Жүсіпбек Аймауытов (бес томдық шығармалар жинағы екінші том шығармалары.)

Ақбілек 2
Қартқожа 152
Түсініктер. 244
АҚБІЛЕК
БІРІНШІ БӨЛІМ
Өскеменнің ар жағында, Бұқтарманың оң жағында әлемге аян Алтай бар.
Сол Алтайдың күнгейінен құбыла жаққа құлай аққан, құлай ағып Ертіс түскен, күр-күр еткен Күршім бар.
Алтай Күршім не заманнан қалың Найман мекені. Сол Алтаймен сол Күршімнің қысы қыспақ, жазы самал, күн жылт етсе төрт түлік мал қарағайлы Қарт Алтайдың, Алтай сынды анасының көкірегін аймаласып, тыраңдасып, мәйек басып, мамырласып жатқаны.
Қарт Алтайдың қақ басында, алақанның аясында, бал татыған айна сулы, түрі де аспан, сыры да аспан, шарап сулы Марқакөлі. Марқакөлді алқалаған, ақ ауылды Алтай елі. Алтай елі — алтай жазы тау еркесі — киік болып, өзге елдерден биік болып, Марқакөлдің самалына сайран етіп жатқаны. Марқакөлдің суы балдай. Марқакөлдің суын ішіп, отын жеген сары қарын, тұтам емшек жануардың бауырынан сүт сорғалап, сүт емес-ау құт сорғалап, көнек-көнек лықылдайды; қара саба емізіктеп, қою, салқын, сары қымыз, быжылдаған дәрі қымыз шара-шара шыпылдайды. Бір шарасын ішкен адам дәл хор қызын құшқандай боп, бегі шиқан дуылдайды; ауызы қобыз гуілдейді; мас болады, жас болады; жел жетпеске мініп алып, Алтай тауын дүрсілдетіп, таудың тасын күтірлетіп, көкпар, жарыс, алыс-жұлыс асыр салып жатқаны.
Әлгі Алтайдың аруларын айтуға тіл жетпейді. Алтын, күміс, — Алтай кені; алтын сырға алты қарыс алып түсіп құлақтарын, жүзі Алтайдың айындай боп, көзі құралайындай боп, күлкісі атқан таңындай боп, бойы Қопа талындай боп, былқ-сылқ етіп бұраңдасып, күлбіресіп, көлеңдесіп, езу тартса есің кетіп, сұңқыл қақса, шым-шым етіп, бойың босап, ойың босап, қиялың қиян кезеді.
Кеп онда емес-ау, жарандар! Бері қараңдар, құлағың сал! Тыңдаушылар анталаса, кеп құрайын бір тамаша. Ертегі емес, ертеде емес, ұзын да емес, келте де емес, қарапайым қара сөзбен бір әңгіме шертейін. Қысыр сөзді қысқартайын, әңгімеме жол тартайын. Өлең сөзге олақ едім, күйлі емес деп қомсынбаңдар.
Сол Алтайдың бөктерінде жам жолменен жандамайлап, ала ат мінген жалғыз адам келе жатыр бейсауат. Көтегейті Күршім жақ, бет алысы — Қара-екем шаты. Қара-екем шаты қамау жартас, дәл аясы шұңқыр көгал, бір ауызды, тар ауызды. Шұңғыл шатын, мейірімді Алтай түсі қашып, түнде жорытқан жорықшыға соққан ғой. Ажал түрткен мал болмаса, мал алдырған жан болмаса, терең шатқа кім барған?
Ала ат мінген терең шаттың дәл ауызына таянғанда, алақ-жұлақ қаранды да тоқтады. Тар ауызда тас тасалап, сүр шекпенді, бес атарлы біреу жатыр, бас бағып. Әлгі шекпен ала аттыны көре сала, ақ орамал көтерді, ала ат мінген оны көріп, ақ тымағын кетерді. Сүйтті-дағы ала ат мінген қабтағаймен ат жетектеп, асып кетті әрі қарай.
Марқакөлде майға бөккен мал мен ел, тау ызғары жамбасынан өткен соң, етектегі қыстауына еңбектесіп түскен шақ.
Мамырбайдың малайлары қора жамап, пешін қалап, үйін сылап болған ед. Мамырбайдың бәйбішесі маң-маң басып, малайларға киіз үйін қағып-сілкіп жинатқызып жүрген ед. Мамырбайдың Ақбілегі, Ақбілегі — жас түлегі, айы-күні – сұлу қызы, алтын сырға, күміс шолпы сылдырлатып, былдырлатып, ақ көйлегін көлеңдетіп, қызыл, жасыл көрпелерін қағып үйге әкелген ед. Қасындағы қыздарына қабақ шытып, қыңқыл етіп, даусы сыңқыл-сұңқыл етіп:
        
        ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВ
Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі М.О. Әуезов ... ... және өнер ... ... ... ... ... 2003
ББК 84 (5 Қаз) А 31
Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің бағдарламасы бойынша шығарылды
Редакция алқасы:
С. Қирабаев (жауапты ... ... Д. ... Б. ... С. ... ... дайындаған:
С. Қирабаев, Д. Қамзабекұлы
А 31 Аймауытов Жүсіпбек.
Бес томдық шығармалар жинағы. Екінші том. Романдары. - Алматы: "Жібек жолы" ... үйі, 2003. - 312 бет. ISBN ... ... ... Аймауытовтың және романдары кірді.
ББК 84 (5 Қаз)
ISBN 9965-637-06-7
ISBN 9965-425-94-9 (C) М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, 2003
(C) ... ... БY, ... БӨЛІМ
Өскеменнің ар жағында, Бұқтарманың оң жағында әлемге аян Алтай ... ... ... ... жаққа құлай аққан, құлай ағып Ертіс түскен, күр-күр еткен Күршім бар.
Алтай Күршім не ... ... ... ... Сол ... сол ... қысы қыспақ, жазы самал, күн жылт етсе төрт ... мал ... Қарт ... ... ... ... көкірегін аймаласып, тыраңдасып, мәйек басып, мамырласып жатқаны.
Қарт Алтайдың қақ басында, алақанның ... бал ... айна ... түрі де ... сыры да ... шарап сулы Марқакөлі. Марқакөлді алқалаған, ақ ауылды Алтай елі. Алтай елі -- ... жазы тау ... -- киік ... өзге ... биік ... ... самалына сайран етіп жатқаны. Марқакөлдің суы балдай. Марқакөлдің суын ішіп, отын жеген сары қарын, тұтам емшек ... ... сүт ... сүт ... құт ... ... ... қара саба емізіктеп, қою, салқын, сары қымыз, ... дәрі ... ... шыпылдайды. Бір шарасын ішкен адам дәл хор қызын құшқандай боп, бегі шиқан дуылдайды; ауызы ... ... мас ... жас ... жел жетпеске мініп алып, Алтай тауын дүрсілдетіп, таудың тасын күтірлетіп, көкпар, жарыс, алыс-жұлыс асыр салып жатқаны.
Әлгі Алтайдың ... ... тіл ... ... ... -- ... ... алтын сырға алты қарыс алып түсіп құлақтарын, жүзі Алтайдың айындай боп, көзі құралайындай боп, күлкісі атқан таңындай боп, бойы Қопа ... боп, ... етіп ... ... ... езу ... есің кетіп, сұңқыл қақса, шым-шым етіп, бойың босап, ойың босап, қиялың қиян кезеді.
Кеп онда емес-ау, ... Бері ... ... сал! ... ... кеп ... бір ... Ертегі емес, ертеде емес, ұзын да емес, келте де емес, қарапайым қара сөзбен бір әңгіме шертейін. Қысыр сөзді ... ... жол ... Өлең ... олақ ... ... емес деп ... Алтайдың бөктерінде жам жолменен жандамайлап, ала ат мінген жалғыз адам келе ... ... ... ... жақ, бет ... -- ... ... Қара-екем шаты қамау жартас, дәл аясы шұңқыр көгал, бір ауызды, тар ауызды. Шұңғыл шатын, мейірімді Алтай түсі ... ... ... ... ... ғой. Ажал ... мал болмаса, мал алдырған жан болмаса, терең шатқа кім ... ат ... ... ... дәл ... ... ... қаранды да тоқтады. Тар ауызда тас тасалап, сүр шекпенді, бес атарлы біреу жатыр, бас бағып. Әлгі шекпен ала аттыны көре ... ақ ... ... ала ат ... оны ... ақ ... кетерді. Сүйтті-дағы ала ат мінген қабтағаймен ат жетектеп, асып кетті әрі қарай.
Марқакөлде майға ... мал мен ел, тау ... ... ... соң, етектегі қыстауына еңбектесіп түскен шақ.
Мамырбайдың малайлары қора жамап, пешін қалап, үйін сылап болған ед. Мамырбайдың бәйбішесі маң-маң ... ... киіз үйін ... ... жүрген ед. Мамырбайдың Ақбілегі, Ақбілегі -- жас ... ... - сұлу ... ... ... ... ... сылдырлатып, былдырлатып, ақ көйлегін көлеңдетіп, қызыл, жасыл ... ... үйге ... ед. ... ... ... ... қыңқыл етіп, даусы сыңқыл-сұңқыл етіп:
-- Көзім тартып тұрғаны несі? -- деп бір бұраңдап қойған ед...
-- Жәй тартат та... ... Қай ... ... ем: сол ... -- деді -- ... Кім елеген ондайды? Алымсағын, шөбін жайлап, партияның қамын да ойлап, Мамекең де кешке жақын жолдасымен кеп ... ... ... ... мал ... Бала у-шу, малай қиқу, мал маңырап, ит жаң-жұң. Ауыл түтін, өзен күріл. Сарғылт таңдақ. Жел де қоңыр, ... ... ... ... шәйі қайнап, ел де орынға отырды.
Күн батпай-ақ, көз барында манағы айтқан терең ... ... ... ... ... шықты төрт атты. Оның бірі манаты айтқан, өзің көрген ала ... Енді ... ... бар, мылтығы бар, қылышы бар, көк шекпенді қоқаңдаған, қоқиланған жат адам. Сол төрт атты шаттан шығып, ылдиға түсе өкшелерін қадады. ... еді, ат ... ... ... ... есілді. Есілді де екпіндетіп, үңгірдегі бір ауылға жетіп келді саусылдап.
Келе тарс-тұрс. Үріктірді, бүріктірді, елдің апшысын қуырды:
- Ақ, ... Тап ... ... ... ... жонда, ат таппасқа әдді не? Атты да алды, шідерді алды, жүген де ... ... ... ... ... бәрі кетті....
- Төре...Тақсыр...
- Ой, құдай-ай!
- Аясайшы, бейуазек қой!.. - ... ... ... ... ... жаңа ... келтіргені сол еді Мамырбайдың бір малайы ... ... ... ... ... Кім, кім?
- Көкпең-көк...
- О кім?
- Өңшең орыс. Мамырбайдың мұршасы:
- Жина, ұмтыл, қаш тығыл! - ... ғана ... шәй ... ... жиюсыз шыны-аяқ қалды күйреп. Мамырбай күріс-күріс, бір есікке, бір төрге... Жаушы жалам, бәйбіше де, қыз да жоқ. Сыртқы есікке жетер-жетпесте, ... ... ... үш ... аузына тірелді. Бай шалқалап, мұрттай ұшты.
Мылтық дүмі, қылыштың қырымен айдап ... ... ... ... басын қорғалап, борсаңдап, желкені жей-мей, Мамырбайдың еттігіне отағасыны бас қыла қамалды да, сыртынан қара ... ... ... ... , аяғы ... ... ... қораны орағытып бәйбіше келе жатыр еді, орыс алдынан тап болды.
- ... ... ... Мына... -- дей беріп еді, -- мә, саған мына, ... -- деп ... пен ащы ... басына қабат тигенде, көзінің оты жарқ етті. ... ... ... ауыз кетті опырайылып.
- Тап деген соң, тап қызды!
- ... ... ... ... қыз, ... Қызым жоқ, ойбай!..
- Қыз бар. Табасың! Орыс қадалып, білеуітін зулатты.
Бәйбіше бадалып, -- деп ... ... ... Өзім ... - деп орыс ... ала ... орыс қолдарына шырағдан алып, қораны, үйді, тезекті, шұңқырды, жүкті, пішенді - ... ... ... ... ... жүр. ... Ақбілек жоқ.
дегенде, бәйбіше теріскейдегі кішкене есіктен ептеп шығып, жер бауырлап, бүкеңдеп, ... ... бір ... ... -- деп кеткен.
Қыз таба алмай, сандалып, долданып қайтқан үш орыс бәйбішені Терезе алдына етбетінен басып отырып, ... бес ... ... Үні ... ... жаны қабат шығады ғой, құшырлана тістеніп, ышқына ыңқылдағаннан басқа дыбыс бермеді.. Желге, күнге тигізбей, аялап өсірген ... ... ... ... артық емес пе?
Түнерген түнде абайсыз ауыл абалаған ит даусына айналды. Ауылдан бажылдаған, балдырлаған жат үн шықты. Бір тайпы ауыл үш ... ... ... тұншықты.
Үрейлі ауылды торып, екі ат жетелеп, ойқастап, құлағын түріп, түсі жаман, ойы қараңғы бір адам жүр. ... ... ... әлгі адам бір ... бір ... ... ... ұмтылды. Ұмтылып еді, астындағы жануар қорыс етіп, лоқып қалды. Аяғын үзеңгіден ... ... ... ... ... ... жапыра басып, жерге түсті. Атын артқы қасына ... ... қыл ... ... тас ... тұсап, үш атты матастырды да, қотанға кіретін епті қасқырша, ... ... ... қара ... ауылдың иті ұлып тұр. Бес-алты адым аттады ма, жоқ па, әлде шөптің, әлде шүберектің сыбдырындай ... ... бір ... ... ... қалды. Енді бір басып еді -- аяқ асты қарауытқан шұқыр болды, шұқыр түбінде бірдеме ағараңдаған ... ... ... ... - деді ... ышқына сыбырлап.
-- Ақбілекпісің? -- деді әлгі адам біліп қойғандай.
-- Мен едім, құтқар, ағатай! -- деп ... ... ... ... ... ... Бұқ. Жата тұр, -- деді де, қазақ қалбаңдап жоқ болды.
Екі қолы ... ... ... ... ... адам жүгіріп барып тоқтағандай, ат ышқынғандай, үзеңгіге аяқ салғандай, тебінгі тырс ... ... ... ... келейін деген екен ғой, енді ажалдан құтылдым ғой. Жасаған-ай! Тәуба, дей ... еді, ... ... ... жақындамай, теріс айналып кеткен тәрізді болды. Қолы әлі жәрдем ... ... ... ... дәмелене күтсе де, тықыр алыстап, дүбірлетіп шауып ... ... сылқ ете ... аяғы тайғанап кетті, сырғанап түпсіз зынданға түсіп бара жатқандай ... ... ... манағы шабаланғаны жоқ, анда-санда сақ қаншықтың безілдеген, жас күшіктің ... ... ... төбеттердің күңіренген ұзын сарыны басып тұрғандай. Сүйтіп тұрғанда, бірдеме ... ... ... ... шабаландырған аттың дүрсілі тауға қарай кетті. Ит даусы алыстап барып, қайта жақындап, абалады. Ажал да ... ... ... қайтып келді. Күбір-күбір адам даусы естілген тәрізденді. Ақбілектің жүрегі зырқ ете ... Зырқ ... ... ... ... ... ... болғай еді деп, қолын кеудесіне басып еді -- тас, тас ... ... ... емес -- ажал ... еткендей, құйқа тамыры шымыр етті. Апан көр сияқтанды. Өйткені тажалдай түсі суық, саудыраған үш адам ... ... ... бала ... лаққа ұқсап, апанды айнала жүгіріп, өкпесін соққан торғайдай торға ілінді. Сонда да ... ... ... - деген жан дауысы таудың тасына барып шақ еткендей болды. Мейірімсіз ... ... алып ... ... ... ... да, қолды кейін сермеп, басын жұлқып, үзіліп, өзеуреген ащы айғайы апатайының құлағына сап ... ... ... ... ... сіресіп қалса да, елемей, шыңғырған дауысқа қарай үкідей ұшып келеді. Қызын бүркітше бүріп, илеп жатқан екі орысты анасы екпінімен келіп ... ... ... ... ана ... ... бас ... Олай сүйреп, бұлай жұлқып, қызды анасының құшағынан ала ... соң, ... ... ... ... Жанына мылтық батқанда, анасы қызын тастай беріп, алыса кетті. Апыр-топыр екі ... екі алып ... ... ... бірін илектеп жатқанда, үшінші орыс тайқып шегіне ... ... ... оңтайланған Ақбілек апанның ернеуіне жете түсіп, анасының қалып бара жатқанын көріл, қайта апанға түскенде, анасы ... ... ... Сол ... бос ... орыс анасын жауырын ортадан басып салды.
-- Алла! -- деп ана ... орыс ... ... ... алды да ... ... ... көкті жұлып Ақбілек зарлап, аттардың дүрсілі тауды дүсірлетіп, абалап иттер қуып бара жатқанда:
-- Қайдашы, қайдалап, ... бір топ кісі қуып ала ... ... ... де ... көк те айғай. Тау күңгірлеп, тас шықырлайды.
Қуғыншылардың қарасын көріп, қыз өңгергенді қоя беріп, екі орыс ... ... ... ... ... Екі атты есік пен ... ... келіп қалды. Тау сатыр-сұтыр етті. Қуғыншының біреуі, қиялай шауып, атының жалын құша жығылуы-ақ мұң екен, арттағылары азан-қазан, ұйқы-тұйқы түсе ... ала атты кім? Қыз алып ... ... кім? ... қуам деп оққа ... кім? ... кім екенін біз айтайық па? Өздеріне сөйлетейік пе?
Кәне, осыны дауысқа саламын. Біз айтайық дегендерің қолдарыңды көтер біреу, екеу... жоқ. Өздері ... ... қол ... ... ... өзіммен көпшілік. Сонымен сөз өздеріне берілетін болды.
БЕКБОЛАТ
Қара торы, орта бойлы, қошқар тұмсық, ... мұрт ... көз ... Жасым жиырманың жетеуіне шығып тұр. Атым - Бекболат. Басымда барқытпен тыстаған қара елтірі ... ... ... ... ... ... сұр шапан, cap сапиянға қара ала жапқан күміс белбеу, аяғымда көнелеу ... ... бар. ... жарғақ далбағайым, шашақты сары қында мүйіз сапты өткір кездігім, алдыңғы қапталдағы дабыл байлайтын ұзын қайыс ... ... ... ... ... ... болар.
Бұрын бір байдың, осы күні орта шарқы ... ... ... ... қой бес ... ... екі жүзге, сиыр алпысқа, түйе жиырмаға шарпыған еді, осы күні сол малдың төрттен бірі де жоқ.
Әкеміз неше жылдай ... ... би ... Бір ... ... ... адамының бірі. Ағам отау болып, енші алып кетті. Інім Семейде оқуда. Шешеміз жылқы жылы құрт аурудан ... ... соң, ... бір ... ... ақ ... бауырсақ мұрын жаңа өспірім қызын беріп қойған жерінен он бес қараға бата бұзып алып еді, тоқал бұ ... ... ... ... алды.
Жылдағы зекет, пітір, садақасын беріп, бізді оқытуға әкеміз таңқы ... ... қара ... ... ... жылдай, жаз үй артындағы қоста, қыс қонақ үйде теңселіп, қалғып-шұлғып, сабақ оқыдық. Тіл алмай, асқа, атқа өкпелеп, кісі боқтап, ... боп, ... ... ... ... де, ... хат ... Көршінің қатынымен Қожаның өсегі білінген соң, әкеміз шығарып жіберіп, содан кейін көзіміз ашылды.
Оннан асқан соң-ақ, қыдырған қолы бос ... боқ ... ... ... ... он ... ... соң, қыз-келіншегі бар үйдің іргесін тырнап, жібін қиып, есігін қиратып, түн баласында дамыл көрмедік. Жолдастарға еріп, ойын-сауық қуып жүріп, ... ... ... ... Еті ... ... жігіттерді еліктеп, насыбай, мылтық атуды, ит жүгіртіп, құс ... ... ... ет ... суға жығып, қашырып алып, талай құстан айырылсам да, аяғында құстың тілін ... па ... ... жарау бедеу, қолында қыран тұйғын, үстінде сымдай киім, өзек, өлкені сыпылдата кезіп, ... ... қаз, ... ... ... ... сұлу ... ауылдың сыртына қонам деп, шіреніп келіп тұрар ма ең! Жалғанның қызығы сонда!
Әкем өз маңындағы елдің ... ... ... болысып, дауын даулап, жесірін жоқтап, шығынын реттеп, бірді-бірге соғып жатады. Атқа мініп кетеді; үйде ... ... ... ... ... ... Сүйтпесе ел билей алмайды-ау деп ойлаймын. Бірақ оған артық араласпаймын. Ағам мен екеуі тұрғанда, маған сөз не керек, өз ... ... ... олар мені ... боп ... деп, кейде жаратпайды, кейде мен құс алдырып, аң атып келгенде, мақтанып та қояды. Әйткенмен, ағайын дауына, ру ... ... да ... ... жоқ. ... ... жасаққа шығысамын. Қыз қашқан, қатын кеткен топтардан қалмаймын.
Әкем айттырған Жаманбаланың шотбақ қара қызын менсінбей, Мамырбайдың Ақбілегін елден тандап айттырып ... Мал ... ... ... ... ... алмай, есік көрсетпеймін деп, көнбей қойды. Бойжеткен қалыңдығым тұрғанда, қарап жатайын ба, жасырын барам деп, кісі ... ... ... соң, бұ күн ... келе жатыр едім. Дулыға тастың бөктерінен жолымызды кесе қашқан ор қоянды өткізбеймін деп, бір талай ат ... ... ... ... мана келетін кісі ғой.
Ауылға таяна бергенде шулаған иттің дауысын естіп, тұра қалып едік, бір ... ... одан ... дауысын, аттың дүбірін есіткен соң, дәтім шыдамай, не де болса, ... ... деп қуып ... ... екі аттыға жаңа жете бергенде, оң иығымнан оқ сап ете түскенде, көзім қарауытып, басым айналып кетті. Не болғанымды білмедім. Әй, ... ... ... ... керек қой! Аттарын тежеп, қорқып шаппады ғой. Әйтпесе түсіріп алатын кісі едік. Есіл жарым, екі көзің жәудіреп, орысқа қор боп ... ... ... не ... бар? ... ... ... ба? Кеудеде шыбындарың болса, неге қимылдамайсыңдар?
ӘПЕСЕР
Мал-мүлкімді талады, кісімді өлтірді, қызымды алып кетті деп, бізді бұзық адам көріп, қазақтар жазғырады-ау. ... не боп ... ... ... адым жер ... көрмеген, аң сықылды жайылған қазақ, біздің неғып мұндай күйге түскенімізді қайдан ... ... ... жерден кім безейін деп ойлайды? Еркін, қызық өмірді, жан тыныштықты кім жақсы көрмейді? Сұлу әйелдің от құшағын, тәтті ... кім ... Адам ... ... ерікті болса, тұрмысы осындай болар ма еді? Біреу ырысты, ... ... ... ма еді? ... ерік жоқ. Адам ... елінің тілегіне бағынады. Дүниеде тағдыр бар, лажсыз өмірге қону бар: тағдырда бостандық, еркіндік деген жоқ.
Тағдыр ... ... ... ... ... тауына, қазақ арасына біз келер ме едік? Мен Тамбау губернесіндегі бай алпауыттың кіші баласы ... ... ... ... ... ... ... түрік соғысында мақтау алған кісі екен. Әкеміз соғыс уәзірінде үлкен төре болып, мосқал тартқанда, Тамбаудағы ата қонысына келіп, егін ... ... ... Мол жер, ... ... сарай, қос-қос арғымақ, солқылдақ арба, жүйрік ат, жүйрік тазы ... ... ... еді. Бір ағам ... ... ... болып, одан соңғы екеуміз әскер академиесін бітіріп, әпесер болып едік. Ағайынды ... ... ... мен ... да, ... герман соғысында қол бастап, бір рет шен алдым. Патшамыз соғыс ашқанда, ел-жұрт, отанымызды қорғауға, біз соғысқа бардық. Отанды біз ... орыс ... жұрт ... осы ... ... күн көре алар ма еді? Орыс сияқты жері мол, қолтығы кең ... қол ... ... ... ... қылу ... қой. Анығында қазақ мемлекетке не пайда келтіріп отыр? Түндік басы жылына төрт сом алым ... ... ... лау, азық ... болмаса, бұларда не шығын бар? Тек қымызын ішіп, қарнын сипап, қатынына қарап, борбайын тыр-тыр қасығанды біледі. Патша қазақты қара ... алам ... ... ... ... қиратылып қалды. Қазақ солдаттан өлгенше қорқады. Баяғыда, ... ... ... ... ... ... ... алмаймын деп, қолхат беріпті-міс деп, талшық қылады. Тегінде, қазақтың солдат ... ... ... ... те емес. Кім біледі, қолына қару берсе, орыс жұртына жау болып кетпесіне кімнің көзі жетеді? Онда ұлы Ресейдің жұрты кемиді, ... елі ... ... ... ... елі, ... ... елдің пайдасына кетіп қалуы мүмкін. Әйтеуір қазақ өз алдына ел болып жатқан жоқ. Ендеше, орысқа бағынуы керек. Орысқа жақын арқа ... ... ... ... жұрт жоқ. ... ... ... алдың деп өкпелейтін шығар. Жер қазынанікі ғой, орыс өсіп жерге сыймай жатса, бос тұрған жерді алмай ... ... жер кеп, ... ... кең даланы шарлап жүре беремін деп ойлайды. Жер жүзінде жалғыз қазақ емес, өзге жұрт та бар ғой, ... да ... ... ... ... жеріңді алғанға өкпелеме. Сен де егін сал, қала бол, сонда бәрімізге де жер ... Мұны ... ... зәбірің тиеді деп бізді айыптайды. Зәуде қазақ ... ... ... ... орыс ... ... ... маңайына зәбірі тимес пе еді? Малын алмас, дүниесін таламас, қызын қатын, қатынды жетім қылмас па еді? Кешегі Жетісу майданында ... ... ... ... ... ... ... Бейуаз мұжықты қылышының жүзінен өткізбеді ме? Мүлкін талап, әйелін расуа қылмады ма? Баяғыда орысты үш жүз ... ... ... тұрғанда, қазақ та соның ішінде, қандай қорлық көрсетпеп еді? ... ... ... ... ... ... ... езгілеп өлтіріп еді. Қазекем сенің де жайың белгілі. Қолдарыңа түссе, ... ... ... де ... ... ... ... келмейді.
Әйтсе де біз қазақтан кек алғалы жүргеніміз жоқ. Қазақ жеріне келейік деп келгеніміз жоқ. Ресейде төңкеріс ... ... ... соң, өз ара екі жарылып, ел билеуге ... соң, ... қара ... мен қара солдатты жақтаған балшебектер алып кеткен соң, біздер орыстың шын ұлдары құл-құтанға бағынбаймыз деп, ... ... ... ... ... ... ... Қытай жеріне өтіп кетті. Біз одан қашқан, бұдан қашқан, жетпіс шақты әпесер, білеуіттер Алтайдың бір тығырына бекініп, қызылдардан жан ... ... ... ойы, оқ дәрімізді, азығымызды түгесіп, қыстың суығына қатырып, ашықтырып алмақ. Әйтпесе, бір ауыздан ... ... ... ала ... ... ... біз қарап өлейік пе? Қара таласқан соң ... ... ... азыққа мал, баспанаға киіз, төсеніш, ыдыс, сайман алып ... ... ... ... ... ... өңшең еркек іші піскен соң, ермек, қызық керек қылмай тұра ма? ... ... ... ... ... берейік. Біздің де қанымызда от бар; бізде де тілек, құмарлық, нәпсі бар. Біз де жаспыз. Әйел құшуды біз де ... ... күн көре ... махаббаттың қадірін білетін сезімі жетілген, біз өнерлі, білімді жауропаның ұлдарымыз. Әйел кімде бар? Қазақта. Қазақ та адам ... ... қара ... ... күші жауропа әйелінен кем емес; әнтек тәрбиеленіп, қылымсуды, еркекке жағынуды үйренбегені болмаса. Қазақ надан болған соң орыстан жатырқайды, ... ... қызы орыс ... ... -- ... өз сүйгеніміз де жетеді: бізге әйел керек. Әйелдің сүйгенін тілейтін біздің өз ... бар ма? ... ... ... оқыған ел жатырқамас еді, қазақтың оқыған азаматы орыс қызын сүймей, орыстан қатын алмай жүр ... ... ... ... ... болмаса, тегіннен қазақты өлтіргеніміз жоқ. Адамның тыпырлап өлгені бізге тауықтың өлгенімен бір есеп. Көңілімізге солай орнағаннан ба? Өлімді көп ... ... өліп ... бе, кім білсін? Шынында өлім деген, өмір деген немене? Адам өлмек үшін туған. Бүгін өлдің не, ертең өлдің не? Өмір -- ... ... ... аз күн ... өмірден қандай қызық, қандай ләззат болсын, алып қалу керек. Өлген соң түк те жоқ.
Алдымызда ... ... ... ... қыс. ... қала - ... жау. ... -- аяз, аштық, соғыс, ажал. Бірінен болмаса, бірінен өлуіміз ақ. Бүгін болмаса, ертең өлуге көзің жетіп отырса, елден, ... ... ... ... ... жан екен деп, аяйтын адам баласы болмаса, біз қара таласпағанда, біз бой ... біз кісі ... біз қыз алып ... кім ... ... Біз әзір ... ... деген арпалысып күнелту деген сөз. Ендеше, біз ... ... ... ... ... ... ... айыптайды.
МҰҚАШ
Мен таңқы мұрын, бадырақ көз, шұнақ құлақтау, жар қабақтау, ... шаш, ... ... қара сұр жігітпін. Жасым отыз бесте. Әкем Тойбазар, өзім Мұқаш болғалы, аузым асқа, ауым атқа ... ... Ес біле ... ... ә ... құны жоқ, ... ... жаман Төлеубай дегеннің қозысын бақтым. Ел жайлауда, көк шалғында қымызға қызып ... мас ... ... мен босағада отырып, жырық сары тостағанмен саумал ішіп ... ... ... ... ... ... ... қозыны ауылдан шығара алмай, дедектеп, кейіп, жыламсырап жүргенім. Балалар алтыбақан ... ақ ... ... ... асыр ... қой күзетіп, өлең айтып, думан қылып жатқанда -- деген байдың зекуін естіген соң, қара ... ... ... жабуын оранып, үй жанында бүк түсіп жатқаным. Әсіресе шырт ұйқыда жатқанда: деп, ... ... ... ... ... батады-ау. Амал жоқ, бүрсеңдеп жүріп, қозы ағытып, бір тостаған іркіт ішіп, көзіңді уқалап жөнелесің. Күн қызғанша жүгіріп, ауылға қашқан ... ... ... тас ... ... ... келгенде Шабанбайдың қойып бақтым. О бір құдайдың атқаны! Өліп бара жатырмын десең, қойға бір тайын мінгізбейді. Ат отынан қалады дейді, алып ... Қой ... ... келе ... ... ... қояйын десең, қоңыр өгізшені сиыр мүйіздеп, мұрнын жырады, таңертең сиыр өрмей тұрып ол сасықты ... ... тағы бір ... күні ... ойнағанына бүйірім қызып, төңбекшіп ұйқым келмей, не де болса, құдайдың салғанын керермін деп, тұра сала ойынға мен де бардым. Қара ... ... мен ит, ... ... ... Рақымжанның Айша деген қызын өзек жаққа апарып ... Мен ... қуып ... қызды іздеген үлкен қара құлақ өзекте бұғып жатыр екен. Дүние-ай, мен де қара ... ... ма ... - деп ... ... түсте қойды бұлақ басына жусатып, өгізімді тұсап қойып, жарлауытқа арқамды сүйеп отырсам, көзім ... ... Бір ... ... күйдіріп жібергендей, бірдеме басымнан орай шым ете ... ... ... ... ... ... боп, ... барам. Артыма қарасам көк айғырын апыраңдатып, қамшысын білеп, Шабанбай қуып ... ... ... ... да ... ... ... қалған арам қатқыр қойсын ба, аттың бауырына алып жүріп, ал ... ал сой. ... ... ... ... қой қасқырдан аман екен.
Өшімді қалай алам деп аузымды басып жүр едім. Ахметтің қойшысы да байына ызалы екен. Екеуміз бірігіп, ... екі сек, ... бір ... бір ... ... ... тығып қойып, бір айдай азық қылдық. Суға салған етте дәм болмайды екен. Бірақ ұрлығымыз шығып қалды. Оны айтып жүрген ... ... ... деген бір жарамсақ таз қойшы бар еді. Байына жағынам деп, сол иттің бүлдіргені. Шабанбай екі қой, екі киім ... ... ... ... ... ... ... солай көзім ашыла бастады. Қашағанды жалғыз ұстаймын. Асауды жалғыз үйретемін. Күзетке жалғыз ... ... ... ... ... асаумен, қараңғы ұзақ түнмен, ұрымен, қасқырмен, қауіп-қатермен алыспай адам -- адам ... ... ... ... ... ... ... желік бітпейді екен. Жылқы бақтым -- күлкі бақтым. Алыс-жақын, қатер ойыншық болды. Жылқы бақтым, кісі болдым.
Енді мені әйел де ... ... Енді ... атым да, ... де ... Кедей жатақтың келіншектеріне ет, май беріп, көңіл қостым. Кейде қасқыр жеді қылып, жабағы тайлап, соғым да беріп жүрдім. Жылқы ... ... ... ... ... ... Бұралқы жылқы қағыстырып, ен-таңбасын бұзып, пайда-бақыршылық қылудың тәсілін де ... ... ... ... ... да болды.
Жылқы жұттан кейін енді есікке жүргім келмеді. Неде болса, алыс ... де бір ... деп, ... ... ... ... Ертіс ағып, Өскемен, Зайсан, Семей сияқты қалаларды да көрдім. Азын-аулақ орыстың тілін де үйрендім. Орыспен араласып, орыс ... ... соң, ... нан ... ... ... ... Өзім - бір тұрған заңмын. Орыспен де, қазақпен де сөйлесе ... Елде ... де, ... ... да өлмейтін тәріздімін. Адам болған, ел билегендердің менен түк ... жері жоқ. Олар ... ... ... ... сұмдықты мен де білемін. Олар сөйлеген сөзді мен де сөйлей аламын. Қайта мен деп ... ... ... ... ... ... Алыса кетсе, бір, кісіден таяқ жемеймін. Барақотта жүргенде ершікпен он пұтқа шейін көтеріп жүрдік. Араздаса кетсе, кісінің бір малын жетелеп ... ... Енді ... ел ... ... нем бар? Мен ... тайсалам. Жалғыз кемдігім қағаз танымайтыным ғой. Мендейлер толып жатыр ғой. Әттең дүние! Қолым хат ... ... ... теріс ағызар ма едім, қайтер едім...
Елге келген соң, атқа мініп, партияның сөзіне араласып, жаңа бір қызметке ниет қып жүргенімде, соғыс ... да, оның ... ... ... ... ... ... келіп, қала-қалаға орнады. Балшабай деген бар, кедейдің пайдасын сөйлейді, балшабайға жазылған кісіні ауылнай қылады, болыс қояды, қолына мылтық береді, ... ... ... ... ... ... жерін кедейге тартып әпереді... деген лақаптар шыққан соң, жатсам ұйқым, тұрсам күлкім келмеді. Мен де ... ... ... ... деп, ... да ... Ойға ... істемеген жігіт, жігіт пе? , -- деп бір ... ... ... Сол ... неде болса, тәуекел, мұны да бір байқайын, кім біледі, мен де ... ... ... деп, ... да ... ... бесатарды мойынға салып шыға келдім.
Елге келе лау мініп, қой сойғызып, жүрегін шайып алуға, ... ... ... мылтық атып, қызметке кірісе бастадым. Қазынаның мүлкін, ақтардан қалған қару-жарақ іздеп, қырындаған кісілерімнің үйін ... ... ... алып, пайда-пақыршылық істей бастадым. Ел мені деп кірпідей жиырылды. Әуелі, өз ағайындарым да маған осқырып, үрейленіп қарайтын болды. Менен жұрт ... ... Мен келе ... ... ... пәле келе жатқандай атын, дүниесін тыққыштап, өп-өтірік жалпақтауды шығарды. Елі ... ... ... арғы ... тұрады ғой. Әсіресе, осы мұғалімі бар болғырлар, пәле болды. Мені елден пара алды, дүние тартып әкетті... ... ... деп, ... ... ... ... қойыпты. Сайлау кезінде болыс болайын деп тұрған кезімде, менің үстімнен ... ... ... ... ... кеңсеге тапсырыпты. Мені бұзақы адам деп, сөйтіп болыстыққа сайламай қойғаны. Әй, атаңның аузын... Мамырбайдың, ұлы-ай! Тірі ... бір ... - деп кете ... ... ... келген соң, ауыл-ауылдан мал, киіз, төсек-орын, ыдыс-сайман алып жүрген ақтардың адамына жолығып, іш пікірім ішімде, соларға кісі ... Олар ... ... қыз ... бер ... ... ... Ақбілегі сап ете түсті. Атасының қылғанын алдына келтіретін маған да күн ... ... ... ... ... көріп келдім. Әлі солардан көріп отырмын. Енді оларды мен ... ... ... ... -- ... ... жаман адам атанып кеткенім дағы...
Алыс-жұлыс, ауыр күйік, аттың соққысымен Ақбілектің сілесі қатып, аттан түсіргенде, өлген адамша сылқ ете ... есі ... ... ... алты ... ... бүріп, киіз жапқан, кішкене қоста, өңшең серейген, бырқыраған, жат киімді, жат ... ... ... ... Оң ... ... үстіне артып, қақ қасында бетінен түгі шыққан, шашы дудыраған, істік мұрын, жирен орыс жатыр. Оның бейнеусіз аңқиған, ... ... ... ... ... демі ... ... тамұқ лебіндей тиіп, денесін тітіркендірді. Өңі, түсі екенін біле алмай, көзі алабұртып қостың ішін сипай сүзіп шықты да, ... ... ... ... ... ... ... көзіндей, жасы мөлтілдеп, жылап ағып қоя берді. Саңғал киізден сығалаған аңғал шуақ Ақбілектің бетіне түсіп, жайраңдаса да, телегей аққан ... ... ... ... жоқ, ... жанышқан қараңғылық қараңғы дүниені аңсатты. Әйтсе де, жарық сәуледен, көзін біржола ... ... көзі ... соң, тым болмаса саусылдаған сары қолдың ішінен сытылып, даланы бір ... ... ... ... ... ашалы, ауыр қолды ақырын сырғытып қойды да, ... ... ... жетқорқақ болған ботадай, аяғын аңдап басып, сығалап қарап, жапсарды ашып, тысқа шықты.
Мұның шыққаны алдарына ер тоқым ... ... ... ... ... тігілген ұлылы, кішілі, жыртығы, бүтіні аралас жеті ... ... ... ... Төрт ... бірдей ерейіп-серейіп, үстіне төніп тұрған ақар-шақар тауларға, тауға біткен ... ... ... ... да, тау ... ... жайылып жүрген бүркітке де, тауға тырмыса жайылып, ... ... ... да, ... аулағырақ өзек қуалай, шыққан шоқ-шоқ бұтаға да Ақбілектің көзі ... тұра ... ... келіп, жер ошақ басындағы қазақтың қара құманына, қара астауына жыртық орыстың шөмішіне тоқтады. Жаудың қолына түскен әлде қай сорлының астауы, ... ... ... ... Мен де ... ... ғой ... мұңдасқандай, көзіне тағы жас алды.
Талдың тасасына түсейін деп, шеткі қостың артынан жаңа аса ... еді, қос ... ... ... ... ... бір орыс жалт ... Стой! -- деп ақырып қалды.
Дауыс жер астынан шыққандай, селк ... ... ... ... ... барып оңалды. Сүйткенше болмады, артынан бір орыс жүгіріп келіп, құшақтай көтеріп қосқа ала жөнелді. Ақбілектің көзі шарасынан шықты. Құшақтаған орыс ... ... алып ... тағы екі орыс ... ... ... көздерін уқалап, Ақбілекке қарап, күле сөйлеп, шылымдарын орай ... Алып ... ... ... ... ... жирен орыс екен. Ақбілекті аш белінен жібермей, қысып, бетіне таман ауызына ұмтылып еді, ... ... ... ... ... Өзге орыстар жирен орысты мазақтағандай, қарқ-қарқ күлісті. Олар күліп ... ... ... ... ұзын ... ... қара мұрт орыс ... қырынан жатып, Ақбілекке көз салды. Ол өзгелеріндей сөйлескен де, күлген де жоқ. Құба шыңға құлаш ұрған жез қанат бидайықтай, талмау ... ... ... ... ... ... ... біреу сазарып отырса, оның жаны жұмбақ қой. Көп мұңайып отырғанда, біреу күліп ... оның ... да ... ... қой. ... ... ... құштар қылмақ қой. Қарқылдасқан, қайғысыз, қамсыз көп орыс ортасындағы қара мұрттың лебі де Ақбілекке жұмбақ боп ... Әлде ... ... ... ... ме, ... одан бір жылы сөз күтті ме, болмаса әйелге біткен жеңсіқойлық мұны да жеңді ме, әйтеуір қапаста қапаланып, жалынарға жан таба ... ... ... көзі ... қара ... түсті.
Қара мұрт Ақбілектің жан жарасын әлде көзінен оқып білді ме, әлде бір ... ... ... ме, кім ... ... сүйем деп тағы кезеніп, Ақбілек сырт беріп тыжырынып еді, ашуланған адамша анаған ажырая қарап, бірдеме деп шорт ... ... орыс та ... ежірейіп, басын сілкіп, бірдеме деп тастады. Бірақ енді қайта сүюге қызға ұмтылмады. Өзгелері үндемей шылымдарын тартып ... ... ... ... қара мұрт ... жылы ... бір күрсінді де, жирен орысқа әлгідей емес, жайраңдап, сөйлей бастады. Алғашқы кезде нәресте шақырғандай, алақанын қармай, ... ... ... ... ернін шошайта сөйлеп, жирен орыс басын шайқап болмаған соң, иығын қысып, көзін тікірейте, ернін кезерте, ызбарлана сөйледі. Арыс-ұрыс еткен иттерше ... ... ... ... ... ... ... білесіп, қара мұрт өңі сұрланып шығып кетті. Ол кеткен соң жирен орыс та ... ... ... ... ... да, тысқа шықты.
Өзге қостар да тұрса керек: далада шүлдірлескен сөздер ... ... ... ... ... ... ... қосқа келіп: -- деп мойындарын қисайта, шағыр, шегір көздерімен тесіп жібергендей Ақбілекке үңіле қарасып, ... ... ... ... қалды. Ақбілек олардың бетіне тура қарай алмады, кіріп келгенде ғана немесе түрткенде ғана ... ... ... соң, ... ... суды орталарына қойысып, темір тостағандарды батырып, кепкен нандарымен қытырлатып шәй ішіп отырып, мылжыңдап көп ... ... ... сөзі ... ... түсті. Жирен орыс манағыдай емес, Ақбілекке өліп-өшкенін қойып, бетінен түгі шығып, әкесі өлгендей, бас ... ... ... ... ... ... Ақбілекке қаңылтыр тостағанмен шәй ұсынып еді, алмады. Әлгі айтысқан, жанжалдасқан қара мұрт орыс қайтып ... ... ... ... ... соң, ... ... шықты. Жирен орыс беліндегі алты атарын алып, құлағын қайырып, бірдемесін басып, бұрап, шыртылдатып айналдыра бастағанда, Ақбілек ... атып ... ма екен деп ... сескенейін деді. Жан шіркін көзге тағы бір елестеп өтті. Бірақ атқан жоқ, ... ... ... ... ... ... болмады, киімдері сымдай, белдерін қылмита буынған, қылыштарын асынған екі орыс сып етіп кіріп келіп, қақиып тұра қалып, жирен орысқа келте-келте ... ... ... орыс ... ауыз ... ... да, үн-түн жоқ, киіне бастады. Киінді де, Ақбілекті қолынан тартып, тұрғызып қостан алып шықты. Ақбілек енді ... ... екен деп, ... ... ... Шықса -- көп орыс қос маңында топ-топ сөйлесіп тұр. Қызды алып бұлар шыққанын көріп, өзгелері де ... ... ... тал ... ... аяндады.
Енді ажалым жетті ғой деп Ақбілекте зәре жоқ. Бәрі ... ... ... ... ... қылғалы жүр ме? Әлде бұлардың басқа заңы бар ма? Басқа бірдеңе істегелі жүр ме? Уа ... ... бәрі ... ... не ... ... Көп орыс ... таянған соң қатар тұра қалды. Үш орыс шығып, анадай жазаңқайға барысып тұрған ... ... орыс ... ... ... ... аузынан құшырлана үш сүйіп, қасына екі орысты ертіп, анау үш орысқа таман ... ... ... ... бірі топқа қарап, бірдеңе айтты. Топтан қысқа ғана жауап естілді. Содан кейін әлгі орыс ақырып қалып еді, әлгі ... ... ... мен ... қара мұрт ... ... бірдеңе десті де, аяқтарын нығарлай басып, екеуі екі жаққа қарай жөнелді, сүзісетін қошқарларша екеуі біріне-бірі қарама-қарсы тұра қалды, Сол кезде ... төрт орыс ... ... ... ... ... деп ... мұң екен, алты атарларын қолына ұстасып тұрған екі қошқар басып-басып ... ... бұрқ ... Орыстар тұра ұмтылды. Ақбілек енді не болар екен деп, арт жағында тұрғанда, мына жағынан қара мұрт орыс жүгіріп келіп құшақтай ... ... ... кеп орыс ... алып ... Ақбілекті белінен құшақтап, сүйемелеп, қара мұрт қосқа әкелді. Өзіне таласып, екі орыс бірін-бірі өлтіргенін Ақбілек сонда білді. ... ... ... ... атып ... ... алмады.
Қара мұрт шығып кетіп еді, бір уақытта қалпағын шекесіне салған, сеңсең бас, теке көз, бұжыр сарыны алып ... Теке көз ... ... Аман ... - деп ... ұсынды. Қазақша сөйлегені құлағына жылы тиіп, қолын ұсына түсті де, қайта тартып алды, жеп ... сүзе ... Теке көз ... ... ... ... ... сөйлесуге шақырып әкепті.
- Мына төре сені жақсы көрген. Бұл өзі ... ... ... ... Сені ... ... түртіп), мына жері шыдамаған. Анау жігіттен сені маған бер деп сұраған, ол бермеген. Ол ... төре ғой. ... ... ... ... ... ... атысқан. Өзің көрдің ғой. Бұл сен үшін өлем деген, сонда да шыдаған. Сен бұрын орысты жақсы ... ... ... қызысың. Сен қорықпа. Саған ешкім тимейді. Мына төре сені ешкімге бермейді. Бұл сені қатын қылады. Өзге төрелер сені ... ... ... деп еді. Бұ кісі оған болмады: ол жарамайды, онда бәріміз хайуан боламыз деді.
Бұл көп білетін ақылды ... Бұ да ... ... ... ... ... жан ... Сен бұдан қорықпа, жақсы көр. Бұл кісі сені жақсы көреді. Сені күтеді. Саған тамақ, киім әпереді, саған ... ... ... ... ... Малай ғой. Байы ұрады, соғады, жұмыс қылдырады, бәрі кір болып, жаман болып жүреді. Біздікі орыс законы жақсы: ... ... ... ... ... ... ... тиатрға апарады, гуләит қылады... деп, Ақбілекті үйір қылам деп, теке көз көп сөйледі. Анда-санда қара мұрт сөз ... ... ... көнетөз жасыл шапанын көзіне түсіре бүркеніп, белі бәкіше бүктетіліп бас-аяғы кірпіше жиырылып, құнысып, жасы мөлдіреген қара ... ... қара ... ... көз ... бір ... таңдана, үрейлене тыңдады.
Орыс сөйлеп отыр. Оның көп сөзі миына қонбады. Үлкен төре деп ... ... ... ... іздегені орыстың төресі ме еді? Киім, тамақ әпереді дейді. Соларға зар болып, осылардан сұрауға келіп отырған-ау! Шаруаны қатын істемейді ... енді кім ... ... ... Ақбілек малай болар ма еді? Өзі де істер еді, ... ... да алар еді, байы ... ұрмаса, қатын қайда кетпейді? Қатын не істемекші?.. ... ... ... ... Жалғыз-ақ Ақбілек үшін қара мұрттың жанын қиғаны рас. Ендеше, жақсы көргені рас. Ендеше, ... ... ... сұлу ... ... ... ... боздақ жігіті де Ақбілекке қызығады екен, жанын қияды екен. Әйелге бұдан ... құн бола ма? Сый бола ма? Оның ... ... енді көп ... ... ... асыл ... бір-ақ кісіге қияды. Қандай кісіге? Өзі үшін жанын қиған ер жігітке... Бірақ, ойбай-ау! Ер жігіт деп отырғаны аузы түкті кәпір ғой! Әлгі ... ... ... ... ... етін ... арақ ... темекі сасыған, елді қыран жапқандай қылып, қамшы, қылыш, мылтық ойнататын, мейірімсіз, шадыр мінез орыс осы емес пе? ... сол ... ... ме? ... ақ ... арам ... ойнақтатып, ашылмаған қауынын арам пышаққа жарғызғаны ма?
Соны ойлаған кезде ақ торғын маңдайына екі тік ... ... ... ... ... түседі де, көзінен екі моншақ домалап кетеді... Жан апасы бұл үшін өліп кетті-ау! Тым болмаса бір ауыз тіл ... да ... ... Жан ... ... ... басы ... жүзі жаралы болып отырып, не бетімен бай іздегені? Апасын өлтіріп кеткен, өзін тартып әкелген, ауылын шапқан, талаған орыстың тұқымына не ғып өз ... ... Ел ... Бұл қайда? Әкесі, ауылы не күйде? Ақбілек туралы олар не ойлап жатыр ... ... ... ... тастады ма, әлде не қылды?.. деп, әкесі не ғып жаны шыдап отыр екен?.. Күйеуі келмек еді, түндегі ... оққа ... әлде сол емес пе ... Тірі ... ... ... көретін күн болса, күйеуіне не бетімен жолықпақ!.. Ойпырмай! Мұндай да сорлы, мұндай да масқара болған қазақта әйел бар деймісің? Бұл ... кім ... ... ... ... шыдап, не ғып өлмей, тірі отыр?.. Түндегі оқ апасына тигенше, бұған тимегенін қарасайшы...
Алды-арты тұйық, қараңғылық, не болары белгісіз... сонда да ... ... ... ... Ол елден асты: қазақ тұрсын, атағын орыс естіп, іздеп келіп, алып қашты... орыс біткен бұған бола ... Кім ... тірі ... үмітсіз сайтан... өз еркімен келіп отырған жоқ... Қара күшке, тағдырға не шара? Жамандығынан ... ... жоқ. ... кім жазғыра алады? Малына, жанына ие болып отырған қай қазақ бар? Әзер болса, жазықсыз құрбан болып жатқан көп ... көп ... бірі ... ой туып, басы даң боп, шапанының етегіндегі тамған майға қадала қарап отырғанда, тым-тырыс күте қалған, қара мұрттың ыстық қолы қолына ... ... ... ауыр бір ... ... терең қасіретпен оның бетіне қарады. Қара мұрт тілмашына иек қағып, шығарып жіберді де, Ақбілектің қолын ептеп өзіне ... ... ... ... ... Ақбілек қарысқан жоқ.
Түндегі айқай-сүрең, ала сапыранда Мұқаштың қолында -- жетектеулі екі ат, ... -- аман ... ... ... ғана бар еді. Аттарды, нәрсені, қызды аман-есен орыстарға әкеліп, тапсырып, ... ала ... ... қайтып келе жатқанда, ойына әлденелер келді.
Мамырбайдың баласына егесіп, қарындасын орысқа шығарып беріп оп-оңай кек ала ... еді, ... алам деп ... бұл ... ... атып ... мұның арғы үлкен сүреңге шаппасын кім біледі?.. Қуғыншылардан да кісі ... болу ... Бұл ... жүрген жерін қызыл-жосын қылмай кетпейді. Кім біледі, түндегі оққа ұшқан әлде өз ағайындарының, өз тілеулестерінің бірі ме? Елді ... ... ... Мұқаш неткен қанішер? Япыр-ау, мен қазақпын ба? Қазақ болсам, өз қаныма неден мұнша өшіктім? Өзгем өзге ғой ... ... ... келе жатқан Ақбілектің білегін көкке созғызып, жүйкесін құртып, ... ... ... ... болмаса, бұ қызда не жазық бар еді?.. Тегі, мен өлерімді білмейтін, ақымақ шығармын. Әйтпесе, елді осынша шапқыншылыққа ұшыратып, осынша қан ... ... ... ... ... ... ... сиям, қалай тіршілік етем деп ойладым екен. Осының бәрін істетіп жүрген мен екенімді білсе, - білмей ... ма, -- ел мені тірі ... ма?.. Қой мен ... ... мені ... ... ... Бірақ енді істі түзетуге бола ма? Болмайды: шынымды айтсам да, басымнан асып ... ... ... ... ... арам сүт ... арамза ұлы болуы мүмкін емес...
Енді бұл беттен ... ... жоқ, дауа ... Осы ... кеткен... Шынында, байларға не обал бар? Олар елді жемей жүр ме? Бай неліктен бай болады? Малайдың арқасы, елдің ... ғой, ... ... төрт ... ... ... бақпасыншы, шөбін малай шаппасыншы, отын жақпасыншы, құдығын аршымасыншы, қорасын қаламасыншы -- көрейін байдың бай болғанын. Асқанға ... деп, ... ... ... ... бола ... бір тосу ғой. Кім ... мені де байларға құдай жұмсап тұрған шығар... Мен болмасам да, осынау ез етін өзі ... ... ... ... елді ... қояр ма еді? Мен ... да, ағайынға өкпелеген бір қазақ кек алам деп, ... ... па еді? Сөз жоқ, ... біреу табыла кетер еді? Әрине, мұндай жұмыс екінің бірі, егіздің сыңары, жалпылама адамның қолынан ... ... ... біреу табылуы хақ... Талай әскер шауып кетті. Талай ... елге ұлық боп ... алып та, жеп те жүр. ... ел не қыла ... Түк қылған жоқ... Өзім коменес, қолымда мылтық. Он кісіге алдырмаймын; мылтық ату әдісін орыстардан ... ... боп ... ... сақ ... Түнде жұмысымды бітірермін... Мен несіне қорқамын? Қорқарым бар, бұл іске ... ... ... еді. Кісілік іздеу, жашикеге бару, мылтық алу ... емес ... Жоқ, өлім ... неде болса құдайға тапсырдым. Енді менің, елге кішірейуім - өлім, ... ... Мені жұрт ... қайсар, ер жігіт деп ойлап жүр. Сол аттан айырылмауым керек...
Осындай ойлармен Мұқаш ауылына таянды. ... ... ... ... ... ... -- төрт-бес тас қора. Ол қоралар өзімен немере-шөберелес ағайындардікі, осы ауылдың бас көтерері Мұқаш, ақсақалы Тезекбай молда.
Молда ... аты ... ... кісі атын да жаза ... ... оқуы есінде қалған -- атты пайғамбар Ғалаисиссалам, бар ... ... ... ... үлі ... ... оқу, тарауық оқығанда, қосып бірдеңкені міңгірлету, бар білетін дұғасы -- -- ... ... ... айға бата қылса да осыны оқиды, көзіне ақ түскен әйелдерге де осыны айтып ... Өз ... ... ... сырт ... молда деп те санамайды, жекжат жердің, өлімі болмаса, жамағайынның жаназасынан қожа-молдалардан асып, Тезекбайға тиіп көрген емес. Тезекбай ел ... ... ... жинаған, ет, қымыз іздеп түтін аңдыған кісі емес, ондай сұқым, сімтік шалдарды қайта шенеп жаратпай; -- деп ... ... ... ... ... ... ... сиырып, бұзауын көздеп, үйге келсе, кемпірінің киім жамағанын, кеже ... ... , - деп, ... ... ауыл үйге ... жоқ ... ... да кәртайғанда ерлі-байлы адамның бірінен-бірі жиреніш тартатын әдетінен ғой, әйтпесе кемпірінен асып, өнер табатын Тезекбайда не ... бар ... де осы ... өз ... сыйлайтын, қыстауға қонса, бата оқыр болса, мал өлсе, құрмалдық ... бас пен ... ... алдына тартылатын. Сүттің уызын, қымыздың тұнығын молдаға татыратын. Молда жоқ болса, намазы қаза болғандай, келіндер де: деп отыратын.
Мұқаш ... ... ... ... безген, содырлы болса да молданы сыйлайтын. Молда жолығып қалса, сәлем ... ... ... тұра ... ... онысын сезіп молда да сөз қатпай тоң айбатпен жүретін. Сөйлесіп тілін шығарып бетінен алғызғаннан да анадайдан ығысып жүргенді тәуір ... ... ... бір ... ғой. ... ... ... Мұқаштың бір қысылғаны: осы молданың көзіне түсіп қалам ба еді.
Төмпейден шыға берістегі, күн ... ... қора ... еді. ... ... шыға бергендегі жапырайылған тас қоралардың күнгей беттері таңның қызыл сәулесіне шомылып, күлімсіреп тұр екен. Молданың қорасы ергенегі шалжиып, аузы ... ... ... ... жатқан қызыл ит тастақтағы аттың тықырын естіп, үре бастады. Мұқаш қаттырақ аяңдап, қораның далдасына түсуге асықса да, шекпенін ... ... ... ... ... ... шыққан молданың бір көзін жұмып, сығырая қарауынан құтыла алмады. Молда ойындағысын біліп қоятындай, ... тура ... ... ... ... ... ... тебініп қорасының тасасына түскенде, қорадағы ақ күшігі де шәуілдеп қоя берді. Күпісін жамылып, қара домалақ келіншегі Алтынай да ... ... есік ... ... ... ... бір ... тыржитып, деді де, тысқа жөнелді.
Мұқаш ақырын: деді де, атын қораға кіргізіп, қадаға ... ... ... Бір кезі ... ... ... ... кішкене үйінің дымыққан, күлімсілеу, терсымақ иісі мұрнына ... ... ... текемет үстіндегі қызыл шыт көрпеден монтиған қолдары шығып, домаланып, томпиған үш ... ... ... ... ... аузы ашылып, езуі қожалақтанып, шот маңдайы тоқырайып, жылтырап жатқаны да жарастықты көрінді. Баласын ... деп ... да, ... ... ... кеткендей, тоқтай қалды. Күнәға батпаған періштедей сәбиге жаман, ... арам ... арам ... ... ... бармады.
Молдадан да, ұйықтап жатқан нәрестеден, нәресте емес өзінен ұялғаны күштірек тәрізденді. Аңдусызда аяқ астынан әлде бір ит арс ... ... тұла бойы ... ете ... Итті ... бір ... бетін қайыруға асығып, белін шешіп, келіншегінің басындағы қызылсаң жастықты жұлып алып, әйнек түбіндегі бұрышқа тастай берді де, ... ... ... ... жантая кетті.
Сабан төсеулі балшық сәкінің ернеуінде жаулығын шалқайтып қойып, Алтынай ... ... алып ... ... қатты-қатты сіңбіре берді. Қызыл алақандары қошқар мүйізденіп кестеленген, әлдеқашанғы жыртылған ақ орамалына беті-қолын ... ... Бүк ... жата қалғаны несі! Атыңды қайтушы ең? -- деп тоңқ етті.
Мұқаш басын көтерместен:
-- Түске ... ... сал! -- ... ... оқты ... бір ... Тұрып ыстық суынды ішпеуші ме ең? -- деді.
Мұқаш:
-- Жоқ, -- деп басын бір қымтай түсті. Сонымен сөз бітті. Түн ... ... ... кетіп жүргені бір бұ күн емес, үйреншікті әдет тәрізденіп, Алтынайдың өршеленбейтіні сол еді. ... ... ... ... бір ... жалғыз жату алғашқы кезде қорқынышты көрінсе де, жүре-жүре оған да еті үйреніп кеткен. ... ... ... ... малын сауады, өргізеді, көздейді, байлайды, отынын тереді, отын ... суын ... ... шығарады, тамағын істейді, киімін өзі тігеді, үйін жияды, сыпырады, қорасын ... ... бәрі оған ... ... ... ... Жұмысым ауыр болды-ау, жаныма батты-ау, -- деп, ол қабағын шытпайды. Көзін тырнап ашқаннан, ұйқыға барғанша, күйбеңдеп, не ... не ... бір ... бола ма екен?.. Жо-жо-жоқ. Жұмыстан қалт етіп, қолы босаса, есік ... ... ауыл үйді ... ... ... ... қолынан ұршығы түспейді. Алтынайға тамағы тоқ, көйлегі бүтін болса болғаны, онан өзгені іздемейді. Үй міндеті әйелде, түз міндеті ... Бұл ... ... емес, әсіресе, Алтынай тұрмысына енді ырза. Ырза болмай не ғыпты? Байы атқа мініп, кісі болды. Кісі болғалы, үйі үй ... ... ... бітпеген қара ала сырмақ та, ақ киіз де төр ... ... ... ... ... ... ... қағып, көкала абдыраның аузын көбірек аша беретін күйге ұшырады. Алтынайға ақ бәтес көйлек, жасыл ... де ... бола ... ... ... ... та қояды. Өйткені ол енді қатыны ғой.
Бұрын бұйығы, жаман Алтынайдың енді тілі де шығуға айналды. Қатындар: - ... ... деп, ... ... ... бір ... қоятынды шығарды. Әлде біреу кісідегі ала алмай ... ... не ... ... ... ұзатқан қызын сөз қылса, Алтынай көлденеңнен қыстырылып: деп қоятын болды. Алтынай аузына енді көбірек түседі, ... оның ... ... іс бар деп ... ... көріп жүрген Алтынайдың бүгінгі мінезінің тіпті дәмі жоқ қой. Бәсе ... Жоқ, ... ... дәмі ... бар. Алтынайға құдайдың берген бір мінезі: анда-санда кілтің етіп, кекжиіп қалатын, ар жағында, пәлендей зілді өкпесі болмаса да, күйеуіне іші ырза ... да, ... ... ... Қыртыңдаған, наразы кісімсіп, сыр бермейтін. Сонысы ма, немесе өзі Алтынайлығын, жан ... ... ... ... ... келді ме, әйтпесе тысқа шығып келгенде, қанжығасының құр қайтқанына көңілі толмады ма, әйел шіркіннің қай бұлтақ-сұлтағы екенін кім ... ... ... бір тарс ете ... ... ... көрді.
Дәрет алғаны болмаса, Алтынай намаз оқыған жоқ, байына еліктейді дейсіздер ме? Жоға... оқымайтын бір реті келген де. ... ... да, ... аузын жыбырлатып, жығылып, тұрып жатқанда, не айтып не қоятынын бір құдай білмесе, пенденің көзі не ... ... ... аяқ ... ... ... киіп жатып, күндегі әдетінше шұлығындағы тесікке сұқ қолын тағы бір батырды. Осы түскірден қашан құтылар екен? ... ... ... ... ... ... несі жақсы дейсің? Бірақ тірі болса, бүтінделер деген ой келді де, тезірек ... ... ... ... ... ... шолақ сиырдың бұзауы еміп жатқанға жүгіріп барып, басын жұлып алып қараса, арам қатқыр, қақтап тұрып еміп қойыпты. Бүйірге бір ... ... ... ... еді, бас жібі ... ете ... басын шайқап, таңдайын бір қақты да, жалғaп, байлап, қасқа сиыр мен өкіректі саууға кірісті, Алтынайдың жарылған күс қолдары жып-жып етеді, ... ... ... сиырдың көтеншегін солқылдатады, сауған сайын сүт молайып, шелегі ... ... ән ... шелектің өнін тыңдап отырып, Алтынай қызыл бұзауына ... бас жіп ... ... екен ... ойға ... Қойы жоқ үйге ... деген, нардың бұлы емес пе? Одан-бұдан шымқынып сұрап алған уысты құлақ жүн қайбір жарытады? Кіші ауылдағы ... ... ... бұл ауылда атымен қой жоқ. Жап-жаңа, аттай бір бас ... ... сол еді, ... ауылдың балалары ала қойып, кезін ағартып кеткені. Қолына құлғана ... ... ғана ала ... ... ... ... шүу-шүулеп сиырларын қорадан аулағырақ айдап салған соң, Алтынай үйге келіп, шелектегі екі сиырдың сүтін қарақ табақ пен ескі сары ... ... ... ... ... ... құйса, қаймақ көп тұратынын, Алтынай алдақашан білген ғой. Не дегенмен Алтынайдың қолы ... ... ... тістей қатып, тырнақтап жүріп, үш сиырдан үш-төрт қарын май алады. Өліп бара жатсын ... бір ... ... ... отырғанда, Медеужанның алақанына да, бояу сатқан бақалшыға ұқсап, шымшып ғана ... онда да ... ... Аққа ... аузы ... ... ірімшік, құрт қайнатам деп арпалысады. Оның есесіне қысты күні сорпаға, көжеге сарқасқа қылып құрт езіп, тойып алса, қора ... ... ... ... бойы ... ... жүреді. Майының артығын сатып, киім-кешек, ұн-шайға жұмсайды. Ауылдағы кексе қатындар ... ... ... ... деп ұрысатын...
Мұқаштың да көбінесе түзде жүріп, шалықтап, ... ... ... ... ... ғой. Қатыны үйін тапжылтпай, бар-жоғын білдірмей отырғандікі де. Бірақ ... оның ... ... ... ... ... бар кедейдің маңдайына бітетін қатын ғой. Дүниеде байының тауып әкелгенін ұқсата алмай, ас-суында бір береке болмай, байын борышқа ұрындырып, ... ... ... салдыбалақтанып, ызыңдап отырар ма, кәпір! Одан қырсық не бар дейсің?'
Сүтін жайлап, ілегенін төгіп, күлін шығарып, ыдыс-аяғын жуып ... соң, ... ... ... ... ... қара ... үн салып алып, жүресінен отырып, тоқыраңдап бауырсақ иледі. Қолдары машинеше ... ... ... ... де, ... ... от ... Молданың үйінің үлкен бақырын әкеп, алқымына көсеу тіреп, қоңырсытып бауырсақ пісіріп отырғанда, талталаңдап, қалталаңдап, көзін ашып, жұмып, манаурап, жалаң бұт ... да ... ... ба, сәулем? -- деп, Алтынай оң қолымен қолтығына қысып, маңдайынан сүйді. Медеужан бақыраштағы ... ... келе ... ... ... ... бауырсағына қарап:
-- Апа, жалпағым... деп, ұрты салбырап, маңқиып ... ... Иә, ... сенің жалпағың, -- деп, апасы ши өткізіп, жалпағын қолына ұстатты.
Томпиған, маубас ... отқа ... ... ... ... ... ... шидің екі басынан ұстап, аузын ыржитып, бетін тыржитып, ыстық бауырсақтың шетінен тістей бастады.
От маздап ... май ... ... ... жатыр. Медеужаны жанында. Енді Алтынайдың ойы: шайын қайнатып, күйеуін оятып, ... ... ала, ... ... ... ... ... ыңсыз-шыңсыз отырып, оразасын ашу. Шайын баптап қайнатып, әбден ұйқысы қанды-ау ... ... ... бұл ... да ... ... бет-аузы қожалақ, кішкене самауырынның сол жағында, қызыл жиек шыны аяқты төрт ... ... ... ... ... ащы ... ... ұрттап отыр. Күйеуі де бауырсақты жүдемелете аттандырып, аузына тас салғандай, аяғын босатып ... ... ... ... ... ұртын бұлтитып малжаңдап, көзін ашып-жұмып, Медеужан да қалысатын емес. Е, ... ... ішіп ... Сұқым шалдарша, сұғанақ балаларша, көзімізді сатып, қылқиып отырмайықшы, өз үйімізде де шай бар ғой. Қазақтың сондай телмірген әдеті ... ... ... ... ел не ... ... ... Мамырбай отағасы не күйде екен? Бекболат не болып қалды екен? Одан да ... ... ... ... бері жүріңдер!
Әлден уақытта жатып-жатып есін жиған еркектер ... ... ... ... ... індерінен шығып өзгелерін дыбыстап шақырып, қатын-қалаш ышқынып, шуласып, балалар енесіне табысқан қозыдай жамырасып, ... ... ... ... тырысты. Самбырлап, дүрлігіп, ентелеп, жүгіріп: деп, бірін-бірі шошытып, ... ... ... деп анталаған, үрейленген еркектерді еттіктен шығарып алысты.
- Бәйбіше қайда? Ақбілек қайда? - деп көзі ... ... ... отағасы күрс-күрс етті.
- Ойбай-ау! Олар қайда? Көргеміз жоқ... -- ... ... олай да, ... да ... мезгілде өкірген сиырдай қараңғы түнді күңірентіп, қатындардың дауысы баж ете түсті. Жан шошырлық бажылға дір етпеген ... ... ... - ... ... ... жатқан бәйбішенің үстінен шыққан екен. Ақбілек үшті-күйлі жоқ. Алып кетті ғой.
Мамырбай өгіздей өкірді, сылқ етіп отыра кетті. Ауыл ... ... ... ... жатқанда дүрсілдеткен атты кісінің тықырын шеттегілердің құлағы шалып қалды.
- ... ... - ... су жүрек болып қалған жұрт, ішін тартқан дауылдай, кенет басыла қалды да, сонша болмады қайтадан дәуірлей, бажылдай, ... ... Ол ... ... екен.
- Немене?
- Бәйбішені атып кетті, Ақбілекті алып кетті.
- Ойбай, Бекболатты да атып кетті.
- Күйеуді ... ... О ... ... Мына ... құс ... келе жатқанымыз емес пе? Ойбайлаған әйелдің даусы шыққан соң, қуа жөнелгенімізде...
- Өлі ме? Тірі ме?
- Әзір ... Кім ... ... ... ... жарасын таңып, жолдастары жан-жаққа шапқан екен. Сол шапқыншының бірі осы екен.
Ажал шіркін адамның алдынан айғайлап келген бе? ... ... ... ... алып ұрғанын бір-ақ білесің. Ажал бір ұры ғой; - десіп, ертеңінде маңайдағы ел жиылып, бәйбішені көмісті. ... ... ... ... ... ... дегені болмаса, Ақбілекті ауызға алуға бір адамның тілі бармады. Өйткені ол жара атын атауға адамның аузы ... жара еді, ол ... ... ... ... де намыс, қорлық, масқаралық еді.
Жаназаға жиылған жұрт о жер, бұ жерде топтанысып отырғанда, бұл ... ... неше ... бал ашып, аңыз қылысты. Біреулері: -- тегі ... ... ... ... ... ... ғой. Әйтпесе, қиядағы ауылға келетін реті жоқ қой... -- десіп, өз ... ақыл ... ... Рас ... әйел ... ... ... ел бар емес пе? Бәрін қылатын қазақтың өзі ғой. Кімнің несі барын орыс қайдан білуші еді, -- деп ... ... ... ... ... аямайтындығына көздері жеткендей болып, біраз ежелесіп, басылған кезде:
-- Бұл іс кімнен ... ... ... ... ... -- ... ойға ... Ақсақалға ондай өшті-қасты кім бар екен?..
-- Шөп тақырыпты дау-шары үзілмеуші еді. Жаманбайлар болмаса.
-- Қой, ... ... шаба ... кім бар? Және ол қашанғы дау, бөтен біреу шығар.
-- Бір келсе, бұ жұмыс, Құрбан қажылардан келеді: партия болған соң, аяй ма? -- деп, мына ... бір құла ауыз қоя ... Сен ... ... айтады екенсің. Елдің партия болып жүргені бұ күн бе? Бұл өзі ... ... жоқ ... ғой. ... ашылмаған қауынын, жарылмаған жұмыртқасын... мұсылманның баласын кәпірдің нетуіне қиса, Құрбан қажы да ... Өзі де бала ... ... ... ... ... көре ме, -- деп, ақ ... қасқыр көз кісі тежеп тастады.
-- Мен білсем бұл жұмыс Әбеннен келді, - деп ... ... көк ... ... бет адам cap шақшасын сермеп, бір қозғалып қойды. -- Ана ... ... атын ... әпергеннен бері оның ішіне қан қатулы болатын. - деп соның кезенуі жаман еді, - деді.
- Әй, оның ... ... ме ... Оның бір сенген адамы Мақыштар еді, олармен әнеугі екі бие туралы шайырғал ... ... ... еді ғой. ... ... ондай көті былғаныш адам іс қыла алмаса керек, - деп қасқыр көзді көне адам тағы ... ... ... қылға тізіп, он-он беске апарып, біреуі үй - деп, біреуі бүй - деп ... ... ... ... Өйткені біреу партиялықпен, біреу жекжаттықпен, біреу алымсағы, біреу берімсегі үшін, біреу ұрланған малы тимегені үшін, біреу ... ... үшін ... ... ... ... үшін, ең болмаса тілі тигені үшін, біреуді айыптап, біреуді қорғағаннан басқа, әркім өз есебін ойлап, бүйрегі бұрғаннан басқа, дәл жанашырлық ... әділ ... әділ ... жоқ ... ... іреді, біреу сойды. Осы жұмыстың тұсында Мамырбай ақсақалға жаны ашыған ... ... ... ... де ... ұрындырғысы келгендер де болды. Ақсақалдың қайғысына шын бейілімен ортақтасатын адам кем еді, ... ... ... ... адамдар болмаса, бәйбіше қымызды аяқ толтыра беретін кейбір кедей көршілер болмаса, жалпылама достың да, қастың да бәлендей ... ... жоқ. ... күйзелген тәрізді болса да, ішінен жаман ойы арылып кете алмады.
Жұрт жаназадан тарап, ай-жай болған соң, сол түнгі бейсауат жүріп, ат ... адам кім екен деп, ... ... ... түре ... Өйткені бұ жолы да, одан бұрын да жалаң Мамырбай ... ... ауыл ... ... ... талауға, адамы дүреге жығылып, шығындалған, күйзелген, күйінді болған. ғой, суық жүрісті адам білінбей не тұрсын? Сұрастырып, қағып, ... ... ... ... жүрген Мұқаш екені кешікпей-ақ ашылды. Қалай ашылды десеңіз былай:
Сол күні кешке таман Мұқаштың Қарашатқа қарай желе жортып бара жатқанын бір ... ... Бір ... ... ... ... бір абысынымен елеуіш бере қоймадың деп, шаңқылдасып қалғанда, абысыны - депті. Соны естіген соң, Сүлеймендікі жансыз кісі ... ... ... ... ... Екі деңіз. Бәтес көйлектің де, жасыл жеңсіздің де иесі шығыпты. Үш деңіз. Мұқаштың ... аты ... тер ... жүргенін сыртқы ауылдағы су Ыбырайым көріпті. Су Ыбырайымның сөзіңде батуа болмаушы еді, сонда да... ... төрт ... Түн ... ... үйде ... бір ... ретінде Тезекбай молда да айтып қалыпты: аңқылдаған адам ғой. Мұнымен бес деңіз. Мамырбайдың баласы үстімнен материал жинап, болыс ... деп ... ... жіберді деп, Мұқаштың өкпелеп жүргені тағы мәлім. Мұқаш болмаған несі қалды? , -- деп ел түгел қол ... ... ... ... ... не қылу ... ... кек алу керек? Шауып ала ма? Сотқа бере ме? Өлтіріп жібере ме? Өртеп жібере ме? Қалайда не бірін, не ... ... ... беті түзелді. Әйтсе де, Мұқашқа тап бере алмады. Тап бермек түгілі, маңына да жолай алмады. Оған ... ... ... мен қызынан айрылғалы, Мамырбай отағасы ертеңгі шайын ішкен соң, төбе басына шығып, жер шұқып отыра беруші еді. Бір күні төбе ... ... ... ауылы жағынан, тымағының құлағы қалқаңдап бір атты кісі ... ... де, ... сәлем беріп, аударыла түсе қалды. Амандықтан кейін:
- Бай, ... ... ... бе? -- ... Жоқ, - ... ... үлкен оқиға боп қалды?
- Немене, жаным?
- Құдай ондап елдің көзі бір ашылды...
- Не ... ... ... Жоқ, ... Ал айтшы!
- Таудағы білеуіттерді қызылдар тып-типыл ұстап ... ... ... ... қалыпты?
- Ақбілектен хабар жоқ... әйтеуір түгел қолға түсіпті.
- Оны сұрамадыңдар ма? Кім келді?
- Түрқұлақ ауылынан Телтайдың ... ... ... сол ... ... жатқанда, Мұқаш ақтарды алдап, үстіне алып келсе, қызылдар тарпа бас салады. Сасқаннан атысуға да ... ... ... Бұл ... өзі ... ... болып жүргені болмаса, қысылған кезде түк емес екен ғой...
- Мұқаш ... ... ... ... ... ... Ол иттің өзі айлакер, жан кешті неме екен...
- Қызылдарға тағы жағымды болды десейші.
- Жағымды ... ... Енді бір ... ... кіреді ғой.
- Бұл сұмның арам ойы осы екен ғой... япырмай, Ақбілек не болды ... Одан ... біле ... екенсің... - деп, Мамырбай шатқаяқтап, орнынан тұрып, аяғын апыраңдай басып, ентігіп үйіне қарай ... ... ... түгел жиғызып алып, Ақбілекті іздетуге бес кісі аттандырды.
Бұлар шабуылдап, ауыл-ауылдан, кез келген кісіден сұрау салып жүре тұрсын, оған ... ... ... ... ... ... қолға түскен құралайдай, екі көзі мөлдіреп, көп ит ... ... ... ... ... ... ... жан алғыштай көріп, үркіп елегізіп жүрсе де, анасын, ауылын ойлап, аузына дәм салмай, ... ... бүк ... ... де, ... соң ... жаны ... шыдатпады, мезгілсіз өле алмады. Өмір шіркін неден сонша тәтті болды екен! Адам ... ... ... ... екеш ... да, ... да, ... да жүре-жүре адамның еті үйреніп, көндігіп кетеді ... өлім ... ... ... адам да ... жеп, ұйқы ... өмір ... безе алмайды деседі. Дүниеде адамнан көнгіш мақұлық бар дейсіз бе? Ақбілек те бірте-бірте тұтқынға еті өлгендей, бойы үйренгендей ... ... ... ме, қорыққандық па, қорғансыздық па, немесе алғаш етегін ... адам ... ... пе, ... қара мұрт десе ... те оның ... ... тигізіп, десе о да езу тартқан болып, сөйле десе, о да былдырақтап, -- (сені ... ... не ... ... көне береді.
Қара мұрт Ақбілектің қасынан екі елі айырылмайды. Қолтығынан ұстап, белінен құшақтап, ... ... ... ... ... ... ... омырауына күздің солғын гүлін қадап береді, көк шалғынға аунап, құшақтасып жатады; тау өлкесіндегі бұталы бұлаққа апарып, Ақбілектің ... ... ... суға малып, ақ балтырына қара мұртын жыбырлатып сүйеді; Ақбілек шаршаса, ... ... ... бір ... ... көлденең көтеріп жүреді; шайды өз қолымен ішкізеді; нанды, етті өз қолымен аузына апарады; екеуіне төсекті қағып, сілкіп, қостың ірге ... өзі ... ... сүр ... ... бауырына басып жатады; ернін жеп қоятындай, құшырланып, ұзақ сүйіп, қатты қысып, о жер, бұ жерін ұстап, қытықтандырғанда, ... ... ... ... тамырлары тұтанып, жанып кеткендей, тұла бойы шымырлап, көзін ... ... ... ... ... жата ... ... кейінгіні өзі де білмейді... басқа бір дүниеге кіргендей болады.
Осынша өліп-өшіп, ... ... ... әйелге мұнша кішірейіп, ит сияқтанып, аяғына шейін жалағанына Ақбілек түсіне алмайды. Мені алдаймын, жұбатам деп істей ме? Жоқ, ... ... ... ме? ... ... әйел ... құмартқаны ма? Әйтеуір орыс шіркіннің орыстығы-ау деген ойға келіп тоқтайды да, одан арғысын болжай алмайды, Қайткенмен қара ... ... бәрі жат. ... ... ... ... болып отырғанына, еркек басына ұят қой деп, ішінен жиренеді, кейде өзін әлдеқандай ... ... ... ... ... екеуінің арасы жер мен кек тәрізді, дене жақындығы болғанмен жан жақындығы жоқ тәрізді.
Бір күні қас қарайған кезде, ... бір ... ... ... ... мылтықтарын сытырлатып, оқтап, ер-тұрмандарын салдырлатып, балдырлап сөйлеп, аттарын ерттеп әбігерлене бастады, Қара мұрт пен екеуі ... ... ... жаңа еді, ... ... ... ... көрпесінің үстінде шынтақтап, үһілеп, ауылы есіне түсіп, босаға жақтағы қара астауға көзін ... ... еді. ... ... ... ат ... әр жерде күбірлескен көп орыстарға қара мұрт барып бірталай сөйлесті. Қабағы түсіп, түсі сұрланып, қайтып келді де, о да ... ... ... оқ ... ... ... жинап, қамдануға кірісті. Ақбілек басын көтеріп алып, ... қара ... ... ... ... Қара мұрт ... қарап, күйбеңдей берді, бір мезгілде тысқа шығып кетіп, тілмашын алып келді.
-- Біз соғысқа барамыз. Сен ... -- деді ... ... көзі ... не ... білмей, сасып қалды.
-- Қайда болғың келеді? -- деп тағы сұрағанда, Ақбілек мойнын әнтек ... ... ... ... ... ... Ауылыма қайырмайсың ба? -- деді.
Қара мұрт басын шайқады.
Ақбілек кірпігін жыпылықтатып, жерге қарады.
Тілмаш тағы сұрағанда, ... Тым ... ... жердегі бір ауылға жеткіздірсеңіз... -- деп көзіне жас келіп ... мұрт ... тағы ... ... ... ... жүргің келмей ме? -- деді.
-- Соғысқа ма? - деді Ақбілек еңсесін бүкжитіп.
-- Соғысқа, -- деді қара ... ... бір ... ... ... Ендеше, мені осында-ақ тастап кетіңіз, -- деді.
-- Түнде жалғыз өзің ... ... ... да ... ... ... келмейсіздер ме? - деді жұлып алғандай.
-- Мәлім емес, -- деп қара мұрт ... ... ... ... кезде, тағы үш орыс келді. Олардың басын сілкуінен, қол сермесінен Ақбілек: деп тұр ғой деп түсінді. Қара мұрт ... ... ... ... ... ... сөйлеп, еді, беттері қайтқандай, алақандарын жайын, мойындарын қылқың еткізді. деп тұр екен деп, Ақбілек қара мұртқа ... ... ... ... ... де, олар ... ... Қара мұрт отырды. дегендей тілмашқа бас изеді, ... ... ... ... үш ... уқалап біраз отырған соң, оң қолын сілкіп қалып, ұшып түрегелді де өз ... өзі ... ... қолын ұсынып: деді. Ақбілек жып-жылдам түрегелді.
Қара мұрт ... ... ... ... ... да, оң ... бұлақтың бұтасына қарай алып жүрді. Ұйтқып соққан ызылдақ жел. Ай жоқ. Қараңғылық қоюланып келеді. Сабаған жүндей түйдектелген, шыңылтыр сұрқыл бұлттар ... ... ... тауға қақпақ болатындай, тауды тұншықтыратындай, аш тауықша селдір жұлдыз - тарыларын, ... ... ... ... ... үміт ... де ... батып бара жатқандай Ақбілектің сұм жүрегі әлденені сезгендей болады; екі көзі жалт-жұлт етіп қара мұрттың бетіне қарай ... Қара ... беті ... көзі ... ... желбіреп, қозғалған іспеттенеді. Аяқ басуы қатаң: Ақбілекке ... ... ... ... ... ... ... Шеткі шоқ талдан асып, көп талмен араңқайға барғанда, қара мұрт ... ... ... тура ... ... ... Құшақтап, қысып, аузынан үш рет құшырланып сүйді.
дегендей екі иығынан басып қалды. Өзі бес-алты ... ... ... тура ... ... алып, Ақбілекке кезене бергенде, Ақбілек шаңқ етіп безілдеп кезеулі мылтыққа қарсы тұра жүгірді. Қара мұрттың кезенген қолы сылқ етті.
-- Мені неге ... Не ... бар еді? ... Не ... -- деп Ақбілек зарланып, жылап, өне бойы қалшылдап, қара мұрттың мойнынан құшып, аймалап сүймесін бе?
Қара мұрт ... ... ... ... ... ... қақты, аяғандай болды. Бетіне қарап, біраз тұрды да, мылтығын қабына салып, Ақбілекті ... ... алып ... ... ... соң ... шақырып алып айтқаны:
-- Мен сені сүйдім, сен үшін жанымды қидым. Өзімнен кейін өзгенің сүйгенін ... -- ... ... іші ... боп ... Ой ... ... сенім жоқ екен-ау! Әнеугіден бері ерлі-зайыпты кісідей жолдас боп жүріп, ... күні ... ... ... неткен өзімшілдік, неткен тасбауырлық, неткен қанішерлік. Орыс шіркін өзім ғана өмір сүрсем екен дейді екен-ау! Өзгені жан екен ... Аяу ... ... ... ... ... сап ете ... де, дереу айла тапқысы келді:
-- Мені өлтірме! Қасықтай қанымды қи! Мен ... тағы ... ... қайдан білесің? Мен түсімде саған еріп қала барып жүр едім. Сен бұл жолдан аман-есен қайтасың, елге аман ... - ... ... мәтел өте-мөте өлімге бара жатқан адамға жылы тисе керек. Қара мұрт Ақбілектің әлгі ... ырым ... ... де, дегендей аузынан сүйді.
Сам жамырап ел ... ... ... орыстар бастығының ақырып қалған даусымен қаздай шұбырып, асудың тар аузына қарай арқандай созылды.
***
Ақбілектің ... ... ... ойрандап кеткен озбыр омырау, өксікті күндер орыс мінген аттардың аяғымен бірге алыстап бара жатты. Тықыр ұзаған ... ... ... ... керіп ауыздан еріксіз ағылуда еді. Көшкен орыстың жұртында бұралқы күшіктей қаңғырып Ақбілек жалғыз қалса да, ... ... жоқ. ... ... өлгеннен де, құлазыған иесіз тауда тентіреп өлгенін артық ... ... ... ... дегендей, арттарынан топырақ шашып, қарасы өшкен соң: деп ... бір ... ... көз ... ... ызғырығы ызылдап, бойды мұздатып, сабалақ қара бұлттан тон жамылған күздің көзсіз қара түні ақ бас Алтайдың үстіне қара бурадай шөгіп, ... ... ... ... ... келе жатыр еді. Көк жүзінде жайылып жатқан жұлдыз -- қойларын көздеп тұратын шопан атасындай жау көргендей зым-зия ... қара ... ... ... ... қара ... аз ... дедіңдер ме, үстіне мұнша төнгенше, анау асқар таулардың басына түнесеңдерші.
Күздің сарғыш жапырақтары-ау. Кімді әлдилеп, сыбдырлап ... ... ... қайғысыз, қамсыз быт-былдықтары-ау, несіне қара түнді жаңғыртып тұрсыңдар? ... ... ... ауыр ... ... ... ... ме? Қанатын қаршыға күйретіп, қиқайған қостың алдында бір қолымен жер таянып, аспанға қарап отырған сұқсұрдың налыған ... ... ... ... ме? ... серпілсеңдерші!
Жапырақтар-ау, сыбдырлап жерге төгілгенше, шерлі сұлуға сая болсаңдаршы!
Ызғырық-ау, ызылдағанша жапанда жалғыз қалған баланың әкесіне хабар берсеңші!
Ой, мейірімсіз шіркіндер-ай! ... ... ... ... аруы ... ғой! -- Сендердің қас-қабағыңа қараймын, сендерге еркелеймін деп есіл сұлу ... ... ... ғой! Жел мен ... ... ... деп ... қалды ғой!..
Түн түнереді, Ақбілек үрейленеді. Төбесінен зу етіп бір топ шөрегей өтеді, ... дір ... ... ... ... ұшса да, тоғай ішін тартып уілдесе де тау ... ... ... да, ... ... жау қамап келе жатқандай елегізіп, қымтырыла береді. Жатайын десе, көзіне ұйқы келмейді. Отырайын десе, ... ... ... ... ... ... жол таба алмай адасам ғой, әлденеге ұрынам ғой... деп қорқады. Есі-дерті: осы арадан ... ... түн ... кете ... емес. Қазақтың қосын, қазақтың астауын, шөмішін ес көрді. Үңірейген иесіз қосқа кіруге тағы батылы бармайды.
Ақбілек қайтерін білмей, алақтап, құнысып, бүрісіп көп ... ... түн ... ... Қос алдында жатқан астау да көрінбейді. Жасаған-ай! Таң да атар ма ... ... ... ... бір ... дауыс шыққан секілденді. Ақбілек елегізи бастады. Манадан бері жалмауыздай көріп отырған үңірейген қосқа жалма-жан кіріп кетті. ... қой ... ... ... ... әлденеше естіген: әлгі дауыс соған ұқсайды. Апырым-ай! Қасқыр келе ме?.. Онда қайтем?.. Қой, келмес: қоста кісі бар деп ... ... ... ... бар ... Әлде ... кетіп қалғанын олар да білді ме? Олар барда қасқырдың даусы естілмеуші еді ғой...
Қостың есігінен ... ... ... ... қараң еткендей болады. Бірақ дыбыс білінбейді. Қорыққанға қос көрінген шығар деп ... ... ... ... ... Оған да ... ұлыған дауыс әнтек толастап бара жатады да, тағы да естіледі. Бара-бара ұлу молаяды, ... ... өзге ... ... ... ... ... қолы өзінен-өзі қостың бір сырығын суырып алады. Құлаш төс жарадай қайың сойылша. Сойылшаны қос қолдап бауырына таман ... ... бір ұшы ... сыртында. Қасқыр келсе қару қылмақшы. Ұлыған дауыстар саябырлаған тәрізденеді. Сойылшаны жерге сұлатып салып, ... ... бой ... ... онысы ұзаққа бармайды: бұлақ жақтан су сылдырлағандай болды...
Бұл немене?..Адам ба? Аң ба?.. Кім болса да қатерлі. Ақбілек ... тағы ... ... ... ... сілейіп қалды.
Кешікпей-ақ қара түнге қаз қатар, дөп-дөңгелек екі көз пайда бола кетті. Екеуі де қып-қызыл ... от. ... атып ... ... ... ... ... қалды. Әйтсе де байыз таба алмады, сойылы қостың аузында қалып қойыпты. Ақырын еңбектеп, қостың аузына қолын созып, жерді ... ... ... сығалап еді, екі от төртеу болды. Сөйткенше болмады, олардың артын айнала көлденеңдеп екі қызыл көз тағы өте шықты. Алты от ... ... ... ... Қараңғы түн қаптаған қызыл көз болды да кетті.
Оттар бір жалт етіп, бір сөніп, елбелектеп, таянып келе жатқан тәрізді.
Ойлағаны келді ме?.. ... ... ... ... қалды.
Әне, қараң ете түсті...
Ойбай-ай! Бір топ қасқыр!..
Енді қай жаққа барайын?..
Ал, міне қостың төңірегін сылдыратып, жер тіміскіп жүр...
Ой, ... ... алар ма ... Әне ... от басындағы сүйекті қытырлатып кемірді.
Мынаны көріп Ақбілектің не жаны шықпай отыр ... ... үнін ... ... келмей, өлген кісідей отырған жерінде сіресіп қалды.
Әлден уақытта арсалаңдаған бір аш қасқыр Ақбілек отырған қостың ... ... ... ... жан ... ... ... жібергендей шыр ете түсті. Қасқыр біткен жарық беріп, көздері жалт етіп, ... сақ ... ... тұра ... ... ... ... бураша шабынып тұрып алды. Ақбілек қасқырлардың қарсы шабатынын білгендей, жалма-жан ұшырып, ... атып ... ... ... ... дөңгелене, айғайды салып, ағашын сермей берді...
Анда-санда арс-ұрс еткен дауыс шығады. Қасқырға тие ме, қосқа тие ме, әйтеуір ағашы кейде бірдеңеге ... қолы ... ... Қасқыр одан жаман өршеленеді. Ақбілек жан ұшыра сермейді. Қасқыр қимылдайды. Ақбілек ... ... ... Ақбілек сабалайды. Қасқыр қамалайды. Ақбілек . Қасқыр долданады. Ақбілек дөңгелейді... Қасқыр күрілдейді, Ақбілек шырылдайды. ... ... ... ... Сөйтіп Ақбілек көп қасқырмен көп соғысты...
Ақбілек әбден алқынды, алас ұрды, жұлқынды, әлі құруға таянды. деген кезде, Ақбілектің аяғы ... ... жылт ете ... ... жарқ ... ... ... шай қайнатқан оттың көзі әлі сөне қойған жоқ екен. Ақбілек алас ұрып ... ... ... ... ... ... отты ... жарқ берген екен. Қасқырдың оттан қорқатыны Ақбілектің есіне сап ете түсті. ... қой ... ... ... жағатыны қане.
Ақбілек от басындағы тезекті, құраған шөпшекті дереу ... ... ... ... жел де қошаметке иеленіп, жалынды лап ете түсірді. Жалын қалай шықты, солай қасқырлардың қарасы өше берді. деген осы да. От ... ... ... өмірі де сөнетін еді. Отты тапқан адамның атасынан айналсаң болмас ... -- ... ... от ... сүйініп, таң атқанша маздатып, жаны аман қалды.
Қызыл көз, қасқыр жүз, қаблан азу, қара ... ... ... ... ... аспанға алтын айдар Күнекей сұлуын өрмелеткелі, күншығыс ұжмағы ... ... ... ... артына алақ-алақ етіп жолға шықты. Белінде түндіктің бауы, етегі ышқырында, қолында түндегі сойылша. Кімді ұрып жығатынын кім білсін, ... ала ... күн жақ ... ... ... тау ... ... жалатқандай күлімдеп келеді. Таң ата жел де тынды. Бұлттар да ыдырады. Өлкеден ұшқан бозторғай тау иығының деңгейінде қанаттарын ... ... ... ... тау-тастан беташар сұрады. Бозторғай-ау, көрімдікті Ақбілектен сұрасайшы, Ақбілек алтын сақинасын атып тастағалы келеді ғой. Оның жүзінде нұр бар ғой. Ол ... ... күн бар ғой! Ұзақ ... ... ... ... ... ұмытып, шоңқайма кебісінің жез нәлісі тастан-тасқа шықылдап, қашқан киіктей қаздаңдап барады ғой!
Ақбілек а дегеннен асуға тартты. ... асып елге бара ... ... мал, азық-түлік алып келе жатқан орыстарды талай көрген. Осы тар асудан басқа бұл шаттан ... ... ... ... Арты ... тау, тау ... жау: аю, ... қабан. Алды тар асу. Асу асты тағы жау: ... ... ... ... ... кім ... Енді ... қаздаңдамай кім қаздаңдасын. -- деп, ұйқы, тамақты, шаршағанды ойына алмай, көңілі алып-ұшып, ... ... ... ... шыға бергенде, артына бір қарады. Аяқ астында томардай ... ... тұр. Анау тау ... ... анау ... анау ... анау орқаш-орқаш тас Ақбілектің адамгершілігін аяққа таптаған, абыройын төккен жер. Оларға көзі түскенде күйінген, ... ... -- ... ... ... бір ... ... пайда болды. Төрдегі таза төсенішті былғап кеткен күшікті желкесінен ұстап, өз тезегіне өзінің тұмсығын тигізсең, қандай жеріп, қыңсылап, кейін ... ... ... Ақбілек те сол күшік тәрізді болды. Қарағысы келмеді, теріс айналды. Асуға шықса да, алды-артын ораған таудан арыла алмады, ... қия тас, ... ... беті ашық даланы көрсетпеді.
Күн таудан найза бойы көтерілгенде, Ақбілек алқынып бір кезеңге шығып еді, алды ... дала ... ... ... қуанып кетті. Қанаты болса, ұшып кетер еді, әттең шіркін! Балтырлары солқ-солқ етіп, жіліншігі сырқырай бастады. Оған да ... жоқ, ... ... ... ... екі ... құлаштай сермеп ылдиға түсті. Аяғының сырқырағаны әнтек басылайын ... ... жоқ екем деп, ... ... қып еді, ... ... қарай жүргеннен жеңілденген екен: тағы бір өрге шыққанда аяғы қорғасын құйғандай ауырлап кеткен тәрізденді; сүйектері сынып бара жатқандай болды. Ақ ... ... op ... ... бір қажымайтын аяғы түскірге не болды? Әбілет басып, әлдебір пәлеге бастап келе ме? Апырым-ай, тым ... бір ... ауыл ... бір ... ... ... бір мал ... Бір мал көрінсе де, Ақбілек кәтерден құтылғандай көріп келеді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... еш нәрсе көзіне түспеді.
Бір қырдан асқанда көлденең созылған сай килікті... Құдай жарылғады! Өзен, өзен! Арғы ... жол ... Ел ... ғой! ... ... ... салып, аяғын тезірек басты. Ағыны тас домалатқан тасты сайдың тар өзені ... ... ... ... ... ... камзолын шешіп, көйлекшеңденіп, білегін түрініп жуынды, су ішті. Әбден шаңырқап, шаршап қалған екен, сусыны қанып бір ... су ... ... отырды. деген ойлар келді. Өмірі су көріп жүріп, мұндайды ойлаған емес. Бұл ойды қалайша ойлағанына өзі де таң қалды. ... ... суға ... еді, ... түрін көрді. Шашы ұйпаланып қалған екен; сумен сылап шашын жатқызды. Тарағысы келді. Бірақ деген ой келді де ... жоқ. Осы ... ... бір ... жер ... ... отырып дем алайын деп жан-жағына қарап түрегелді. Аяғы ұйып қалған ... ... үш рет ... жіберді. Ұйығаны басылған іспетті болды.
Сол жағында бір жарлауыт көрінді. Ақбілек көп ... ... ... ... ... ... бауы мен сойылшасын сүйретіп солай қарай жүрді.
Адам көрмейтін жер осы ғой деп бір мүйістеу жерге келіп тоқтады. Арты жар, алды су, оң жағы ... сол жағы ... ... ... ... ... суға ... екі тізесін құшақтап, бүгжиіп отырды. Күн қызып, шекесі жылынып келеді.
Мынау өзен. Өзен бойындағы ел қайда? Күздігүні бұл ... ел ... ма еді? ... жол ... ... ... жақын жердегі ел шаттағы орыстардан босып кеткен екен ғой! Маңайды жын орнағандай қылды ғой! Мал, жанында билік ... ма?.. ... қыз мен ... соры ... ... ... тап мендей болғаны жоқ шығар. Қостарына әкелген әйел көрінбеді ғой. Әлде өлтіріп тастап жүрді ме?.. Орыс шіркін ... ... ... ... атын атамайыншы, тағы келіп қалар. Олар неғып қайтпады? Әлде бірдеңеге ұшырады ма. Олар кіммен соғысып жүр екен? Әлде төңіректегі ... қой, ... ... ... соғыса алсын? Не қауқары бар? Әлде қазақ біткенді қырып тастап, малдарын, қыз-келіншектерін тартып алғалы жүр ме? Онда бәрі бірдей неге ... ... ... да, ... бір тайпы елді жусатпай ма? Өздері қорыққан кісіше асығып-үсігіп, алды-артына қарамады ғой. Әлде бір күшті жауы келіп ... ма? ... жауы кім? ... Әлгі әкемдер деп отырушы еді. Сонысы ма әлде? Қызылы да орыс па екен? Олар да қыз алып қаша ма ... Орыс ... Қара ... ... О да мені ... кетем деді ғой. Апрым-ай, апрым-ай! Жасаған-ай! Енді қайтейін!.. деп тамсанып-тамсанып қойды.
Сылдыр-сылдыр су ағады. Суға қараса, Ақбілекті бұлдыр-бұлдыр ой тербетеді. Тербеткен ... ... ... ... Ұйықтап қап, масқара боп жүрмейін деп, сығырайып бара жатқан ... ашып ... ... да ... бір жағынан күннің қызуы маужыратып, бір жағынан ағын су ойын тербетіп, түні бойы, ұйқы ... ... ... жаяу ... ... келген сорлы қалғып кетеді...
Ақбілек ояна келгенде, селк етіп басын оқшита жұлып алды. Бөтен жерде, өзен ... жар ... ... шошайып қалғанына өзінен-өзі қорқып кетті. Қара шаттан қашып келе жатқаны лезде есіне түсе қалды. Ұшып ... Күн ... түс ... ... ... о жақ, бұ жағына бойлап-бойлап қарады да, еткел іздеп, ... ... тағы ... Әлі жүріл келеді, әлі жүріп келеді. Өткел жоқ. Сойылшасын суға бойлатып, әр жерді бір ... бәрі де ... ... ... бір ... жерге жетті, екі жағы домалақ-домалақ қиыршық тас. ... ... ... Балағын тізеден асыра түріп етегін жиыра көтеріп, кебіс-мәсісін қолтықтап, мамық табанын қия ... ... ... ... шақырымдай жерде бір дөңес көрінеді. Соған шығып ел көздемек.
Ол белеске шығып еді, ар жағы одан да ... ... ... Ақбілек жан-жағына барлап, жер болжады. Алғы беті ашық, арты -- ... тау. ... ... ... ... таудың түбінде. Шығыста емес, құбыла жақта. Өйткені артындағы таулар өз тауларына ұқсамайды, сонау бір ... ... ... ... Ендеше, таудан онша алыстамай, құбыла жаққа таумен ... жүру ... ... соны ... да, ... ... ... ылдимен аяндай берді.
Адыр, адыр. Елсіз дала. Бозғыл көде. Кербетеге, тобылғылы беткей. Төбешік, обашық. Қызыл құмайт. Шөптесін ... ... ... ала ... Ор қоян. Бозторғай. Осыдан басқа кезге түсер қара-құра жоқ. Даланың көркі ел екен-ау! ... дала - ... ... көрінеді. Малшы байғұстар неғып іші пыспай жүреді екен?.. Ай, қу дала, қу ... Қу ... ... жаяу бір ... ... сары ... ... Ақбілек келеді толарсағы бұлтылдап. Тышқан аулап күйкентай жүр, қыранымсып шыңқылдап. Әне алыста ... ... бір ... тұр ... Бейне әуеге шегелеулі тұрғандай, бір орнынан тапжылмайды, қанаттары дірілдеп. Сол торғайдың шырылдағы ащы тиді құлаққа. Өзгелерден үні өзгеше, не болды екен ... Сол ... ... жаны ашыған арашашы жандарша, төрт-бес торғай айнала ұшып, таяу-таяу бара түсіп, ап кетуге тас ... бұза ... ... ... өтіп ... о ... бір, бұ жаққа.
Бір мезгілде әлгі торғай жансыз тастай ағып түсті топ ... ... те оқ бойы жер кеп еді. Ол ... ... жері ... шөп. Көз ... ... келеді Ақбілек. Әлгі торғай қалың шөпке түсті де, қалбалаңдап, далбалаңдап, шөпке таман айналаңдап шыр-шыр етіп, безек қағып, олай-бұлай шоршыды. Бұ ... не ... -- деп ... ... қасына -- қалың шөпте жатыр екен білектей бір сұр жылан. Сұр жыланның найза басы қақшиған, бейне ажал, алмас көзі ... ... айыр ... жалаң-жалаң еткізіп, ысқырғанда өңбеніңнен өткізіп, арбап, буып, уытын ... ... ... ... қылқ ... тұр ... Сұр ... атып жыққан оқ көзінен көз айырар бозторғайда дәрмен жоқ; қалбалаңдап, далбалаңдап, оршып түсіп, тұмсығына тиер-тимес елбелектеп жүр екен. Бір десе ... ғой ... ... ... ... кеп ... оқты ... қадап, айыр тілін жалақтатып жатады екен, сұм ... аяп ... ... сұр жыланды сойылшамен салды келіп қақ бастан. Жауыз басы астына кеп, солаң ете дүрс етті. Торғай сорлы есеңгіреп қалған екен: ... ... жер ... қырындап-қырындап барып жөндікті: шыр етіп, шыбын-шіркей боп аспанға ... ... ... ... ... Ақбілек табандатып тағы екі ұрды да, жөніне жүре берді.
дегенді Ақбілек бала кезінде естіген. ... ... соң, ... ... деп ойлады. -- деп ішінен таң қалды. Манадан бері уайым басып, жабығып келе жатқан кісі ... ... ... тамырлары желпініп, шаршағанын ұмытып кетті. Торғайды ажалдан аман алып қалғанына қуанды. Жыланды өлтіргенге ерленді. Әрі ырым ... ... бір ... қой! О ... не зиян ... -- ... қарғайтын торғай емес пе? Ешкімге жазығы жоқ қой.
Соны ойлағанда, Ақбілек деп тағы ойлады. Өзін ... ... ... қылғандарды жыланға теңеді. Торғайдың, жауын мен өлтірдім, менің жауымды да біреу өлтіреді екен деп, бұл оқиғаны өзінше жақсылыққа жорыды.
Соны ойлап келе ... бір ... ... ... бір ... ... қылтың ете түсті. Ақбілек сасып қалды, бұғып отыра қойды. Отырып еді, көрінбей кетті. ... орыс бола ма деп ... ... тағы дәті ... не ... білгісі келіп барады. , - деп, ... ... соң, ... ... ... ... үкі ... бірдеңесі былғаңдап, өзі қимыл-қимыл етіл дөң астымен Ақбілекпен ... ... ... ... мұндай нәрсе жоқ еді ғой деп ойлауы-ақ мұң екен - шошақай жуандады: бас болды: кәдімгі дуананың басы. ... ... ... да ... ... Әй, дуана! -- деген сөз аузынан қалай шығып, қалай қойғанын ... өзі де ... ... аяқ ... үріккен жылқыша, жарқ беріп, лоқып, әнтек, тұра қалды да, бұрылып Ақбілекке ... ... Тани ... ... етегін кірмен зерлеген, төбесін үкі сәндеген басында найза, ақ тақия; қолында шаңкіш ... ... өн бойы ... ... ... үші қозы жауырын, мойнында жұмыр тәсбісі; танауы таңқиған, омырауы аңқиған, кеңірдегі сорайған, жіліншегі сидиған, саусақтары шибиған, үркек малша ... бес тал ... ... ... ... шың ... жағына пышақ жанитын, бір көргеннен танитын -- Іскендір екен кәдімгі.
Іскендірің кім? Ақбілекке зияны тимес пе? ... ол ... ... ... Іскендірдің қандай адам екенін айтып көрейік.
Бұл Іскендір дуананың бармаған ... ... тауы жоқ. Бұл ... бұ ... бұ ... бұ Қарқаралыңыз -- бәрін де Іскендір жалаң аяқ шарлаған. Ол ат арбаны да, барақотты да көрген, деп оған өлең де ... үй жоқ. Кез ... үй -- оған үй. Тау, тас, ... ескі мола - бәрі де оған үй. Онда ел де жоқ. Оның елі -- ... ... Онда мал да жоқ. Тұрған күйі әлгі өзіңіз көрген. Ол дүние жимайды. Ақша берсең, кез келген ауылдың балаларын жарыстырады да, ... ... ... ... ... ... ірімшік, құртыңды алмайды. Оған қолма-қол ішетін тамақ берсең болғаны. Төрдің алдына шарт ... ... да: деп бір ... қылқ еткізіп қағып салып, асасын бір тіреп тұрып кетеді. Тана-моншағын, үкісін сұрасаң ... бере ... ... ... өзі ... алады.
Іскендір өтірік айтуды, кісі алдауды білмейді, адам баласына жамандық ойламайды. Үлкенді - әке, аға - деп ... ... жаңа ... келіншек болсын, қатын біткенді дейді. Еркек, әйел деп ... бала ... ... ... ... ... сөз айтпайды. Өзін ренжіткен адамға түк демейді, тек басын шайқайды.
-- Дуана, міне бір қияңқы баланы қорқытыңызшы! -- ... Қой, ... ... қорқытпа, қорқытпа! -- деп басынан сипайды.
Іскендір әсіресе балаларды жақсы көреді. Іскендір келсе, бала біткен шұбырып соның соңында болады. Ит ... ... ... ... Іскендір асасын жайқап аяңдай береді, асасынан тістеп жатса да итті ұрмайды. Балалар оқып жатса, Іскендір ... ... ... қол береді, балалар да қуанып дуанаға қол береді. Іскендір ... ... ... ... ... азат қылады. Кейде қонған ауылда кешке таман ... үй ... ... ... оң қолының білезігінен бір балаға ұстатады; олай-былай сілкіп, баланы ... Ол ... ... ... ... ... күреседі. Бала жығылып қалса: деп қолын қоя ... ... деп, ... ... не ... соған нанады. депті десе: деп, салып жүріп ... ... ... шұнақ аязында Іскендір елу шақырым жердегі қаладан Исақай ешенге бір қап көмір әкеп ... ... ... ... ... ... ... аяқ жүреді; ол өмір бойы аяғына лыпа ілген жан емес.
Іскендір мақтағанды сүйеді. ... ... Ол ... де, ... де, от ... де жарысқан болады. Бірінен қалдым деп айтпайды. Бар мақтанатыны -- жүйріктігі. Кейбір көрген адамдар бәйге ... ... ... ... Ауыл ... ... тай, ... жарыстырғанда, екі-үш шақырымға дейін оздырмайды. десең, дейді.
Іскендір бір жерде байыз тауып отыра алмайды. Бір үйге ... деп бір ... ... бір ... шығып жүре береді.
Ол құмалақ салмайды, бал ашпайды. деп ... ... ... Ол ... да онша ... кісі ... Кейде жұрт намаз оқып жатса, дәрет алмастан жалаң аяқ барып, қатарға тұра ... ... ... ... аузы ... ішінен ыңылдап бірдеңе айтып жүреді. Анда-санда деп күңірене ышқына бір ақырып қояды.
Іскендір көп сөйлемейді. Жауапты қысқа-қысқа қайырады. Сөйлесе кейде ... ... ... ... ... ойыңыз болды,
Ойыңыз болса, тойыңыз болды... -- деп жыбырлатып әкетеді.
Іскендірдің қабақ шытқанын жан көрген емес, қашан ... де ... ... ... ... ... мұндай>> боп жаралғанын, оның кеудесінде не қылған жүрек, ... ... қан, ... ... қайрат барлығын ойлайтұғын бір адам жоқ. Ел тек оны ... ... ... ... жұмбақ. Қалайда Іскендір - адам. Бұл неткен адам?..
Әлгі Ақбілекке кез ... ... жайы осы еді. ... ... ... ... А, балақайым, алақайым, шырақайым... Қайдан келесің? деп ... ... не ... ... ... міңгірлеп қалды.
- Дуана еке, мен... мен... Мамырбай ақсақалдың... - дей берді. Орыстар алып ... ... ұят ... ... тағы да жөні жоқ; ... ... айту керек болды. Мандайын сипап, көзін жыпылықтатып, ... ... -- Мен ... ... ... ... ауылымнан адасып,.. ауылымды таба алмай жүрмін... -- ... ... ... ... ... сұрамады:
- Е, балақайым, адасып қалдың ба?.. Мамырбай, Мамырбай, Тәуірбай, Сауырбай... білем, білем... алып барайын, бағып қарайын, жолға салайын, -- деп ... ... ... ... ... келе жатқанын сұрамағанға Ақбілек қуанып, еріп жүре берді. Дуана сол ... ... ... оң қолындағы асасын жыбырлата тіреп қара ағаштай қатқан аяқтары қаздаңдап қатты ... ... ... деп, ... ... қояды. Ақбілек не дерін білмей, біресе дуананың шошаңдаған бес тал сақалына, біресе күнге күйген қошқыл омырауына қарап ... ... ... саусақтары Ақбілектің білезігінен, мықтап ұстап алыпты. Үйіне қазір алып бара ... ... ... ... ... өзі ... ... әрең жүріп келе жатқан сорлы жетелеген жағына бос жағы ере алмай шешесі сүйреген жас балаша ... ... Бір ... ... ... кетті.
- Дуана-еке, кішкене жайырақ жүрсеңіз... -- деді.
- Ә, шаршадың ба, балақайым? - деп ... қоя ... ... аяңдады. Әйтсе де сау аяңға дағдыланған дуана әупілдеген кеше бұқаша кеудесі куілдеп, әудем жерге бармай-ақ, Ақбілекті тағы артына тастап кетті. ... ... ... ... - ... ауыл алыс па? - деп ... ... - А, деп тоқтай қап: -- Жетеміз, жетеміз, -- деді.
Дуана тағы озып кетті. ... ... ... ... шаршадым деуге ұялды. Тағы да сөзден бөгейін деп:
- Дуана! - деп бір ... Бұл жолы ... ... ... ... ... ... - Ә, орыс па. Нән жауғырлар, бар ғой, бар ғой, -- деп ... ... ... ... ... ... ... өз ауылының қай тұста екенін сұрады. Дуана: -- Анау көрінген ... ... ... деп, көгерген тауды нұсқады. Ақбілек ауылына бүгін жете алмасына көзі жетті. Жақын арадағы елге ... әрең деп ... сол. ... ... ... бәрі де алыс ... өйткені аяғы жүруге жарамай, мүлде салдырап қалып еді. Бірталай жер жүрді. Сонда да жете ал ар ... ... көз ... ... ... әлде ... мал, әлде қарауытқан томар секілді бірдеңелер көрінеді. Күн еңкейіп, намаздігер болды. Ақбілектің қарны ... ... ... ... ... ... ... Әлден уақытта жүруге мұршасы келмей, дымы құрып отыра кетті. Дуана ... ... озып ... еді; ... соң, ... ... жетіп келді. Ақбілек жүруге жарамайтынын білдірді.
-- Ә, ... ... ... ... ... ... қалдың ба? А, балақайымды арқалап алайын. Кел, міне ғой! -- деп, алдына ... ... ... ... де, ... де ... ... аз отырды. Үлкен еркектің мойнына дардай басымен мінуді ұят ... Қара ... ... ... оның ... ... балаша көтеріп жүргені дереу есіне түсті. Дінсіз орыс еркелеткен арам денесін, қасиетті дуананың арқасына артуды обал ... ... ... деп ... ... Ел алыс, жүруге әлі жоқ. Амалсыздан орнынан тұрып, бір тамсанып, күрсінді де, екі ... ... ... ... ... ... тигізуге өзінен-өзі жиіркенді. Мойнына қолы баруы мұң екен, шәлкес аттай адуын дуана: деп көтеріп ... ... ... ... екі аяғын екі қолымен икемдеп, қысып алып, асасын Ақбілекке ұстатып, бір лықытып қалды да әлуетті дуана адымдай жөнелді.
Ақбілек ... ... ... келе ... ... де, ... да ... Әйтсе де көңілі жайланайын деді. Өйткені ол орыстың өңгеріп алып қашқанын да көрді ғой. Онда оның алды да, арты да -- ... көр еді ғой. Онда адам ... ... үміт жоқ, ... да, ... да, өлімге де, ұятқа да басын байлаған еді. Енді оның ... келе ... адам ... қиянаты жоқ әулие -- дуана. Оның келе ... беті - ... ... ... ... ... көріседі; апасына құран оқытады; әкесін апасындай болып күтеді. Бірақ өзін-өзі қалай ... да, ... ... ... бір ... ... ... ол түйіртпек арқандаған аттай, қуаныштың құлашын жаздырмайды; бер жағы бұған да ... ... ... ар жағы бұлт ... күндей жадырамайды. Езуі ғана жымиған болады, бет-аузы, көзі күлмейді, ілгіштеніп жібермейді.
Дәл мінер кезде ... ... ... ... бала ... ... мойнына мініп келе жатқандай, астындағы дуана екенін де ұмытып, бала күні есіне түсті. Онда теңбіл ақ шыт көйлегі бар ... ... ... батсайымен көмкерген қызылсаң дамбалы бар, айдары селтиген, жалаң аяқ жүгіріп жүретін сүйкімді қыз еді. Ақ қарабас ылақайына қызыл шашақ ... ... ат қып ... өзі ... балалармен жарысар еді. Жатқан сары атанның үстіне бала біткен жабылғанда, атан ұшып ... ... ... ... жабысып деп шуласар еді... Түйенің, жардың, томардың, тастың арасына жасырынбақ ойнар еді... үйдің сыртына ... ... ... ... киім ... ... ... қуыршақтарын отырғызып, күйеу келтіріл, келін түсіріп, шәлі салындырып, көрімдік сұрап, үлкен қатындарша тамсанысып, сынықсып сөйлесер еді... Апасының көйлек пішіп қойған ... ... киім ... деп, қиып ... ... таяқ жер еді. ... ... жақсы көрер еді: деп бауырына қысып, бетінен шөпілдетіп сүйер еді. Сол ... ... ... оның ... қалған орны немен толады? Үйіне барғанда маңдайынан кім иіскейді. Кіммен көрісіп, жылап, ... ... ... ... бұзылып, көзіне жас кеп қалды. Енді болмаса жылайтын еді, аяқ астынан дір етіп ұшқан бозторғай көңілін ... ... ... ... ... Ол кезде күн батып, сам жамырай бастап еді.
Манағыдай емес, дуананың аяғы қоюланайын депті... Бір-екі өрге келгенде ... ... ... ... дем ... ... белін қайқайып жазып, құнақ жылқыша сілкінді. Ақбілек өзі жүрейін десе де, дуана болмай тағы арқалап алды. Ымырт жабыла ит ... ... ... ... ... Ауылға жақындадық қой! -- деді.
-- Жақындадық балақайым, жақындадық! -- деп, дуана Ақбілекті тағы бір ... ... ... шығарды.
Сүт пісірім болған жоқ, тезек исі жұпар иісіндей ... ... ... ... ... ... Енді өзім ... -- деді.
-- Ә, балақайым, әлі бірталай жер бар, -- деп, ... ... ... ... сүттің иісін сезгенде, дуана тоқтады:
-- Осы төмпейдің астында ауыл бар, -- деді.
Ақбілек ... ... ... қолы ... ... қалған тақылжырын уқалап жазып шапанын сілкіп жамылып, дуанаға еріп, қолғаулап тағы ... ... ... ... ... ауыл ... Не дөңгеленген алқа қотан емес, немесе қатар тізілген жалғас емес, о ... бұ ... ... ... ... қыстау. Байқаған кісіге деп тұрған тәрізді. Кейбір қоралардың қасында қарауытқан мал ... Мал ... адам аяғы ... ... Анау адырдың түбіндегі қомақтырақ қорадан түтін бұрқырап жатыр. Оның оң ... ... ... бір ... ... сол үйге ... кетіп барады. Адырдың сол жағына таман, төмпейге тірей салынған бір ұзын қораның маңында қара-құра көбірек тәрізді.
Ақбілек қай үйге барарын білмей, ... келе ... еді, ... Анау үйге ... -- деп ... ... ... қораны нұсқады.
Ақбілек:
-- О кімдікі?
Дуана:
-- Мұсабайдікі.
Ақбілек:
-- Мына жақын үйге барсақ қайтеді, - ... ... ... ... адам ... ... Ақбілек тәуірлеу үйге барғысы келмеді. Тәуірлеу үйдің қатын-қалашы да таңырқайды: әркім көр-жерді сұрап мазасын алады; тәуірлеу үй ... ... ... та ... ... үйде сыпайы отыру керек. Кім біледі тәуірлеу үйдің қылжақ бастары да болар, тәлкек етер. Одан да барысымен ... ... ... ... кедейдікі жақсы болар еді деп ойлады. Және осы күйсіз қалпында тәуір үйге бас сұғуға қорланды: деген ой ... ... ... үйге барсақ қайтеді, -- дегенде, дуана тұрып:
-- Бұл үйлер жарлы ғой, қонақ асыға зарлы ғой, ... ашып ... ... -- деп ... ... боп ... бір ... жұтып, жантая кеткендей жер табылса, болады да, -- деп Ақбілек тағы ... Әйел ... ... ... ... бола ма, Ақбілектің бетін білген соң, дуана да таласқан жоқ.
-- Ә, ... ... ... - деп ... үйге ... ... ... кезде Ақбілек етегінен тартып:
-- Сіз бұл үйге менің кім екенімді айтпай-ақ қойыңыз. Тезек теріп жүріп адасып кеткен екен, тауып ... дей ... -- ... ... ... оқшия қарап:
-- Ә, балақайым! Өтірік айтқан жарай ма? Өтірікші алланың дұшпаны ғой, -- деп ... ... ... сары ит ... ... асасын естіп, одан барып қоқиған тақиясын көрген соң, дегендей, даусы қарлығып, алды бір бөлек, арты бір бөлек қиралаңдап үрді. О ... қара ... ... сауыс, жыртық тері шалбары тылтиған қатын да шелегімен қабат түрегеліп, қисайған кір кимешегінің милығына сұқ ... ... ... ... бір ... ... ... Кет былай, кет былай! -- деді.
Дуана асасымен артын жайқап, таяна ... Ә, ... ... ... ... -- ... жауап бермей жатып, дуананың артын ала тоқтаған Ақбілекке қарай мойын созып, бір тамсанды да:
-- Мынау не қылған бала? - деп ... ... ... тұра ... ... ... ... па? -- деді.
-- Ойбай-ау! Ана байдікі ... ... ... ... не жайымыз бар... -- дей бергенде, Ақбілек те ілгері таман бір ... ... ... ... де ... ... қалап келдік, -- деді.
-- Ойбай-ау, қарағым-ау! Қалап келсеңдер енді амалым бар ма... ... ... ... -- деп ... ... ... ... естіген соң, әрі іші жылып, әрі таңырқап, ... ... боп ... ... үйге ... -- деп, ... сасыған тапал қорасына қарай бастады. деген дыбысымен екі ... ... ... шалжиған тапал есіктің орқаш табалдырығынан аттап, үйге ... ... жіп ... ... ... ... еді, ... жырық тартыншақ түйеше кегжиіп келмеген соң, қоя берді.
Үй-іші тастай қараңғы. Қатын: деп, ... ... бір ... ... ... Дуананың етегінен ұстап Ақбілек те барды. деген жас баланың даусы да шықты. ... ... шөп ... ... іші ... Әйнек сымақ бір күңгірт тесік көрінеді. Жерде жатқан бір шоқпытқа сүріне-мүріне Ақбілек дуананың қасына таман келіп отырды. Отыра ... ... ... ... саңқ ете ... Ақбілек шошып қалды. Қатын: деді. Бір бала шыр етіп жылап қоя берді, ересектеуі: апасына ұмтылды. ... ... ... Шығарма дауысыңды! Ал, дуана! Құлақ кеседі! -- деген соң, баласы қоя қойды.
-- Ә, ... ... ... кеспеймін... -- деп дуана да уатты.
-- Шырағданы түскір қайда кетті жоғалып? - деп, ... ... ... ... тысқа шығып кетті. Аздан кейін қара құманның қақпағына істеген білте шырағданын тапал пештің ернеуіне қисайтып қойып, тұмсығына сұқ ... май ... ... ... ... де қолын көлеңкелеп, төр жаққа - Ақбілекке қарады. Қатын бірдеңе сұрап қала ма ... ... ... ... ... бар ма? -- ... Су ... алар, салқын айран бар еді, - деді.
-- Ендеше айранға су қосып беріңіз: шөлдегенім әлей еді.
-- ... ... ... - деп, қатын күйбеңдеп, қазандық жақтағы аяқ-табағын салдырлата бастады. Сол кезде пештің бұрышынан ертегінің ... ... қара ... ... басы ... ... арт ... сүйеп қойып, шарт жүгініп ыңылдап отыр. Қара қыздың көзі бажырайып тұр.
Ернеуі кетік-кетік, жайпақ, қоңыр зеренмен сусын әкеп ... ... ... ... ... ... бір тамсанып қойды. Ақбілек сусын ішіп болғанша, қатын көйлегінің жыртық жерінен ышқырын тыр-тыр қасып қарсы қарап тұрды. Қатын аяғын алып ... ... арт ... сипалап, бұрыш бұрышта жатқан шекпен бе, шалбар ма, кім білсін, -- ... бір ... ... ... шапанын жамылып, жантая бастады. Ақбілек жантайған кезде дуана сырылып орын беріп, қозғала-қозғала тысқа шығып кетті. Ақбілектің жатып ... ... соң, ... да ... ... ... ... Ақбілек білген жоқ, әбден талығып келген сорлы сусын жұтып, басы жерге тиген соң, дамыл алып қата ... ... ... ... ... қызы деген соң: деп іші сезе қойды. Дығырдай Мамырбайдың қызын бір жұтым шалаппен жатқызуды жөн көрмей, бір ... ұн ... ... және ... Мамырбайдың қызы қонып отырғанын айтқалы, дереу сол үй жаққа жөнелді.
дегенге түйе екен деп қалмаңыз. Түйеден кісі ұн ... ма? Бұ ... да жыны бар ғой, ... кісіні деп шығарып, демегеніне шүкіршілік! кім екенін айта кетеміз бе? Неміз ... ... Бос ... ... ... ғой. Айтсақ айта кетейік.
Қулардың неліктен деп шығарып жүргенін ит біле ме? Бұл өзі ... ... еді. Аузы ... боп ... қалса да, жаулығына кір жуытпайтын, мақтаншақ, ұры кеппелеу кісі болатын. Тықпа сақал, бір ... ... ... ... ... дей алмайтын. О түгілі бір ауылға би болудан да дәмесі болатын; өзге қатындарға талай ... ... ... ... десе де, ... ... ... қатыны әлде неше жерде әпігін басып, аузын ашырмай жүретін. Әйел шіркін ... ... ... ... емес пе?.. ... не болса, о болсын! Әлгі кедейдің қатыны сонымен жөнелді дедік қой. Ол өзі туысы бір табан жақын қызыл қатынға неге ... ... Жоқ, ... ... ... жөнелуі де қулық еді: қызыл қатын екеуінің араздығымен пайдаланып, тағы бір сауып алмақ еді. (бұрында талай ... ғой). , ... әлгі бір ... атын Әнуарбек қойған еді (қызыл қатын ғой оны деп жүрген. ... ... кісі ғой: ... ... ... баласын соңдай қылмақ қой).
Көрші қатын үйге кірген кезде, аузын қайыстай созып:
-- Қойшы енді, Әнуаржан! Ұйықташы, қалқам! - деп, бір ... ... ... ... ... ... ... бұлтитып, өз денесіне өзі сүйсінгендей қылымсып жатыр еді. Көрші қатын ... ... ... тұрғанын көріп, маңызданып қасын келіп:
-- Күмсінай, жәй жүрсің бе? -- деді.
-- Жәй ... бір ... - деп, ... бір ... ... қасына келді. әлдебір қызық өсек айтады екен деп кимешегін желкесіне ... бір ... ... құлағын таяй қойды. Күмсінай сыбыр етті. :
-- Ә, ... -- деп ... ... алып: -- Жалғыз отыр ма? -- деп мылтық ататын кісіше бұғып, тағы күбірлесті. Сөйткенше болмады, ... ... ... ... ... ... ауыз үйге барып, Күмсінайға қайталатып бір аяқ ұн салып берді. Беріп жатып:
-- Өзім де барам, -- деді.
Күмсінай:
-- ... көре ... ... ... - деп еді. Ол

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 335 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіпбек Аймауытов7 бет
Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931жж), Мағжан (Әбілмағжан) Бекенұлы Жұмабаев11 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Атаулы сөйлем, түрлері7 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
«The best» акционерлік қоғамның шаруашылық қызметін талдау28 бет
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» дәрістер жинағы23 бет
Іс қағаздар (Лекция жинағы)46 бет
А С. Макаренко шығармалары негізінде оқушыларды тәрбиелеудің теориялық негіздері41 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь