіркелді (10 - кесте). Кесте бойынша солардың ішінде ең жиі кездескендері ... ... ... мен ... ... ... Тыранның желбезегінде D. wunderi - ЭИ - 70,0 %, ИИ - 8-44 дана, D. falcatus - ЭИ - 63,3%, ИИ - 4-150 дана ... [62]. Көз ... ... өкілдерінің ішінде D. spathaceum - ЭИ - 46,6%, ИИ - 1-10 ... жиі ... ... ... ... ... ... да түрлерімен 6,6 - 20% шегінде ғана зақымдалған. Тыран балығында таспа құрттар K. sinensis және D. ... бір ... ғана ... ... 30 дана ... ... ғана ... шаяны табылды. Үлкен Аралда С.О. Османов анықтаған кейбір цестода, трематода және ... [52 ] Кіші ... ... тыранда кездеспеді. Диплостомид метацеркарилерінің 3 түрімен зақымдалған тыранның зақымдалу көрсеткіші Үлкен Аралмен салыстырғанда Кіші Аралда жоғары.
10 - ... ... ... ... ... ... ... wunderi
70,0
8-44
желбезек
D. falcatus
63,3
4-150
-//-
D. zandti
23,3
2-50
-//-
Dipozoon paradoxum
46,6
2-14
-//-
Khawia sinensis
3,3
38
ішек, дене қуысы
Digramma interrupta
3,3
2
ішек, дене қуысы
Diplostomum spathaceum
46,6
1-10
көз ... ... ... sp. ... ... Догель және Б. Быховский (1934), С.О. Османов (1959, 1964, 1971) зерттеулері бойынша Арал теңізіндегі сазан балықтан паразиттің 40 ... ... [61]. ... балықта гельминттердің 10 түрі анықталды (11 - кесте). Солардың ішінде жиі әрі жоғары экстенсивті, интенсивті инвазия бойынша D. extensus ЭИ - 73,3%, ИИ - 10-64 ... D. minutus ЭИ - 56,6%, ИИ - 2-30 ... ... құрт K. sinensis 30 дана ... бесеуінен ғана табылды (ЭИ - 16,6%), (ИИ) 1 - 7 ... ... ... D. ... жоғары деңгейде ЭИ - 46,6% , ИИ - 2-10 дана, D. ... ЭИ - 33,3%, ИИ - 1-4 дана ... ... мен ... ... бір - ... кездесті.
11 - кесте. Сазан ... ... ... ... мүшесі
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus extensus
73,3
10-64
желбезек
D. minutus
56,6
2-30
-//-
Gyrodactylus medius
30,0
4-20
-//-
Khawia sinensis
16,6
1-7
ішек
Diplostomum spathaceum
46,6
2-10
көз жанары
D. paraspathaceum
33,3
1-4
-//-
D.helveticum
33,0
1-2
-//-
Nematoda sp. ... ... ... - ... қаракөз балығының гельминтофаунасы көрсетілген. Кіші Арал теңізіндегі арал қаракөзінің паразитофаунасы түрлерге кедейлеу. Қаракөз желбезегін жоғары ... ... және осы ... түріне тән дактилогирус туысының екі түрі анықталды, олар: D. crucifer және D. rarissimus ЭИ - 50,0% және 46,6%, ИИ - 4-50 дана және 8-30 ... ... ... да екі түрі D. sphyrna және D. ... ... - D. mergi, ... - Anisakis sp. және шаянтәрізділер - E. sieboldi, қаракөз балығын ЭИ - 6,6% - дан 13,3% - ға ... ... ... балығының гельминтофаунасы
Гельминт түрлері
Зақымдалуы
Гельминттердің орналасқан мүшесі
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus crucifer
50,0
4-50
желбезек
D. rarissimus
46,6
8-30
-//-
D. sphyrna
10,0
2-10
-//-
Dipozoon paradoxum
6,6
4
-//-
Diplostomum mergi
6,6
1
көз ... ... ... ... ... 25 ... алынды. Ақмарқаның паразитофаунасы 8 түрден тұрады: D. tuba (20,0%), P. pavlovskii (4,0%), D. ... (20,0%), D. ... (28,0%), ... (12%). C. microcephalum, E. sieboldi және C. lacustris 4,0% -дан төмен деңгейде зақымдалған.
3.4 ... ... ... ... ... жылы ... ... Жайық өзенінің сағасында Бугарки, Еркінқала және Кіші Дамбы ... ... ... ... тұқы ... ... отрядына Cyprinidae тұқымдасына жататын кәсіптік балықтардың 4 түрі: сазан - Cyprinus carpio (Linne), ... - Abramis brama ... Berg, ... каспийлік қаракөз - Rutilus rutilus caspicus, ақмарқа - Aspius aspius (Linne) алынды. Толық паразитологиялық ... ... ... ... саны 222 дана ...
13-кесте. Жайық өзенінен алынған балықтар
Балықтар
Зерттеуге алынған, дана
Балықтардың саны
Бугарки
Еркін-Қала
Кіші Дамба
Сазан - Cyprinus carpio (Svetovidov)
5
5
5
15
Тыран -Abramis brama orientalis (Berg)
5
5
5
15
Солтүстік ... ... Rutilus rutilus caspicus ... - Aspius aspius (Linne) ... ... ... 14 - кестеде көрсетілген. Кесте бойынша балықтың төрт түрінен гельминттердің 15 түрі табылды. Табылған паразиттер 4 кластың өкілдері: ... (8), Cestoda (2), ... (4), Nematoda (1), ... (1).
14 - ... ... ... қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы
Гельминт түрлері
Иесі
Гельминттердің орналасқан мүшесі
Monogenea
Dactylogyrus extensus
сазан
желбезек
D. minutus
сазан
/-/
D. wunderi
тыран
/-/
D. crucifer
тыран
/-/
D. sphyrna
тыран
/-/
D. turaliensis
қаракөз
/-/
D. tuba
ақмарқа
/-/
Paradiplozoon pavlovskii
ақмарқа
/-/
Cestoda
Caryophylleus laticeps
тыран, қаракөз
ішек
C. fimbriceps
cазан
/-/
Trematoda
Diplostomum spathaceum
тыран қаракөз, ... ... ... ... ... ... ... ақмарқа
ішек
Trematoda sp. larva
тыран, сазан
бүйрек, бұлшықет
Nematoda
Anisakis sp.
ақмарқа, сазан, қаракөз, ... ... мен дене ... ... өзенінде мекендейтін тыран балық жартылай өтпелі түр болып табылады. Тыран балық - теңіздің тұщылау аймағында қоректенсе, ... ... ... көбейеді. Тыран балықтың жаппай өрістеуі, су температурасы 11 - 190С басталады [36].
Жайық өзеніндегі ... ... ... 7 түрі ... (15 - ... ... ... солардың ішінде ең жиі кездескендері тыран балығына тән моногенеалар - Dactylogyrus wunderi және D. crucifer - ЭИ - 46%, ИИ - 7-49 дана және ЭИ - 46,6%, ИИ - 24-224 ... көз ... ... ... ... ... - ЭИ - 86,6%, ішегінен Caryophylleus laticeps ЭИ - 46,6%, ИИ - 1-31 дана ... ... ... ... басқа да түрлерімен 20 - 26% шегінде зақымдалған [63].
15 - кесте. Тыран ... ... ... ... мүшесі
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus wunderi
46
7-49
желбезек
D. crucifer
46,6
24-224
/-/
D. sphyrna
20
7-56
/-/
Caryophylleus laticeps
46,6
1-31
ішек
Diplostomum spathaceum
86,6
1-20
көз жанары
Trematoda sp. larva
26
1-11
бүйрек, бұлшықет
Anisakis sp.
20
1-9
ішкі мүшелер мен дене ... ... ... балықтар бекіре және албырттан кейін орынды сазан балығы алады. Ол Жайық-Каспий бассейндері үшін ... ... ... ... ... ... балығында гельминттердің 6 түрі анықталды (16 - кесте). Солардың ... ... ... инвазия бойынша Diplostomum spathaceum ЭИ - 53,3%, ИИ - 1-8 ... ... - D. extensus ЭИ - 46,6%, ИИ - 7-42 ... D. minutus ЭИ - 26,6%, ИИ - 7-70 ... Нематодтардан - Anisakis sp. - ЭИ - 33,3%, ИИ - 1-3 ... Г.А. ... ... ... ... өзенінің төменгі ағысындағы сазан балықтарынан алғаш рет паразиттің 7 түрін анықтаған: Allocreadium ... ... ... D. mergi, Posthodiplostomum cuticola, Caryophyllaeus laticeps, Caryophyllaeides fennica, Contracaecum spiculigerum [21].
16 - кесте. Сазан балығының гельминтофаунасы
Гельминт ... ... ... extensus ... minutus
26,6
7-70
/-/
Caryophylleus fimbriceps
26,6
3-13
ішек
Diplostomum spathaceum
53,3
1-8
көз жанары
Trematoda sp. larva
13,3
1
бүйрек, бұлшықет
Anisakis sp.
33,3
1-3
ішек
Қаракөз балықтарында гельминттердің 6 түрі анықталды (17 - ... ... ... ... экстенсивті инвазия бойынша қаракөз балығына тән моногенеалардан Dactylogyrus turaliensis ЭИ - 66,6%, ИИ - 14-245 ... ... ... ... ЭИ - 46,6%, ИИ - 1-5 ... ... - Anisakis sp. - ЭИ - 33,3%, ИИ - 3-8 ... - ... ... ... ... түрлері
Зақымдалуы
Гельминттердің орналасқан мүшесі
ЭИ
%
ИИ
дана
Dactylogyrus turaliensis
66,6
14-245
желбезек
Caryophylleus laticeps
13,3
1
ішек
Diplostomum spathaceum
46,6
1-5
көз жанары
Tylodelphys clavata
6,6
1
/-/
Phyllodistomum elongatum
33,3
1-224
ішек
Anisakis sp.
33,3
3-8
ішкі мүшелері мен дене ... ... ... ... ... ... ... өзеніне өрістеу үшін кіреді. Өрістеуі наурыз айының аяғынан мамыр айының басына дейін жүреді. Өрістеу аймағы Жайық өзенінің төменгі ... ... ... ... ... 6 түрі ... (18 - кесте). Солардың ішінде жоғары экстенсивті инвазия бойынша ақмарқа балығына тән ... ... tuba ЭИ - 60%, ИИ - 7-56 дана және ... ... ЭИ - 33,3%, ИИ - 7-14 ... ... ... Diplostomum spathaceum ЭИ - 40%, ИИ - 1-16 дана, нематодтардан - Anisakis sp. - ЭИ - 73,3%, ИИ - 2-80 ... ... ... Argulus ... - ЭИ -6,6% ИИ - 1 ... Г.А. ... зерттеулеріндегі Caryophyllaeus laticeps, C. fimbriceps, Aspidogaster limacoides, Busephalus polymorphus, Rhipidocotyle campanula, Phyllodistomum ... ... ... ... ... Piscicola geometra, Lamproglena pulchella паразиттері, біздің зерттеулерімізде кездеспеді [21].
18 - кесте. Ақмарқа балығының гельминтофаунасы
Гельминт түрлері
Зақымдалуы
Гельминттердің ... ... tuba ... pavlovskii
33,3
7-14
/-/
Diplostomum spathaceum
40
1-16
көз жанары
Tylodelphys clavata
6,6
24
/-/
Phyllodistomum elongatum
26,6
2-13
ішек
Anisakis sp.
73,3
2-80
ішкі мүшелері мен дене ... ... ... ... ... әр ... суқоймаларынан Балқаш көлінен - 240 дана тұқы ... ... 31 түрі ... - 11, ... құрт - 6, сорғыш құрт - 6, ... құрт - 5, ... - 3), Кіші ... - 115 дана тұқы ... гельминттердің 25 түрі (моногенеа - 12, таспа құрт - 2, сорғыш құрт - 5, ... құрт - 3, ... - 3), ... өзенінен - 60 дана тұқы балығынан гельминттердің 16 түрі (моногенеа - 8, ... құрт - 2, ... құрт - 4, ... құрт - 1, ... - 1) ... суқоймаларындағы кәсіптік маңызы бар тұқы балықтардың қазіргі ... ... ... мынадай қорытынды жасауға болады.
2009-2011 жылдары көктем, жаз айларында ... ... ... көлі, Кіші Арал теңізі, Жайық өзенінде мекендейтін кәсіптік маңызы бар тұқы балықтар: сазан - Cyprinus carpio (Linne), тыран - Abramis brama ... Berg, ... - Aspius aspius (Linne), ... - Rutilus rutilus caspicus ... қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы анықталып, патогенді паразиттер сандық және ... ... ...
Зерттеу нәтижелері бойынша зерттелінген балықтардан 5 класқа 12 отрядқа жататын паразиттердің 44 түрі табылды.
Балқаш көлі бойынша гельминттермен жалпы ... ... 95,6%. ... ... тыран балық кавиоз ауруының қоздырғышы патогенді Khawia sinensis-пен ЭИ - 100%, ИИ -150 дана, моногеноидоз ауруының қоздырғышы, Dactylogyrus wunderi - мен ЭИ - 80,0%, ИИ - 6-117 дана ... ... және ... ... ... ... қоздырғышымен Diplostomum spathaceum - мен ЭИ - 80%, ИИ - 1-10 дана және ЭИ - 60%, ИИ - 2-20 ... ... және ... ... ... ауруының қоздырғышымен Ergasilus sieboldi - мен ЭИ - 86,6%, ИИ - 2-88 дана және ЭИ - 73,3%, ИИ - 4-80 дана ... Арал ... ... ... ... ... ауруының қоздырғышымен бір уақытта екі түрімен Dactylogyrus wunderi және D. falcatus- пен ЭИ - 70%, ИИ - 8-44 дана және ЭИ - 63,3%, ИИ - 4-150 дана ... ... ... осы ауру ... қоздырғышымен Dactylogyrus extensus және D. minutus - пен ЭИ - 73,3%, ИИ - 10-64 дана және ЭИ - 56,6%, ИИ - 2-30 дана ... ... ... ... crucifer ЭИ - 50%, ИИ - 4-50 дана ... ... бойынша тыран және сазан балық диплостомоз ауруының қоздырғышымен Diplostomum spathaceum - мен ЭИ - 86,6%, ИИ - 1-20 ... ЭИ - 53,3%, ИИ - 1-8 дана ... ... ... ... ... ... tuba - мен ЭИ - 60%, ИИ - 7-56 дана және ... ... ... Anisakis sp., ЭИ - 73,3%, ИИ - 2-80 дана ... ... суқоймалар бойынша гельминттердің алуантүрлілігі (31 түрі) мен зақымдалуының көрсеткішінің жоғары деңгейі бойынша (100%) ... көлі ... ... ... ... және Khawia ... өкілдері зерттеуге алынған балықтарда басым кездесті.
Зерттеу нәтижесінде гельминттердің ең көп ... ... ... ... ... сазан (13 түр), тыран (12 түр) және ... (12 түр) ... ... ал ең көп ... ... ... Khawia sinensis - 100%, ... wunderi - 80% зақымдалған.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
* Головина Н. А., ... Ю. А., ... В. Н., ... П. П., ... Е. Б., ... Л. Н. ... - М.: Мир, 2003. - С. 3-180.
* Решетникова А.В. ... ... ... в прудах Цимлянского нересто-выростного хозяйства и мероприятия по борьбе с ... гр. ... отд. ... ... оз. и речн. рыбн. х-ва, 1965. №1. - С. ... ... Т.И. ... ... рыб ... Днепра. / Тр. Укр. респ. научн. о-ва паразитологов. 1964, № 3, - С. ... ... С.О. ... ... о гельминтах рыб Узбекистана. / ӨзССР Илимлер Акад. Қарақалп. фил. ... ... ... фил. АН УЗССР. 1964. №2 (16), - С. 38-42.
* ... С.О. О ... ... рыб ... ... рыб и меры ... с ... - Алма-Ата: Наука, 1966. - С. ... ... К. ... ... ... ... рыб Аральского моря. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. - Алма-Ата: Наука, 1966. - С. ... ... П.Ф. ... карпов и сазанов в водоемах Киргизии. //Болезни рыб и меры борьбы с ними. - ... ... 1966. - С. 41- ... ... К.Ә., ... Г.К., ... Ж.С. ... - Алматы, 2011. - Б.7-11.
* Смирнова К.В. Паразиты рыб водоемов Балхаш-Илийского ... // ... рыб и меры ... с ... - Алма - Ата: ... 1966. - С. 125-130.
* Бутенко Ю.В. Значение пресноводных моллюсков в распространении трематодозов рыб в Южном и Юго-Восточном Казахстане. ... рыб и меры ... с ... - Алма-Ата: Наука, 1966. - С. 46.
* Диарова Г.С. Основные болезни прудовых рыб и ... с ними в ... юга ... ... рыб и меры ... с ... - ... Наука, 1966. - С. 81.
* Енгашев В.Г. Сезонная и возрастная динамика инвазирования лещей ... ... ... рыб и меры ... с ними. - Алма-Ата: Наука, 1966. - С. ... ... Н. ... рыб бассейнов оз. Балхаш и Алакольской группы озер в связи с реконструкцией ихтиофауны: автореф. ... канд. биол. ... ... - ... 1980. 27 ... Жатканбаева Д. Роль рыбоядных птиц в распространении гельминтозных заболеваний среди рыб. //Болезни рыб и меры борьбы с ... - ... ... 1966. - С. ... Ахметова Б. К эпизоотологии кавиоза карпов в Алма-атинском прудхозе. / /Болезни рыб и меры ... с ... - ... Наука, 1966. - С.15.
* Смирнова К.В. Паразитофауна судака озера Балхаш // Биологические основы рыбного хозяйства на водоемах ... Азии и ... - ... ... 1966. - С. 136-138.
* Каирова Н.К. Паразитические инфузории у некоторых рыб Балхаш-Алакольского бассейна // ... ... ... ... и их ... - ... Кайнар, 1974. - Вып. 8. - С. 188-190.
* Смирнова К.В. Материалы по паразитофауне рыб - ... ... в ... бассейн // Рыбные ресурсы водоемов Казахстана и их использование. - Алма-Ата: Кайнар, 1974. - вып. 8. - С. ... ... С. К ... о паразитофауне сома озера Балхаш // Биологические основы рыбного хозяйства республик средней Азии и Казахстана. - Балхаш, 1967. - С. ... ... Г.А. ... рыб ... р. Урал: автореф. ... канд. биол. наук:. 03.00.19. - ... 2004. 28 ... ... Б.К. ... рыб ... ... ... ... докт. биол. наук:. 03.00.19. - ... 2009. 35 ... ... Г.В. ... рыб. - М.: ... 1983. - ... Дәуітбаева К.Ә. Омыртқасыздар зоологиясы. - Алматы, №1, 2004. - ...
* ... Н. А., ... Ю. А., ... В. Н., ... П. П., ... Е. Б., Юхименко Л. Н. Ихтиопатология. - М.: Мир, 2003. - С. 3-180.
* ... Г.С., ... Г.Т. ... - Алматы: Экономика, 2002. Б. ... ... ... М.Қ., ... Ә.А., ... Б.Е. ... ... және ихтиология негіздері. - Алматы, Қазақ университеті, 2009. Б. 234.
* ... ... ... ... ... ... / Под. ред. Т.К. ... - Алматы: Каганат, 2002. - С. 21-22.
* ... ... ... в бассейне озера Балхаш. / Под ред. А.Б. Самаковой. - Алматы: Каганат, 2003. - С. 257-266.
* Пономарева Л.П., ... Д.С., ... Т.Я. ... ... и ... как ... трофности оз. Балхаш и водоемов нижней дельты р. Или // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и ... ... Сб. ... Тр. ... - Алматы: Бастау, 2005. - С. 367-370.
* Шарапова Л.И., ... А.И., ... Н.Б., ... В.А., ... Е.В. К ... ... ... в Казахстане (1959-2004 г.г.). // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. - Алматы: ... 2005. - С. ... ... Р.Е. К характеристике зоопланктона оз. Балхаш. В Кн. Тез. докл. ... - ... ... 1968. - С. 126.
* ... Н.Б., ... Т.Я., ... С.Ж., Сироткин М.Н., Исбеков К.Б. Шаухарбаев Д.С., Пономарева Л.П. Современное состояние и перспективы экосистемы оз. Балхаш в связи с ... ... ... КНР. // Рыбохозяйственные исследования в Республике Казахстан: история и современное состояние. Сб. науч. тр. КазНИИРХ. - ... ... 2005. - С. ... ... ... реки Урал и прилегающее побережье Каспийского моря / Под ред. М.Ж. Бурлибаева, Л.Я. Курочкиной, В.А. ... С.Н. ... А.А. ... - ... 2007. - С. ... ... Хорикова М., Димеева Л.А., Оябу Т., Цуяма И., Моримото Ю., Ишида Н. Оценка изменений водно-болотных угодий низовий Сырдарьи и ... их ... //Тр. ... ... - Алматы, 2007. - Б. 95-99.
* ru.wikipedia.org/wiki/Аральское_море
* Жадин В.И., Герд С.В. Реки, озера и ... СССР их ... и ... - М., 1961. - ... ... И.Ф. ... по изучению рыб. - Л.:ЛГУ, 1939. - С. 64-73.
* Воробьева Н.Б. ... ... ... рыб оз. ... Тез. ... ... ... Илим, 1968. - С. 37-38.
* Современное экологическое состояние бассейна озера Балхаш. / Под. ред. Т.К. ... - ... ... 2002. - С. 21-22.
* Воробьева Н.Б., ... Т.Я., ... С.Ж., ... М.Н., ... К.Б. ... Д.С., ... Л.П. Современное состояние и перспективы экосистемы оз. Балхаш в связи с предполагаемыми водохозяйственными ... КНР. // ... ... в ... ... ... и современное состояние. Сб. науч. тр. КазНИИРХ. - Алматы: Бастау, 2005. - С. ... Цыба К.П. К ... ... леща из оз. ... Тез. ... ... - Фрунзе: Илим 1968. - С. 166-167.
* Рыбы Казахстана. Том 2. - Алма - Ата: ... 1987. - Б. ... ... Н.П., ... Т.И. ... ... в Балхаш-Илийском бассейне. Тез. докл. конф. - Фрунзе: Илим, 1968. - С. ... ... В.А. ... ... по ... рыб. М., 1983. - С.5-252.
* Быховская-Павловская И. Е. Паразиты рыб // Руководства по изучению. - Л.: Наука, 1985. 120 c.
* ... ... ... рыб фауны СССР /Отв. ред. А.В. Гусев. Л.: Наука, 1985. - Т. II. - 424 с.
* ... ... ... рыб ... СССР /Отв. ред. О.Н. ... Т. Л.: ... 1987 - Т. III. - 582 с.
* Ванятинский В.Ф., Мирзоева Л.М., Поддубная А.В. Болезни рыб. - М.: ... ... 1979. - Б. ... ... С.О. ... рыб Узбекистана. - Ташкент.: Изд. ФАН Уз ССР, 1971. 580 с.
* Тленбекова Н. ... рыб ... оз. ... и ... группы озер в связи с реконструкцией ихтиофауны: автореф. ... канд. биол. наук:. 03.00.19. - Алма-Ата, 1980. 27 ... ... К.В., ... Н. ... леща в ... ... ... // В сб. Природно-очаговые болезни и вопросы паразитологии в республиках Средней Азии и Казахстана. - Душанбе, 1969. - Вып. Y. - С. ... ... К.В. ... рыб ... ... ... // ... рыб и меры борьбы с ними. - Алма - Ата.: Изд. Наука КазССР, 1966. - С. 125 - ... ... С.С., ... А.С. ... көлінің батыс бөлігіндегі балық паразиттері туралы // Жаршы, - 2009. №8. - С. ... ... А.И. ... рыб ... ... - Алма - Ата.: ... КазССР, 1966. - Б. 50 - 290.
* Ванятинский В.Ф., Мирзоева Л.М., Поддубная А.В. Болезни рыб. - М.: ... ... 1979. - Б. ... ... К.В., ... Н. ... Khawia sinensis НSU у рыб Балхаш-Илийсского бассейна. //Сб. работ Казахстанского филиала ВТБО. - Алма-Ата, 1970. С.40-46.
* Догель В.А. и ... Б.Е. ... ... рыб ... моря. // Паразитол. сб. ЗИН АНСССР. М. - Л, Изд. АН СССР, - 1934. - Т. IY. - ... ... ... ... моря. /отв. ред.Османов С.О. - Ташкент, ФАН Узбекской ССР, 1976. - Б.43-50.
* Дәуітбаева К.Ә., Сатыбалдиева А.С. Кіші Арал ... ... ... ... паразиттер // Хабаршы, - 2012. №1(33). - Б. 50-52.
* Омарова Ж.С., ... А.С. Орал ... ... кездесетін балықтардың гельминтофаунасы // Хабаршы, - 2012. №1(33). - Б. 115-117.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өзен абботинасы45 бет
Қазақстан суқоймаларындағы (балқаш көлі, алакөл көлдеріндегі) балықтардың гельминтоз ауруларын зерттеу61 бет
"балықтардың ас қорыту жүйесі"3 бет
"Балқаш көлінің физика-географиялық сипаттамасы."16 бет
500 т жүзімді иістендірілген мускат шараптарына өңдейтін кішігірім шарап зауытының жобасы88 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы93 бет
Іле өзені – Қапшағай бекетіндегі су сапасының химиялық көрсеткіштерін анықтау21 бет
Іле өзенінің су режимі23 бет
Іле өзеніндегі тыран (abramis brama) балығының биологиялық сипаттамасы және жыныс бездерінің гистологиялық ерекшеліктері29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь