Тау туризмі

Кіріспе
1. Қазақстанның таулы аймақтары
1.1 Қазақстан аумағындағы тау жүйелерінің орналасу ерекшеліктері
1.2 Еліміздің ірі таулы аймақтарына
физикалық.географиялық сипаттама
2. Республикадағы таулы аймақтардың туристік бағыттары
2.1 Еліміздегі туристік табиғи нысандар
2.2 Жетісу Алатауы туристік.рекреациялық ауданы
2.3 Тянь.Шань таулы аймағы туристік.рекреациялық ауданы
3. Туристік маршруттар мен турларды ұйымдастырудың практикалық маңызы
3.1 Таулы аймақтардағы туристік маршруттар мен турларды ұйымдастырудың ерекшеліктері
3.2 Тау туризмін ұйымдастырудағы қауіпсіздік шаралары
3.3 Таулы аймақтарда туристік маршруттар мен турларды ұйымдастырудың болашағы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Ұлы Жібек Жолы бойында орналасқандықтан Қазақстан аумағындағы қалалар мен табиғаты ғажайып көрікті жерлер ежелден саяхат және туризм нысандары болып табылған. Қазақстандағы туристік ресурстарға – туристік қызмет көрсету нысандарын қамтитын табиғи-климаттық, тарихи, әлеуметтік-мәдени, сауықтыру нысандары, сондай-ақ туристердің рухани қажеттерін қанағаттандыра алатын, олардың күш-жігерін қалпына келтіріп сергітуге жәрдемдесетін нысандар жатады. Олар мәдени-танымдық, экологиялық, рекреациялық, спорттық, әлеуметтік, діни туризм, тау туризмі, т.б. түрлерге бөлінеді.
Туризмнің жоғарыда көрсетілген түрлерін дамыту барлық туристік-рекреациялық кешеннің экономикалық тұрақтылығын және табыстылығын қамтамасыз етуге, елдің құнды табиғи емдік ресурстарын сақтауға және ұтымды пайдалануға, туристік-рекреациялық қызметтерді көрсету деңгейін арттыруға, елде бәсекеге қабілетті туристік индустрияны қалыптастыру және дамыту үшін жағдайлар туғызуға ықпал жасайды.
Тау туризмі ертеден қалыптасып, өзінің табиғи ерекшелігімен адамдарды қызықтыратын туризмнің басты объектісі болып саналады. Тау туризмі арқылы танымдық, спорттық және мәдени-тәжірибелік жорықтар ұйымдастыруға болады.
Алматы қаласының жоғары оқу орындарында тау туризмі, альпинизм (шыңға шығу), спорттық туризм 1950-60 жылдары дами бастады. Мұның нәтижесінде туристік нұсқаушылар тобы қалыптасты. Осы жылдары С.Күдерин, Ү.Үсенов, Н.Дубицкий, В.Г.Хомулло, т.б. мамандар оқушылар мен студенттер арасында туризмді, соның ішінде тау дамытуға үлкен үлес қосты [2].
Бүгінгі таңда Қазақстан үшін тау туризмін дамытудың жоғары өзектілігі бар, өйткені оны дамыту жекелеген өңірлерде әлеуметтік-экономикалық дамудың негізіне айналып отыр. Еліміздің бірегей табиғи жағдайлары жайлылық пен қызмет керсетудің жоғары деңгейі тау туризмі, соның ішінде тау шаңғысы кешендерін салуға мүмкіндік береді.
«Туризмді дамыту жөніндегі 2007-2011 жылдарға мемлекеттік бағдарламада» тау туризмі басым бағыттардың бірі ретінде айқындалып және оны дамыту жөнінде ұлттық, өңірлік және жергілікті саясатты әзірлеу көзделген болатын [3]. Алайда, бүгінгі күні тау туризмін бірыңғай ұйымдастыру тәсілдерін әлі де болса жетілдіру қажеттігі туындап отыр. Себебі тау туризмі табиғи таулы аймақтарға туристік ағындарды көбейтуге бағдарланбаған. Осыған орай таулы аймақтардағы туристік маршруттар мен турларды ұйымдастыру жолдарын зерделеу мақсатында зерттеу тақырыбымызды «Таулы аймақтардағы туристік маршруттар мен турларды ұйымдастыру жолдары» деп таңдап алуымызға негіз болды.
1 Алшымбеков С.К. «Туризм мамандарын даярлаудағы география пәндерінің маңызы» - Проблемы подготовки специалистов в системе туризма.АГУ им.Абая 1997.ж.
2 Мазбаев О.Б., Асубаев Б.К., Атейбеков Б.Н. «Туризм және өлкетану негіздері».Оқу құралы. 2006 ж.
3 Қазақстан Республикасында туризмді дамытудың 2007-2011 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
4 Жер жаннаты. Жетысу: Фотокнига. - Алматы: Тау Қайнар, 2003. - 304 б.: ил. Ж 50.
5 Физическая география Республики Казахстан /Под. общей ред. К.М.Джаналиевой. - Алматы: Қазақ университеті, 1998. - С. 189-191.
6 Мазбаев О.Б.,Токпанов Е.А. Жетісу Алатауында туризмді дамытудың табиғи және әлеуметтік –экономикалық алғышарттары // Шежірелі Жетісу: матер. Респ. науч.-практ. конф., посв .100 летию Г Орманова. – Талдыкорған, 2007. - С. 44-49.
7 Благовещенский В.П., Гуляева Т.С. Оценка пригодности территорий Жетысуского Алатау для рекреационного природопользования// Актуальные проблемы экологии и природопользования в Казахстане и сопредельных территориях: матер. Междунар. науч.-практ. конф.–Алматы, 2006. –Т.1. - С. 76-78.
8 Сборник нормативных правовых актов / Методическое пособие по вопросам туризма / Составители Алчимбаева Ж., Ежикова В. - Талдыкурган. -129 с.
9 Қазақстан Республикасының «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңы.
10 Алматы облысының 1:1 000 000 масштабты әкімшілік-аумақтық картасы. - Алматы: Картография РМҚК, 2001.
9 Қазақстан Республикасының "Туризм инфрақұрылымын жасау туралы" мемлекеттік бағдарламасы
10 Қазақстан Республикасының "Туризм туралы" Заңы
11 Ердавлетов С.Р. «География туризма Казахстана». - Алматы, 2000 жыл.
12 Молдагулов Н. Ландшафтану негіздері және Қазақстанның ландшафт географиясы. – Алматы: Рауан, 1994. – С. 128.
13 Вуколов В.Н. «По северному Тянь-Шанью». - Алматы, 2006 жыл.
14 Бринк И.Ю. «Тактика горовосхождений и качество снаряжения» - Москва, 1990 жыл.
15 Северский И.В. Лавины - грозная стихия гор. - Алма-Ата: Наука, 1980.
http://www.skitalets.ru/books/northtanshan/ Вуколов В.Н. По Северному Тянь-Шаню
16 Вуколов В.Н. «Основы техники и тактики активных видов туризма». - Алматы, 2005 жыл.
17 Бринк И.Ю. Тактика и техника горовосхождений - Москва, 1990 жыл.

18 Куприн А.М. «Ориентирование и движение на местности». Воениздат, 1990 жыл.
19 Алдашев А.А. «Питание и высокогорье» - Алматы, 1993 жыл.
20 Штюрмер Ю.А., Зенина Л.И., Меркурьева Т.Д. «Основные положения по организации туристской работы на туристских базах» (методические рекомендации). - Москва, 1998 жыл.
21 Волков Н.Н. «Спортивные походы в горах». - Москва, 1994 жыл.
Туристские маршруты г.Алматы-оз.Иссык-Куль. РГКП «КАРТОГРАФИЯ» 2000г.
22 Штюрмер Ю.А., Зенина Л.И., Меркурьева Т.Д. Организация туристской работы на туристских базах (методические рекомендации). - Москва, 1994 жыл.
23 Қазақстан Республикасының "Туризм инфрақұрылымын жасау туралы" мемлекеттік бағдарламасы.
24 Қазақстан Республикасының 2007-2024жж. арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы.
25Волков Н.Н. «Спортивные походы в горах». - Москва, 1974 жыл.
26 Алшымбеков С.К. Түркіменбаева Қ.Т. «Экскурсиятану негіздері» оқулық - Алматы, 2009 ж. 94-102 б.
27 Жиздыбаев Т.К. «Жас туристерге кеңес». - Алматы, 2005 жыл.
28 Штюрмер Ю.А. «Карманный справочник туриста». - Москва, 1995 жыл.
29 Терещук В.А. «Спутник туриста». - Алматы, 1987 жыл.
30 Черновол В. «Справочник туриста». - Москва, 2001 жыл.
31 Макогонов А.Н., Плахута Г.А., Қалдыбаев М. «Саяхат жорықтарын ұйымдастыру мен өткізудің жалпы негіздері». - Алматы, 1996 жыл.
32 Черныш И.В. «Походная энциклопедия путешественника». - Москва, 2006 жыл.
33 Коволев Ю.П. «Где провести выходной день». - Алматы, 1966 жыл.
34 Ер Әбішов «Туризм мамандығы бойынша оқитын студенттердің өзіндік жұмысы» (әдістемелік құрал). - Алматы, 2003 жыл.
35 Вуколов В.Н. «Основы техники и тактики активных видов туризма». - Алматы, 2005 жыл.
36 Вуколов В.Н. «По северному Тянь-Шанью». - Алматы, 2006 жыл.
37 Орынтаев С. «Путешествие на лошади».- Алматы, 2006 жыл.
38 Куприн А.М. «Ориентирование и движение на местности». - Воениздат, 1962 жыл.
39 Бринк И.Ю. «Тактика горовосхождений и качество снаряжения» - Москва, 1990 жыл.
40 Власов А.А. «Велосипедный туризм». - Москва, 1954 жыл.
41 Григорьев Н.В. «Водный туризм». - Москва, 1991 жыл.
42 Волков Н.Н. «Спортивные походы в горах». - Москва, 1999 жыл.
43 Туристские маршруты г.Алматы, оз.Иссык-Куль. РГКП «КАРТОГРАФИЯ» 2000г.
44 Кодыш Э.Н. «Соревнования туристов. Пешеходный туризм». - Москва, 1990 жыл.
45 Котов Г.Г. «Автомобильный туризм». - Москва, 1998 жыл.
46 Аркин Я., Вариксо А., Захаров П., Тяте Я. «Горный туризм. Снаряжение. Техника и тактика». - Москва, 1980 жыл.
47 Бардин К.В. «Азбука туризма. Пособие для руководителей туристских походов в школе». - Москва, 2001 жыл.
48 Лукоянов П.И. «Зимние спортивные походы». - Москва, 1988 жыл.
49 Ганопольский В.И. «Туризм и спортивное ориентирование». - Москва, 1987 жыл.
50 Кораблев В.А. «Спорттық туризм: қазіргі кезеңдегі дамыту проблемалары м ен ерекшеліктері». «Тұран» университетінің хабаршысы, №1-2 (18). - Алматы, 2003 жыл.
51 Кетпенов Ж.М., Омаров Қ.М., Оразбаев Е.Д. «Туристік жорықтарда ұлттық ойын түрлерін қолдану». Оңтүстік Қазақстан ғылымы мен білімі. Гуманитарлық ғылымдар сериясы, №1 (41), 2005 жыл.
52 Махамбеталиева З. «Спорттық туризмнен үйірме жұмыстарын жүргізудегі жаңа технологияларды қолданудың тиімді жолдары». «Мектеп» журналы, №7 (10). - Шымкент, 2004 жыл.
53 Кораблев В.А. «Қазақстандағы тау туризмі: тарих беттері». «Тұран» университетінің хабаршысы, №2 (38). - Алматы, 2008 жыл.
54 Кораблев В.А. «Қазақстандағы тау туризмі: тарих беттері». «Тұран» университетінің хабаршысы, №3 (39). - Алматы, 2008 жыл.
55 Кораблев В.А., Иванов И.С. «Жетісудағы су туризмі». «Тұран» университеті. - Алматы, 2004 жыл.
56 Власов А.А., Нагорный А.Г. «Туризм». - Москва, 1977 жыл.
57. Кусков А.С., Голубева В.Л., Одинцова Т.Н. Рекреационная география. - М.: Филита, 2005. - С. 10-15.
58 Гуляев В.Г. Организация туристской деятельности. - М.: НОЛИДЖ, 1996. - 312с.
59 Организация туризма / под ред. Кабушкина Н.И., Дуровича А.П. Новое издание, Минск, 2003 г. – 632 с.
60 Физическая карта Джунгарского Алатау. М 1:500 000.- М.: ГУГК, 1985.
        
        Кіріспе
Ұлы Жібек Жолы бойында орналасқандықтан Қазақстан аумағындағы қалалар мен табиғаты ғажайып көрікті жерлер ежелден саяхат және ... ... ... ... Қазақстандағы туристік ресурстарға - туристік қызмет көрсету нысандарын ... ... ... ... ... нысандары, сондай-ақ туристердің рухани қажеттерін қанағаттандыра алатын, олардың күш-жігерін қалпына келтіріп сергітуге жәрдемдесетін нысандар жатады. Олар ... ... ... ... ... діни ... тау ... т.б. түрлерге бөлінеді.
Туризмнің жоғарыда көрсетілген түрлерін дамыту барлық туристік-рекреациялық кешеннің экономикалық тұрақтылығын және табыстылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... сақтауға және ұтымды пайдалануға, туристік-рекреациялық қызметтерді көрсету деңгейін арттыруға, елде бәсекеге қабілетті ... ... ... және ... үшін жағдайлар туғызуға ықпал жасайды.
Тау туризмі ертеден қалыптасып, өзінің табиғи ерекшелігімен адамдарды қызықтыратын туризмнің басты объектісі болып саналады. Тау туризмі ... ... ... және ... жорықтар ұйымдастыруға болады.
Алматы қаласының жоғары оқу орындарында тау туризмі, альпинизм (шыңға шығу), спорттық туризм 1950-60 жылдары дами бастады. Мұның ... ... ... тобы ... Осы жылдары С.Күдерин, Ү.Үсенов, Н.Дубицкий, В.Г.Хомулло, т.б. мамандар ... мен ... ... ... ... ішінде тау дамытуға үлкен үлес қосты [2].
Бүгінгі таңда ... үшін тау ... ... ... ... бар, ... оны дамыту жекелеген өңірлерде әлеуметтік-экономикалық дамудың негізіне айналып отыр. Еліміздің бірегей табиғи ... ... пен ... ... жоғары деңгейі тау туризмі, соның ішінде тау шаңғысы кешендерін салуға мүмкіндік береді.
тау туризмі басым бағыттардың бірі ретінде ... және оны ... ... ... ... және ... саясатты әзірлеу көзделген болатын [3]. Алайда, бүгінгі күні тау туризмін бірыңғай ... ... әлі де ... ... ... туындап отыр. Себебі тау туризмі табиғи таулы аймақтарға туристік ағындарды көбейтуге ... ... орай ... ... ... ... мен ... ұйымдастыру жолдарын зерделеу мақсатында зерттеу тақырыбымызды деп таңдап алуымызға негіз болды.
Зерттеудің мақсаты - таулы аймақтардағы туристік маршруттар мен ... ... ... негіздеу және практикалық маңыздылығын анықтау.
Зерттеу нысаны - жоғары оқу орындарында туризм пәнін оқыту үдерісі.
Зерттеудің міндеттері:
- ... ... ... ... ... еліміздің таулы аймақтарының туристік бағыттарына талдау жасау;
- ... ... ... ... мен ... ... ... анықтау.
Зерттеу әдiстерi:
- зерттеу мәселелерi бойынша әдебиеттер мен ... ... ... жасау.
Зерттеу жұмысының практикалық маңыздылығы:
Зерттеу жұмысының нәтижелерін жалпы білім беретін мектептерде, орта және жоғары кәсіптік ... беру ... ... ... және ... ... беру ... пайдалануға болады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы: зерттеу жұмысы ... үш ... ... ... әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
Кіріспеде зерттеу тақырыбының өзектілігі, мақсаты, ... ... ... ... ... ... әдістері сипатталған.
атты 1-бөлімде зерттеу мәселелеріне қатысты әдебиеттерге талдау жасай келе, Қазақстан аумағындағы тау ... ... ... ... ірі ... ... ... сипаттама берілді.
атты 2-бөлімде Еліміздегі туристік табиғи нысандарға талдау жасалып, таулы ... ... ... ... мен ... ... түрлерін ұйымдастырудың маңызы қарастырылды.
атты ... ... ... туристік маршруттар мен турларды ұйымдастырудың ерекшеліктеріне, тау туризмін ұйымдастырудағы қауіпсіздік шараларына және таулы аймақтарда туристік маршруттар мен ... ... ... ... ... ... зерттеу мәселелерi бойынша әдебиеттер мен ақпараттық деректерге негiзделген тұжырымдар мен ұсыныстар берiлдi.
Қосымшада Қазақстанның ірі ... ... ... ... және т.б. ... Қазақстанның таулы аймақтары
1.1 Қазақстан аумағындағы тау жүйелерінің орналасу ерекшеліктері
Қазақстанның қазіргі жер бедері палеогеографиялық ... ... ұзақ ... ... ... және континенттік жағдайлардың алмасып отыруынан, климаттың үнемі өзгеріске ұшырауынан және тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде қалыптасқан. Республиканың ... ... ... ... ... тау ... ... палеозойдан бастап қарқынды континенттік мүжілуге ұшырау салдарынан, қалдық қырқалы денудациялық жазықтар мен аласа тауларға айналды. Тек қана Торғай ... мен ... ... бөлігін кайнозойдың мореналық алаптарының жекелеген шығанақтары, ал оңтүстік-батыс бөлігін тұтасымен бор және неогендік теңіз басып жатты. Төрттік ... ғана ... ... мен оған жапсарлас аудандар климаты қуаң жазық құрлыққа айналды. Қазақстанның ... ... ... ... биік ... ... қалыптасу процесі бүгінге дейін созылуда. Оған жер қыртысының осы аймақтағы қозғалыстары мен ... ... ... өңірді табиғат тарихында 3 рет мұз басқан, соның салдарынан мұнда қар, мұздықтық аңғарлар, мореналық материалдар ұшырайды .
Республиканың ... ... тау ... (Оңтүстік Алтай мен Кенді Алтай ғана Қазақстан жерінде) созылған. Алтай жер бедерінің ... ... ... ... жоталары мен тау массивтерінен сеңгір жалдары және тік шыңдары оқшаулана жеке-дара тұрады. ... ... ... ... м, биік жері Мұзтау - 4506 м. Одан солтүстік-батысқа және оңтүстікке ... ... ірі ... ... ... ... - Қалба жотасы Ертістің сол жағалауында жатыр. Алтайдан Зайсан ойысымен бөлінген Тарбағатай тауының Қазақстан жеріне тек батыс бөлігі ... ал ... ... ... ... Бұл ... ұзындығы 300 км, орташа биіктігі 2000-2200 м, ең биік жері 2992 м.
Тарбағатайдың шығыстағы жалғасы Сауыр ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі ірі тау жүйелерінің бірі - Жетісу (Жоңғар) Алатауына ұласады. ... 450 км, ені 100-250 км. ... ... тау жүйесін 2 жотаға (Солтүстік және Оңтүстік Жетісу жоталары) бөледі. Солтүстік Жетісу жотасының орталық бөлігінде бүкіл тау жүйесінің ең биік жері - ... шыңы (4464 м) бар. Тау ... ... ... ... Баянжүрек, Қойтас, т.б. жоталарға тарамдалып кетеді. Оңт. Жетісу жотасы негізінен ірі ... ... ... ... жоталарынан құралады. Жетісу Алатауының басты ерекшеліктері - мұнда терең аңғарлар мен шатқалдар көп, шыңдары үшкір, сеңгір келеді, көпшілік ... мұз ... ... ... оңтүстігінде Іле ойысымен шектеседі. Ойыстың батыс бөлігі Қараой үстіртін қамтиды [4].
Қазақстанның оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында Тянь-Шань жүйесіне жататын көп жылдық қар мен ... ... аса ірі тау ... ... Осындағы Хантәңірі шыңынан батысқа және солтүстікке қарай Солтүстік және Орталық Тянь-Шаньнның жоталары ... ... шыңы - ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігіне сонымен қатар Теріскей Алатау жотасының шығыс сілемдері, Күнгей Алатаудың шығыс бөлігінің солтүстік беткейі және ... ... ... кіреді. Солтүстік Тянь-Шаньнның ірі әрі биік тау ... - Іле ... оның ... 350 км, ең биік жері - ... шыңы 4951 м. ... солт. беткейі тік сатылы, жалдары үшкір келеді. Беткейлері терең шатқалдармен және аңғарлармен тілімделген. Іле Алатауы - ... өңір және ... ірі ... ошақтары (393 мұздық) көп. Шығысында Шарын шатқалымен шектеліп, батысында Кіндіктас тауына ... да, одан ... ... ... ... ... таулары жалғасады. Қазақстанның оңтүстігіне Қырғыз Алатауының солтүстік беткейі, ішінара Талас Алатауы, сонымен қатар Қаратау жотасы кіреді. ... ... дені ... орналасқан.
Ұсақ шоқылы Сарыарқа өз алдына жеке геоморфологилық облыс. Ең биік жері - ... ... ... шыңы (1565 м). ... жер бедеріне осындағы Көкшетау, Баянауыл, Ұлытау, Қарқаралы таулары және Шыңғыстау жотасы жатады. Сарыарқаның оңтүстік-батысы оқшауланған аласа таулы, қырқалы келген кең ... ... ... ... ... Батыс Қазақстандағы Мұғалжар тауы Орал тау жүйесінің ... ... ... және ... ... ... қырқалар мен шоқыларға бөлініп кетеді. Маңғыстау таулары аралары ойыстармен бөліне қатар жатқан 3 жотадан тұрады. Ең биік жері ... ... - 556 м. ... ... ... Маңғыстаудан Қарынжарық ойысымен бөлінген, шығысында Арал теңізіне дейінгі өңірді қамтиды. Ендік және бойлық бағытта 800 км кең аймақтағы Маңғыстау ... мен ... ... ағын ... тым ... ... нағыз шөлге айналған. Каспий маңы ойпаты теңіздің солтүстігіндегі Жалпы Сыртқа дейінгі ені 500 км астам кең өңірді алып жатыр. Ойпат жер ... құм ... ... көл ... ... ... ... жазықтар және бор шөгінділері толған күмбез тәрізді қыраттар бір-бірімен алмасып отырады. Негізінен жазық келген ... ... тек ... бөлігі ғана Қазақстанға енген. Балқаш - Алакөл ... ... ... ... Мойынқұм, т.б.) шөл боп келеді. Сонымен қатар, бұл өңірде саздақты жазықтар да ... ... Шу ... ... ... ... Мойынқұм алып жатыр. Батыс Сібір жазығының оңтүстік етегі Қазақстанның солтүстігінде Сарыарқаға ұштасады (Солтүстік Қазақстан жазығы). Жазықтың ... ... ... ... 150-200 м және ... ... мен Есіл ... тұрады.
Орал тауы мен Сарыарқаның аралығында ені 300 км-дей қырқалы Торғай үстірті жатыр. Орта бөлігін ұзына бойы ... ... ... өзен және ұсақ ... көлдерге бай Торғай қолаты алады. Қолат беті негізінен ... ... ... ... ... аймақтары өсімдігі жағынан бай өлке болып саналады. Әсіресе, Батыс Тянь-Шаньда Орта Азия мен ... ... бай ... ... Онда ... ... қалған грек жаңгағы, платан, бадам, түркістан үйеңкісі, алмұрт және т.б. түрлері кездеседі. Сырдария- Қаратау флорасы ... да бай. Онда ... ... ... ... оның 150 түрі тек осы ... ғана тән, басқа жерде ұшыраспайтын өсімдіктер. Тянь-Шаньның, Алтайдың, Жетісу Алатауының тау беткейлерінде қылқан ... ... ... ... ... май ... бал ... самырсын түрлері өседі. Биік таулы белдеу шымды-шалғынды, бұталы шалғынды болып келеді. Тау алды мен ... ... ... дала ... тән ... ... ... таулы даласында итмұрын, долана, бөріжидек бұталары мол. Жетісу Алатауы мен Тянь-Шань тау ... тау алды ... ... ... ... эфемерлер мен эфемер тәріздес өсімдіктер (қияқөлең, қоңырбас, көкнәр, қызғалдақ және т.б.) кең ... ... ... ... ... ... ... ағашты, алма, өрікті, доланалы ормандардан тұрады.
Қазақстанның таулы аймақтарының да өзіне тән жануарлары бар. Мұндай аймақтар қатарына Алтай, Жетісу Алатауы, Тянь-Шань және ... ... ... ... ... ... жануарлар типі де біркелкі емес. Негізінен, оларда ... және ... ... ... Қытайдан ауып келген аңдар көбірек кездеседі. Таулы аудандардың жалпақ ... ... ... ... ... ... грек жаңғағын шағатын, пісте, бадам жемістерін жейтін аңдар (тиін, орман тышқаны, саңырау құр, қарабауыр шіл, үкі, ... ... ... т.б.) мол. ... ... ... қоңыр аю, тундра құры, may ұлары кездеседі. Жерорта теңізінен ауысып, Алтайға жетпей, Тянь-Шань, Тарбағатай (Барқытбел) шекарасынан өтпей қалған құстар ... ... ... ... атауға болады. Жетісу Алатауы, Күнгей Алатауы бойын бұғы, сілеусін, шиқылдақ торғай, шақылдақ тышқан, шымшық, Батыс Тянь-Шаньдыұзын құйрық тышқан, ... көк ... ... ... ... ... ... мекендейді. Бұлардан басқа Орталық Тянь-Шаньда алтай суыры, имектұмсық балықшы, қызыл мойын бұлбұл ұшырасады. Іле ... ... ... ... ... зонасынан бастап, суармалы егістігі бойында, одан жоғарғы ... ... ... қар ... тау ... ... ... түрінің де өзіндік ерекшеліктері бар. Алма, өрік, долана, шетен және т.б. бұталы жемістер алқабында кеміргіштер мен ... ірі ... ... ... ... сілеусін, елік, альпі шалғынында таутеке, барыс, арқар кездеседі. Құстардың да әр түрі ... ... ірі ... ... ... сипаттама
Қазақстанның биік таулы өлкелеріне еліміздің шығысы мен оңтүстік-шығысындағы Алтай, Сауыр-Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) ... және ... тау ... ... Бұл таулардың барлығы палеозой қатпарлықтарында көтеріліп, мезозой эрасында тегістелген. Жаңа тектоникалық козғалыстар нәтижесінде қайта жаңғырған. Биік ... ... ... ... ... жер бедерінің биік әрі күшті тілімделгендігімен ерекшеленеді.
Алтай Сібірдің оңтүстігіндегі ең биік ... ... ... ... ... ... жатыр. Қазақстан жеріне Алтай тау жүйесінің оңтүстік-батыс бөлігі ғана кіреді. Оны Оңтүстік Алтай, ... ... ... ... және Қалба жотасы деп үшке бөлуге болады.
Алтай тау жүйесі - Азия құлығының орта ... ... ... Ұзындығы батыстан шығысқа қарай 2000 км-ге созылып жатыр. Алтай солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Батыс ... ... Гоби ... ... ... жан-жаққа таралған. Оңтүстіктегі табиғи шекарасы Қара Ертіс өзені мен Зайсан көлі, ал ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік-шығыста Шығыс Алтайдың Шапшалы жотасы Батыс Саянмен жалғасады.
Алтайдың климаты өте континентті. Қысы суық әрі ұзақ. Қаңтар айының ... ... ... ... ... тау етектері мен жазық жерлерінде 13-16°С. Ең суық орташа температура Марқакөл ... ... ... ... ең жылы ... ... ... температурасы 18-20°С, ал 1000-1500 м биіктікте ол 14-16°С ... Ең ... ... ... қазаншұңқырында (40°С-қа дейін). Жер биіктігі артқан сайын, ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан тауда қыста жылы, жазда салқын, далалар мен жазықтарда қыста суық, жазда ыстық болып келеді. Ылғалды, желге ашық жатқан Батыс және ... ... ... мөлшері 1200 мм-ге жетеді (кей жерлерде 2000 мм). Алтайдың шығысы мен оңтүстігінде жауын-шашын мөлшері 200-300 мм (Шу даласында 100 мм), ал ... ... 150 мм ... ... көбінесе, көктем мен күз айларында жауады. Өзен бойы мен тауаралық ойыстарды қуалай соғатын тұрақты жел ... ... ... ... ... суық әрі қарлы-боранды "құбыла желі", оңтүстіктен жылы Алтай желі" соғады. Ауа райы Алтайда "құбыла ... ... ... ... ... ... "Алтай желінен" кейін онда бұлтты әрі жылы болып, қар ... өзен мен ... бай. Олар ... ... қар ... мұздықтардан алады. Ең үлкені - Ертіс Оған Кендірлік Күршім, Бұқтырма, Үлбі, Үбі т.б. өзендер құяды. ... ... ... ... ... ... станциялары салынған. Олар бүкіл Шығыс Қазақстанға жәнe ... ... ... ... қуатын береді. Шағын өзендер көп. Олардың ішінде Ақ Берел, Тұрғысын, Березовка, Көкпекті, Кіші Үлбі, Қалжыр, Қалғұты, Ұлан, ... ... ... Аққаба, Қайыңды, Бөкен, т.б. өзендерді атауға болады. Олар Ертіске, Бұқтырмаға, Нарын мен Күршімге құяды.
Оңтүстік Алтай солтүстігінде Бұқтырма ... ... Қара ... ... аралығында жатыр. Ресеймен мемлекеттік шекарада Алтайдың ең биік Қатын жотасы орналасқан. Оның биік шыңы Мұзтау (4506 м). Осы жерден ... ... ... ... ... тау ... (Оңтүстік Алтай, Сарымсақты, Нарын, Күршім) тарайды. Олардың биіктіктері шығыста 3500 м-ден батысқа қарай бірте-бірте 1200-2000 м-ге дейін аласарады. Шығыстағы биік ... ... қар мен ... ... ... ... болып келеді. Қалба жотасы - Алтай тауларының Ертіс өзенінен батысқа қарай 400 км-ге созылған ... Ең биік жері ... шыңы (1606 м). ... жота ... ... Сарыарқаға ұласып кетеді.
Сауыр-Тарбағатай іргелес жатқан жоталармен бірге ... тау ... ... Ол ... ... ... ... саналады. Сауыр-Тарбағатайдың солтүстігінде Жайсан қазаншұңқыры, ал оңтүстігінде Алакөл қазаншұңқыры жатыр. Жайсан көліне жақын жатқан Сауыр таулары ... ... ... батыс жағынан басталып, терең тілімделген үлкен қазаншұңқырды жағалай шығыстан батысқа қарай созылады. ... ... беті - ... тауы ... ... ... кезінде тектоникалық қозғалыстардан пайда болған. Ол Жайсан көлінің оңтүстік шығысында орналасқан Шілікті ... ... ... ... ... ... Жайсан көлі мен Қара Ертіспен бітеді, оңтүстік беті Шілікті даласына тіреледі. Сауыр сияқты Тарбағатайдың да ... ... ... ... ... ... өзенінің аңғарына дейін) ғана кіреді. Шығыс бөлігінің оңтүстік беткейі Сауырмен жалғасқан ... ... ... ... жеріне қарайды. Таудың жалпы ұзындығы 300 км, ені 30-50 км. Батысында ол ... ... 250 км) ... ... ... бірнеше аласа таулар түрінде Сауырмен іргелес созылып жатыр. Олардың арасын Қандысу, Жоғарғы Еміл (Қытай жерінде) өзендері ... ... ... - ... тау ... биік бөлігі. Оның ең биік нүктесі - Мұзтау (3816 м). Жотаның Қазақстан жеріндегі ұзындығы 60-65 км. ... ... ол ... ... ... ... ... ойпатты даласында Сауыр мен Маңырақ биік көрініп, алыстан көзге түседі. Сауырдың солтүстік беткейі ... ... ... ... ... еске ... Оңтүстік беткейі құз жартасты, Орта Азия тауларына ұқсайды. Мұндағы мәңгі қар жататын белдеу 3300 м биіктікте. Мұзтауда мұздықтар (ең ... 4 - 5 км2) бар. ... ... ... тек батыс бөлігінің солтүстік беткейі кіреді.
Сауыр-Тарбағатай қатпарланған таулы өлке. Оның негізгі құрылымы ... ... ... ... ... ... Ол Альпі тау көтерілу кезінде жаңғырып қайта көтерілген. Бұл ауданның қазіргі жер ... ... ерте ... мұз ... ағын ... эрозиялық әрекеті және кейінгі тектоникалық процестер әсер еткен. Бұл жерде жер ... әлі де ... ... 1990 жылы ... жер ... шаруашылыққа бірсыпыра зиян әкелді. Сауыр тауында Кендірлік көмір кені ... ... ... мол коры табылған. Мұнай қабаттарына барлау жасалды.
Тарбағатай (Барқытбел) Сауырға қарағанда аласа, бірақ одан ұзынырақ, 300 ... ... Биік ... ... (2992 м). Төбелерінде мұздықтар жоқ
Құрылымы жағынан Тарбағатай әр түрлі биіктікке көтерілген ірі ... - ... ... Бұл ... үшбұрыштанып, құзды шыңдарға айналады. Тау басы жадағай. Оның әр жерінен асулары арқылы жол өтеді, тау беткейі де тілімделген. ... онша биік ... Оның ... ... ... бетінен 2000-2100 м ғана.
Сауыр-Тарбағатай өңірі климаты жағынан Оңтүстік ... ... ... ... Алтайға қарағанда жауын-шашыны аздау. Табиғи ерекшеліктері мен ... ... ол ... ... мен Орта Азия ... ... өтпелі аймақ тәрізді. Қаңтардағы ауаның орташа температурасы -20°С, шілдеде 22°С. Кейде өзгеріп тұрады. ... ... 350-500 мм, тау іші ... жазыққа қарай қуаңдау.
Таудан басталатын өзендер көп. Жарма, Қайыңдысу, Көкпекті сияқты өзендер кезінде Жайсан ... ... ... ... ... Сол ... Қарабұлақ, Жетіарал, Қарабұға, Базар өзендері тау арасында ғана ағып, қырға шыққан соң ... ... ... оңтүстік беткейінде ағатын Үржар, Қатынсу, Емел өзендері ... ... ... ... ... ... жетеді.
Сауыр-Тарбағатай тауларының аймағы табиғи ерекшеліктеріне сәйкес Тарбағатай таулы-далалы ... ... ... ... дала болып бөлінеді. Тарбағатай даласының өсімдіктері бұталы, ... ... ... де, ... ... ... альпі шалғынына ұласады. Оңтүстік беткейде де бұталы ... көп. ... ... ... көк терек, ақ терек шағын ормандар кездеседі. Тарбағатайдың биік шалғыны Алтай тауынан ауысса, алма, түркістан аршасы сияқты түрлер ... ... ... ... ... ... ... жусанды өсімдіктер көп, ол жайылым есебінде пайдаланылады. Тау алқабында егістік мол. ... ... ... ... ... ... етегі 700 м-ге дейін шөлейт зонаға жатады, оның ... қара ... ... ... ... ... ... Сібір ағаштары мен Тянь-Шань шыршасынан тұрады. Бұл аймақтың Сібір мен Орта Азия аралығындағы ... орын ... тағы да ... ... ... мен ... шығыс бөлігі аралығын Шілікті шөлейт даласы алып жатыр. Оның топырағы да сортаңдалған сұр және тасты келеді, өсімдіктері де ... ... ... көделі, жусанды, бетегелі болып өседі. Сауыр тауының етегі егіндікке, шабындыққа, мал жайылымына қолайлы.
Жетісу ... ... - ... ірі әрі құрылымы жағынан күрделі тау жүйелерінің бірі. Ол солтүстігінде Балқаш-Алакөл ойысы, оңтүстігінде Іле аңғары ... ... ... ... 450 км-ге созылып жатыр. Ені батысында 100 км-дей, шығысында 250 км-ге жетеді. Жетісу Алатауы Сарқан мен Бежін тауының басталар жерінен ... ... ... және ... Жетісу Алатауы болып екі жотаға бөлінеді. Олар өзара Көксу және Боротола өзенінің аңғарларымен шектелген. оңтүстік Жетісу ... ... мен ... ... ... ... ... жерінде жатыр. Таулар күшті тілімденген, өзара үлкенді-кішілі өзен аңғарларымен жіктелген. солтүстік Жетісу Алатауының өзімен бағыттас орналаскан аласа ... ... ... ... ... ... ... жоталары бар. Басқантаудың негізгі жотамен қиылыскан жерінде Жетісу ауылының ең биік шыңы -- ... (4464 м) ... ... Жетісу Алатауы жер бедерінің ерекшелігі -- тау жоталарының кертпештеліп баспалдақ түзілуі. Тау беткейлері бірінен-бірі жоғары орналасқан үш ... ... м, 20003400 м, ... м) ... ... Төменгі сатыдағы таулар (Дауылбай, Алатай, Кеттібай, Бөрілі, т.б.) экзогендік проңестер әсерінен көп ... ... ... Олар ... кең өзен ... ... Мұнан жоғары екінші деңгейде Қайранкөл, Желдіқарағай, Бұлантау, Жабықтау, Күнгейжота, т.б. жатыр. Ал жоғары баспалдаққа ... ... ... ... т.б. ... Соңғы екі баспалдақ таулар бедерінің қалынтасуьщда эрозиялық әрекеттердің ... ... ... өзе ... тар, кей жерлері шат қалды келген. Жетісу ауылының баспалдақты құрылымы тау ... ұзақ ... бойы ... ... тау үсті жазықтарға айналуы нәтижесінде пайда болған. Оңтүстік Жетісу Алатауы Тоқсанба Бежінтау, Тышқантау, Мұзта ... ... Қоты ... жотасы негізгі жотань батыс жалғасы болын есептеле Оның оңтүстігінде Алтынемел және Қоянтау жоталары жаты Қатынтау мен Долантау ... Іле ... ... ... ... жер бедері күрделі. Оның жазыққа айналған тау етегі аридтік климаттық жағдай қалыптасқан адырлы-төбе пішіндермен сипатталса, жоғары қарай нағыз ... ... ... ... ... ... бірге бойлық эрозия әрекеттері күшті дамыған Жатық беткейлі кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп тар ... ... ... ... ... ... мен ... шыңдарға ұласады. Ал 3500 м жоғарыдағы тау жоталарында жер бедерінің альпілік пішіндері кең дамыған. Мұнда ... кең ... көп. ... биік ... мұздықтар басып жатыр. Олардың жалпы саны 724, көлемі 1120,3 км3, ірілері: Берг мұздығы (ұзындығы 8 км), Жамбыл мұздығы (5,5 км). ... ... ... жоталардың солтүстік беткейлерінде орналасқан. Жетісу Алатауының геологиялық құрылысы өте күрделі. Төменгі палеозой ... ... ... кварцит, гнейс, оқтас, мөрмөр жыныстарынан құралған. Таудың биік көтеріңкі жерлеріңде палеозой граниттері кездеседі. Орта палеозойда пайда болған теңіз ... ... мен ... ... ... ... бар. Тау етегінде тауаралық жазықтарда кайнозой шөгінділері кең тараған. Олар палеоген мен неогеннің құмтасынан, саздақтарынан және қойтас, малтастардан ... ... ... шөгінділерінде полиметалл (Текелі, Көксу кеніштері), жанартаулық эффузивтерінде мыс және сирек металдар бар.
Жетісу (Жоңғар) Алатауының тектоникалық құрылымы да күрделі. ... тау ... ... ... ... мезозой мен кайнозойда әсіресе, палеогенде Бұл өңір тегістеліп, гогатформалық ... ... ... тау ... ... Алатауының өзегі қайта көтеріліп, қатпарлы-жақпарлы блоктарға бөлшектеніп, опырықты (грабен) және горстық құрылымдар пайда болып, жаңғырған биік тау жоталары түзіледі. Мұнда ... ... өлі ... 4-5 ... жер сілкінулері жиі болып тұрады. Тектоникалық жарықшақтар бойымен терең жер асты қойнауынан емдік қасиеттері бар ыстық бұлақтар - ... ... ... ... Арасан, Қапал, Керімағаш, т.б.) шығады.
Тау етегіндегі қуаң континенттік климат (мұнда қаңтар айының орташа жұмсақсы 1214°С) жоғары ... ... ... қоңыржай климатпен алмасады. Биік тау жоталарыңда климат едәуір ... ... ... ... ... ... жылдық түсімі де тау етегінен (400 мм) жоғары карай артады (800 мм). Әсіресе, ылғалды ауа массасына көлбеу орналасқан солтүстік-батыс беткейде ... ... ... ... (1000 мм ... Мұндағы Ебі мен Сайқын желдері 60-70м/с жылдамдықпен бірнеше тәулік бойы ... өте ... ауа ... ... Биік тау басында және беткейлерінде көп жылдық омбы қар мен мұздықтар жатыр [6].
Бұл өлкенің Жетісу атанып, мол сулы ... ағып ... осы ... ... ... ... және орта ... қатты. ірі өзендері солтүстік-батысы мен солтүстігінде (Қаратал, Ақсу, ... ... ... т.б.). ... өзен ... ... Мұндағы басты өзен - Үсек (Өсек). 500-600 мден 1200-1400 м-ге дейінгі тау іші жазықтарында шөлейт белдем қалыптасқан. Одан ... 2000 м-ге ... ... далалық, әр түрлі шөптер және дәнді дақылдар өсетін далалық ландшафт тараған. солтүстік Жетісу ауылының орта биіктік ... (2400 м-ге ... ... ... ... ... ... орта биіктік белдеуі далалық ландшафтпен сипатталады. Орманда ... ... мен ... ағаштары өседі. Мұнан жоғары (3200-3500 м) биік таулы белдеу орналасқан. солтүстік биік ... ... ... ... сипатталады. Жетісу (Жоңғар) Алатауы кен байлықтарына бай. Мұнда алтын, ... ... т.б. ... ... ... геог - ... атаудың деп өзгергендігі Казақстан Ұлттық энциклопедиясының 2001 жылы ... ... ... 681-682 ... және ... (2004 ж.) ... ... Алатауының ау - мағында Қазақстан Республикасы Үкі - метінің №370 арнайы қаулысы бойынша 2010 жылы ... атты ... ұлт - тық ... ... ұйымдастырылды. Бұл табиғи саябақты ұйымдастыру - дағы басты мақсат осы өңірдің аса бай табиғатын қорғау, сақтап қалу және қалпына ... ... ... ... ... ... ... таралған 15 000-дай мәдени алма іріктемелерінің (сорттарының) арғы тегі ... ... әрі осы ... ... ... сиверс алмасының генетикалық қорын сақтап қалуды көздейді.
2. Республикадағы таулы аймақтардың туристік бағыттары
2.1 Еліміздегі ... ... ... ... ... - ... ... өзіндік орны бар, тарихи-мемориалдық, мәдени-эстетикалық және танымдық мәнге, қасиетке ие,осыған байланысты туристердің көңілін аудартып, олардың өзінде болуына ... ... ... ... нысандарды 3 топқа бөліп қарастыруға болады.
1. Табиғи туристік нысандар - ... ... ... ... рекреациялық орындар, физикалық-географиялық объектілер: көлдер - (Балқаш, Зайсан, Алакөл, Көлсай, Жасыбай, т.б.); өзендер - ... ... ... ... Сырдария, Іле, т.б.); табиғат ескерткіштері - сирек кездесетін өсімдіктер өскен жерлер (Шетен орманы, Таутүрген шыршалары т.б.) әр түрлі ... ... ... ... ... ... Шайтан тас т.б.), өзен каньондары (Шарын), сарқырамалар ... ... және т,б, ... ... туристік нысандар - қалалардың көне кварталдары, археологиялық орындар, көне мешіттер, мазарлар, шіркеулер, монастырлар, мемориалдық-тарихи ескерткіштер, костелдер, тастағы ... мен ... ... ... ... ... Әлеуметтік-экономикалық туристік нысандар. Оларға адам қолымен ... ... ... ... ... ... ірі кешендер, ботаникалық бақтар, мұражайлар және т.б жатады.
Еліміздегі туристік табиғи нысандардың туризмді ... ... - дігі зор. ... туризм кластерін дамытуға ең қолайлы аймақ ретінде жерұйығы Жетісу таңдап алынған [7].
Дамудың басым бағыттарының бірі - ... ... ... ... - ... ... ... елімізде 2007-2011 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама әзірленсе, Алматы облысы көлемінде осыған орай атқарылатын ... ... ... ... ... ... мүм - ... мол туризм саласын дамыту мақсатында атқарылатын игі істер қата - рына - ... өнім ... ... республикалық туристік шараларға қатысу арқылы облыстың туристік ... ... - ру ... ... жұмыста - рын жатқызуға болады. Мәселен, 2001 жылдан бастап ... ... ... ... ... бәрінде, яғни Берлин (Германия), Утрехт (Нидерланд), Мадрид (Испания), Мәскеу (Ресей), Лондон (Ұлыбритания), Шанхай (Қытай) және Сеул (Корея) ... ... ... ... ... Берлин, Шанхай қала - ларында өткен биржаларда Қазақстанның стенді арнайы номинациялар бойынша бірінші жүлдеге ие болған. Онда Алматы облысының ... ... ... маңызы зор болды [8].
Туған өлкенің таңғажайып тамаша - сын алыс-жақынға жеткізу, жарнамалау бағытында Алматы және Астана қалала - рында ... ... ... - ... ... ... ... - дамуына берік негіз қалауда.
Отандық және әлемдік ... ... ... ... ... ... ... таныстыратын жолсілтеме, облыстың туристік және инвестициялық мүмкіндіктері ... ... ... ... табиғат ны - сандары мен көруге тұратын ... - дың ... бар ашық ... және тағы ... ... ... ... және арнайы туристік карта жарық көрді.
Мемлекеттік тарихи-мәдени және ... ашық ... ... "Тамғалы" қорық мұражайы, бір спорт-көңіл көтеру кешені, үш мавзолей, екі аквапарк та туристік әлеуеттің бағалы нысаны. Эко - логиялық туризмнің ... ... ... ... ... паркі", "Алты - немел", "Шарын", "Алакөл және Алматы мемлекеттік табиғи қорықтары" сияқты экологиялық жүйелерді ... аса ... ... ие ерекше қорғалатын табиғи аумақтар құрайды. Сонымен бірге облыстағы туристік ... ... - ... ... ... ... ... ішінде климаттық ем, бальнео - логиялық ем, балшықпен емдеу, экология - лық туризм, ... ... оның ... - дандырылған флора мен фауна өкілдерін бақылауға негізделген түрлері, спорт-сауықтыру туризмінің (жаяу ... ... ... шаңғы тебу, жағажайда суға шомы - лу, судағы спорт, ... ... ... ... ... ... ... ішінде табиғи, мәдени-тарихи көрікті жерлермен танысу, діни, этникалық мамандандырылған туризм, сонымен қатар аңшылық-кәсіпқойлық, ... ... ... ... - лар ... ... өткізем деген демалу - шының талап-талғамына жол ашады.
Сонымен қатар жаз-күз, қыс айларында "Алтынемел", "Іле-Алатау", "Шарын", "Көлсай көлдері" ұлттық ... ... ... ... ... ... Аңырақай шатқалына, Іле өзеніндегі Тамғалыға, Жаркент мешітіне және басқа жерлерге экскурсия, Іле және Жоңғар Алатауының таулы өзендері бойынша рафтинг, ... жаяу шығу ... ... ... ... ... ("Алатау", "Қапал-Арасан", "Аққайың", "Жаркент-Арасан", "Керімағаш") тынығу және ... ... ... ... - ... ... турлары, Қапшағай су қоймасында тынығу туристердің денсаулығын түзеп, күш береді.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... сыйлар қызығы болатыны түсінікті. Соның бірі - ... ... ... қорығы - Жетісудағы ғана емес, еліміздегі ең жас қорықтардың бірі. Қазіргі таңда мемлекеттік табиғат қөорығында үлкен ... ... ... ... ... ... бірқатар бағдарламалар батыл іске асырылуда. Сондай-ақ халықаралық және үкіметтік емес ұйымдармен тығыз іскерлік байланыстар ... ... ... ... ... Болашаққа болжанған жұмыс - тардың барлығы қайталанбас сұлулығымен және аса бай флора және ... ... ... ... ... кереметтерді келер ұрпақ үшін сақтау және тиімді түрде пайдалану мақсатында қолға алынып жатыр [9].
Алакөл ... ... ... 20743 ... ... оның кейбір аймағын пайдалануға қатаң тыйым салынған. Қорық қызметкерлері ... ... ... ... және ... шаруашылығы комитетімен бекітілген айрықша қорғалатын табиғи аймақтарды басқару жоспарына сәйкес жүзеге асыруда. Қорықтағы күзет қызметінің ... ... ... ... ... Сонымен бірге күзет қызметіне екі автокөлік, бес моторлы қайық пен осыншама мотоциклдер және қысқы мерзімге ... ... ... ... көлік бекітілген.
Қорықтың барлық аймағы әрқайсысы 1360 гектардан 3854 гектарға дейінгі алқаптарды құрайтын жеті ... ... ... жылы жүзеге асырылатын жұмыс - тар қатарында Тоғызтүбек және Қара - ... ... ... ... ... ... алу жоспарланған. Қорықтық аймақта заң ережелерін бұзушылардың кездесетінін де жоққа ... ... ... жұ - ... ... қорық қызметкерлері жыл сайынғы "Табиғат жылнамасы" ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді. Зоология институымен тығыз қарым-қатынас орнатудың арқасында 2006 жылы қорық ... екі ... ... ... ... ... шағаланың нақты санын анықтау мақсатында ғылыми жұмыстарын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... болашақ табиғат қорғаушылар мен зерттеушілер бүгінгі студенттер аталмыш қорық базасында өндірістік тәжірибеден өтіп, алып жатқан білімдерін іс жүзінде сынақтан өткізуге ... ... ... ... сауаттандыру бағытындағы жұмыстардың да маңыздылығы ескерілген. 2000 жылдан бері "Табиғат мұражайы" халыққа қызмет көрсетеді. Оған ... ... ... ... ... онда мекендейтін жан-жануарлармен танысқысы, тереңірек білгісі келетіндердің саны да артып отыр. Демалу - шылар Алакөлдің оңтүстік жағалауында орналасқан Ақши және ... ... - ... ... ... ... - ... уақыттарын мәнді өткізуде. Биыл - дың өзінде осында 1000-нан астам адам ... ... ... ... орталық кеңсесі жанынан қонақтарға арналған орталық салу көзделуде. Жыл сайын "Бақтар шеруі" халықаралық табиғат ... ... ... ... ... мен аудандағы саябақтарды көгалдандыру жұмыстары жүргізіліп келеді. Жойылып бара жатқан ағаштар мен талдардың, бұталардың түрлері де көбейе ... ... ... ... ... қорық аумағын ұлғайту жоспарлануда.
Жетісу Алатауындағы туризмді да - мытуға аса ... ... ... қатарына Қапал-Құрымбел ойысы мен Бүркітті Бүйен өзені ... ... ... ... Қаратау жоталарының солтүстік беткейін жатқызуға толық негіз бар. Мұздыбұлақ таулы алқабы мен ... ... ... кезде қазба жұмыстары жұргізіліп жатқан қола, сақ-ғұн, түркі кезеңдеріне жататындығымен ерек - шеленетін тарихи-экологиялық ескерт - кіштер, Қапал ойысында шипажайлық-сауықтыру ... ... ... ... ... ... минералды су көздерінің қоры кездеседі. Қаратау, Қора, Жаманкөл жотала - ... ... ... ... биіктігі мен жер бетінің жалпы кескіні, көлбеулігі сияқты жер ... ... - ... көрсеткіштері рекреанттардың жекелеген топтары үшін альпинизм, спорттық-сауықтыру, оқу-танымдық және тау шаңғысы туризмдерін дамытуға айтарлықтай мүмкіндік бар.
Тау беткейлері микроклиматының адам - ның ... мен ... ... тигізетін әсері мол. Сонымен бірге тау беткейінің теңіз деңгейінен біртіндеп биік - теуіне байланысты Бүркітті ... ... ... ... ... автокөлікпен баруға болатындығы да туристік инфрақұрылым - ... ... аса ... ... ... ... ... күндік туристік саяхаттар ұйымдастырып, Бүркітті Бүйен өзенінің бастауында альпинистік лагерьлер құруға таптырмайтын орын.
Қора, Жаманкөл, Қаратау жоталары - ның солтүстік беткейінің, ... ... ... ... ... - маттық ландшафтық-эстетикалық жағдай - лары мен тарихи және әлеуметтік-экономикалық алғышарттарын ескеріп, ғылыми-танымдық, бұқаралық ... ... ... және тау ... ... ... өзені бастау алатын субендік және ендік бағытқа созылып жатқан ... ... ... ... ... ... ... батыстан шы - ғысқа бағытталып созылып жатқан абса - ... ... 3878 ... ... ... Қаратау (3289м) жоталары солтүстігінде теңіз деңгейінен биіктіктері 1200-2300 метраралығында ауытқитын үш деңгейлі Қапал, Құрымбел, Мұздыбұлақ тауаралық ойыс - ... ... ... ... ... ... ... - ғымен ерекшеленетін табиғат көрсеткіш - теріне өте бай болуы туристерді ежелгі мұзбасулары мен сел ... ... жер ... ... ... таныстыруға қолайлы.
Бүркітті Бүйен өзенінің аңғары мен теріскей беткейлердегі таулы орман топы - рағында талды-шетенді және шыршалы ормандар тараған. ... ... ... ... бөлінетін эфир майларының хош иісі мен озонға бай салқын таза ауасы адамның физикалық күш ... ... ... мінез-құлыққа қолайлы әсер ететінін ерекше еске алуға болады.
Мұздықтардың бетінде ауа температу - расының төмендігіне байланысты орта биіктіктегі таулы белдеуге ... жел - дің ... ... ... ... - тырмалы ылғалдылығы, ашық күндердің саны, инсоляцияның мәнінің ... ... ... ... ... болуы туризм мен демалысты дамытуға, келушілердің ынтызарлығын арттыруға ерекше мүмкіндік береді.
Күрделілігі төмен, орташа ... ... мен тау ... тау ... - сы ... ғылыми-танымдық туризмді дамытуға ең қолайлы ауданның бірі Бүркітті Бүйен, Орта Бүйен, Тасты ... ... ... ... Көксу өзен - дерінің суайрығы болып табылатын Қоржынтау, Қора, Жаманкөл жоталары - ның түйіскен жеріндегі ... ... - нов, ... ... ... ... ... мұздықтары болып табылады.
Жылы-ашық, жауын-шашынсыз күндердің көп болуына ... тау ... ... мен ғылыми-танымдық туризмді дамытуға ең қолайлы кезең шілденің екінші жартысы мен ... ... ... ... ... ... Жылдың бұл мезгілінде 3000-3500 метр биіктіктегі нивиальды-гляциаль - ды ... ... ... ... +22 ...+24 ... ... түнде +4 ...+6-дан төмен түспейді. Қаратау, Жа - манкөл, Арасан, Қора, Қоржынтау жота - ... ... жері ... пале - ... тілімделген гранитойдтарынан тұратын төбесі текшелі таулы алқап. Енді туристерді осынау керемет таулы аймақтарға ... ... жол - ... ... ... күні ту - ристер Талдықорған қаласының солтүстік шығысында 75 шақырым қа - ... ... ... жеткізіледі, жол бойында Қапал батырдың ескерт - кішімен, Ақын Сара мен Біржан сал айтысы өткен ... ... ... ... ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында салынған ... ... ... ... мұражайларымен танысып, тартымдылығымен ерекшеленетін бірегей табиғат құбылысы Тамшыбұлақта болып, жерасты суының геологиялық әрекетінің тау жыныстарын түзудегі алатын орнын көріп ... Ал, ... күні ... ... ... шығы - сында 22 шақырым қашықтықтағы Баянжүрек тауының оңтүстік беткейінің баурайындағы Құрымбел ... ... ... ... ... ... бұл аумақта демалушылар археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан қола, ерте ... ... ... ... ... ... қоныстарымен, Ш.Уәлихановтың жолжазбаларындағы Баянжүрек петроглифтерімен танысады.
Ашық аспан аясында демалып ауа, су ваннасын қабылдауды ұнататын турис - терді Бүйен өзенінің бойында ... - ... тау ... ... ... - дағы ... ескерткіштерімен таныс - тыруға мүмкіндік мол. Сонымен қатар Баянжүрек тауының беткейінде тұрып туристер Бүркітті Бүйен, Орта Бүйен, ... ... Ақсу ... ... ... Жаманкөл, Қора тауларының солтүстік беткейінің әсем көрінісі мен тау мұздақтарын, ... ... ... ... ... алады. Сол күні лагерьді үш Бүйеннің бір-біріне құяр сағасында орналастыруға болады. ... ... ... 5 ... ... ... сайына дейін барып, Маман Тұрысбекұлының жайлауындағы ХІХ ғасырдың соңында салынған ... ... ... әрі бай ... көрсету арқылы сауықтыру шараларын өткізіп, туризмді жалғастыруға мүмкіндік мол. ... ... ... ... және ... туристер Жетісу Алатауының солтүстік бөлігінің жалпы ерекшелігімен, бірегейлігімен ерекше - ленетін тарихи-археологиялық табиғат ескерткіштерімен танысып, рухани қажеттіліктерін өтеуге мүмкіндік ... ... ... саф ауасымен тыныстайды [10].
Халқымыз "Атың барда ел таны желіп жүріп, асың ... ел таны ... ... ... кенже қалып дер кезінде көңіл бөлінбеген туризмнен өткен жылы облыс бюджетіне 1,5 млрд. теңге қаржы ... Осы ... ... ... - даумен 311 туризм нысандары айналыс - са, оларға көрсетілетін қызмет ... ... ... ... жақсаруда. Саяхат - шыларға қажетті тауар өндірумен 167 мың адам айналысып, жаңа жұмыс орындары ашылған.
Мәселен, ... жылы ... Бал - қаш ... ... су ... мен Талғар ауданында "Табаған" спорт - тық сауықтыру, "Ақбұлақ" демалыс орында - ры ... ... ... ... ... ... орындар Қапшағай, Алакөл, Балқаш, Іле Алатауының бөктері мен Жар - кентте бой көтеріп, жыл мезгілдерін - де ... ... ...
2.2 ... ... туристік-рекреациялық ауданы
Жетісу Алатауының жалпы ауданы 32 мың км2, ұзындығы 450, ені 100 км. Тау жүйесі субендік және ендік ... ... ... ... және ... ... ... тізбегінен тұрады. Олардың аралықтарын Қоңырөлең, Қоғалы, Қапал, Сарыбөктер, Сапақ - ... ... үш ... ірі ... ... ... ... Оңтүстік Орталық жотаның бір бөлігі Қытай Халық Республикасының аумағына ... ... мен ... ... су ... ... табылатын Қоңыроба таулы алқабында Солтүстік және Оңтүстік Орталық жоталар тізбегі бір-бірімен түйілісіп біртұтас тау жүйесін түзеді. 44°- 46°30' с.е., 76°24' - 82°30' ш.б. ... ... ... ... аумағы Лион мен Женеваның ендіктеріне сай келеді.
Тау жүйесінің солтүстік-шығыс шекарасы 450 шақырымға созылып жатқан Алакөл - Ебінұр ойыстары ... ... ... ... ... - ... тауларынан ені 10-15 км Жетісу (Қаптағай) қақпасы бөліп тұр. Батысында абсолют биіктігі 1200-1500 метрден орталық ... ... ... Басты жоталардың биіктік бөлігінің іргетасы каледон мен герциннің гранитоидтарынан тұратын ірі антиклинорийлі құрылымдар болып табылады. Алып баспалдақ тәрізді болып келетін ... ... ... ... ... ... ... бөледі:
- 700-1600 м жететін аласа таулы;
- 1600-3000 м ... ... ... ... ... 3000-4500 м.биіктік аралығын қамтитын биік таулы.
Бірінші төменгі деңгейдегі аласа тауларға сыртқы күштердің әсерінен бұзылған Кеттібай - ... ... ... ... Қатутау сияқты аридтік климат жағдайында күшті денудацияланған көлбеулігі 15-20º, салыстырмалы биіктік айырмасы 400-500 м ... ... ... ... ... ... ... мен гранитті алқаптарда төрттік мұзбасуларының экзарациялық әрекетінен түзіліп, сыртқы ... ... ... ... ... және ғылыми-танымдық туризмді дамытуға мүмкіндік беретін (Желдіқара ... ... ... ... ... сияқты бірегей табиғат ескерткіштері бар.
Жетісу Алатауының шашырай орналасқан аласа таулы алқаптарын негізгі жоталардан ... ... ... тауаралық ойыстар бөліп тұрғандықтан орташа биік ... ... ... ... ... [4]. Қазіргі кезде аласа таулы белдеу емдік-шипажайлық және ... ... ... жақсы игерілген аумақтар болып табылады. Болашақта дельтапланеризм, ат ... тау ... ... ... жаңа ... ... мүмкін.
Текелі, Талдықорған, Үштөбе сияқты ірі өндіріс орталықтары шоғырланған Қаратал, Көксу өзендерінің алабында бұқаралық сипаттағы жазғы демалыс ... салу ... ... ... ... ... ... ыстық бұлақтардың көзінде салынған бальнеологиялық Қапал - Арасан, Көктал - Арасан, Жаркент - Арасан сияқты ... ... ... ... ... аласа таулы бөлігінде туристік инфрақұрылымды қалыптастырып, туризмді қарқынды дамытуға кедергі келтіруде. Екінші ... ... ... ежелгі төрттік мұзбасуларының абляция аймағында түзілген ысырылу конустары ... ... ... жер бедері басым Марқатау, Желдіқарағай, Алтынемел, Жаманқотыртас таулары жатады. Ежелгі мұздықтардың қозғалу аймағында тар шатқалды терең өзен ... ... ... ... ... ... ойыстар мен мореналы төбелер түзілген. Жоғарыда аталған көлдер мен Жаманқотыртас, Баянжүрек сияқты гранитті алқаптардағы жұмырланған ... мен ... ... анық ... ... ... геологиялық соқпақтар мен бағыттарды құруға мүмкіндік береді.
Орташа биіктіктегі таулы ... ... ... ... 2200-2400 м биіктік аралығында шыршалы ормандар мен биік ... ... ... ... ... ұсақ ... ... мен бұталар, орманды шалғындар мен аршалы-шалғынды далалар, батыс беткейлерінің төменгі бөлігінде алмалы-доланалы ... ... орта ... ... ... ... тараған.
Сел мен қар көшкіннің қаупі болуына қарамастан Жетісу Алатауының орташа биіктіктегі таулы бөлігінде рекреациялық нысандарды салуға ... ... бар. ... ... ғылыми-танымдық, аң аулау, серуендік-сауықтыру, экологиялық туризмді дамытып, шетелден туристерді тарту мақсатында 2000 жылдан бастап Лепсі, Сарқант, Қапал ... ... ... ... ... мен ... көрсету нысандарын салу қолға алынған.
Үшінші биік таулы белдеуде ... және ... ... ... жер бедері 3000-3100 метр биіктіктегі күрделілігі әртүрлі ... ... ... ... мұзбасулар жүріп жатқан Тастау, Басқантау, Қоңыроба, Тоқсанбай сияқты ең биік жоталар тізбегі жатады. Қазақстанның тау ... ... ... ие ... ... ... ... орай Жетісу Алатауы қазіргі мұздықтар сақталған ірі аудан болып табылады. А.П.Черкасовтың деректеріне сәйкес Жетісу Алатауының ... ... ... ... 813,9 км² ... 1369 ... бар. Олардың басым көпшілігі Ырғайты, Тентек, Басқан, Ақсу, Көксу өзендері ... ... ... ең биік ... ... табылатын Басқан өзенінің бастауында Бесбақан (4622 м), Шумский (4442 м) шыңдары орналасқан. Олар әртүрлі аймақтық біліктілігі бар ... үшін ... зор. ... бұл ... ең аласа асу Талды болып табылады (3504 м). Жер бедері салыстырмалы түрде тегіс жұмыр болып келетіндіктен ... ... ... мен ... ... ... фирн ... жауып жатыр. Төбесі текшелі жатық болып келетіндіктен күмбез тәрізді үшкір шыңдар сирек кездеседі. Өкінішке ... ... ... ... ... ... ... салдарынан аталған биік таулы ауданда қарқынды туристік-рекреациялық іс-әрекетпен ... ... ... ... ... тұрғыдан Жетісу Алатауының биік таулы бөлігінің біршама игерілген аудандарына Тронов, Алтынсарин, Аюсай мұздықтары, Сели Тентек, ... ... ... ... ... әртүрлі дәрежедегі туристік бағыттар қалыптасқан. Аталған бағытта ... ... ... ... ... тек аймақтық сауықтыру ғана емес, ғылыми-танымдық туризмді дамытуға мүмкіндік береді.
Аймақтық сауықтырудағы маңызын ескере отырып, Қора өзені бастау ... ... ... жақын маңда альпинизм мен тау шаңғысының базасы ... жыл бойы ... ... ... ... ... бағыт пайда болар еді. Жетісу Алатауының саяжайлық рекреацияны ... ... тау ... ... құз ... биік тауларға дейінгі бөліктерінде жер бедерінің алуан түрлі пішінімен қатар қалың орман алқаптарының, таза сулы өзен-көлдердің, мұздықтар мен ... ... ... болуы адамдардың басым көпшілігінің жаппай демалып, денсаулықтарын қалпына келтіру мақсатындағы дәстүрлі рекреациялық іс-әрекеттерді жүзеге асыруға қолайлы аудандардың бірі ... ... ... ерекшелігіне туристік-рекреациялық әлеуеті мен игерілу деңгейіне қарай Жетісу Алатауы Оңтүстік және ... ... ... ... ... Алатауының Оңтүстік табиғи рекреациялық кешені. Оңтүстік табиғи-рекреациялық кешен аймағы Солтүстігінде Балқаш ойысымен, оңтүстігінде Тоқсанбай, Тышқантау ... ... ... батысы Іле ойысымен, шығысында Қоңыроба алқабы, Шаған, Желдіқара таулары Қазан, Көксу өзендері ... ... ... ... ... ... Табиғи рекреациялық кешен аумағы Жетісу Алатауының оңтүстік сілемі болып табылатын Итшоқы (3806 м), ... (3498 м), ... (4052 м), ... (4370 м), Шақпақтас (3970 м), Шолақтау, Алтынемел, Қояндытау, Қатутау, Шақпақ, Қоянтау, Итжон, Алтынемел, Матай, Шолақ, ... ... мен ... Өсек, Қорғас, Кескентерек, Быжы, Түлкілі өзендерінің орта ағысындағы биік таулы шалғынды орташа биік ... ... және ... ... ... және таулы далалы ландшафтардың шегінде теңіз деңгейінен 600-3500 метр ... ... ... ... ... 25-30º, салыстырмалы биіктік айырмасы 1000-2000 метрден асады. Биік таулы белдеудің бұталы-далалы, альпілік және субальпілік шалғынды өсімдікті аумақтары тасқа өрмелеу, альпинизм мен тау ... ... ... бергенімен бұқаралық сипаттағы демалысты дамытуға қолайсыз. Биік ... ... ... қар ... соңы мен ... ... қалыптасып, 160-200 күнге дейін жатады. Қалыңдығы 77-89 см-ге дейін жетеді. Мұздықтардың тілдеріндегі қар ... ... еріп ... биік ... жаз бойы ... Жылдың суық кезеңінде 10 мм-ден артық жауын-шашын түсетін күндердің ... 10-15 ... ... ... ... ... градиентінің тұрақты болуы тау туризмін дамытуға қолайлы. Тамыздың соңында биік таулы белдеулердегі метеорологиялық жағдайдың қолайлығы 1- 6%-дан аспайды.
Аласа таулы ... ... ... мен ... ... жоғары кеңінен қолданылатын аласа таулы бөлігінің беткейлерінің ... ... 15-20º, ... ... ... 300-400 м аралығында ауытқиды. Жылдық орташа ... 4-6ºС, ... ... ... 400-500 ... ... Ең суық ай қаңтардың орташа температурасы -6º-7ºС.
Оңтүстік ... ... ... ... аласа және орташа биік таулы алқаптар мен Жаркент, Қоңырөлең тауаралық ойыстарын қамтиды. Басқа туристік-рекреациялық жергілікті жерден айырмашылығы ... әрі ... қыс пен ... ... жаз тән. Климаты қоңыржай ыстық, солтүстігі мен солтүстік-батысынан Матай, Алтынемел Қояндытау, Тоқсанбай, Тышқантау тауларының қоршап ... ... ... ... ... ... ... бір айға қысқа. Аласа таулы алқаптың тәуліктік орташа температураның 0° көрсеткіші ... ... ... ... ... ... он ... тәуліктік орташа температура 5°С-қа дейін артады. Шілденің орташа температурасы 20°-22°С. Жаз 3-4 айға созылатындықтан шілденің екінші ... мен ... ... ... ... бұлтсыз ашық ауа райының қалыптасуы климаттық емделудің көптеген түрлерін, соның ішінде күн ... ... Тау ... аталған бөлігінің қолайлығы 60-64% құрайды.
Ашық күндердің көп болатын құрғақ таулы, далалы және шалғынды-далалы өсімдікті аласа таулы алқаптар мен өзен ... ... ... ... ... туризмді, саяжайлық рекреацияны, бұқаралық сипаттағы демалыс пен туризмді дамытуға ... ... ... ... Бұрқан өзендердің орта ағысы су туризмін дамытуға қолайлы. Қалыңдығы 30-40 см-ден ... қар ... ... ... наурыздың басына дейін сақталуы тауларда шаңғы тебу, шанамен сырғанау сияқты рекреацияның қысқы түрлерін ... ... ... ... ... Оңтүстік табиғи рекреациялық кешеннің биік таулы белдеулерінің өсімдіктер жамылғысы бес топқа бөлінеді:
- таулы-шалғынды топырақты нашар тілімделген теңге жапырақты ... ... ... альпілік шалғындар;
- күшті тілімделген таулы-шалғынды топырақты әр ... ... ... ... ... тік ... жар тасты жерлердегі сирек өскен әр түрлі шөптесін өсімдіктер;
- үшінші ... биік тау ... ... ... - ... шөптесін өсімдікті шалғындары;
- нивальді-гляциалды белдеудегі сирек өскен альпілік ... ... ... жартастар.
Табиғи рекреациялық кешеннің аласа таулы алқаптарының қоршаған ... ... ... ... әрі ... ... ... жағымды әсер ететіндіктен көктемнің соңы туристік саяхаттар ... өте ... ... аз, ... мол ... ... ... аридтігіне байланысты 600-1600 м дейін таулы шөлді-шөлейтті, 1600-2000 м биіктік ... ... ... және ... ... таралған. Тоғайлар жерасты суы жақын жатқан ойыстар мен шағын бұлақтардың бойында таралған. Аридті денудациялық ... ... ... , , , , , ... табиғат ескерткіштерімен қатар, , , , тәрізді тарихи-археологиялық мұралардың мол болуы ауданның рекреациялық жергілікті жерін ... ... ... ... ірі ... айналдыруға мүмкіндік береді.
Оңтүстік табиғи рекреациялық кешенінің аласа таулы алқаптардағы ауылдық елді мекендер торының жиілігі орташа, ландшафтары адамның ... ... ... ... және ... дәрежеде өзгерген. Онда негізінен егіс алқаптары, шабындықтар мен жайылымдар бар. Экологиялық, ғылыми-танымдық және мінәжаттық туризмді дамытуға мүмкіндік беретін туристік бағыттар мен ... ... ... нысандары жеткілікті. Рекреациялық іс-әрекеттерді шектейтін сел мен қар көшкінінің қаупінің әсер ету дәрежесі шамалы.
Туристік-рекреациялық іс-әрекеттерді ... ... мен ... ... сәйкес Оңтүстік табиғи рекреациялық кешен Матай-Шаған, Алтынемел-Қойбын, Тоқсанбай, Тышқантау жіктелген.
Солтүстік табиғи рекреациялық кешені. Жетісу Алатауының ... ... ... ... ... ... таулы алқабы, Көксу өзені, Шағантауының солтүстік беткейі, Быжы өзенінің аңғары мен солтүстік-шығысында ... ... ... ... ... ... ... мен Шолақ тауаралық ойысына дейінгі аумақты қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... тау туризмі мен алпинизмді дамытуға мүмкіндік беретін ... әр ... ... ... ... мен ... ... Олардың көпшілігі Тентек, Лепсі, Басқан, Сарқант, Ақсу, Қора және Көксу өзендерінің бастауында шоғырланған. Алмалы (1300 м), Кеттібай - ... (1466 м), ... (2133 м), ... (1327 м), Сарымсақты (1960 м), Күнгей, Тастау, Қарынбай жоны ... тау ... мен ... ... ең биік ... болып табылатын Басқан, Лепсі, Тентек өзендерінің бастауындағы Бесбақан (4622 м), Абай (4390 м) және ... (4442 м), ... (3722 м) ... аралығын үш деңгейлі Шолақ, Ақши, Сарыбөктер, Ойжайлау, Сапақ - Айпара, Екіаша, Аманбөктер, ... - ... ... ... ... Жоғарыда аталған шыңдардың аралығында сәуір - қыркүйек айларының аралығында асуға қолайлы альпинизмді ... ... ... ... Тарлаулы, Көкетау, Басқан, Сарыбөрік сияқты 1-4 дәрежедегі ... ... ... ... ең аласасы Талды асуы (3504 м) [11]. ... жиі ... ... егіншілікті Талдықорған өңірінде көп салалы ... ... ... ... аумақтардың қатарына аласа және орта биіктіктегі таулы белдеулерді жатқызуға болады. Беткейлерінің орташа көлбеулігі 11-20º ... ... ... ... ... ... ... орай жер бедерінің эолдық-дефляциялық пішіндерінің басым болуы аумақтың эстетикалық тартымдылығын арттырады. Қаңтардың орташа ... ... ... ... Ашық ... басым болатындықтан бұлттылық 2-3 баллдан аспайды. Қыстағы атмосфера циркуляциясының ... ... ... ... да әсер ... ... ... солтүстіктен, солтүстік-шығыстан соғатын желдер басым болады. Олардың орташа жылдамдығы 1,9-3 м/сек-тан аспайды. ... қар ... ... ... және ... ... ... 90-130 күн сақталады. Тұрақты қар жамылғысының қалыңдығы теңіз деңгейінен биіктігіне сай 15-20 см-ден тау ... 35-45 ... ... ... ... батыстан, солтүстік-батыстан енетін ауа массаларының әсерінің күшеюінен тұрақсыз ауа райы қалыптасады. Сондықтан жауын-шашынның ... ... ... мен ... ... ... Мамыр айының тәуліктік орташа температурасы 10-12ºС-тан асады. Қоршаған ортаның эстетикалық тартымдылығы жоғары, ... ... ... ... ... соңы ... саяхаттар ұйымдастыруға өте қолайлы.
Жауын-шашынның аз, жылудың мол болуына ... ... ... ... ... ... және астық тұқымдас әртүрлі шөптесін өсімдікті таулы далалы ландшафтар басым. ... ... ... ... ... бөлігі мен Көксу, Қаратал, Ақешкі, Қапал өзендерінің аңғарындағы тоғайлар көп күндік және бір ... ... ... су және ... ... мен ... рекреацияны дамытуға қолайлы.
Мінәжаттық, экологиялық және ғылыми-танымдық туристік бағыттар құруға ең қолайлы аумақ ... және ... ... мол қоры ... ... (985 м), ... (1054 м), Баянжүрек (2079 м), Лабасы (1559 м), ... (928 м) ... ... ... Олардың жер бедерінің ерекшеліктері туристерге ежелгі төрттік мұзбасуларының және сел әрекетінен түзілген жер бедерінің морфомүсіндік ... ... ... Туристік нысандардың басым бөлігі халықаралық маңызы бар Алматы - Семей тас жолына жақын ... ... ... мол сулы ... ... өзендерінің орта ағысы су туризмінің бірнеше түрлерін дамытуға қолайлы. Аласа таулы алқаптарда қалыңдығы 30-40 см ... қар ... ... ... наурыздың екінші жартысына дейін сақталады. Талдықорған - Текелі өнеркәсіпті ауданында халықтың қысқы демалысын ұйымдастыру мақсатында 2005 жылы іске ... ... ... ... сырғанау, сноуборд сияқты рекреацияның қысқы түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.
Тауаралық Қапал - ... ... ... тәуліктік ағымы 1,7- 2,5 м3-ден асатын, температурасы 27ºС, минералдануы 1-1,1 г/л ... ... - ... ... ... жер асты ... ... сулардың кен орнында 1931 жылы салынған ... ... ... және ... қан тамырлар жүйесі, асқазан мен бауыр ауруларын емдеуге маманданған. Қаратал өзені аңғарындағы ірі ... ... ... іске ... ... ... қазіргі кезде заман талабына сай қайта жарақтандырылып қуаты арттырылған. , шипажайлары мен ... ... ... бальнеологиялық маңызды сауықтыру орындары Мұқыры - Баянжүрек рекреациялық жергілікті ... ... ... ... ... ... таулы алқаптарда ауылдық елдімекендер торы жиі болғандықтан ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... әрекетінің әсерінен күшті және орташа дәрежеде өзгерген. Онда негізінен егіс алқаптары, шабындықтар мен жайылымдар сонымен қатар, ... ... ... бар. ... ... ... ... аумағында тартымдылығымен ерекшеленетін бірнеше бағыт ұсынуға болады. Көп салалы туристік-рекреациялық іс-әрекеттерді дамытуға төмендегі факторлар қолайлы әсер етеді:
- ғылыми-танымдық және ... ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан Ешкіөлмес, Лабасы, Мұздыбұлақ таулы алқаптары мен Күреңбел ойысында тарихи-археологиялық және бірегей табиғат ... ... ... бар жолдарға жақын орналасуы;
- ауаның тазалығымен қатар, жылдың жылы мезгiлiнде температура ... баяу ... ... ... ... ...
- Қапал ойысында емдік-шипажайлық рекреацияны дамытуға мүмкіндік беретін минералды су көздері қорының мол болуы;
- ... ... ... ... беткейлері жер бедерінің морфометриялық көрсеткіштерінің рекреанттардың жекелеген топтары үшін альпинизм, аймақтық-сауықтыру, тау ... ... ... ...
- тау ... ... ... мінез-құлқына, сезімі мен денсаулығына тигізетін қолайлы әсеріне орай Қаратал - Көксу өзендерінің аңғарында шомылып су және күн қауызын ... ... ... ... қарқынды демалысты ұйымдастыруға қолайлылығы;
- халықаралық маңызы бар ірі жол торабында орналасуына орай ... және ... ... ... ... беруі.
Тарихи-археологиялық және табиғат ескерткіштерінің қоры жеткілікті болуы Ешкіөлмес, Баянжүрек, Мұзбұлақ таулар алқаптарында экологиялық, ғылыми-танымдық, емдік-сауықтыру ... мен ... ... ... ... ... демалысты дамытуға қолайлы кезең болып табылады. Аталған аумақтағы таудың қызғылт-қоңыр және қара топырағындағы астық тұқымдас әр ... ... ... ... ... ... өсетін 1000-1400 м дейінгі белесті-жалды аласа таулы ... ... ... ... ... мен ... жыл бойы ұйымдастыруға ең қолайлы аумақ болып табылады.
Талдықорған өңірінде демалыс пен туризмді ұйымдастырып, ... ... мен ... ... ... ... ... қажеттілігін өтеуде Жетісу Алатауының солтүстігі бөлігіндегі орташа және биік таулы Көкжота, Ақшұнақ, ... ... ... Қора, Қаратау, Сарноқай, Қоңыроба тауларының, Тастау, Сандықтас таулары беткейінің абсолют биіктігі, көлденең қимасының пішіні, жер бетінің жалпы кескіні, көлбеулігі сияқты жер ... ... ... ... ... ... үшін альпинизм, аймақтық-сауықтыру, оқу-танымдық тау шаңғысы туризмдерін дамыту қолайлы ... ... Аса ... ерекшеленетін тау мұздықтары мен мореналы көлдер, биік тау өзендеріндегі сарқырамалар (суқұламалар) ауданның ... ... ... Биік ... ... ... ірі ... айналдыруға жер бедерінің төмендегі көрсеткіштері әсер етеді:
- жер бедерінің басқа аумақтарда кездеспейтін бірегей пішіндерінің кең таралуы мен аумақтық табиғат ... ... биік ... ... ... ... ... мен денсаулығына тигізтін қолайлы әсері;
- тау беткейлері келбетінің экологиялық сипатының тартымдылығы;
- жауын-шашынның мол түсуіне орай тау ... ... ... ... байланысты су қорымен жеткілікті қамтамасыз етілуі;
- тауалды шөлейтті дала зонасынан нивальді-гляциальдік белдеуге дейінгі барлық табиғат кешендерінің алмасуы;
- тау ... ... ... ... биіктеуіне байланысты Қора, Ақсу, Сарқант, Басқан, Лепсі, Тентек өзендерінің орта және жоғарғы ағысына дейін автокөлікпен баруға мүмкіндік ... ... қол ... мүмкіндігінің жоғарылығы;
- тау туризмін дамытуға мүмкіндік беретін инфрақұрылымдарды дамытуға ... ... ... және облыс орталығына жақын орналасуына орай бұқаралық сипаттағы оқу-танымдық аймақтық экологиялық және тау туризмдерін дамытуға қолайлы әсері. ... ... ... ... ... м ... Текелі, Сарқант қалалары мен Лепсі ауылының маңында көлбеулігі 11-20º салыстырмалы биіктік айырмасы 150-300 метр ... ... ... ... ... аймағында түзілген соңғы мореналық төбелер мен сел әрекеті тасымалдаған ысырынды қой тастардан тұратын жер бедерінің шағын ... кең ... ... ... ... ... ... мен бедлендтер Талдықорған мен Текелі қаласындағы жоғары, орта арнайы оқу орындары мен мектеп оқушылары үшін ... ... ... ... пен аймақтық, оқу-танымдық, экологиялық және тау туризмдерін дамытуға мүмкіндік беретін маңызды нысандар болып табылады. Теңіз деңгейінен биіктіктің ... ... ... ... және ... ... ... саяхат ұйымдастыруға қолайлылығына қарай аудан аумағын үш белдеуге бөліп қарастыруға ... ... ... ... ... ... метр биіктікке дейінгі бөлігін қамтиды. Тау беткейлерінің көлбеулігі 15-25º аралығында ауытқиды. Аңғардың табаны солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай біртіндеп ... Тау ... ... ... жылу мен ... ... ... пен солтүстік-батыстан және солтүстіктен енетін ауа массалары әсер етеді. Қыста инверсия құбылысы байқалатындықтан қаңтардың орташа температурасы ... ... ... Суық ... ауа ... ... ... дейін төмендейді. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері етегінде 500, жоғары бөлігінде 600 мм-ге дейінгі мөлшерде ауытқиды. Тұрақты қар ... ... соңы мен ... ... ... наурыздың соңы мен сәуірдің бірінші онкүндігіне дейін 160-170 күн сақталады. Ылғалды жылдары ... ... 48-60 ... аса, ... ... 30-40 ... ...
Шаңғы, шанамен еркін сырғанау сияқты қысқы рекреацияны қарқынды дамытуға қолайлы. Шаңғымен серуендеуге ... ... ... ... үшінші онкүндігінде қалыптасады. Қар кескіндеу жұмыстары-ның деректеріне ... 30 см ... ... ... ... ... бастап бұзыла бастайды [12]. Теріс және оң радиациялық баланстардың ... ... ... ... бөлігі сәуір - маусым аралығында түседі. Жер бетінің қатты қызуына орай шілденің ... мен ... ... он күндігінде бұлтсыз ашық жауын-шашынсыз ауа райы қалыптасады.Ашық қоңыржай жылы жаз Солтүстік табиғи ... ... ... ... ... ... сауықтыру серуенін, жаппай бұқаралық сипаттағы демалысты, емдік-сауықтыру бағытындағы туризмді дамытуға қолайлы кезең болып табылады.
1400-1600 м ... ... өзен ... ... мен тау ... ... беткейлеріндегі таудың қызғылт-қоңыр және қара топырағында алма ағашты-мойылды-көктеректі тоғайлар мен ... ... ... өсімдікті белдеу таралған. Өзен аңғарындағы алма ағашты-көктеректі-мойылды тоғайлар мен бұталы-шалғындардың хош иісті озонға бай мөлдір таза ауасы демалушылардың ... ... ... әсер ... ... ... ... келтіруге мүмкіндік беретін ең қолайлы аумақ болып табылады. Сондықтан таза ауада серуендеу, күн және ауа қауызын ... ... ... тау шаңғысы, тау велосипеді, атпен серуендеу сияқты туризм мен демалыстың ... ... ... жыл бойы ... ... ... ... температураның артуына байланысты туризмнің жоғарыда аталған түрлерін дамытуға ең ... ... ... - ... ... болып табылады. Өйткені бұл мезгілде тәуліктік орташа температура 20º С дейін көтерілетіндіктен, бірнеше күндік турларды ... ... ... 1600-2800 м биіктік аралығын қамтитын орташа биіктіктегі ... ... ... ... ... ... айырмасы 800-1000 метрге жететін терең сайлар торымен тілімделген. ... ... ... ... ... мол түсуіне байланысты мұздықтардан бастау алатын ағыны қатты тау өзендерінің бұзушы ... ... жер ... ... ... ... пішіндері мен экзогендік әрекеттер мен неотектоникалық қозғалыстардың әсерінен жүрген көтерілулер нәтижесінде ... ... ... ... ... алып ... дайкалар (сығылмалар) тау беткейлерінің келбетіне көрік береді. 1600-2600 метр биіктік аралығындағы ... ... ... ... қаңтардың орташа температурасы -10ºС болса, шілденің орташа температурасы 10ºС-тан артпайды. Жауын-шашынның мөлшері 600-1000 мм шамасында. Жауын-шашынды ... ... көп ... ... шілде, тамыз айларындағы туризм мен демалысты ұйымдастыруға метеорологиялық қолайлылығы орта биіктіктегі таулы белдеуде 34%-ды құрайды. Орташа биіктіктегі таулы белдеуде ашық ... ... ... ... ... ... ... сноуборд, тау велосипеді, қысқа мерзімді сауықтыру серуендері, күн және ауа қауызын қабылдау, ... теру ... ... мен демалыстың жеке түрлерін дамытуға ең қолайлы мерзім - шілденің ... ... мен ... айы ең қолайлы болып табылады. Бұл кезеңде 2000-2600 м биіктік аралығының өзінде күндізгі температура 20-25ºС болса, ... ... ... ... ... ... ... белдеуде орманшылар мен омарташылардың үйлерінің болуы қар көшкіні мен сел қаупіне қарамастан тау ... ... ... ... орын ... ... Қазіргі кезеңде Қора шатқалында тау туризмін дамытуға Талдықорған қаласындағы оқушылар шығармашылығы үйіндегі туристік клубы зор үлес ... ... ... ... 2800-3500 метр биіктіктегі биік таулы бөлігі Мыңшұңқыр, Сандықтас, Қора, Қаратау, Жаманкөл, Желдіқарағай, Арасан, Ақшұнақ, Тастау жоталарын қамтиды. Тау ... ... ... ... ... ... 700-1000 метрден асады. Теңіз деңгейінен биікте орналасуына байланысты эрозиялық-денудациялық және тік беткейлі альпілік жер бедері басым. ... мол ... ... ... ... ірі ... болуына байланысты екінші және үшінші дәрежелі альпинизмді, ғылыми-танымдық туризді дамытуға мүмкіндік береді. Оған біртіндеп көтерілетін жер ... ... мен жол ... ... жағымды әсер етеді.
Мұздықтардың бетінде ауа температурасының төмендігіне байланысты орта биіктіктегі таулы белдеуге қарағанда ... ... ... ... ... ылғалдылығы, ашық күндердің саны, инсоляцияның мәнінің жоғарылығы сияқты рекреациялық ресурстардың жеткілікті болуы ... ... ... тау ... дамытуға мүмкіндік береді.
Күрделілігі төмен, орташа дәрежедегі альпинизм мен тау ... тау ... - ... ғылыми-танымдық туризмді дамытуға ең қолайлы ауданның бірі - ... ... ... ... Шыжы, Көксу өзендерінің суайрығы болып табылатын Аралтөбе, ... ... ... ... Лагерный, Алтынсарин мұздықтары. Жоғарыда аталған тау жоталарының түйіскен жерінің төбесі текшелі болып келуі мен ерекшеленетін жер ... мен ... мол ... (1600 мм) тау ... ... ... жағдай туғызады. Жылы ашық жауын-шашынсыз күндердің көп ... ... тау ... ... мен ғылыми-танымдық туризмді дамытуға ең қолайлы кезең шілденің екінші жартысы мен тамыздың соңына дейінгі аралық ... ... ... бұл ... ... м ... ... белдеудің өзінде күндізгі температура 22º-24ºС-ге жетсе, түнде 4º-6ºС-тан төмен түспейді. Беткейлерінің көлбеулігі 12º-15º-тан аспайтындықтан ... ... және ... ... ... тараған. Орта биіктіктегі таулы белдеуден айырмашы-лығы Қора, Шыжы, Көксу, Ақсу, Сарқан, Лепсі, Тентек, Ырғайты өзендерінің бастауында қазіргі мұзбасулардың ... ... жер ... ... пішіндері ысырынды мореналы төбелер мен циркті көлдер, желдің, температураның әсерінен ... жер ... ... ... кең ... биік ... алқаптардың эстетикалық тартымдылығын арттырады.
Жетісу Алатауындағы қазіргі мұзбасулар жүріп жатқан ең ірі ... бірі ... ... ... ... табылатын Қора, Көксу, Шыжы өзендері бастау алатын таулы алқаптың гипсометриялық және гляциологиялық ресурстарын тиімді пайдалану қажет. Аталған мәселені шешу үшін ... ... 57 ... ... ... ... Қораға құяр сағасында болашақта Еуропалық стандартқа сай келетін туризмнің қысқы түрлерін дамытуға мүмкіндік ... Іле ... ... сияқты альпинистік лагерь немесе тау шаңғысының базасын салу керек. Тау туризмнің инфрақұрылымын қалыптастыру үшін Текелі мен ... ... ... ... ... ... келтіріп, туристер күндіз демалатын, түнде қонатын орындар даярлап, арнайы соқпақтармен бағыттар құру мәселелерін шешу қажет. Жоғарыда ... ... ... тау шаңғысы хелиски, сноуборд сияқты рекреацияның қысқы түрлерін дамытуға жол аша отырып, отандық және шетелдік туристерді тартуға мүмкіндік береді. ... ... жаңа ... ... үшін ... 1,2,3 ... ұзақтығы 6-8 күнге созылатын Қасқабұлақ - Аралтөбе мұздығы - Тронов мұздығы - Безсонов мұздығы - Сапожников мұздығы - ... ... - ... ... ... ... ... болады.
Көліктік қолжетімділігі төмен бұл аумақтар шаруашылықтық мақсатта қолданылмайтындықтан ландшафтары адамның шаруашылық әрекетінен өзгермеген. Жергілікті жердің биік таулы белдеулерінде ... ... ... ... ... жағдайда, Лепсі, Тентек өзендерінің алабында сноуборд, скитур сияқты туризмнің дәстүрлі емес түрлерін дамытуға зор мүмкіндік бар. Жекелеген туристік-альпинистік бағыттар ... ... ... мен ... ... мекемелері жоқ.
2.3 Тянь-Шань таулы аймағы туристік-рекреациялық ауданы
Ауданы 112500 км². Батыс ... Іле ... ... және ... ... табиғи рекреациялық кешендеріне бөлінген. Батыс Тянь-Шань табиғи рекреациялық кешенінің ... 44000 км². ... ... табиғи рекреациялық кешені Қазығұрт - Өгем, Қаратау - Ассы Талас - ... ... ... ... бөлінген.
Іле Алатауы табиғи рекреациялық кешендері. Ауданы 37000 км². Шу - Іле ... ... - ... Алма ... - ... туристік-рекреациялық жерлерге бөлінген.
Күнгей және Теріскей Алатауы табиғи рекреациялық кешені. Көлсай - Кеген, Сарыжаз - Хантәңірі, Ұзынқара туристік-рекреациялық жерлерге ... ... ... екі ... - ... және жас кезеңге бөлуге болады. Ежелгі кезең палеозойға жатады. Екінші кезеңге қазіргі биік таулы рельефтің қалыптасуы жатады, ол ... мен ... ... ... ... ... қозғалыстың нәтижесінде пайда болған. Орфографиялық құрылыс жағынан төмендегідей бөлуге болады: 1) Солтүстік Тянь-Шань; 2) Орталық Тянь-Шань; 3) Батыс Тянь-Шань; 4) ... ... ... ... ... солтүстікке қарай орналасқан. Шу-Іле таулары, Іле Алатауы және ... ... ... Іле ... ... ... ... батыста Шу өзеніне қарай созылады. Жотаның шығыс бөлігі көлденең аңғарлармен бірнеше тау ... ... ... Алатау жотасының аумағында мұз басудың ең ірі торабы Жетіөгіз бен ... ... ... ... ал екіншісі Қоңырөлең өзенінің жоғары жағында орналасқан. Батыс Тянь-Шяньның осьтік жотасы - ендік бағытында жатқан қырқасы енсіз, әрі ... жота ... ... ... ... ... шыңында 4488 м-ге жетеді. Жота - Талас пен Мыршық өзендері алаптарының су ... ... ... ... ... ... ... ағатын Талас өзенінің аңғары жақта.
Жотаның оңтүстік беткейінің батыс бөлігінен оңтүстік-батыс бағытында бірнеше тау сілемдері: Өгем (4299 м), Қаратау (2176 м), ... (3888 м), ... (2828 м), ... (1968 м), Талас Алатауы (4482 м).
Солтүстік Тянь-Шанның ... ... ... Бұл ... мен ... ... ... қалыптасатып ауа айналысы процестерінің сондай-ақ, биік зоналылықтың ықпалымен ... ... ... биіктік климат зоналары тау етегіндегі шөлдің климатынан - биік таулардың суық климатына бөлінеді. Орталық Азия мен ... ... ... ауа ... - солтүстігінде арктикалық, ал оңтүстігінде тропиктік ауа массасымен шектесіп жатқан қоңыржай ендіктің ауа ... ... ... ... ... ... облысына солтүстіктен суық, оңтүстіктен жылы ауа енеді. Арктикалық және полярлық ... ... тез ... ... ... ... ... ауа мен қоңыржай ендіктердің ауасы арасындағы елеулі айырмашылық осы шептің зонасында ... ... ... ... ... түсуі, әсіресе жоталардың батыс және оңтүстік-батыс беткейлерінде көп болуы, осымен ... ... өзі биік ... қардың жиналуына әкеп соғады [13].
Жазда қоңыржай ендіктердің ауасы тропиктік ауаға айналады, ... ... ... екі ... ауа ... арасындағы температуралық айырмашылық бәсеңдейді. Бұл құрғақ ашық ауа райын туғызады. Биік таулы аудандарда жазғы жауын-шашынның ... ... ... ... онда жер ... ... ... шептер күшейе түседі. Жауын-шашынның негізгі бөлігін батыс және солтүстік-батыс желдері алып ... ... ... ... беткейінде жауын-шашын көбірек болады. Шығысқа қарай жауын-шашынның мөлшері азая береді. Орта есеппен 700-800 мм ... ... жер ... көп ... ... таралуы тым әркелкі. 4000 м астам биіктіктері бар таулар жауын-шашынды ұстап ... ... ... атқарады, биік таулы бөлігінде орта есеппен 900-1000 мм жауын-шашын түседі. Қар сызығынан жоғары жауын-шашын қатты күйде түседі. Тауларда ... ең көбі ... тура ... ... батыс беткейлеріне қыста да жауын-шашып көп жауады, бұл қыс кезіндегі атмосфера циркуляциясының ерекшеліктеріне байланысты. ... ... ... ... ... ... ... 20°-25°С-қа, таудың орта бөлігінде 15°С-қа жетеді, ал одан жоғары беткейлерде температура 5°С-тан төмен түседі. Ең жоғарғысы 30-35°-ка тең. ... ... ... ... ... төмен, ал ең төменгі температура -30-50°С-қа дейін жетеді.
Батыс Тянь-Шаньның ... да ... ... ... орташа температурасы 19-20°-қа тең, абсолюттік максимумы 30о-40°-қа жетеді. Таулардың төменгі бөлігінде қаңтарда ... ... ... ... ... ... биік ... белдеуде ол -10о-20°С-қа жетеді, абсолюттік минимум -40°-С қа дейін барады, шалғындық жартылай ... ... ... ... ... өсімдіктер өседі. Климат жағдайларын рекреациялық мақсатта бағалаудың маңызды міндеттерінің бірі - басқа табиғи факторлармен қатар кең көлемді ... ... ... ... ... атрактивті аудандарды анықтау болып табылады.
Белгілі бір аумақта демалыс нысандарын жобалап туристік бағыттарды құру ... сол ... ... қасиеттері мен белгілі бір уақыттағы ауа райының негізгі элементтері болып ... ... ... ... адам ... физиология-лық жағдайының тәуелділігін ескеру қажет.Аумақтың климатының рекреациялық іс-әрекетті жүзеге асыруға қолайлылығын оқып үйренуде желдің маңызы зор. Тянь-Шань ... ... ... ... батыс румбтың желдері басым болып келеді. Теріс радияциялық баланстың оң радияциялық ... ... ... көктемде циклон әрекеті күшеюіне байланысты әр түрлі ауа массаларының бір-бірімен араласуынан ауадағы конденсацияның деңгейі мен ылғалдық қоры біршама ... ... ... фронттардың жақсы байқалуына байланысты бұлтты жауын-шашынды ауа райы қалыптасады. Бұл маусымда жауын-шашын көбінесе ... ... ... ... ... қарай ығысатын полярлық фронттың әрекетіне байланысты түзіледі. Осыған орай Тянь-Шань таулы аймағының солтүстігі мен солтүстік-батыс беткейінде жауын-шашынның басым бөлігі ... ... ... ... түрінде жауады. Артикалық суық ауаның енуіне байланысты мамырдың өзінде тау ... қар ... ... Бұл жағдайды кең көлемді рекреациялық шараларды жоспарлауды ескеру қажет.
Қар көшкіндерінің ... ... және оның ... ... ... ... жағдайдың түрімен саны өндіріс күрделенгенде (рекреациялық іс-әрекет) және адам бұрын таныс емес табиғи жағдайға енгенде ... ... ... туристік-рекреациялық іс-әрекеттерге орны толмас нұқсан келтірумен қатар төтенше ... ... Ол ... ... ... ... және ... қызметіне жұмсалатын шығынды артысырады. Тянь-Шандағы апатты үрдістер мен құбылыстар үш топқа бөлінеді. ... ... мен ... ... ... ... өтуімен,жылдамдығымен, , орасан зор бұзушы күш болуымен ерекшеленеді.
Таулардағы барлық табиғат компоненттерінің ... ... ... нәтижесінде жүретін апатты құбылыстар биіктік белдеулік заңдылығына бағынатындықтан ландшафтың әрбір типіне олардың жекелген түрлері мен сипатының ауқымы тән. Тянь-Шанның табиғат ... ... ... осы ... тән ... ... қар көшкіні, сел ағындары сияқты экзогендік үрдістер қарастырылды.
Солтүстік Тянь-Шаннан таулы аумақтарының туризм мен ... ... ... бағалауда рекреациялық игерілуіне ықпал ететін табиғи факторларды (жер бедері, климат, су байлықтарды) зерттеумен қатар, ... ... ... ... ... үрдістерді оқып үйренудің маңызы зор. Солардың ішіндегі орсан зор ... ... ... бірі қар ... болып табылады. Қазіргі кезеңде қар көшкінінің режимін зерттеу Қазақстанның барлық таулы аудандарда ... Қар ... жүру ... ... ... ... ... қар көшкініне толық сипаттама беріп, олардың таралған аудандарын ... бұл ... ... қыс бойы туристік жорыққа шығуға болатындықтан, бұқаралық сипаттағы қысқы демалыс пен шипажайлық-курорттық емдеуге өте қолайлы.
3. Туристік маршруттар мен ... ... ... маңызы
3.1 Таулы аймақтардағы туристік маршруттар мен турларды ұйымдастырудың ерекшеліктері
Қазіргі таңда біздің республикамызда, әсіресе таулы аудандарда тау жорығына ... ... ... жыл ... ... зерттеліп, жаңа туристік маршруттар тізбектері ашылуда. Тау жорықтары өзінің маршруты тізбегіне қарай күрделілігі төмен және күрделі категориялы болып, оған ... ... ... ... бере ... ... адамның денсаулығы, шынығуы, танымдық факторлар жатады. Жалпы тау туризмі маусымдық болып, мамыр айының аяғынан ... айын ... ... ... қазіргі ТМД мемлекеттерінің аумағы бойынша жақсы жолға қойған аудандар: Грузия, Қырғызстан, Тәжікістан, Солтүстік Асетия, Қырым, Орал, Карпат таулары және тағы ... ... ... ... ... ... ... жорықтардың кез-келген түрін өткізуге арналған тау тізбектеріне: Үлкен Кавказ, Памир-Алтай, Солтүстік және Оңтүстік ... және ... ... кіреді. Осы аталған тау жорықтарының желілерімен жылына жүз мыңға жуық туристер мен альпинистер әртүрлі деңгейдегі жорықтар ұйымдастырады [14]. ... ... ... туристер мен альпинистердің көмегімен қазіргі ТМД территориясы бойынша төрт жүз мыңға жуық тау ... ... ... беттеріне белгіленді. Тау жорықтарының техникалық және тәсілдік қолданысымен түрлі табиғи асулардан өту ... алты ... ... 1а, 1б, 2а, 2б, 3а, 3б. Неғұрлым сандық көрсеткіш өскен сайын, тау жорығының күрделіліктері де ... ... ... 1,2,3,4, ... ... ... ... Іле ... ... категориясы : 1А .
Биіктігі: 3830 м..
2 сурет ... асуы ... Іле ...
Қиындық категориясы : 1Б .
Биіктігі: 4010 м.. ... ... ... Іле Алатауы .
Қиындық категориясы : 1Б.
Биіктігі: 3750 м. ... ... ... ... Алатауы. Қиындық категориясы: 2А .
Биіктігі: 4050 м.
Тау жорықтарын ұйымдастыруда ерекше көңіл акклиматизация ... ... ... ... ... ... жүріп өтудің ұтымды жақтары осыған тікелей байланысты. Сондықтан, акклиматизацияны жүргізудің негізгі себебі - таудың ... ... ... адам ... атмосфералық қысымның әсерін сезінеді, күндізгі және түнгі температураның күрт өзгерісіне ұшырайды, ... ... ... ... Міне осы айтылған факторлардың барлығы адам ағзасына кері әсерін тигізеді. Атап айтқанда, қан қысымының көтерілуі, бас ауыруы, оттегі жетіспеу және тағы ... ... тау ... ... тау ... жоғары қарай жүру кезінде оттегінің адам ағзасына толық жетіспеуінен адам тау ауруы - ... ... Тау ... ... ... ... активті этапын 2800 метрден бастау керек. Мұнда екі күндей түнеп, әр 500-800 метрге көтерілген сайын бір рет ... ... ... ... Туристік топты бірден 5000 метр биіктікке жіберуге болмайды. Егер топ мүшелері ... кем ... 4000 метр ... ... ... жалпы 5000 метр биіктікке шығу үшін топ мүшелері 3500-4000 метр биіктікте бес-алты күндей түнеп, адам ағзасын сол ... ... ... қажет. Ал 5500 метр биіктікте қатарынан бес-алты күн болуға болмайды. Өйткені, ол ағзаға өте зиян екені ғылыми дәлелденген.
Жалпы ... ... ... үш кезеңге бөліп қарастырады. Олар - дайындық, өткізу және қорытынды ... ... ... ... негізгі мақсат адамдардың денсаулығы мен өмірінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Жорықтың ... өтуі оған ... ... жан-жақты, жақсы болуына байланысты. Дайындық кезеңіндегі жүргізілетін екінші жұмыс - ... ... ... Егер ... ... ... болса ондағы өзгерістер жайлы соңғы әр түрлі информациялық көздерден деректер жиналады, олар талданып, жорық жоспарына, календарлық графикке ... ... [15]. ... график - графиктік не кестелік түрде берілетін желі бойынша жүріп өтудің жеке кезеңдерін уақытқа, жеке ... ... ... ... ... ... график алдын-ала жасалынатын болса жеке күндер бойынша желі ... ... өту ... ... орындар мен демалыс орындары анықталынады, отын және су ... ... ... мен ... ... ... қарастырылады. Яғни календарлық график құру мен желіні дайындау қатар жүргізілетін жұмыстар.
Календарлық график жорық кезінде немесе ол ... соң да ... ... ... ... есепке енгізіледі. Календарлық график құру кезіндегі маңызды мәселе бақылаулық және ... ... ... ... уақыт - алдын ала жоспарланатын жеке күндер бойынша желіні өту уақыты. Бақылаулық ... - ... ... ... қажетті уақыттан басқа, адамдардың демалысын ұйымдастыруға жағдай жасау үшін, ... ... және ... ... ... сондай-ақ календарлық уақыт өткен кезде туристік топты іздеуді ұйымдастырудың мерзімін белгілеу үшін қажетті ... ... ... құру ... желі ... қандай жерлермен өтетіндігі анықталып, ол жеке күндер бойынша бөліктерге бөлінеді. ... ... мен желі ... ... болған соң соңғы дайындық жұмыстарының келесі тобы - ... ... ... және ... құжаттарын жасауға, әзірлеуге бағытталады. Ең алдымен орындалатын жұмыс - туристік топты жасақтау. Топ құрамына жорықтық тәжірибеге жеке ... бар, ... ... ... ... ... беретін адамдар алынады. Топ құрамы анықталынып болған соң топ мүшелерінің дене және техникалық дайындығы басталады. Дене ... ... топ ... ... ... ... ескере отырып, арнайы және толық шыдамдылықты қалыптастыратын дайындықтан өтеді. Ол үшін әр ... дене ... бар. ... ... желіде кездесетін кедергілерден өту үшін арнайы жаттығулар және бір күндік, бір-екі күндік жаттығу жорықтары түрінде, арнайы ... ... ... ... ... Дайындық кезеңінде орындалуы тиіс келесі жұмыс - топ ... ... ... ... үшін ... ... өтуі. Тексеруден өту нәтижесінде олар өздерінің денсаулығы туралы анықтама қағазды тұрғылықты жерлері бойынша ... ... ... ... Ол ... ... ұйымдастырушы ұйым, спорттық жорықтарда Маршруттық-кваливикациялық комиссия (МКК) талап етеді. Медециналық тексеру екі рет ... ... 10-15 күн ... және ... ... ... ... кезеңінде жорық құжаттары дайындалады. Ұйымдастырушы ұйымды топ мүшелерінің тізімі жасалып, бекітіледі, топ ... ... ол үшін ... ... ... Жорықтың өзіндік құжаттары маршруттық (желілік) кітапша не ... ... деп ... ... ... алыс ... ... категориялық спорттық жорықтар үшін де, көп күндік ... емес ... үшін де ... Бұл ... жорық өтетін аудан, жорық желісі мен оның жеке бөліктері, жорықтың ... ... ... ... (аты-жөндері, мекен-жайлары, туған жылы мен күні, денсаулығының жарамдылығы, жорықта атқаратын ... ... ... ... желі ... өту жеке ... ... көрсетіледі (календарлық график), желі схемасы сызылады. Аталынған құжаттар бірнеше жерде тіркелуі тиіс. Жорықты ұйымдастыратын ұйымда, жорыққа деген дайындықты ... оған ... ... ... ... ... ... федерацияларындағы) және бақылаулық құтқару қызметінде тіркеледі. Жорық құжаттарында оның бақылаулық уақыты біткен соң туристік топ оралмайтын ... ... ... ... ... бойынша (жорық өтетін аудан, жорық желісі, календарлық график және жорық желісінің сызығы) жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... топты іздестіру ұйымдастырылады. Жорық құжаттарының бір данасы туристік топ жетекшісінде болуы тиіс, өйткені ол бұл құжатты желі ... ... ... ... табиғат қорғау, шекаралық т.б. орындар өкілдерінің тексерулері кезінде көрсетеді. Дайындық кезеңінде атқарылатын жұмыстардың келесі тобы жорықты материалдық ... және ... ... ... ... ... ... тізімі жасалып, оның жеке азық-түліктер бойынша және жалпы бағасы, мөлшері (салмағы) шығарылады. Азық-түлік мөлшері жорыққа баратын адамдар ... және ... ... ... ... ... тізімін жасау кезінде, алғаш бір адамға қажетті азық-түліктің салмағы анықталып (бір күнге қажетті), ол ... адам ... ... ... ... сан ... ... азық мөлшерін көрсетпеуі де мүмкін, өйткені азық-түлік түрлері әр түрлі болғандықтан, олар бір күнде бір рет қана пайдаланады деп есептеледі де, 3-ке ... 1/3-і ... ... ... ... бойынша). Мысалы, 100 г Х 20 адам = 4000 грамм Х 7 күн = 28000 ... ... ... түрі ... түрінде жасалады да, онда жоғарыда көрсетілген мәселелерге байланысты ... ... ... сол кездегі бағалары бойынша бір азық-түліктің бір килограмының және барлық мөлшерінің бағалары көрсетілген графалар бойынша ... ... ... ... ... ... ... алынған сандарды жазып қою керек. Алынған азықты тасымалдау үшін оның белгілі-бір мөлшерін асыра тасымалдау ... яғни ... ... ... ... мөлшері желінің кейінірек жүріп өтілетін бөлігіне апарып, белгілі-бір жерде сақтай тұру ұйымдастырылады. ... ... ... ... топ ... ... үшін бөліп береді. Мысалы барлық азық мөлшері 100 килограмм, ал топ мүшелері саны 10 болса, әрқайсысы арқақабына 10 килограммнан азық ... ... ... ... ... ... бүлінбес үшін, оларды ортаңғы және беткі жақтарға орналастырады. Майыстыратын ыдыстағы азық-түлік арқақап түбіне салынбауы тиіс. Жалпы қолма-қол керек болып ... ... ... ... ... ... ... Арқақапты асынған кезде оның таспалары бос болмай, арқаға ... ... ... [16]. ... дене ... көп ... ... күштерін толық қалпына келтіру үшін жақсы тамақтануды талап етеді. Сондықтан да туристер тамағы калориялы және тез қорытылатын болуы керек, ... ... ... ... ... ... ... маршрут бойынша жылжиды. Елді мекенсіз жерден өтетін күрделі саяхаттарда барлық тамақтарды өзімен алып жүруге тура ... ... ... ... ... калориясы жоғары тамақтарды таңдап алу маңызды. Мысалы: нан немесе бөлкені сухармен алмастыруға тура келеді. Көпкүндік саяхатта туристер арасында көп ... ... ... едәуір жеңілдетілетін сублимированды ет (майға қуырылған, тығыз ыдысқа оралған) жұмыртқа ұнтағы, кеспелік концентраттар, кубикті сорпа, ... сүт және т.б. ... ... ... ... ... бағытталатын екінші жұмыс - жорыққа қажетті құрал-жабдықтарды дайындау. Жалпы ... үшін ... ... 3 ... ... қарастыруға болады.
1. Маршруттағы кедергілерден өту кезінде қолданылатын арнайы құрал- жабдықтар (арқан, альпеншток, мұз ... ... және тағы ... Туристік топқа ортақ құрал-жабдықтар (шатыр, балта, компас, карта, ... ... ... мен ошақ ... және тағы басқалар);
3. Жеке адамдарға арналған құралдар (киім-кешек, жуынатын заттар, арқақап, жатын қап және тағы ... ... әсер ... ... - ... ... ... желісінде кездесетін кедергілер түрлері және жорық өтетін ауданның ... ... ... ... ... бойынша туризмнің барлық түрлерінде қолданылса, кейбірі жеке туризм түрінің өзіндік ерекшеліктеріне сай сол түрі ... ғана ... ... ... (Мысалы, шаңғы туризміндегі примус, пеш, немесе су туризміндегі судан, суықтан қорғайтын комбинезон, ... ... және т.б.). ... ... ... - ... ... шағындығы, сенімділігі, жорық-жағдайларының қолайлығы, жеңілдігі. Жорыққа дайындық кезінде жорық шығыны анықталады. Ол үшін жұмсалатын шығындар (азық-түлікке, көлікке, құрал-жабдықтарды жалға ... ... ... ... ... және тағы басқаларға кететін шығындар) жеке-жеке есптеліп, ... ... қосу ... ... жорық шығынын шығарады. Жорық шығынын есептеу (смета) жорықты өткізуді алдын-ала жоспарлау үшін де ... Бұл ... ... желінің көліктік бөлігін қосып алғандағы барлық жеке бөліктері бойынша есептеледі. Туристік жорықтарды ұйымдастырып, ... ... ... - өткізу кезеңі. Жорық кезінде топ мүшелері колонналық тәртіппен, яғни бірінен кейін бірі ... ... ... топ бастаушы жүреді. Ол туристік топқа қажетті белгілі-бір жүру жылдамдығын сақтайды, ең қолайлы және ... ... ... ... ... ... жағдайда қалған туристер өту үшін, басқалардың көмегіне сүйене отырып, жол дайындайды (мысалы, шаңғы жолын салады, сақтандыру арқандарын іледі, мұздақ ... ... ... ... және тағы ... ... ... келе жатқандарды жолдағы кедергілер мен қауіп-қатерлер туралы ескертеді, жүру мен қысқа демалыстар ұзақтығына бақылау жасайды, демалыс үшін орындар таңдап, іздестіреді. Жай ... топ ... ... ... ... ... ... бірқалыпты жылдамдықты ұстайды. Алайда, кедергіден өткен соң (мысалы бұлақтардағы, өзендердегі көлденең бөренелерден және тағы басқалардан) топ мүшелері араларының алшақтануы ... ... ... ... ... ... қозғалыс кезінде, егер біреу-міреу қалып қойған жағдайда топты дер кезінде тоқтату үшін топ соңындағы адаммен ұдайы байланыста болады. Топ ... адам да ... дене күші ... ... ... қатарынан болуы тиіс. Бағдарлау мүмкін бомай қалған жағдайда топ бастаушының жолдастарымен жергілікті ... ... ... Ол ... ... ... ... биік жерге не ағаш басына шығып, белгілі бағдарларды табуға тырысады, болмаса жан-жаққа 2-3 адамнан, белгілі бір келісілген мерзімге ... ... Бұл ... ... адамдар алыстан жақсы байқалатын бағдар жанына барлаушылардың топқа ... ... ... үшін орналасуы тиіс. Топ басшысы күн сайын желіге шығу, белгілі бір бағдардан немесе ... өту, ... ... ... және одан ары ... ... белгілеп отырады. Топ мүшелерінің арасындағы арақашықтық туризмнің жорықтар бойынша жеке түрлерінің ерекшеліктеріне ... әр ... ... ... ... ... ... туристердің жүру жылдамдығы мен бір күндік жүріп өту қашықтығы, жүріс пен ... ... ... ара-салмағы және туристік топ мүшелеріне түсірілетін күш (арқақап салмағы, бір күндік қашықтық) әр қалай ... ... әсер ... факторлар мыналар: адамдардың жас ерекшелігі, желінің жалпы ұзындығы мен ұзақтығы, жергілікті жер жағдайлары, ауа-райы жағдайлары, жорықтың мақсаты [17]. ... ... ... үлкен үзіліс және түнгі түнеу үшін бивуак ұйымдастырылады. Бивуак - жорықтар кезіндегі туристердің ... мен ... ... ... ... ... ... топ мүшелері, әдетте, бивуакта тәулігіне 10-14 сағаттай болады. Олар шатыржай құрып, оны жабдықтайды, тамақ әзірлейді, киімдер мен құрал-жабдықтарды жөндеуден ... ... ... ... демалады. Бивуакты тегістеу, құрғақ алаңдар мен алаңқайларда, тастар құламайтын, сел, су тасқындары, қар ... ... ... ... ... жерлерге құрады. Тұрақ орны желден жақсы қорғалған және жабдықтауға жеңіл болуы керек. Таулы жерлерде ... ... мен жар ... ... ... ... ... астына науашықтар (кулуары) мен олардың шығатын жайылма ... ... ... ... ... немесе мұз беткейлерде жатқан қорымдар үстіне, мұздардың белсенді қозғалысы белдеуіндегі мұздақтар ... ... ... Бивуак ауа-райының кенеттен бұзылуына есептелініп құрылуы керек. Күн күркіреуі пайда бола бастаған кезде барлық металл заттары біріктіріліп, тұрақтан 15-30 метр ... ... ... ... ... ... ... температурада, ауа-райының бұзылу кезінде, қатты жел соққан кезде және бір жерде 2 рет, одан да көп ... ... ... ... ... түнеп шығуды қамтамасыз ету үшін және құрал-жабдықтардың сақталуы үшін қар үйшігін ою ... Қар ... 4-6 ... арналады. Адамдар көбірек болса бір-біріне жақын етіп 2-3 үйшіктер не үңгірлер жасайды да оларды бір-бірімен қуыстар арқылы жалғайды[19].
Бивуак үшін ... ... ... ... ... алу керек. Қараңғы кезде немесе тұман кезінде амалсыз тоқтағанда таңдап алған орынның қауіпсіздігін тексеру үшін төңіректі 200-300 ... ... ... шығу ... Ұйқы ... шатырлардың дұрыс бекітілгенін, заттардың желден, жауыннан сақталу үшін жабылғанын тексеріп, бивуактан кетер алдында заттардың қалып қоймағанына, тұрақ ... ... ... сөндірілгеніне бақылау жасау керек. Жорық кезіндегі жылдамдық жаяу туризм бойынша орташа есеппен бір ... ... 8 ... жарық бөлігінде) 30 километр, тау туризмі бойынша 20 километр. Сағатына шаққанда бұл жаяу ... ... ... 4 ... тау туризмі бойынша 2,5 сағатқа дәл келеді. Алайда бұл көрсетіш қысқа және ... ... ... ... ұдайы сақталынбайды. Туризмнің басқа түрлері бойынша тәуліктік жылдамдық олардың жеке ерекшеліктеріне байланысты жүзеге асады. Жаяу және тау ... ... жүру мен ... ... ... 40 минутқа, 10-12 минут, күрделі, тік беткейлі, ... ... 15-20 ... 10-15 ... Үлкен түскі демалыстар жорық мақсатында адамдардың жас ерекшеліктеріне, жер жағдайына, қалыптасқан жағдайға, календарлық графиктің орындалу барысына байланысты 30 минуттан 3 ... ... ... 3 ... демалыс кезінде міндетті түрде ыстық тамақ дайындалып, адамдар дем алады. 30 минуттық ... ... ... жоғарыда көрсетілген жағдайлардан басқа ыстық тамақ жасауға мүмкін болмай қалған кездерде, мысалы, отын жоқ ... ... ... ... күш ... яғни ... салмағы жас ерекшеліктеріне және жынысына байланысты әр қалай болады. Шағын жорықтарға оқушылар 11 жастан бастап қатыстырылатындықтан оларға түсетін жүк ... ер ... үшін 10 кг, қыз ... үшін 8 ... Одан әрі ... жас ... ... салмақ мөлшерлері мынадай: 12 жас 11-9 килограмм, 13 жас 12-10 килограмм, 14 жас 13-11 ... 15 жас 14-12 ... 16 жас 15-13 ... 17 жас 16-14 ... 18 жас 17-15 килограмм, 18 жастан ер адамдар үшін 50 ... ... ал әйел ... үшін 40 ... ... арқақап салмағы ер адамдар бойынша 25 килограммға дейін, әйел адамдар бойынша 20 ... ... ... ... Ер ... 50 ... әйел адамдарда 40 жастан соң жүк салмақтары ер адамдар бойынша 20 ... ... әйел ... үшін 15 килограммға дейін. Жалпы арқақап салмағы адамның өзінің дене салмағының жартысынан аспауы керек.
Тау жорықтарында түнеу асулар алдында ұйымдастырылады да, ... өту ... ... ... бұл ... ... Түнеу кезінде шатыр тігудің өзіндік тәсілі бар. Алдымен шатыр түбіндегі (төсенішіндегі) бұрыштар бекітіліп, сонан соң барып алдыңғы және ... ... ... ... орта шендегі бүйір бұрыштар шығарылып, тартылып бекітеді. Шатырды жинаудың да ... бар, ол үшін ... ... ... ұзындығындай көлемде қабаттап, асып бүктеп байлайды. Тіккен кезде бұрыштар қазықтармен немесе тастармен бекітіледі не ... ... ... Тау ... ... қауіпсіздік шаралары
Туризмнің техникасы - көп қырлы ұғым. ... ... ... ... туристердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған жабдықтарды пайдалану іскерлігі мен табиғи кедергілерді жеңу әдістерінің жиынтығы - ... ... деп ... ... түріне байланысты туристерге әртүрлі кедергілерді жеңуге тура келеді, ал ол үшін: а) жорық ... ... ... ... білу; б) жорықтың арнайы түріне арналған кедергілерді жеңу дағдылары мен ... ... в) ... қауіпсіздікті қамтамасыз етуде лайықты жабдықтарды таңдап алып, оларды қолдана білу қажет;
Сонымен қатар рекреациялық (сауықтыру, көңіл көтеру, танымдық) туризмге мінездемелі мақсаттар: ... мен ... ... ... ... ... ... жеңу, далалық лагерь ұйымының және туристер тобының қоректенуін ұйымдастыру; жергілікті жерді қатесіз бағдарлау. Спорттық ... ... ... ... ... ... жеңу (оның ішінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету), қоршаған ортаның әртүрлі шарттарында туристердің өмірін қамсыздандыру. Тап осы мақсаттардың шешілуі туристік шараларға ... ... ... ... ... ... талап етеді. Басқа сапалардың арасында әртүрлі туристік техника дәрежесін білу туристердің профессионалдық дәрежесін білдіреді. Туризмнің техникасы әртүрлі және ... ... оның ... ... ... ... Классификация, әдетте, зерттеліп жатқан заттың бөлімі туралы ... бұл ... - ... ... ... ... жүйелеуге көмектеседі.
Туризмнің техникасын классификациялау. Біздің пікірімізше ең ... ... ... үш ... анықтайық. Біріншіден, туристік техника қолданатын мақсат. Әрине, туристік жорықтар мен жарыс дистанцияларында қолданылатын құралдар мен әдістер ... ... ... ... ... ... ... желілерін бағдарлауда қолданылатын техникалық әдістер мен құралдар тау өзенінен өтуде қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралдары мен ... ... ... ... ... ... шырақтары арқылы бағдарлау, карта арқылы қозғалу әдістерін және т.б. қолданады. Жергілікті жерді бағдарлау үшін топографиялық карта, компас, глобалды позициялау ... GPS ... ... ... ... ... тау жарларында сақтандыру әдісі ретінде өзін-өзі сақтандыру ... ... ... ... ... ... дара ... жүйесі, карабин және басқалар қолданылады. Сонымен туризм техникасын келесі түрлерге топтастыруға болады:
- табиғи кедергілер ... ... ... ... ... жеңу техникасы);
- сақтандыру техникасы;
- бивуак жұмыстары техникасы;
- жерді бағдарлау техникасы;
- іздеу-құтқару техникасы.
Туризм техникасы жорықтар түрлеріне байланысты ерекше. ... ... су және ... ... ... Су ... мен шаңғы жорықтары техникасы әртүрлі (техникалық әдістері мен қозғалыс құралдары да әртүрлі). Жергілікті жерді бағдарлау құралдары мен әдістерінің ... ... су және ... ... ... ... да ... ерекшеліктерге ие. Су жорықтарында бағдарлау шеңбері жағалаулар (кемеден көрінетін) аймағымен шектеледі. Қозғалыстың жалпы сызығы ... ... және ... ... өзенде тұрған әрбір кезең, табиғи кедергілердің орналасуы (табалдырықтар, қайраңдар және басқалар), табиғи ... ... жеңу жолы ... ... ... су жорығында бағдарлау техникасының негізі - өзен ... ... және ... ... бағдарлар көмегімен қозғалыс болып табылады. Кәдімгі топографиялық картадан басқа туристер ... ... ... арнайы құрал - лоцияны қолданады. Лоция - еркшеліктері (өзен жағаларының күрделі ағыс бөлігінің сипаттамасы, өзенде ... өзен ... ... мен ... жеңу тәсілдері) толық суреттелген арнайы өзенде еспелі қайықпен жүзуге арналған басшылық. Шаңғы туризмінде, керісінше, жорық желісінің сызығы көп ... ... ... ... ... нақты қозғалыс бағдарын қамтамасыз ету үшін бағдарлау құралдары мен әдістерінің барлық жинағын қолданады. Арнайы жорық түрлері үшін ... ... ... ... ... ... жорық түрлеріне негізделіп біз туризм техникасын келесі топтарға бөле аламыз:
- жаяу жорықтар техникасы;
- ... ... ... су ... ... ... ... және тағы басқалар.
Үшіншіден, кез-келген турим техникасын субъектілер (туристер) саны негізінде екі ... ... ... ... дара техника;
- топтық техника.
Туризмнің тәсілі (тактикасы). Спортта тәсілді спорттық күрестерді басқару өнері сияқты бағалайды. ... де ... ... мен ... өткізу өнері деп айтсақ болады. Бірақ біз туризм тәсіліне хабарлы анықтама береміз. Жорық желісін өту кезінде қажетті құралдар мен іс-шаралар ... ... ... жорықтарда қолдану ұғымына байланысты. Басқа авторлар тәсілді көздеген мақсатқа күштің, құралдардың, уақыттың ең аз шығынымен және ... ... ... жетуді қамтамасыз ететін әрекеттер мен шаралардың жиынтығы ретінде қарастырады. Тәсіл жорықтың жоспар-кестесін өңдеуден, оны орындаудың нақтылы жағдайларының толық есебінен, яғни ... ... мен ... ... ... ... ... аудандарынан қажетті қауіпсіздік дәрежесімен өтуден тұрады. Ең аз материалдық, физикалық және психикалық шығындармен жорық ... ... ... ... ... ... ... Бұл шешімі бөлек-бөлек тәсілдік мақсаттардың қатарын шешетін туризм тәсілінің негізгі сұрағы. Арнайы әдебиеттерде тәсіл ұғымын туризмнің техникасы ұғымымен ... ... ... шешу туралы әңгімені жиі қозғайды. Шынымен, туристік тәсілдер туристердің нақты мақсаттарды шешуге арналған техникалық құралдар мен әдістер ... ... ... іске ... ... ... игерілген техникалық құралдар мен әдістер көп болса, тәсілдік шешімдер үшін де мүмкіндік көп. Және керісінше, егер ... осы ... ... ... әдістердің біріне ие болса, тәсіл туралы ... ... жоқ. ... ... ... сәйкес біз туризм тәсілін де классификациялай (таптастыра) аламыз:
- сақтандыру тәсілі;
- табиғи кедергілерді жеңу тәсілі;
- бивуак жұмыстарын ұйымдастыру ... және тағы ... ... ... ... ... шешуге және оны таптастыруға арналған техниканың үйлесімі ретінде өте тар келіп, туризмнің тәсіліне нақтылы мағына ... ... ... ... мен ... ... мен өткізудің барлық аспектілеріне қолданудың керегі жоқ. Дайындық кезеңі ... ... ... ... үшін маңызды емес пе? Мысалы, ауданда орналасқандардың ішінен басты рекреациялық және танымдық объектілерді анықтау; жорық желісін өңдеу, ... ... ... ... ... ... ... объектілерде демалу - осының барлығы ... ... іске ... ... тәсілдік мақсаттар. Біз туризмнің тәсілін тәсілдік шешімдер қабылдау кезеңіне негіздей отырып, бөле ... ... ... ... а) ... ... (жорыққа дайындық); б) жорықтық (жорықты өкізу тәсілі).
Жорыққа дейінгі тәсілге:
1) жорық желісін таңдау;
2) ... ... ...
3) ... пен ... ... құру жатады;
4) физикалық және техникалық дайындығы, туристік тәжірибесі деңгейіне байланысты таңдалған ... ... ... жеңе ... ... тобы мен топ ... іріктеп алу.
Жорықтық тәсілге жатады:
1) жорықтың жалпы жоспары мен бөлек аудандарды өту графигін ... ... ... ... нақты жағдайда жол таңдау;
3) жорық желісінің әрбір ауданынан өтуде топ қозғалысы тәртібін таңдау мен жүзеге асыру.
Жоғарыда айтылған классификациядан басқа, ... ... жеке және ... тәсілдерді қарастырады. Жеке тәсіл жеке жағдайлар мен бүкілтуристік тапсырмалар: жеке жарақтарды таңдау, күндізгі асулардан өту ... ... ... өтуге әдіс таңдау, ұйқыға кететін уақытты бөлу және тағы басқаларды шешуге арналған тәсілдерден тұрады. Топтық тәсіл ... және ... ... бүкілтоптық кедергілерді әсерлі шешуге бағытталады.
Жорықта барлық тәсілідік сұрақтар жыл және күн ... ... ... ... ауырлыққа, құрал-жабдықтарға байланысты шешіледі. Сонымен қатар, бір жағдайда уақыт факторы (мысалы, ... ... жол ... ... шешуші болса, екінші жағдайда - рельеф қиындығы, ауа-райы, топтың күші мен жабдықтары шешуші болады. Жорық ... ... ... ... ... ... ... зақымдар алуы, соның ішінде ажалды нәтижелі, туристік топ басшыларының ... әсер ... ... ... ала ... үйлесімді тактикалық жоспар құра алмауынан болады. Сонымен қатар, туризм мамандарының дұрыс тәсілдік шешімдер ... ... ... және материалдық қаражаттардың артық шығынына алып келеді, және соңында туристік құрылымдар ... ... ... ... Осыған орай, туристік құрылымдарды ұйымдастырушылардың техникалық-тәсілдік дайындық қажеттілігі туатыны айқын.
Техникалық-тәсілдік дайындық ретінде маманның өз бетімен жорық желілерін үйлесімді ... ... ... ... қатысушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету арқылы белсенді туристік жорықтарды өткізе алуы жатады. Туристік фирма арқылы белсенді ... ... ... ... фирма менеджері мен жол нұсқаушы-гидтердің техникалық-тәсілдік дайындығын ажырата білу керек. Егер менеджерлер жорыққа дейінгі тәсілдерге ие ... жол ... ... іскерлік кәсібінде жорықтық тәсілдерге арқа сүйеуі керек.
Жорықта ... ... ... ... ... ... жиі шиеленіседі. Ең алдымен, оларға ауа-райының күрт өзгеруі, табиғи апаттар, апатқа ұшыраған басқа туристік топқа көмек көрсету, жорық мүшелерінің ... ... алуы ... сырқаттануы,топтың жағымсыз күйі және т.б. жатады. Бірақ, ... ... ... ... жол ... ... және топ ... таңдалып, дайындалуына жауапты екенін ұмытпағанымыз жөн. Сондықтан ол белсенді ... ... ... ... және жорық үстіндегі тәсілдерін жетік меңгеруі тиісті.
Туристік жорыққа дайындық кезеңінде туристердің шешетін тәсілдік тапсырмалары. Дайындық кезеңінде тәсіл жорықтың ... ... ... ... ... жорыққа дайындыққа сай тәсілдік тапсырмалар келесілер:
- рекреациялық және танымдық объектілер мақсатын таңдау; жорық желісі ұзындығы мен ... ... ... маршрутын үйлесімді тәсілдік жүйесін таңдау (шеңберлі, сызықты, комплексті);
- бивуак ұйымдастыру орындарын анықтау;
- күндізгі асулар ұзақтығын, күндер саны мен ... ... ... мен ... көтеру жарыстарын қоса анықтап, жорық графигін өңдеу;
- материалды техникалық қамтамасыз ету мен ... ... ... ... ... ... қозғалыс тәртібі мен жүк тиеу тәртібін таңдау;
- жорықта тамақтану тәртібі мен тамақтану рационын таңдау;
- жорықты ... ... ... ... ... ... ... дайындық деңгейі, туристік тәжірибесі есеп-қисапқа қабылдануы міндетті.
Туристік жорық кезінде туристердің шешетін тапсырмалары. Жорық кезінде шешілетін тапсырмалардың тәсілдік ... ... ... тапсырмаларды шешуге арналған техникалық сұрақтарды жатқызамыз.
* табиғи кедергілерді жеңу техникасын ... ... ... ... ... ... ... мен құралдарды таңдау;
- бивуак техникасын таңдау;
- сақтандыру техникасын таңдау.
Сонымен қатар, жорықты өткізу кезеңіндегі тәсілдік шешімдерге ... ... ... ... ... ... ... жатқызамыз. Олардың қатарына жоспарланған уақытша қозғалыс кезеңіндегі ... ... ... ... ... ауыр кезеңдері және басқалар жатады. Бұл өзгерістер дайындық кезеңіндегі қате ... ... ... ... көзделмеген жағдайлар себептерінен (ауа-райының нашарлауы, қатысушының ауырып қалуы және т.б.) ... ... ... ... ... апаттық жағдайларда дұрыс шешім қабылдау біліктігі де жатады [18]
Техника мен тәсілдің ... ... ... Дайындық және жорық кезіндегі дұрыс емес техникалық-тәсілдік шешімдер ең ... ... ... әсерлілігін төмендетеді, рекреацияның мақсатына толық жеткізбейді, қатысушылардың негативті сезімін тудырады (мысалы, олардың шаршауына алып келеді). ... ... ... емес ... ... мен ... ауруына алып келеді. Үйлесімді туристік техника мен тәсілді таңдауға екі анықтаушы белгілерді көрсетейік. Біріншіден, туристік іс-шараның (мысалы, толық құнды демалыс пен ... ... ... ... жақсарту) басты мақсаттары мен тапсырмаларын шешудің әсерлілігі. Екіншіден, жорық пен жарыстарға қатысушылардың қауіпсіздігі.
Негізігі тәсілдік ұғымдарға кіретіндер: мақсат, күш, жабдықтар, ... ... ... қосалқы және апаттық жағдайлардағы нұсқасы, туристік жорықтың қауіпсіздігі.
Туристік шараның ең басты мәселесі - мақсатты анықтау болып ... ... ... рекреациялық (сауықтыру және демалыс), оқытушылық, зерттеу (экологиялық, рекреациялық, гляциологиялық, гидрологиялық, минералогиялық, медециналық, ... ... ... ... мүмкін.
Спорттық жорық жорыққа қатысушылардың туристік тәжірибесін жетілдіру, спорттық разрядтарды орындау, жарыстарға қатысу мақсатында өткізіледі.
Рекреациялық жорықты әдетте жалықтырмайтын асулары бар ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырады.
Оқыту жорықтары арнайы рельефте белгілі бір графикпен ... ... ... ... жорықтары және жаңа құрал-жабдықтарды байқау шеңберлі және радиалды тәсілдік жүйелер мен жағдайларға арналған құрал ... ... ... ... ... туристік топтардың алдындағы кедергілерді жеңудегі мүмкіндіктері мен қорларын ... ... ... ... ... білу үшін топ ... мен топ ... физикалық, техникалық және психологиялық дайындығын тексереді. Туристік топтың күшін бағалау келесі белгілер ... ...
- ... білім мен дағдыларға ие болу дәрежесі;
- техникалық, физикалық және моральдік қорлар, жұмыс істеу қабілеті, ... ... және ... ... топ ... ... ... мен бірлігі;
топ басшысы мен потенциалды лидерлер;
... ... ... ... мен ұйымдастыру ұғымын білдіреді: қаражат, құрал-жабдықтар, киім, тамақтану, көлік, байланыс, медециналық қамсыздану.
Маңызды тәсілідік ұғымдардың бірі - , ол ... ... және ... ... ... уақытының ұзақтығы, жорық желісінің бөлек аудандарын өту сияқты ұғымдарымен байланысты. Сонымен қатар, маңызды бір факторлардың бірі - ... яғни ... ... ... ... (тау ... - байланыстар; су жорықтарында - бір жүзу құралының экипажы).
Туристік жорықтың үйлесімді тәсілі ... ... ... ... жарақат және сырқаттар және соның салдарынан болатын өзгерістерді болжау қиын. Осыған байланысты жорықта міндетті түрде қажет. Тәсілдік дайындалған топтардың ... . Бұл ұран ... ... жағдайда бірінші орынға топ қауіпсіздігін қойып, дұрыс шешімдер қабылдауды көздейді. Бұл үшін ... ... ... және ... жағдайлардағы нұсқалары құрылады.
Белсенді туристік жорықты жоспарлағанда, оны ұйымдастырушылар жорық желісінде ... ... ... ауданнан қысқа жолмен шығу мүмкіндігін қарастырып қойғаны жөн. ... ... және ... ... ... ... ... басшылығы мен құтқару қызметіне хабарланып, жорық кітапшасына енгізілуі қажет. Қосалқы нұсқаның апаттық ... ... ... ... ... топ ... желінің соңғы нүктесіне дейін жетеді, ал апатты жағдай нұсқасы тез ... ең ... ... ... ... ...
ұғымын түсіну үшін қарама-қарсы ұғымды түсінуден бастауымыз қажет. Қауіп-қатер - ол ... ... ... ... ... ... мен жағдайлар жиынтығы. Турист қате жіберген жағдайда қауіп-қатерден сақтану мүмкін емес. Туристің қателері - ... ... ... ... ... ... ... - тәсілдік шараларды бұзу мен дұрыс қолданбау.
Белсенді туристік жорықтардағы дара кедергілерді жеңу ... ... ... ... көрсеткіш кедергілер санаттары деп аталады.
Техникалық кедергілер әр жорық түрлеріне байланысты анықталады: жаяу, шаңғы, су, велосипед жорықтары және тағы ... Жаяу ... ... батпақ ұйықтар (болото), орман және тоғайлар бұталары, өзендерден, жарлардан, ... ... өту ... ... Тау ... ... бір ... кесіп өтіп келесісіне өту немесе бір алқаптан екіншісіне өту ... Асу, ... ... ... және ... ... ... талабын қанағаттандыруы тиіс. Сондықтан асу нүктесі ең төмен бөліктегі нүктемен сәйкес келмеуі мүмкін.
Асулардың қиындық негізіне төрт ... ... ... ең қиын жол ... ... ... ... қажет жылжудың және түнеу орындарының ерекшеліктерінің техникасы мен тәсілі;жорық желісінің сандық сипаттары (қозғалыс ... ... ... ... ... ... жабдықтар.
Асудың кедергілер санаттары барлық төрт ... ... ... ... ... ... ... бөлек белгілер болған жағдайда, оларды қозғалысты қиындататын қосалқы ... ... ... ... ... ... ... жоғары санатқа жатқызудың қажеті жоқ. Мұндай асуларға жіберілетін топтарға, асуға сай, жоғары ... ... ... ... ... ... ... (көшкіндер , тастардың құлауы және тағы сол ... ... жол ... және ... тәсілін анықтай отырып, олар өздігінен оның қиындығын ... ... сай, 1а ... қиын ... ... топ мүшелерінің бұл санатқа дейінгі жартылай санатты өту тәжірибесі болуы керек, ал топ жетекшісіне - осы ... өту ... және бір ... ... ... ... болуы талап етіледі. Үшінші санатты асулардан өтуді басқару үшін екі топ ... ... ... ... арнайы дайындық талаптары да ойластырылған.
Тау жорықтарының кедергілерін анықтауда жорық желісі өтетін биіктіктің теңіз деңгейінен ... ... болу ... ... ... ие. ... асуға қажетті тәжірибесі бар қатысушылардың кіру рұқсатына қосымша шек қоюлар қосады. ... ... ... тез ... байланысты қатерлі жағдайлар белгілі. Бұл ауырулардың пайда болуы - ... ұзақ ... ... ... жаураудың нәтижесінде организмнің жалпы әлсіреу салдары. Мұндай жағдайлар биіктік аклиматизациясы үшін мүмкін болады. Алдыдағы ... ... ... 5000 ... ... ... бар ... қатысушылар мен топ басшылары 1000 метр биіктіктен жоғары асудан өту тәжірибесіне ие болуы керек. Осыған орай, биіктік - ... да оның ... ... ... қорларды талап ететін тәжірибенің міндетті дербес элементі болып ... ... ала ... ... тек ... жыл ... ... жағдайда ғана ескеріледі, бұдан ұзақ үзілістерде ол есептелмейді.
Туристік жорықтар кедергілерге байланысты алты категорияға бөлінеді. Қиындық ... үш ... ... байланысты анықталады:1) ұзақтығымен; 2) ұзындығымен (протяженностью); 3) желінің техникалық қиындығымен.
Маршруттың ұзақтығы топпен желіні, ... ... мен ... ... ... ... өту үшін керек ең аз уақыт сияқты анықталады, , оған дайындық оның ... сай ... ... күндері нормативті ұзақтыққа кірмейді, сонымен қатар олардың саны жорықтың барлық ұзақтығының 20 %-інен аз құрайды. ... ... ... ... ... егер күндердің ұзақтығы минималды нормативтің 25-30%-інен еш негізсіз (мысалы, ұзындық пен кедергілердің саны) көп ... ... ... ... ... ... ... жорық қиындығын бір категорияға төмендете алады. Жорықтың қиындығы нормативтен жоғары ... оның ... ... ... жөн. ... ... ... бір қиындық санатына сай ең аз ұзындық болып табылады. Жоғары ... ... ... ... ... ... ... немесе масштабы 1:1000000 курвиметр картосхемасымен есептеледі. Шыққан нәтиже 1,2 коэффициентіне көбейтіледі.
Қиындық санаттарын анықтауда , туристік объектілерге радиалды жолдар ... өту ... ... тек ... ... ... өтетін жолдар ғана есептеледі. Жорық желісінің негізгі бөлігі ұзындығы жорықтың қиындық санатына сай 75%-тен кем емес сызықты немесе шеңберлі (бір ... ... ... және, егер бұл тау жорығы болса, оның құрамында жорық желісіне сәйкес қиын екі асу болуы тиіс. ... ... жолы ... ... ... кітапша) көрсетілген бастапқы орынға оралу жолы бар желі бөлігі болып табылады. Шеңберлі радиалды желіде көрсетілген ара-қашықтық пен ... ... ... жолмен қайту, оралу) толығымен есептеледі; сызықтық радиалды желіні өту (сол ... ... - ... ... ... ... ... кедергі үшін желіні ұзарту жорық желісінің сынақтық қиындығын көбейтуге негіз бола алмайды.
ІІІ-ІV санатты туристік жорықтар үзіліссіз болуы керек. ... ... ... ... ... ... ... төтенше жағдайлардың себебінсіз екі тәуліктен артық болу, сонымен қатар желіішілік механикалық транспортты қолдану ... ... МКК ... ... осы ... ... ... механикалық көлікті қолданумен қатар желінің қысқа мерзімді үзілуіне рұқсат беруі мүмкін. Үзіліссіздіктің принциптерін бұзған жағдайда бұл желінің бір ... ... ...
Жорықтың кез-келген санатының техникалық қиындығы әрбір жорық түріне ... ... ... ... сонымен қатар төмен санатты жорықтарға қарағанда қиынырақ болып келеді.
Кедергілерді сапалы бағалау белгілі кедергіні қауіпсіздік кепілдігімен өту үшін ... ... ... және мамандық деңгейі керек екендігімен және апат зардаптары қаншалықты үлкен болатындығымен анықталады. Жоғары қиындық санаттарына сәйкес кедергілердің техникалық ... ... сай, ... жеңу үшін ... күш ... ... ... сақтандыруды қамтамасыз ету және тағы басқалар) қажет етеді. Желілерді бағалауда бірінші ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін техникалық тәжірибе беретін кедергілер ... ... ... ... ... ... жеңуге қажетті жұмыстар мен лагерлік жұмыстардан басқа қажетті қызмет жұмыс түрлерін жеңуге кететін уаққыттың жиынтығымен шығарылады. Бесінші категориялы желілер ... ... ... физикалық және моральді күш жұмсағанда 10-12 күн кететіндей жасалған, төртінші ... ... - 7-8 күн, ... категориялы жорықтарда - 4-5 күн және тағы сол ... ... ... ... ... ... техникалық қиындығы, кедергілердің сипаты, түрлілігі осы аудандағы тап осы ... ... ... кем болмауы тиіс. Кедергілер сипатына байланысты осы кедергілерді қауіпсіздік кепілдігімен өту үшін МКК жорыққа қатысушылардың ... ... ... классификациялық деңгейі мен техникалық шеберлігін анықтайды.
Тау жорықтарының желілерін классификациялауда желінің қиындығын анықтайтын асулар жиынтығын қолданады. 1989 жылдан бастап тау жорықтарының ... ... ... мен шыңдарға шығу жұмыстары қосылды. Мұндай элементтер саны екіден аспауы, ал қиындық желі қиындығын анықтайтын асулар ... ... ... ... мен ... ... ... жорық сынағына қажетті асулар саны МКК-ның қарауымен қысқартылуы мүмкін.[19]
Бірінші қиындық категориялы ... ... ... ... аз ... ... емес ... болып саналады (мыаслы, демалыс күнгі жорықтар). Категориялық және категориялық емес жорықтарда (алтыншы категориялы жорықтардан басқа) ... ... ... сай ... кездесуі мүмкін. Мұндай жорықтарға қажет туристер тәжірибесі бұл аудандардан өту қиындығына сай ... ... ... өту ... ... ... туристерге қатысу рұқсаты туралы сұрақтарды шешуде септігін тигізеді, бірақ ... ... ... ... және оған ... ... ... қолданылмайды.
Жаяу жорықтарды классификациялауда қоныстанбаған жерлер мен қысқа эвакуациялық жолдарсыз қиын өтілетін жерлердің үзіліссіздігі сияқты ерекше факторларды еске алған жөн. ... ... ... ... жол ... ... өтуге ыңғайлы болады. Ал егер қоныстанған орындар жолда жиі кездессе, желі, топтың бағытын анықтау оңайға түскендіктен, ... ... ... ... ... және ... аудандар, саяжайлық ормандар және басқа да жерлер шығады, бұл жерлерде топ дәл қай жерде тұрғанын біледі және ... ... ... ... алады [19].
Егер жаяу жорықтың көп бөлігі қоныстанбаған ауданнан өтсе, жағдай қиындай түседі. Мұндай жағдайда топқа ... ... және ... ... ... ... ұйықтар арқылы, көмек алу мүмкіншілігінсіз күннен күнге қозғалыс сызығын таңдауға тура келеді. Мұндай жағдайларда ... ... ... ... да, ... ... Топ әрдайым желі салуда және оны өтуде мұқият болуы керек. Бұл желіні ... ... ... ... ... және ... қатысушыларды іріктеуде, әсіресе жорық коммерциялық негізде өткізілсе, жорық ұйымдастырушыларымен ескерілуі тиіс.
Жорықтарда ... ... ... бірнеше түрге бөліп қарастыруға болады: 1)жер бедеріне байланысты пайда болатын қауіптер. Оларға: тау биіктігіне байланысты ... ... ... ... жасаурауы, селдің және қар көшкінінің болуы жатады. 2) қар көшкіні - тау ... ... ... сырғып түсетін қар көлемі. Қар көшкіні жылдық, тәуліктің кез-келген уақытында пайда болуы мүмкін. Қар көшкінінің жүруі мынадай жағдайларға ... ... ... ... ... соң беткі төсеніш қабаты мен қар қабаты арасындағы ылғалдық пайда болып, қар ... ... ... ... ... қабаттарында бос, бір-бірімен байланыссыз түйдектердің пайда болып олардың үстімен жоғарғы қар қабатының сырғанауы.
Қозғалу ... ... қар ... ... ... ... сайлар мен өзектерді бойлап және төбелерден секіре жүреді. Қар тығыздығы 30-800 кг/м3 аралығында, жүру ... ... - ... ... ... Арнайы құрған қызмет органдары қар көшкіні туралы қауіпті жағдайда тұрғындарды, туристік ұйымдарды хабардар етіп ... ... ... ... қар көшкіні болуы мүмкін жерлерден алыс жүріп, оларды айналып жүру керек. Егер тауда 30-50 ... ... қар ... биік ... ... ормансыз белдеуге баруды 2-3 күн қоя тұру керек. Қар 50 сантиметрден артық ... ... шығу 4-5 ... ... ... Бұның өзінде де қар көшкінінің болу мүмкіндігі сақталады. Әсіресе, V - тәрізді аңғарлар, ойыстар, сайлар, өзектер мен ... ... ... және ... қар ... жабылған ашық, тік беткейлер қауіпті. Қауіпті белдеуден өтудің ең дұрысы жер ... ... ... ... - кең ... жолдармен, ағаш, бұталар өскен жерлер мен жар тасты бөліктермен жүру керек.
Қауіпті белдеуді бір-бірлеп 100 метрге дейінгі (ашық беткейлерде) ара ... ... ... ... ... ең дұрысы беткеймен бір ізбен тек қана жоғары, амалсыз жағдайда ғана қиялап жүру керек. Өйткені көлденең жүру қар ... ... ... ... бекіну күшін бұзып, қар көшкінін тудыруы мүмкін. Қауіпті белдеуде тұрған кезде ... ... ... болмайды. Нұсқаулар ақырын дауыспен немесе ыммен беріледі. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін топтан бір немесе бірнеше адамды бөледі. Олар көшкін бола ... ... ол ... түрлі жолдармен (айғайлап немесе тағы басқаша) белгі береді. Кейде қар беткейімен ешбір дыбыссыз жылжиды. Қауіпті бөлікке шығар алдында барлық жорыққа ... ... ... қолының шынтақтан жоғары жағына қар көшкіні жібін ілдеді. Бұл жіп 15-25 метр, қарда тез байқалатын ашық түсті болуы керек [20] ... қар ... ... жағдайында жеңіл жіп қар үстіне шығып қалады да, ол арқылы көміліп қалған адамды тауып ... ... ... қар ... ... және таяғы бақылаушыларды немесе соңында жүретіндерде болады. Қар көшкіні күрегі қар басып қалған ... ... алу ... ... ... мен желден қорғалатын қабырғалар тұрғызу үшін және тағы басқа мақсаттарда пайдаланылады. Қар ... ... қар ... адамды, жабық, қармен бүркелген жарықшақтарды түртіп табу үшін қолданылады.Қар ... ... ... ... ... жерден тезірек кету керек. Ең дұрысы айналма жолмен түсу қажет. Егер ол жерлерден кету мүмкін болмаса, тез ... мұз ... ... ... ... ... Ол үшін ... беткейлер шығар алдында арқақаптың бел таспасын шешіп, қолды мұз ойғыштың қол ілмегінен шығарып, шаңғының ұзын ... ... ... Қар ... үшін ... және ... мойын орағышпен не жемпірдің жағасымен жауып қол аяқтармен жылдам жүзу қимылдарын жасап, қар көлемінің жоғарғы бетінде қалуға және мүмкіндігіне ... қар ... ... ... ... ... ... Қар астында қалған жағдайда тізені ішке қарай жақындатып бүгілген қолдармен ... ... ... бір ... еркін тыныс алу үшін ауыз бен мұрын ... ... ... Қар ... тоқтаған кезде қар астынан босанудың барлық қамын бірден жасау ... ... ... ... қар тез ... қатып, көшкін астында қалған адамды шығармай тастауы мүмкін. Егер өз бетінше ... шығу ... ... ... ... ... ауаны үнемдей отырып және ұйқыға бой алдырмай көмек күту қажет. Құтқарушылардың қадамдары мен дауыстарын естіген жағдайда айғайлау керек. Бірнеше тәуліктен соң ... қар ... тірі алып ... ... ... Қар көшкініне түскен адамның қозғалуын бақылаушылар байқап тұрып, оның маңындағы қардың тоқтаған жерін белгілеп, көшкін ... тағы ... ... пайдаланып шығарып алады, алғашқы медециналық көмек көрсетеді, адам табылмаса арнайы құтқарушыларды не жақын маңдағы елді ... ... ... Қар ... ... ... 50-100 ... ауқымды рациялар пайдаланылады.
Жорықтар кезінде жер бедеріне байланысты қауіптермен қатар ауа-райына байланысты (жоғары немесе төменгі температура, ... ... және тағы ... ... ... ... (рұқсатсыз топтан қалып қою, басқа жақа кетіп қалу, жетекшіге бағынбау және тағы басқалар), кейбір жәндіктерге байланысты ... қара құрт және тағы ... және ... ... ... дұрыс өткізілмеуі, қажетті заттардың, құралдардың алынбауы, желіні дұрыс білмеу және тағы басқалар) қауіп түрлері ... ... ... ... ... жағдайларға байланысты кедергілерден өтуге, түнейтін жерді таңдап алысуға не алдын ала белгілеуге, кедергілер сипатына және ... жер ... ... ... мен ... таңдап алуға байланысты дұрыс шешімдер қабылдауға тиіс. Сондай-ақ, ол желінің бөліктерін анықтау, кедергілер сипатын білу үшін барлау ... тұру ... ... негізінен бивуак кезінде кешке қарай, таңертең және тұман кезіндегі бағдарлау қиындаған жағдайда жасалынады.
Жорықтардың шарты мен мінезі құрал-жабдыққа ерекше талап ... Ол ... ... ... ... ... ие болуы, қолдану кезінде қарапайымдылығымен ерекшеленуі керек.
Құрал-жабдықтарды дайындау жорыққа дейін сыннан өткізуге мүмкіндік жасау және далалық жаттығуға ... ... ... қажетті жұмысты жүргізу үшін ерте қолға алынады.
Әрбір жорық өзіне тән құрал-жабдықты талап ... және ... ... ... тек қажетті дегендері ғана алынады. Жорық құрал-жабдықтары жекелік және топтық деп бөлінеді:
Жекелік құрал-жабдықтар: жол дорба немесе арқақап, жорық бәтеңкесі, жібек ... жай ... - 2 жұп, жылы ... ... қажетті заттар, ыдыс (шыны, табақ, қасық), компас, полиэтиленді орам, жеке ... ... ... ... ... көзілдірік, поленді кілемше, бас киім, альпеншток, су ішетін трубка, сіріңке - 4 ... ... 4-5 ... Көп ... ... шығар кезінде нұсқасын Аблаков не Яров жасаған ... ... ... ... алған жөн. Оны мықты матадан жасалғанына және тікбұрышты төрең не сопақша түрмен тігілгеніне, иыққа асар ... ... ... қалталарының кеңдігіне және үлкен қалпақ-қақпағына риза болмау мүмкін емес. Тері ілгектеріне, кеуде тұсындағы белдіктері мен әртүрлі ... ... ... ... олар тек ... бұталарға ілінеді.
Арқақапқа заттар белгілі тәртіппен салынады. Ол үшін ... ... ... ... Үш ... да болардай оралған ұйықтайтын қапшық арқақап табанына екі жағына орналастырылады. Одан кейін ауырлау заттар (консерві банкілері, ұн ... және тағы ... ... ... жағынан жеңіл құрал-жабдықтар орын алады. Бұл орайда арқақаптың екі жағын да ... білу ... ... орналастырғанда бос қуыс қалдырмау керек. Одан гөрі арқақаптың үстіңгі жағы бос ... ... ... ... қалталарына жиі қолдануға тура келетін ұсақ заттарды ... жөн. ... оң ... ... ... ... сол қалтасына тамақтануға керек азық-түлікті орналастыру керек. Барлық заттарды салып болған соң арқақаптың арқа жағының жұмсақтығы, оң, солының тепе-теңдігі, ... ... ... Оның орташа салмағы: қыздар үшін 12 килограмм, әйелдер үшін 16 килограммға дейін, ерлер үшін 20-25 килограммға дейін болу ... ... ... үшін аяқ ... ... ... маңызға ие. Жаяу жорықтарда жобалы табаны қалың бәтеңкелер аса қолайлы. Саяхатшылар арасында жай ... де ... ... Олар ... ... ... ... жеңіл, жылтыр, тайғанақ жерлерде желімдеп қойғандай табаның таймайды.
Жалпы ... емес ... ... ... және ... ... түрде кедір-бұдырсыз мықты, бірақ киілмеген аяқкиімді киуге болады. ... ... ... аяқ ... ... және сыз өтпейтіндей ету үшін мүмкіндігінше маймен майлаған жөн.
Қандай жағдайда да ... басы ... ... және екі ... кем емес ... ... қажет. Ол шұлықтардың киілуі мерзімін екі-үш мәрте ұзарту үшін торланған шұлықтар аяқты қажауы мүмкін, сол себепті жібек шұлық сыртынан жай ... кию, ... ... ... жай ... ... ескі ... шұлықтан жамау жамаған жөн.
Киім. Саяхатшы киіміне қойылған негізгі талап - жеңіл, берік, қарапайым және кір ... ... ... ... ... кең қалпақ, бір жұп іш киім, берік матадан тігілген шалбар, ұзын спорттық тоқыма жылы ... ... ... ... қайырмалы бас киімді кеудеше, плащ-бүркеншік саяхатшының жаз мезгіліндегі жорығы үшін талап етілетін негізгі киімдер.
Плащ-бүркеншік мөлшері саяхатшының арқасындағы жолдорбасын жаңбырдан ... ... ... ... бұйымдары. Жорықта бір күннен артық болмайтын турист базада не қонақ үйде жатпайтын ... ... ... ... ... ... алуы керек: жеңіл, жинар кезде тез жинауға оңай, арасында мақтадан төсеніш немесе жасанды матаны тарай түтіп салынған ұйықтайтын ... және ... ... ... ... ... балта (бес адамға бір балта), тамақ пісіретін ыдыстар ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқалар), консерві пышағы, еденге төсеніш, төгіліп қалар ... ... ... ... ... арқандар (негізгілері және көмекшілері), дәрі-дәрмектер, карабиндер, жұмар және тағы басқалар.
Жорық кезінде 3-4 ... ... бір ... ... ... Жорыққа шығар алдында шатырдың бүтіндігі, жарамдылығы мұқият тексерілуі қажет. Алайда түнеп, ... ... ... шатырды жайып, кептіру керек.
Туристік сақтандыру құралдары - туристік жорық кезінде кешенді ... ... ... ... ... және бірлігі. Оның үш түрі бар: 1) топтық ... - ... ... ... ... ... өтуге алдын-ала желі бойына қағылған темір қазықшалар ... тас ... ... және тік ... ... ... іске асырылады; 2) көмек арқылы сақтандыру жоғары сақтандыру жоғарғы нүктеден, ... ... және екі ... аспа арқаны арқылы жүзеге асады; 3) өзін-өзі сақтандыру. Жорық жағдайында өзін-өзі сақтандыру жұмыстары мұз ойғыш, ... ... ... ... ... іске асырылады. Сонымен қатар өзін-өзі сақтандыру барысында арқанмен жұмыс кезінде топ мүшелері кездейсоқ ... ... ... ... тоқтату әдістерін карабин арқылы тежеп тоқтатуды үйрену қажет.
Аспалы арқанның ... және тік ... ... қозғалысты қауіпсіздендіру шартының қарапайым түрі - шалып байлау (схватывающе). Ал көлденең қозғалыста топ мүшесінің сақтандыру белбеуінде ... ... ... ... ... ... ал тік беткейлі және көлбеу тартылған арқанмен жоғары ... ... іске ... ... ... ... құрал - жұмар не стоперді туристік топ ... жиі ... Ал тау ... өту ... ең ... ... түріне маятник арқылы жағадан өту әдістерін пайдалануға болады.
Карабин типтері және оның түрлері. Карабин және оның ... ... ... маңызды рөлін атқарады. Оған Абалаковтың үш бұрышты муфталы карабины (бұралмалы), алмұрт тәріздес муфталы карабин, титанды бұралмалы муфталы ... ... ... ... карабині, қарапайым ирбис карабины жатады. Карабинді кез-келген туристік жорықта сақтандыру құралы ... ... ... ... ... ... ... құралдарға және арқан тартуға арналған тартпа блоктарға көмекші құрал ретінде пайдаланылады.
Карабин салмағы және жүк салмағын ... ... ... ... ... ... салмағы 160 грамм болып, көлденең бағытта 2000 килограммнан артық салмақ көтереді, ал ... ... ... ... ... 40 ... ... салмақ көтеру көрсеткіші 1800 килограммға дейін көтереді, титанды карабины салмағы 75 грамм, жүк көтеру көрсеткіші 2500 килограмм. Практикада ... үш ... ... тәріздес түрлері жиі қолданылады. Олардың салмақ көтеру мүмкіндігі үш есе артық болып келеді.
Туристік арқан және оның түрлері. ... ... ... жорықтың күрделі бөлігіндегі негізгі техникалық сақтандыру құралы. Арқанды дайындау жолдары өте көп. Арқанды кендірден, мақтадан, жүннен, қылдан дайындайды. Соның ішінде ... ... ... ... түрі ... ... ... нейлон және тағы басқалары. Туристердің қозғалысын сақтандыратын негізгі арқанның диаметрі ... ... ... 9-12 ... тең. Ал көмекші арқанның диаметрі 5-6 миллиметрге тең және әр метрінің салмағы диаметріне қарай 50-90 грамм болып, ұзындығы 40-80 ... ... ... ... ... ... ... арқанды тартуға қатты және созылу қасиеті төмен болғаны қажет. Арқандарды әр-түрлі затқа байлаудың негізгі түрі - ... ... түрі және ... ... байлаудың екі түрі - жолсерік және сегіздік [22].
Арқанды қандай мақсатта ... та, ... ... ... емес. Барлық түйіндер төмендегі талаптарға жауап беруі тиіс: салмақ түскен және қозғалыс ... жай ... ... ... ... созып тартпау және мүмкіндігінше арқанның мықтылығын бәсеңдетпеу ... ... ... ... (ткацкий) немесе (5-сурет), түйіндер байланыстырады . әртүрлі арқандарда бір-біріне жалғау үшін (встречный) (6сурет) байлауды пайдаланады. ... ... ... және (7-сурет) түйіндері пайдаланылады.
Арқанды қозғалмайтын затқа (ағашқа, құзға) және саяхатшының кеудесін шала байлау ... ... ... ... пайдаланылады. Сулы кедергіден өту барысында көлбей жатқан қиын өткелдер ... ... ... үшін (9-сурет) (проводник) түйіні пайдаланылады. Тік асу бойынша қауіпсіздікті ұйымдастыру үшін түйін (коровий узел) ... . ... ... ... әлсіреп, негізгі арқан бойымен қолмен оңай жылжытылатын, ал көмекші арқанмен кілт тарту кезінде бірден байланады. (10-сурет) (схватвающи) ... түрі ... ... ... ... сақтандыру болып табылады.
(8сурет) тәріздес түйіні арқанды ағашқа, тасқа, өрге тез әрі ... ... ... ... түйін (жүкті байлап көтеруде, биік өрлерде пайдаланылады. Ол тез реттеледі және оңай шеліледі.
Түйіндерді байлау кезінде ... ... ... ... ... жасауды ұмытпаған жөн, арқанға үлкен жүктер түскен кездерде негізгі түйіндердің сусып, шешіліп кетпеуіне кедергі жасайды. ... ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ қажет жағдайда тез шешілуін де ойлау керек. Түйіндер арқанның ұшындағы ... ... ... ... ... ... ... түйінге күнібұрын бекітілген таяқша арқылы байланады.
5сурет ...
8 ... 9 ... ... ... аймақтарда туристік маршруттар мен турларды ұйымдастырудың болашағы
Жетісуды өзен-көлдер өрнектеп, аспан таулар асқақтатса, орман-тоғайы көздің ... ... Осы ... шағын және орта бизнес өкілдеріне әдістемелік жәрдем көрсету арқылы туристік инфра - ... ... [23], оның ... және ... жүргізу мақсатында Орталық Азия университеті, облыстық спорттық туризм федерациясы, "Тұран" университетімен бірлесіп, туризм саласындағы мамандарды дайындау мен кәсіби ... ... ... ... ... атқарылса, кәсіпкерлерді әдістемелік-құралдармен қамтамасыз ету мақсатында нормативтік-құқықтық актілердің жинағы жарық көріп, оң бастамаға жан-жақты қолдау жасалған.
Аймақтағы туризмнің ... көр - ... ... 2003 ... ... ... Жұмыс қорытындысы бойынша облыс аудандары мен қалала - рын - дағы туризмді дамытудың басым ... ... ... марш - ... ... ... Оның ... танымдық, экологиялық, орнитологиялық, саяжай-сауықтыру, этног - рафиялық туризм түрлерін ... - тын ... ... ... ... жылы ... осы бағыт - тағы 351 инфрақұрылым объектілері бар болса, өткен жылы 4,7 млрд.теңгені құ - райтын 34 жаңа ... іске ... ... оң ... пен оның ... дәлелдейді. Ал өткен жыл - дың қорытындысы бойынша облыста туристік-сауықтырудағы ақылы қызмет ... 1453,1 млн. ... ... ... статистика басқарма - сының мәліметтері бойынша аталған салада 2005 жылы 153 527 келушіге ... ... бұл ішкі ... ... 32,7 ... ... ... Жалпылама айтқанда, осы жылы облыстағы әрбір оныншы тұрғын туристік сапарға ... ... жылы бұл цифр 6 ... ... ... ... мен жасөспірімдерді саламатты өмір салтын қалыптастыруға баулудағы маңызы да ерекше. Жыл ... ... мен ... - ... арасында туған өлкеге деген сүйіспеншілікке тәрбиелеу мақсатында экскурсиялардың, сонымен қатар, балалар мен жастардың арасында туризмнің белсенді түрлерін дамытуға арналған ... ашық ... ... осының дәлелі [24].
Ішкі туризмді дамыту мақсатында сайыстар, слеттер, экспедиция жорықтары ұйым - дастырылады. Сонымен ... - ... ... ... ... облыстық туристер слеті, авторлық (бардтық) ән фестивальдері, "Джунгария" туриадасы, "Бұрқан-Бұлақ" туристік ... ... ... ... тау ... ... ... ақпараттық және тұсаукесер турларының да әр адамның өмірінде қалдырар әсері мол екенін атап айтқан дұрыс.
Шетелде тұратын қазақ диаспорасы үшін "Ата ... ... атты ... ... ... ... экспедиция - сының бағыты бойынша ұйымдастыры - ... ... ... ... мол. Ал ... Орталық Азияда теңдесі жоқ экологиялық туризм жөніндегі халықара - лық жоба - ... ... жыл ... ... ... оның ... ... мән-маңызы тереңдей түсуде.
Орталық Азия университетімен бірігіп, 2006 жылы аудандық және ... ... ... "Экологиялық туризм - Алматы облысының туристік кластері буындары - ның бірі" деген тақырыпта өткізілген семинарды да осы ... игі ... ... ... ... ... ... мен қорықтарды кластерлік дамыту мәселесі бойынша "Алтынемел" ұлттық табиғи паркінде кеңес өткізілсе, ... ... оның ... ... ... ... екен.
Қапшағай су қоймасы, Балқаш және Алакөл көлдерінің жағалауында демалыс орындарын ашудың негізгі ... ... ... ... ... ... іске асыру мақсатында ұйымдас - тыру жұмыстары басталған.
Аймақтағы туризмнің дамуын тежейтін негізгі мәселе - тартымды туристік ... - ... және ... ... апаратын автокөлік жолдарының нашарлығы. Дегенмен, туристік нысандарға апаратын жергілікті маңызы бар жолдар біраз жөндеуден өткен.
Жетісудың қай ... алып қара - ... да ... ... әсем ... мәдени-тарихи орындарымен құнды. Іле және Жоңғар Алатауы, Алакөл, Балқаш көлдері, Қапшағай су қоймасы, Іле өзені және ... ... ... ... ... ... ... артериялары, мине - ралдық су және балшық көздері, табиғат ескерткіштері, атап айтқанда қайталан - байтын ... мен ... ... ... ... және реликталық, қорған кешендері, петроглифтер (тастағы суреттер), мұражайлар ... және ... ... ... ... және бұрынғы кездегі сәулет (архитектура) ғимараттары туристердің қызыға қарап, таңданыс білдіретін жәдігерлері. Осы ресурстар облыстың ... ... - ... негізгі құрамдас бөлігі екенін көрсетеді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, жоғарыда айтылған мәселелерден көрініп отырғандай туризмнің қоғамдық өмірде алатын орны ... ... ... қарауға болады. Ол спорт ретінде де көрінеді. Туризм жергілікті халықты жұмыс орнымен, кәсіппен ... ету ... ... ... ... - ... мемлекеттер арасындағы мәдени және тағы басқа қатынас құралы.
Біздің Қазақстан өлкесі туристік жорықтар ... өте ... Кең ... ... ... ... шың-құздарымызды қолдана келе туристік жорықтардың неше түрін дамытуға болады. Олар: жаяу, тау, су, ... ... ... ... және тағы ... Осы ... ... арқылы еліміздің әсемдігін, байлығын, біз көрмеген жерлерді, адам аяғы баспаған шың-құздарды танып біле аламыз.
Туристік жорықтарды ... ... ... - ... көркем елімізді әлемге таныту. Жас ұрпақты елін сүюге, елінің табиғатын қорғауға, салт-дәстүрін дәріптеуге ... Бір ... ... біз ... ... ... ... мақтан тұтуымыз керек.
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қазақстанды алдыңғы қатарлы 50 ел қатарында көру ... ... ... ... қосар үлесі өте көп. Елімізде туристік жорықтарды көптеп ұйымдастыру арқылы көптеген адамдарды жұмысқа тартуға ... ал ... ... ... не бір ... ... тау, су, ... жорықтары, вело, спелеожорықтар және тағы басқалар) баулу арқылы ... ... ... Ал ... ... ... ... ел қазынасына көлемді қаражат түсуі мүмкін.
Бүгінгі күні туристік ... кең өріс ... ... ... аса маңызды бір саласына айналды. Кейбір мемлекеттерде, ... - ... ... басты роль атқарады да, ол өздігінен ... бір ... ... ... дамып кең өрістеуінің негізгі факторлары мемлекеттің табиғи ерекшеліктеріменен, даму деңгейінің ... ... ... ... туризм жоғары деңгейде дамыған болса, басқа мемлекеттерде енді ғана даму ... ... ... де ... ... жаңадан дамуда. Ал туризмді дамытудың ... зор. ... ... ... ... ... ... әсер етеді, туризм саласында шаруашылық етуші субъектілердің құрылуы және ... жол ... ... ... ... қызмет көрсетудің дамуымен тығыз байланысты. Сол себептен, туризм өнеркәсібі ... ... ... ... ... ... өте күшті әсеріне ие.
Барлық өркениетті әлем негізгі туристік ағымды ... ... ... ... ... ... пайдалы бөлімін толықтырудың аса қажетті қайнар көзінің бірі ... ... ... ... шетел туристтер ағымын ұлғайту қажет. Осы мақсатта, кірме туризм дамуына туристік ... ... ... ... ... қойылады. Бұл - біріншіден, көлік жағдайына, орналастыру құралдарына және кадрлық ... ... ... ... елде ... ... ең қажетті бекем әлеуметтік-экономикалық дамуының факторы ретінде есептеу қажет.
Туристік жорықтар кезінде адамдар бір-бірімен жақын араласады, таза ауада ... ... ... да өз ... ... Осы ... Жасыл ел бағдарламасына да туристер өз үлесін қосуы мүмкін. Туризм мен табиғатты егіз ұғымдай қосақтап айтуға болады. Өйткені, әсем ... оның ... ... ... сұраныстарын туғызатын ертеден қалыптасқан негізгі факторлардың бірі. Айналаны ... жас ... егу, ... ... шараларын ұйымдастыру, таулы аймақтарды өрт қауіпсіздігінен қорғау арқылы біз табиғатымызды аялап қана қоймай, сонымен қатар ... ... да ... ... кейінгі жылдары туризм көпшілікті қамтитын ең дамыған ... ... ... ... Туристік саяхат жасау - дене шынықтырумен бірге адамның дүние танымын да ... Ол тек қана ... ... емес, адамдарды мәдени және рухани жағынан көтереді. Сол сияқты адамның ... да ... ... адамдарды табиғат көркімен, ерекше сұлу жерлермен таныстырады. Туған өлкеде жорық жасау адамдардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттырады.
Туризм осындай мол ... ... ... ... ... ... ... беретін қоғамдық мектеп. Ұлы саяхатшы Н.М. Прежевальский > деп ... ... ... ... өз ... ... ... қоғамға белгілі бір дәрежеде пайда келтірсе, екінші жағынан денсаулығын шынықтырады, организмдерінің мезгілсіз қартаюына жол ... ... ... Алшымбеков С.К. - Проблемы подготовки специалистов в системе туризма.АГУ им.Абая 1997.ж.
2 ... О.Б., ... Б.К., ... Б.Н. .Оқу ... 2006 ... ... Республикасында туризмді дамытудың 2007-2011 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
4 Жер жаннаты. Жетысу: Фотокнига. - Алматы: Тау ... 2003. - 304 б.: ил. Ж ... ... ... ... ... /Под. общей ред. К.М.Джаналиевой. - Алматы: Қазақ университеті, 1998. - С. ... ... ... Е.А. ... ... туризмді дамытудың табиғи және әлеуметтік - экономикалық алғышарттары // Шежірелі Жетісу: матер. Респ. науч.-практ. ... посв .100 ... Г ... - ... 2007. - С. 44-49.
7 Благовещенский В.П., Гуляева Т.С. Оценка пригодности территорий Жетысуского Алатау для рекреационного природопользования// Актуальные проблемы экологии и ... в ... и ... ... ... ... ... конф. - Алматы, 2006. - Т.1. - С. 76-78.
8 ... ... ... ... / ... ... по ... туризма / Составители Алчимбаева Ж., Ежикова В. - Талдыкурган. -129 с.
9 ... ... ...
10 Алматы облысының 1:1 000 000 масштабты әкімшілік-аумақтық картасы. - Алматы: Картография ... ... ... ... ... инфрақұрылымын жасау туралы" мемлекеттік бағдарламасы
10 Қазақстан Республикасының "Туризм туралы" Заңы
11 ... С.Р. . - ... 2000 ... Молдагулов Н. Ландшафтану негіздері және Қазақстанның ландшафт географиясы. - Алматы: Рауан, 1994. - С. ... ... В.Н. . - ... 2006 ... Бринк И.Ю. - Москва, 1990 жыл.
15 Северский И.В. Лавины - грозная стихия гор. - ... ... 1980. ... ... В.Н. По ... Тянь-Шаню
16 Вуколов В.Н. . - Алматы, 2005 жыл.
17 Бринк И.Ю. Тактика и техника горовосхождений - Москва, 1990 ... ... А.М. . ... 1990 ... ... А.А. - Алматы, 1993 жыл.
20 Штюрмер Ю.А., Зенина Л.И., Меркурьева Т.Д. (методические рекомендации). - ... 1998 ... ... Н.Н. . - ... 1994 ... маршруты г.Алматы-оз.Иссык-Куль. РГКП 2000г.
22 Штюрмер Ю.А., Зенина Л.И., Меркурьева Т.Д. Организация туристской работы на туристских базах (методические ... - ... 1994 ... ... ... ... ... жасау туралы" мемлекеттік бағдарламасы.
24 Қазақстан Республикасының 2007-2024жж. арналған орнықты дамуға көшу ... Н.Н. . - ... 1974 ... ... С.К. ... Қ.Т. ... - Алматы, 2009 ж. 94-102 б.
27 Жиздыбаев Т.К. . - ... 2005 ... ... Ю.А. . - ... 1995 ... ... В.А. . - ... 1987 жыл.
30 Черновол В. . - Москва, 2001 жыл.
31 Макогонов А.Н., Плахута Г.А., ... М. . - ... 1996 ... ... И.В. . - ... 2006 ... Коволев Ю.П. . - Алматы, 1966 жыл.
34 Ер Әбішов ... ... - ... 2003 ... ... В.Н. . - ... 2005 жыл.
36 Вуколов В.Н. . - Алматы, 2006 жыл.
37 Орынтаев С. .- Алматы, 2006 жыл.
38 Куприн А.М. . - ... 1962 ... ... И.Ю. - ... 1990 ... Власов А.А. . - Москва, 1954 жыл.
41 Григорьев Н.В. . - Москва, 1991 жыл.
42 Волков Н.Н. . - Москва, 1999 ... ... ... ... ... РГКП ... Кодыш Э.Н. . - Москва, 1990 жыл.
45 Котов Г.Г. . - ... 1998 ... ... Я., ... А., ... П., Тяте Я. . - ... 1980 жыл.
47 Бардин К.В. . - ... 2001 ... ... П.И. . - ... 1988 жыл.
49 Ганопольский В.И. . - Москва, 1987 ... ... В.А. . ... ... №1-2 (18). - ... 2003 ... ... Ж.М., Омаров Қ.М., Оразбаев Е.Д. . Оңтүстік Қазақстан ғылымы мен білімі. Гуманитарлық ғылымдар сериясы, №1 (41), 2005 жыл.
52 ... З. . ... №7 (10). - ... 2004 ... ... В.А. . университетінің хабаршысы, №2 (38). - ... 2008 ... ... В.А. . ... ... №3 (39). - ... 2008 жыл.
55 Кораблев В.А., Иванов И.С. . университеті. - Алматы, 2004 ... ... А.А., ... А.Г. . - ... 1977 ... Кусков А.С., Голубева В.Л., Одинцова Т.Н. Рекреационная ... - М.: ... 2005. - С. ... ... В.Г. Организация туристской деятельности. - М.: НОЛИДЖ, 1996. - 312с.
59 Организация туризма / под ред. ... Н.И., ... А.П. ... издание, Минск, 2003 г. - 632 с.
60 Физическая карта Джунгарского Алатау. М 1:500 000.- М.: ГУГК, 1985.

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шығыс Қазақстан Облысында туризмнің экстремалды түрлерін дамыту4 бет
Ет сапасының тауар көрсеткіштеріне табиғи факторлардың (құс пен мал семіздігінің санаттары, жасы, жынысы, тұқымы, түрі) әсерін негіздеу9 бет
Тауар өткізу арналарының мәні, қызмет аясы, түрі және деңгейлері20 бет
Таулы аймақтардағы туристік маршруттар мен турлар ұйымдастыру жолдары69 бет
Туризм және тауар-ақша қатынасының теориясы24 бет
Тәуелсіздіктен кейінгі қазақ – түрік әдеби-мәдени байланыстары45 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
ҚР екінші деңгейлі банктеріндегі банктік тәуекелдерді басқару (тәуекелдің бір түрі мысалында)37 бет
21 – ғасырдағы туристік фирмалардың қызметі23 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь