Әбілқайыр хан жайлы

I.Кіріспе
II.Негізгі бөлім
1.Әбілқайырдың шыққан тегі.
2. Кіші жүздің Ресей бодандығын кабылдау және Әбілқайырдың саяси портреті
III.Қорытынды
Тақырыптың өзектілігі.Еліміздің егемендігі мен тәуелсіздігін нығайтудың маңызды факторы мемлекеттік идеологияны, оның іргетасы – объективтік тарихи сананы қалып­тастыру екендігі баршамызға аян. Өткен өмірдің тағылымдарын дұрыс таразылап, одан тиісті сабақ алмай, қоғамның алға жылжуы мүмкін емес. Қазақ халқы үшін, әсіресе, бірнеше ғасыр бойы бодандық қасіретін шеккен кезеңін зерделеудің ғылыми-танымдық қана емес, саяси, практикалық маңызы ерекше. Осыған байланысты зерттеушілердің Әбілқайыр хан мен оның өмір сүрген дәуіріне әлсін-әлсін бет бұруы заңдылық болып табылады.
Жеке тұлғалардың, тарихи ерекше мемлекеттік қайраткерлерінің туған еліне, халқына сіңірген еңбегін, олардың жеке өмірі мен қоғамдық саяси және әлеуметтік процестердегі рөлін ашу тарихи қажеттілік болып табылады. Тарихи ұлы тұлғалар өз заманында халқының мүддесіне сәйкес саясат жүргізіп, басқа адамдардан әлдеқайда алда тұрып, халықтың мұң- мұқтажын, елдің бірлігі мен жер тұтастығын сақтау жолында күн демей, түн демей өз өмірін құрбан жасауға дейін барулары бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына айналып отыр.
Қазақ тарихындағы күрделі тұлғалардың бірі — Кіші жүз ханы Әбілқайыр. Бүгінге дейін оның қоғамдық-саяси қызметі, тарихи портреті сан мәрте талқыланып, сан қырынан зерттеліп, ой елегінен өткізілгенімен нақты бағасын ала алмай келеді.. Себебі, ол – XVІІІ ғасырдағы қазақ даласында бірімен-бірі астасып жатқан әлеуметтік-экономикалық және саяси процестердің жиынтық көрінісі ретіндегі аса ірі және күрделі тұлға.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Әбілқайыртанудың тарихнамасының бастауында революциядан бұрын жазылған орыс зерттеушілерінің еңбектері жатады. Олар П.И. Рычков, В.В.Вельямин- Зернов, А.И. Левшин, Л. Мейер, В.Н. Витевский, А.И. Добромыслов, И.И. Крафт, А.И. Макшеев, М. Красовский, М. Терентьева, Ф. Лобысевиятер. Бұл авторлар қазақ жерінің XVIII-XIX ғасырлардағы қоғамдық саяси дамуының ерекшелігімен жақсы таныс болғандықтан өздерінің еңбектерінде Әбілқайыр ханға көптеген беттер арнаған.
Қазақ хандарының Ресейге қосылуын зерттеу Қазан төңкерісінен кейін жалғаса берді. Аталған мәселеге XX ғасырда Ғ. Мұсағалиев «Қазақ жайында», Х. Досмұхамедұлы «Исатай- Махамбет», С.Д.Асфендияров, Е. Бекмаханов «Присоединение Казахстана к России», Н.Г. Аполлова, М.Қозыбаев «Жауды шаптым ту байлап», Ж. Қасымбаев «Последние годы жизни Абулхайр хана», И. Ерофеева «Хан Абулхайр: полководец, правитель и политик», А. Сабырханов «Қазақстан мен Россияның қарым- қатынасы», В.Я. Басин «Россия и казахские ханства XVI- XVIII вв.», М. Әбдіров «Хан Мухаммед-Абулхаир», С.М. Мәшімбаев, Ә. Қ. Мұхтардың, Ж. Жақсығалиев, Ө.Өмірзақовтардың тарихи зерттеулерінің орны айырықша.
1. Ерофеева И. Хан Абулхаир: полклводец, правитель и политик Алматы «Санат» 1999. 13-15 бб.
2. Мәшімбаев С.М. Әбілқайыр хан Астана- 2007. 8 бет
3. Қасымбаев Ж. Политика Абулхаир хана в принятии Младшем жузом Российского подданства в 30-х годах XVIII века// Поиск 1997. 62-71 бб.
4. Жақсығалиев Ж.Ж. Әбілқайыр хан және Қазақстанның Ресейге қосылуы.// Қазақ тарихы. Алматы, 1999, 10-15бб.
5. Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих или киргиз- кайсацких орд и степей. Алматы: Санат, 1996. 161-174, 655-662бб.
6. Рычков П.И. История Оренбургская. Оренбург,1896. 86-95 бб.
        
        Тақырыптың өзектілігі.Еліміздің егемендігі мен тәуелсіздігін нығайтудың маңызды факторы мемлекеттік идеологияны, оның іргетасы  -  объективтік тарихи сананы қалып­тастыру ... ... аян. ... ... ... дұрыс таразылап, одан тиісті сабақ алмай, қоғамның алға жылжуы мүмкін емес. ... ... ... әсіресе, бірнеше ғасыр бойы бодандық қасіретін шеккен кезеңін зерделеудің ғылыми-танымдық қана емес, ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің Әбілқайыр хан мен оның өмір сүрген дәуіріне әлсін-әлсін бет ... ... ... табылады.
Жеке тұлғалардың, тарихи ерекше мемлекеттік қайраткерлерінің туған еліне, халқына сіңірген ... ... жеке ... мен қоғамдық саяси және әлеуметтік процестердегі рөлін ашу тарихи қажеттілік болып табылады. Тарихи ұлы ... өз ... ... ... ... саясат жүргізіп, басқа адамдардан әлдеқайда алда тұрып, халықтың мұң- мұқтажын, елдің бірлігі мен жер ... ... ... күн ... түн ... өз ... ... жасауға дейін барулары бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына айналып отыр.
Қазақ тарихындағы күрделі тұлғалардың бірі -- Кіші жүз ханы ... ... ... оның ... ... тарихи портреті сан мәрте талқыланып, сан қырынан зерттеліп, ой елегінен өткізілгенімен нақты бағасын ала алмай келеді.. ... ол - XVІІІ ... ... ... ... астасып жатқан әлеуметтік-экономикалық және саяси процестердің жиынтық көрінісі ретіндегі аса ірі және күрделі тұлға.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... бұрын жазылған орыс зерттеушілерінің еңбектері жатады. Олар П.И. ... ... ... А.И. ... Л. Мейер, В.Н. Витевский, А.И. Добромыслов, И.И. Крафт, А.И. Макшеев, М. ... М. ... Ф. ... Бұл ... ... жерінің XVIII-XIX ғасырлардағы қоғамдық саяси дамуының ерекшелігімен жақсы таныс болғандықтан ... ... ... ... ... беттер арнаған.
Қазақ хандарының Ресейге қосылуын зерттеу Қазан төңкерісінен кейін жалғаса берді. Аталған мәселеге XX ғасырда Ғ. Мұсағалиев , Х. ... , ... Е. ... , Н.Г. ... ... , Ж. ... , И. Ерофеева , А. Сабырханов , В.Я. Басин , М. ... , С.М. ... Ә. Қ. ... Ж. Жақсығалиев, Ө.Өмірзақовтардың тарихи зерттеулерінің орны айырықша. ... ... ... қарсы күресі Қазақстанның Ресейге қосылуы және Әбілқайыр хан тұлғасы жөнінде біршама көркем шығармалар жарық көрді. Олар: І. ... , ... , ... ... , атты ... ... жеке ... және саясаткерлік образдары сомдалып жазылған.
Орыс, кеңес және Қазақстан тарихшыларымен қатар Әбілқайыр хан туралы шетел тарихшылары да өз еңбектерінде көп ... ... ... Бұл ... ... ... К.Л. ... XIX-XX ғасырдың өн бойында батыс елдерінде жинақталған қазақтар туралы тарихи сиппаттағы сан алуан материалдарда ... ... Кіші жүз ... Ресейге қосылу себептерін, Әбілқайыр ханның атқарған рөліне назар аударңғандығы жазады. Олар Ю. Скайлер, Г. ... А. ... Х. ... М.Б. ... т.б ... хан туралы пікірлеріне тоқталып өтейік.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: таңдап алған тақырыптың өзектілігі және мәселенің зерттелу ... ... ... ... ... - Кіші жүз ханы Әбілқайыр ханның саяси портретін ашып корсету.Осыған орай төмендегідей міндеттер алға қойылды:
Әбілқайр ... ... ... ... хандығының Ресей бодандығын қабылдау процесін жан- жақты қарастыру;
Әбілқайыр ханның жүргізген саясатын талқылау;
Жоспар:
I.Кіріспе
II.Негізгі бөлім
1.Әбілқайырдың шыққан тегі.
2. Кіші жүздің ... ... ... және ... ... портреті
III.Қорытынды
1.Әбілқайрдың шыққан тегі.
Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадүр хан (1693-1748).Кіші жүз ханы. Шыңғысханның он бесінші ұрпағы.Әбілқайырдың шыққан тегі қара сұлтандарға жатқан, ол ... хан ... жоқ, ... ол хан ... ... деп өз ... Кіші және Орта жүз сұлтандары хандық билікке тасқан шақта алдарына әкеліп айтып, негізгі сылтау жасап отырған. Бірақ Әбілқайыр хан жеке ... ... оның Кіші жүз ханы ... ... ... XVIII ғасырда қазақ қоғамында қара сүйек тұқымынан хан болу, тек қана адамның жеке басының ерлігі мен ... ... ... ... ... хан ... қалыптастыруға Кіші жүзде Әбілқайыр ханның ұрпақтары бірінен соң бірі хан болып ... Бұл ... ... ... В.В. ... сол ... хан ... шықпаған адамның хан болуы үшін, .
Әбілқайыр ханның Шыңғыс тұқымынан шыққан, әз- Жәнібектің Өсеке деген ... ... Ол әз- ... сегізінші баласы. Әбілқайырдың әкесі Ырыстың баласы Қажы деген адам ... ... шығу тегі ... ... ... ...
1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты ... ... ... XVIII ... ... ... үшін ел ... күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліскке ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол ... ... ... ... ... және Ташкент қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар жоңғарлардың қоршауында қалған ... тең емес ... ... мен ... ... ... соң, ... хан шегінуге мәжбүр болды. 1718 жылы Аякөзде Әбілқайыр мен Қайып 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Әбілқайыр жастайынан ... ... ... ... және ... саясаткер болды. 1726 жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды ... ... ... бас ... етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін 1736 жылы оның Ордасына ... ... ... Джон ... былайша түйіндейді: . Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен ... ... ... 1728 жылы ... ... ... қол ... Бұл шайқастар Ұлытау тауларында, Қарасиыр жері мен Бұланты өзенінің ... ... ... қазақтар қонтайшының ұлы ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіліске қол ... ... ... ... ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді. Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа ... ... 1730 жылы ... ... ... ... ... елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. Жоңғарларға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ ... ... бір ... жақындағандай болды. Алайда дәл осы кезеңде Болат хан қаза ... ... да ... ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Қат-қабат келген жағдайларға байланысты, Болат ханның жас ұлы ... хан ... ... ... ... жаңа ... ... құптамай, бас сардар атағынан бас тартып, өз ... кіші ... ... Осыдан соң біріктірілген қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады. Күллі қазақтың әскері ыдыраған соң, әр жүз жаудан жеке өзі ... ... Бұл ... Кіші жүз ... өте ауыр әскери жағдайға тап болды, төрт жағынан бірдей қоршаған жаудың қыспағында қалды. Тығырыққа тірелген Әбілқайыр Ресейден ... ... ... ... ... қоластына еніп, жан сақтап қалу үшін Әбілқайыр 1730 жылдың күзінде елші жібереді. 1731 жылы ... ... ... ... ант ... Бұл антты 1738, 1740, 1742 ж. қайталады. Ант беру арқылы ол Ресеймен тату тұруды, оның қарамағына өткен ... пен Еділ ... ... ... шапқыншылығын тоқтатуды, Ресейдің көмегімен жоңғар қалмақтарының қол астында қалған қазақ жері мен ... ... ... ... ... ... қазақ арасындағы беделін арттырып, үш жүздің басын біріктіріп өзі билеуді, хандықты балаларына сайлау ... ... ... ... ... ... Сөйтіп ол жеке мүддесімен бірге халықты апаттан сақтауды да ойлады. Алайда Ресей саясаты да ... ... ... ... ... бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр Петербург сарайы мен оның Орынбор әкімшілігінің ... дер ... ... Ханның өз ұлы Қожахметті аманаттан қайтарып алудағы Ресей әкімдерімен тартысы, императрицалар Анна Ивановнаның, кейіннен Елизавета ... ... ... Кіші ... ... саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың ... ... ... ... Орыс үкіметімен әр түрлі қатынастарды үзбей, Әбілқайыр сонымен қатар, жоңғар қоңтайшысы Қалдан Серенмен (пэренмен) ... ... ... Жоңғар шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресейден бойын аулақ салуға тырысты. 1740 жылы Хиуаны басып алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ ... ... ... ығысып, тастап шығуға мәжбүр болды. Әбілқайыр үш жүздің қадірлі билерімен, ... ... ... ... ... ... жасады. Өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан Абылаймен әр кезде түсінісе білді. Абылайдың бір әйелі Қарашаш - ... ... Кіші жүз ханы ... оның ... ... да бар. ... даласын отарлаудың тірегі болған Ор бекінісін салуды өзі ұсынды. 1737-38 жылғы башқұрт халқының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісін ... ... ... екі ... қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен қазақ даласына жайылып ... ... ... ... ... Солардың бірі - Орта жүздің сұлтаны Барақ Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырмен ен далада кездесіп қалып, оны ... ... ... де сол ... қаза ... Бірақ Барақ Әбілқайырды үшін емес, өзінің жеке басының мүдделерін ... іске ... еді. ... моласы Қабырға өзенінің Ұлқұяққа құятын тұсында, Торғай қаласынан 80 шақырым ... бұл ара хан ... ... Кіші ... ... ... ... және Әбілқайырдың саяси портреті.ХVIII ғасырдың басында Ресей империясының "Шығыс саясаты" жандана түсті. Шығыс жақтағы отарлау қозғалысының күшеюіне əр ... ... əсер ... ... даласы Ресейді Шығыс елдерімен байланыстыратын көпір іспеттес еді. Қазақ жерлері арқылы Европа мен Шығысты ... ең ... ... ... ... Сонымен қатар, бұл аймақтың жер қойнауындағы мол байлықты ... оны ... ... ... ... та орын алды. Алайда, ХУ111 ғасырдың басында Ресей Қазақстанға қарсы ашық отаршылдық саясат ... ... ... I Петр ... алдындағы басты мақсат - "Европаға терезе ашу", яғни елдің батыстағы позициясын нығайту болды.
Аңырақай шайқасындағы жеңіс қазақ қоғамындағы əртүрлі ... ... шеше ... ... ... ... жаңа ... қаупі сақталып қалды. Осы кезде Иран шахы Надирдің Хиуа хандығына шапқыншылық ... ... ... ... ... ... де ... біраз ауырлатты. Жоңғар басқыншылығы қазақ қоғамының əлеуметтік қатынастарында да терең із қалдырды. Елдің ... ... ... ... ... ... ... ханның қайтыс болуына байланысты қазақ жасақтарының жетекшілері ... ... ... қалды да, мұның өзі ойраттардың жағдайын жеңілдетіп, қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресіндегі көптеген құрбандықтары мен күш-жігерін жоққа шығарды. Қазақ ... ... ... ... да ... ... - қазақ жүздерін сыртқы жаудан қауіпсіз ету жəне елде ... ... ... ... жою ... тұрды. Қазақтардың сыртқы жағдайларының күрделілігі одан аман шығудың жолдарын іздестіре беруге түрткі болды. 1726 жылы Кіші жүз ханы ... ... ... ... Құлымбай жəне басқалары Ресейден Кіші жүз қазақтары үшін "қорғаушылық сұрауға" елші Қойбағарды жөнелтті. Бірақ оның ... ... ... Орыс жағы ... ... ... ... сыңай танытты. Шындығында Ресей басшылығы қазақ-жоңғар қақтығысында оқшау ... ... ... Əйтсе де Əбілқайыр өзінің көздеген мақсатын аяқсыз қалдырмайды. Ол 1730 жылдың жазында Уфа наместниктігі арқылы Петербургке өз ... ... ... ... өзін ұлысымен бірге Ресей империясының бодандығына қабылдауды ... Бұл жолы ... ... барынша құрмет көрсетіліп, оның Құтлымбет Қоштав бастаған 7 ... ... ... ... ... ... 1731 жылдың 19 ақпанында императрица Анна Иоанновна Кіші ... ... ... ... ... ... ... қол қойды. Қазақ елшілері Дала өңіріне Сыртқы істер алқасының тілмашы А.И.Тевкелев бастаған үлкен комиссия қосылып, əскери күзет ... ... ... ... " жерлерді сипаттау үшін жіберілген екі геодезист - ... пен ... ... .
Əбілқайырдың сендіруіне иек артқан Ресей жағы бодандыққа өтуді Кіші жүздің барлық сұлтандары мен ағамандары ... ... деп ... ... жылы ... А.Тевкелев Ырғыз өзені бойындағы Əбілқайырдың ақ ордасына келгенде Ресей азаматтығын қабылдау мəселесі бойынша феодалдық ақсүйектер арасында айтарлықтар ... бар ... ... ... ... ... "қарсы партия" келіссөздердің өтпеуіне шаралар жүргізді. Олар Əбілқайыр ... ... тек ... одақ ... ғана ... ... алға ... бодандыққа өтуге үзілді-кесілді қарсы шықты.
Бөгенбай тобының ханға қолдау көрсетуі тартысты ... ... ... алу, сөз ... ал ... ашық қоқан-лоққы көрсетіп, қорқыту арқылы А.Тевкелев хан ордасындағы күштердің арақатынасын өзгертуге қол ... ... 1731 ... ... хан ордасында Əбілқайыр бастаған 29 ақсақал ант берді. Осылайша ... ... ... ... енуі ... Орта жəне Ұлы ... ... кейінірек қосылғанымен, Əбілқайыр хан патша өкіметіне өтініш білдіргенде бүкіл қазақ халқы атынан сөз салған-ды.Мұның өзі жоңғарларды сөзсіз абайлаттырды жəне ... ... ... онан əрі дамып бара жатқанына секеммен қарауға мəжбүр етті.
Ресей императрицасының жарлығында сол кезде-ақ ресми ... ... ... ... ... ... ... əрекеттерінен сақтайтындығына кепілдік беретін пункттер болды: "егер Сіздерге, қайсақтарға (қазақтарға) жаулар шабуылдайтын болса, онда Сіздер ... ... ... ... ... ... ... азаматтығын алуының оң негізін теріске шығармасақта,Əбілқайырдың Ресей əкімшілігіне сүйеніп, өзінің ... ... ... ... жеке ... ... үшін күресте өзінің негізгі бақталастарынан асып түсуге үміт артқан пайдакүнемдік мүддесін назардан тыс ... жөн. ... ... ... ... ... ... алқабынан қайтар жолға аттанды. 1733 жылы 2 қаңтарда ол Əбілқайырдың Петербургке жіберген жауап елшілігімен Уфаға жетті. Бұл ... ... ... ұлы ... ... ... Келіссөздер нəтижесінде Кіші жүздің Ресей бодандығына кіруі түпкілікті ресімделді. ... Кіші жүз ... ... ... ... де Қазақстандағы жағдай күрделі күйінде қала берді. Орта жəне Ұлы жүз шектеріне жоңғарлардың тұтқиылдан басып кіру қатері сақталып қалды. ... ... ... ... Орта ... ... ... төге бастады. Осыған байланысты Ресей императрицасының 1734 жылғы маусымда Орта жүзді Ресей құрамына қабылдау ... ... ... ... ақталды. Осы жылы Ұлы жүздің Жолбарыс хан бастаған бір топ билері мен сұлтандары да Ресей бодандығын қабылдауға ниет білдірді. Дегенмен бұл ... көп ... іс ... Х1Х ... ... дейін дербес күйінде қалып келді. Қосып алған жерлеріндегі шептерін нығайту үшін 1734 жылы арнайы Орынбор комиссиясы құрылды. Оны Сенаттың обер-хатшысы ... ... 1735 жылы ... ... ... айналған бекініс, қазіргі Орынбор қаласының іргесі қаланды.1737 жылы И.К.Кириллов қайтыс болғаннан кейін Орынбор өлкесінің губернаторы болып белгілі тарихшы, қабілетті əкім ... ... Кіші жүз бен Орта ... ... ... ... ... нығайту оның ең басты саяси мақсаты болып қала берді. Ресей империясы мен қазақ жүздері арасындағы келісім-шарттарда ... ... ... ... ... ... өтіп ... Осы жағдай əртүрлі түсінбеушіліктер тудырды. Əбілқайыр ханның Ресей əскери күшінің көмегімен өз ықпалын нығайтпақ болған үміті де ... ... ... И.И.Неплюев тағайындалғаннан кейін ол Əбілқайырдың өзінің жеке билігін əлсіретуге ... И.И. ... өз ... жету үшін ... ең ... ... ... тартынбай жүргізді. Ұлтаралық араздықты ұшықтыруға тырысты.Көреген хан ойрат қаупі жойылғаннан кейін Петербургтің жəне Орынбор ... ... ... бүкіл Қазақстанды империяның отарына айналдыру, өздеріне ұнамайтын ықпалды сұлтандар мен ақсақалдарды əр түрлі əдістермен жою, ал ... ... ... орындаушы деңгейіне дейін төмендету екенін бірден-ақ аңғарды. Орыс ... ... ... дөрекіліктерге ашуланған хан мен "бодандыққа қылыштың күшімен емес, өз ... ... ... ... ... мен ... ... еткісі келеді, бірақ біз ауыр езгіге көніп тірі жүргенше, өлуге дайынбыз", "біз Жайықтың суы кері аққанда ғана отар боламыз" деп ... ... ХVIII ... ... ... ... бастамасымен біраз қақтығыстар болды. 1748 жылы Барақ сұлтанның адамдары Əбілқайырды өлтіріп кетпегенде бұл күрес ары ... ... ... ... ... ... бір бөлігінің Ресей бодандығын қабылдауын екі тұрғыдан ... ... бір ... ол ... ойраттардың жиі қайталанған жойқын жорықтарынан, олардың халық үшін қырғынды салдарынан құтқарды, ал екінші жағынан, кең байтақ дала ... ... ... ... ... отарлаудың жəне қазақтардың мемлекеттілігін жоюдың басы болды.
Қорытынды.Отандық және шетелдік зерттеулерде Әбілқайыр ханның тарихтағы орны, қайраткерлігі мен адами кескін-келбеті көпшілік ... ... ... ... ... ... байланысты анықталып келеді. Бұл орайда ханның Ресей протекциясында болу туралы өтініші орыс бодандығын қабылдау ретінде суреттеліп, "бодандық" ... ... ... ... ... Әбілқайырдың анталаған жаулармен алыса жүріп жасаған жанкештілік қадамында заңдылық та, кездейсоқтық та ... ... ... Әбілқайырдың өтініші шығысқа қарай бет алып келе жатқан мемлекеттің шапқыншылығының алдын алған шара ... ... ... ... ерте ме, кеш пе орыс мемлекетінің экспансиясына ұшырайтындығы белгілі еді.
Тарихи құжаттар Әбілқайыр Ресей протекциясын сұрауға шын ниетімен бармаған, ондай ... ... ... ... деген тұжырымға итермелейді. А.Тевкелевтің "Неліктен сіз басқа хандар мен сұлтандардың, беделді старшындардың келісімінсіз бұл іске (яғни, Ресей бодандығын қабылдауға.) ... ... ... ... ... бойы ... соғысып келемін, оған әлім жетер емес... Оның үстіне Еділ қалмақтары, башқұрттар, ... және ... ... ... Төрт ... ... жау қоршауында қалдық" деп жауап береді.
Бұл жағдайлар - ешкім жоққа шығара ... ... ... Оның ... ... Ресейге бет бұру себептерінің бірі оның басқа қазақ хандарының алдына шығуға, оларды өз билігіне бағындыруға тырысушылығы болды делінеді. Кіші жүз ... бұл ... ... ... басты фактор болды деп санауға ешкім сене қоймас, себебі ел басқарған адамның билік құмарлығын қоғам ... ... ... теріс мағынада түсіндіруге негіз жоқ.
Әбілқайырдың өтініші бойынша қазақтарды Ресей бодандығына қабылдау жөніндегі 1731 жылы 19 ақ­пандағы Анна Иоановнаның ... ... ... ... а) ... ... қызмет ету және салық (ясақ) төлеу; ә) жаулар шабуыл жасағанда орыстар тарапынан әскери көмектің көрсетілуі; ал ... ... ... ... қалмақтар және Жайық казактарына шабуыл жасамауы; б) орыс тұтқындарын қайтаруы және орыс көпестері мен сауда-керуендеріне зәбір-жапа, қысым көрсетпеу, қайта ... ... ... ... ... ... және ... дамуына қолдау көрсету.
Орынбор әкімшілігінің басшыларымен болған келіссөздерде "Мені қан майданда жаулап алған жоқсың, орыс бодандығын өз еркіммен қабылдадым, Түркістанға көшіп ... орыс ... мені ... алмайды" деп ашу шақырғанда, Әбілқайыр әлі де болса Ресей билігінің құлақкесті құлы еместігіне ... ... Оны ... те ... ... патша өкіметіне толық бағынғысы келмегендігін оның нақтылы істері де, әсіресе, 1746 жылы Иран шахы Надирге "орыстар ... ... ... ... ... үшін ... қалашығын беруді" сұрап хат жазуы да айқын ... ... ... ... ... ғана танығаны, кіші жүздің протектораттық статусты ғана ... ... ... да қостайды (А. Боджер т.б.).
Ресей көмегіне сүйену арқылы қазақ жерін қоршауға алған жаулардан құтқарамын деп ... ... ... ... ... ... бұл әрекеттері патша өкіметі тарапынан ескерусіз қалмады... Отарлықтың сойылын соғып, бас пайдасының ... ел ... ... қойған, кеудемсоқтық пен көреалмаушылықтың құлы болған Барақ сұлтан уақытша болса да тарих ... ... Оның ... ... 1748 жылы ... ... Әбілқайырды өлтіруі Ресей отаршылдығының мүддесіне толықтай сай келді.
Әбілқайыр қазақ ... ... ... бір орталыққа бағынған қуатты қазақ хандығын құруға ... Оның ... сол ... өз ... өз ... ... ... көмегі арқылы жүзеге асыруға әрекеттенді. Бірақ ол оқиғалар шырғалаңынан шыға алмады, бір халық келіп екінші халыққа ... ... ... ... ... ... сыбағасында қалды. Әбілқайыр ханның мысалы ел тәуелсіздігін күмәнді есептерге ... ... ойын ... ... болмайтындығын көрсетеді. Тарих мемлекет егемендігіне балама жоқтығын дәлелдейді.
Пайдаланған әдебиеттер:
* Ерофеева И. Хан Абулхаир: полклводец, правитель и ... ... 1999. 13-15 ... ... С.М. Әбілқайыр хан Астана- 2007. 8 бет
* ... Ж. ... ... хана в ... ... ... ... подданства в 30-х годах XVIII века// Поиск 1997. 62-71 бб.
* ... Ж.Ж. ... хан және ... ... ... ... ... Алматы, 1999, 10-15бб.
* Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих или киргиз- кайсацких орд и ... ... ... 1996. 161-174, ... Рычков П.И. История Оренбургская. Оренбург,1896. 86-95 бб.
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Орындаған: ____________________
Тексерген:_____________________
Алматы, 2011ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбілқайыр хан2 бет
Әбілқайыр хан туралы8 бет
Әбілқайыр хандығының күшеюі және әлсіреуі56 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
Алексей Иванович Тевкелев Петербург елшісі6 бет
Бұрындық хан6 бет
Бөгенбай батыр 9 бет
Керей хан5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь