Жетімдер бейнесі

КІРІСПЕ
1 Повесть, әңгімелердегі образдар жүйесі
1.1 Балалар әдебиетіндегі жетімдер бейнесі
1.2 Жетімдер бейнесін жасаудағы подтекстің рөлі
1.3 Қазақ прозасындағы жетімдік мотиві (уәжі ).
2 Прозада жетімдер бейнесін жасаудағы көркемдік ерекшеліктер
2.1 Портрет пен мінездеу.
2.2 Жетімдер бейнесін жасаудағы психологизмнің көріну тәсілдері
2.3 Жетім . трагедиялық образ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі. Қазіргі қазақ прозасында алдымен шағын жанрдың әлеуметтік жүгі анықталып, оның адамдық, ар-инабаттылық, адамгершілік мәселелерінің салмағы кемімеген, қайта арта түскен. Бас – аяғы жинақы, шағын әңгіменің жүрекке жетер сыры, кесіп айтар үкімі мен көкейкесті ойы бар. 1970 – 1980 жылдары қазақ прозасында осыған дейін жетекші жанр болып келген романның осы көшбасшылық рөлін бірте - бірте повесть пен әңгімеге бере бастағаны анық байқалады. Сондықтан нақ осы дәуір қазақ әдебиетінде повесть пен әңгіме жанрларының гүлденген дәуірі болды десек қателесе қоймаспыз.
Қай халықты алып қарасақ та, өзіне тән ұлттық дүниетанымы мен мәдениеті, әдебиеті болатыны сөзсіз. Соның ішінде қазақ халқы мәдени мұраларының байлығымен бүкіл әлем халықтарына белгілі. Қай заманнан болсын, қазақ халқы жетім – жесірлерін қорғап, қанатының астына алған. Бірақ, тағдыр тәлкісіне түсіп, өмірдің ащы дәмін ерте татқан жетімдер де жоқ емес. Осы аталған жетімдер бейнесі проза, поэзия жанрында көптеген шығармаларға арқау болған тақырыптардың бірі. Сол қорғансыздар бейнесін қағаз бетіне түсіріп, оқырманның жүрегінен жол тапқан жазушыларымыз - Мұхтар Әуезов, Оралхан Бөкей, Сайын Мұратбеков, Бердібек Соқпақбаев, Дулат Исабеков, тағы да басқа талантты жазушыларымыздың шығармалары бүгінгі жұмысымызға арқау болмақ. Қазіргі таңда жетім – жесірлердің күйін күйттеп, осы тақырыпта қалам тартып жүрген ақын - жазушыларымыз көп-ақ.
Жетімдер тағдыры – қазақ прозасында, оның ішінде повесть пен әңгімелерге көптеп арқау болған. Бұл тақырып - ғылым саласында толыққанды зерттелмесе де, бірсыпыра ғалымдарымыздың тіліне тиек болған. Әсіресе, балалар әдебиетінен кең орын алған. Жазбаша прозаның алғашқы баспалдақтарының бірі ретінде оқырман қауымға Мұхтар Әуезовтің «Жетім», «Қыр суреттері», «Қорғансыздың күні» деп аталатын әңгімелері жол тартты. Бұл шығармалардың көркемдік қызметі, құрылысы мен айтпақ ойы туралы өз кезінде ғалымдарымыз пікір айтып, лайықты бағасын да беріп үлгерген-ді.
Келесі осы тақырыпта қалам тартқан – Сайын Мұратбеков пен Оралхан Бөкей. Олардың туындылары жүректі елжіретіп, оқырманға ерекше күй сыйлайтыны жасырын емес. Өмірдегі қарапайым адамдардың бейнесін сомдай отырып, олардың сүйініші мен күйінішін бірге бөлісу – жазушылар әңгімелерінің басты арқауы. Олар жасаған кейіпкерлер бейнесі – әдебиетімізде өз орнын ала отырып, әр оқырман жүрегінде сақталды. Сайын Мұратбеков пен Оралхан Бөкей қазақ әдебиетіндегі М.Әуезов, С.Мұқановтар алғашқы тіреуін салып кеткен жанрды одан әрі дамыта білді.
1. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 20- том.- Алматы: Жазушы, 1985. - 496 б.
2. Әуезов М. Әңгімелер.- Алматы: Жалын, 1987. - 176 б.
3. Дүйсенбаев Ы. Мұхтар Әуезов (Мақалалар, естеліктер). - Алматы: Ғылым, 1974. - 220 б.
4. Мұқажанова Р. М.Әуезовтің көркем прозасындағы беташар еңбегі.- 280б.
5. Пірәлива Г. Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері . Афтореферат. - Алматы, 2004. – 251 б.
6. Ахметов Ш. М.Әуезовтің балаларға арналған әңгімелері. // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 1995. - № 5. - 79- 85 б.
7. Мұратбеков С. Жусан иісі: Әңгіме/ Жұлдыз. - 1986. - № 3. – 94- 111б.
8. Абаған Б. Жусан иісіндегі Аян оқырмандармен жүздесті // Айқын. - 2012.- 28 тамыз (№ 160). - 3 б.
9. Мұратбеков С. Таңдамалы: Повесть және әңгімелер . - Алматы: Жазушы, 1981. - 480 б.
10. Уәлиханов Ш. Қазіргі қазақ прозасы шағын түрлерінің поэтикасы. - Алматы, - 1997. - 144 б.
11. Исабеков Д. Ай – Петри ақиқаты: Повестер мен әңгімелер. - Алматы: Жазушы, 1990. - 288 б.
12. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Том І. Повестер. –Алматы: Жазушы, 1994, - 495 б.
13. Егеубаев А. Сөз жүйесі. –Алматы, 1985. - 240 б.
14. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Том II. Әңгімелер. - Алматы: Жазушы, 1994, - 320 б.
15. Соқпақбаев.Б Алыстағы ауылда. Алматы, 1974. - 280 б.
16. Ерғалиев Ж. Жетімдік. Әңгіме // Әдебиет айдыны. - 2008. - № 26. - 9 б.
17. Мырзабеков М. Жетімнің көз жасы. // Жас қазақ үні. - 2003. - № 25 -26.- 8- 9 б.
18. Мүсірепов Қ. Жетім: Новелла / Жұлдыз. - 1966 . - № 6. - 74- 76 б.
19. Әбдікәкімов Т. Рауан. Алматы: Атамұра, 2000. - 144 б.
20. Ожигова С.И. «Словарь русского языка». Изд.: Русский язык. –Москва, 1988, -750 с.
21. Хамзин М. 60-80-жылдардағы қазақ романының стилі мен типологиясы. Ф.ғ.д. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. –Алматы, 1997, -339 б.
22. Исабеков Д. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Том I. Повестер. –Алматы: Жазушы, 1993, - 544 б.
23. Жарылғапов Ж. ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық - эстетикалық мәселелері. Қарағанды, 2003, -175 б.
24. Нұрғали Р. Драма өнері. Алматы: Санат, 2001. - 268 б.
25. Мұхтар Әуезов тағылымы: Әдеби сын мақалалар мен зерттеулер/ Құрастырған. З.Қабдолов.- Алматы: Жазушы, 1987. - 341 б.
26. Нұрқатов А. Мұхтар Әуезов творчествосы. - Алматы: Жазушы, 1997.- 260 б.
27. Нұрпейісова А. М. Мағауиннің өнер тақырыбындағы шығармаларының көркемдік ерекшелігі. // ҚазҰУ Хабаршысы №4, 2005. – 177-179 б.
28. Аударматану (ғылыми – практикалық көмекші құрал) Құрастырған: Құлманов С. - Алматы: «Тіл» оқу – әдістемелік орталығы, 2008.
29. Исмакова А. Казахстанская художественная проза. Поэтика.жанр, стиль.Алматы, 1998 . -280 б.
30. Майтанов Б. Мұхтар Әуезов – суреткер: (Оқу құралы).- Алматы: әл – Фараби, 1996. - 124 б.
31. Байтанасова Қ. Кейіпкер табиғаты (М.Әуезов шығармаларындағы кейіпкерлер туралы ) //Қазақ тілі мен әдебиеті. - 1997.- № 5-6. -27-30 б.
32. Әуезов М. Уақыт және әдебиет.- Алматы: Қазмемкөрбас.,1962. - 252 б.
33. Әуезов М. Анкетаға жауап // Жұлдыз.- 1991.-№10. -129 б.
34. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы. - 1992. - 280 б.
35. Әуезов М. Қилы заман: Әңгімелер және хикаят. - Алматы: Раритет, 2004. - 280 б.
36. Қабдолов З. Әуезов. Алматы: Санат, 1997. - 260 б.
37. Кекілбайұлы Ә. Кемел. // Егемен Қазақстан. 28 қыркүйек, 2007 ж. №306
38. Елеукенов Ш. Мағжан Алматы: Санат, 1995.-282 6.
        
        КІРІСПЕ
Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі. Қазіргі қазақ прозасында алдымен
шағын жанрдың әлеуметтік жүгі анықталып, оның ... ... ... ... ... ... арта ... Бас – аяғы
жинақы, шағын әңгіменің жүрекке жетер ... ... ... ... ... ойы бар. 1970 – 1980 ... қазақ прозасында осыған дейін
жетекші жанр болып келген ... осы ... ... ... - ... пен ... бере ... анық байқалады. Сондықтан нақ осы дәуір
қазақ әдебиетінде повесть пен әңгіме жанрларының гүлденген дәуірі ... ... ... ... алып қарасақ та, өзіне тән ... ... ... әдебиеті болатыны сөзсіз. Соның ... ... ... мәдени
мұраларының байлығымен бүкіл әлем халықтарына белгілі. Қай заманнан болсын,
қазақ ... ...... қорғап, қанатының астына алған. Бірақ,
тағдыр тәлкісіне түсіп, өмірдің ащы дәмін ерте татқан жетімдер де жоқ ... ... ... ... ... ... ... көптеген шығармаларға
арқау болған тақырыптардың бірі. Сол ... ... ... ... оқырманның жүрегінен жол тапқан жазушыларымыз - Мұхтар Әуезов,
Оралхан Бөкей, Сайын Мұратбеков, Бердібек Соқпақбаев, Дулат ... ... ... талантты жазушыларымыздың шығармалары бүгінгі жұмысымызға ... ... ... ... – жесірлердің күйін күйттеп, осы ... ... ... ақын - ... көп-ақ.
Жетімдер тағдыры – қазақ прозасында, оның ішінде ... ... ... ... ... Бұл ... - ғылым саласында толыққанды
зерттелмесе де, бірсыпыра ғалымдарымыздың ... тиек ... ... ... кең орын ... ... ... алғашқы
баспалдақтарының бірі ретінде оқырман қауымға Мұхтар Әуезовтің «Жетім»,
«Қыр суреттері», «Қорғансыздың ... деп ... ... жол ... ... ... ... құрылысы мен айтпақ ойы туралы ... ... ... ... ... ... да ... үлгерген-ді.
Келесі осы тақырыпта қалам тартқан – Сайын Мұратбеков пен Оралхан
Бөкей. ... ... ... ... ... ... ... жасырын емес. Өмірдегі қарапайым адамдардың бейнесін ... ... ... мен ... ... бөлісу – жазушылар
әңгімелерінің ... ... Олар ... ... ...
әдебиетімізде өз орнын ала отырып, әр оқырман жүрегінде сақталды. Сайын
Мұратбеков пен Оралхан ... ... ... ... ... ... салып кеткен жанрды одан әрі дамыта білді.
Әдебиеттің тарихы да әр ... ... ... әрбір кезеңнің
қайталанбас туындылар жасайтын мұзбалақтары болатыны белгілі. Кез ... ең ... ... ... айтпақ ойы, ізденіс тарапынан
жеткен жетістіктері қызықтырады. ... ... осы ... ... ... ... балалар қаламгерлері де өзіндік үлесін ... ... ... жетімдер үйінде өсіп жетілген немесе өгейлік көрген балалар
тағдырын ... ... да жоқ ... Олар өз ... ащы ... ... ... бейнесін барынша шынайы жеткізуге
тырысты. Осы арада қазақтың ұлы қаламгері ... ... ... ...... ұрпақ осыны терең сезінуі керек» [1, 365 б.], -
деген пікірі ... ... ... ... қаламгерге жол көрсеткен
бағдаршам іспетті әсер еткені анық.
Бертін келе, әдебиеттің дамуы жайындағы кейбір жалған теориялар соның
ішінде, ... ... ... ... ... сияқты ұғымдар
жойыла бастады. Елімізде демократиялық ұстанымдардың бұзылуы, ... ... ... ... ... бай ... қазыналары
ғылыми тұрғыда зерттеле бастады. Осының негізінде әдебиет пен табиғатты
зерттеу саласындағы бұрынғы ... ... ... ... ... жол ... Осы ізбен әдебиет прозасына ... ... ... ... көз ... ... «Өгей
шеше» әңгімелері, Д.Исабековтің «Сүйекші», «Тыныштық күзетшісі» повестері,
Қ.Мүсіреповтің «Жетім» новелласы жас ... өмір ... ... ... ... 70-80 жылдар бұл бағыттың жетіле түскен уақыты болды. Әдеби
қазынамызда рухани ... ... орын ... ... ... ... де, ... бұрын қаламгерлік еркіндігіне тұсау болған тың игеру,
жұмысшылар өмірі, партияшылдық, жеке ... ... ... ... ... ... шындығын көркемдік таным негізінде адаммен тығыз ... ... сол ... ... ... мәселесі басты тақырып
болды. Ал, біздің қарастырып отырғанымыз сол адамтану ... ең ...... ... мақсаты: Қазақ прозасындағы жетімдердің әдебиеттегі бейнесі
арқылы қоғамдағы орнын айқындау.
Жұмыстың міндеттері:
Қазақ прозасындағы ... ... ... ... міндеттер
қойдық:
- Балалар әдебиетіндегі жетімдер бейнесін ашып, талдау.
– Жетімдер өміріндегі трагедия ... оның ... ... ... ... мотивінің ерекшеліктерін талдау.
– Жетімдер бейнесін ашудағы подтексттің рөлі.
– Шығармалардағы психологизм, портрет пен ... ... ... ... ... ... Жетімдер тағдырына қалам тартқан
жазушыларымыздың шығармалары, психологизм, ... ... ... ... ... ... ... мақалалары.
Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері. Қазақ прозасы – әлем
әдебиетінің классикалық ... ... ... келе ... ... Оның
ішінде повесть пен әңгіменің алар орны ерекше. Көлемі ... ... да, ... анық әңгімелеріміз – оқырман қауымды баурап алады. ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов, М.Әуезов,
З.Қабдолов, Ы.Дүйсенбаев, А.Егеубаев, Р.Нұрғалиев және т.б. аға буын
ғалымдарымыздың ... ... ... ... ... ... жанрының түрлі мәселелерін арнайы
қарастырып жүрген және әдебиеттің тарихына, теориясына, сынына арнап іргелі
зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... М.Хамзин, А.Ісмақова, Г.Пірәлиева,
т.б.) ... жаңа ... ... үшін тың ... маңызды. Зерттеушілеріміздің тұжырымдарын жалғастыра
зерделеу, тұжырым жасау – жұмысымыздың ... ... ... ... ... ... ... саралап талдау, өзара салыстыру, пікірлерді жинастыру.
Зерттеудің ғылыми-практикалық ... ... ... нәтижелері мен
тұжырымдарын тәуелсіз Қазақстанның жаңа әдебиеті дамуына арналған іргелі
зерттеулер және орта, орта ... және ... оқу ... үшін ... ... ... ... бірге арнайы курстар мен семинарлар
жүргізгенде көмекші материал, құрал ретінде ... ... ... ... бағыттағы мақсаттарға да қолдануға болады.
1 Повесть, әңгімелердегі образдар жүйесі
1. Балалар әдебиетіндегі жетімдер ... ... ... ... ... ата - ... қайтыс болған кезде баланың қараусыз
қалып отырғанынан, қиын - қыстау, ашаршылық кезеңдерде ... Оның ... ... ... Жеті ... Есім ... - ... сияқты заңдарында жетімдерді бай қауқарлы адамдарға асырап
алуға беріп отырған. Жетім – ата - анасының біреуі ... ... ... ... бала ... табылады. Жетімдік – баланың психикалық
дамуына қатты әсер ... ... ... және интернат
жағдайына түскен балалардың жалпы психикалық жағдайы төмендейді,
өзін-өзі реттеп-бағыттауы бұзылады, ... ... ... ... ... ... ... жоғалады, өзіне
деген сенімсіздігі күшейіп, бойын үрей билей бастайды. Эмоционалдық-
танымдық талпынысы төмендейді де, ... ... ... Х
- ХХ ... ... ... ұғымының анықтамасы - толық
жанұялық тәрбие көрмеген, ата-анасының бірі ... ... ... ... ... ... тән қасиеттер: агрессия, алаңдаушылық,
жалғыздық, ұяңдық секілді қылықтар. Осы аталған жетімдер ... ... ... ... де ... тауып отырды. Әсіресе
балалар әдебиетінде бұл ... ... ... Мұратбеков,
Бөкей, Соқпақбаев, Исабеков сынды ... ... ... ... ... әр ... сипатталса да,
барлығына ортақ қайғы – олардың жетімдігі. Әдебиетте басты ... ... ... ... ... деп ... ... киім кимеген,
жарытып ас ішпеген, жетімдік дертін арқалаған жетімдер өмірі ... ... ... ... ... ... өз сөздері мен эмоциялары арқылы, олардың ... мен ... ... ат салысамыз.
Әдебиеттің басқа да салалары тәрізді балалар әдебиетінде де ... орны бар ... ... Осы ... ... ... ... арнайы пікір айтқанын атап өткіміз келеді. Мәселен, «Ертегілер»
еңбегінде халықтық шығармалардың қайсысы ... ... ... ... ... «Әр ... ойлары» кітабында жастар мен жасөспірімдердің
оқитын кітаптары тобына ... ... ... назар аударылды.
Қаламгер балалар әдебиетінің ғылыми тұрғыда ... ... ... өзі де ... ... бірнеше әңгімелер жазды. Олардың қатарында
«Көксерек», «Жетім», «Бүркітші», «Қорғансыздың ... ... ... Қараш оқиғасы» повесін жатқызуға болады. Осы шығармалар арасында
Әуезов жетім - ... ... да ... ... ... «Жетім», «Қорғансыздың күні» әңгімелері әлеуметтік
мәселелерді ... ... ... ... Бұл ... ... ... алмай, әке-шешесінің қабірлерін іздеп шыққан жетімдер –
Қасым мен ... ... ... ... ... ... кейіпкер - жас бала Қасым. Шығармада ... ... қиын да ... ... ... халі берілген. Әжесі дүние
салған сәттегі ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілін шынайы бейнелеген: « - ... ... ... кеттің?! Мені неге ала кетпедің? Менің шынымен сорлы, жетім
болғаным ба?» [2, 52 б.]. ... ... ... ... өмір ... әжесі аманаттап тапсырып кеткен Иса мен оның ... ... ... ... ... ... адам аяушылығын тудыратын тұсы бар. Ол ... ... таяқ жеп, ... ... ... ... Қасымға берген
Қадишаның қарғысы мен Исаның аяусыз соққыға жығуы. Бұл не ... сөз? ... ... ... шыға ... қара ... ... Қадиша мен Иса
расында, жүрегі мүлдем тасқа айналып, мейірім танытпай топастық танытуы -
сол ... ... ... ... ... мен жыртқыштық пиғылын дәл
керсетеді. Табиғатынан бауырмал қазақ халқының мұншалықты ... ... ... ... ... ... тағы ... Сол заманның әлеуметтік
тұрмысы бүріп жіберген, ... ... ... ... ... әлсізге
күш керсетуді, қорлау, қанау - кәдімгі өмірдің қалыпты ғана ісі, заңы деп
таныған ... ... да ... ой ... ... ... ... пен қорғансыздығы, ертеңгі күнге деген сенімсіздігі және іштен
түйықтанған жатбауырлық мінез табуы - сол ... ісі. Иса мен ... ... әке ... ... ... азын-аулақ он шақты
қой, он шақты ірі қараны талан-таражға салуы - ... ... ... ... кана ... ... ... сол қылықтарына қарсы жауап, өз
құқығын қорғауға итермеледі. «Әне бір көк саулық пен қарабас ... ... ... ... ... үй ішіне, бала-шағаға саудагерден пұл
аламыз» [2, 53 б.],- деп ... ... ... ... түскен
олжадай ашкөздікпен бөлісуі - бала жүрегіне шын ... ... ... ... қара ... ... Осы әңгімеден қазақ даласына
дендеп кірген сауда ... ... ... Шындығын айтсақ, Иса да
Қадиша да ... ... ... ... адамдар екенін танытады.
Қасым өмір кешкен қоғамның гуманистік мінездерден мүлдем мақұрым болғанын
әңгіме желісінен байқаймыз.
Қасым - ... ... ... ... ... ... шыға алмай, тағдыр
жазуына еріксіз мойынсұнған қорғансыздардың әлеуметтік тобының ... ... ... ... жазушының ерекше шеберлігі де ... ... ... Иә, ... ... ... образ. Даралық
тұстарын санамалай кетсек... Исаға тас лақтырып өзінің қауқарсыз ... ... ... тұяқ ... ... ғана бір ... әрі өр ... жетім балалардың баршасы асыраушысына қаншалықты ызаланса да ... ... бара ... ... Ал, ... ... ... және
бір даралығы аруақ сыйлайтын ер қазақтың мінезін көрсетті. ... ... ... ... да, тағдыр теперіші мен аға-жеңгесінің тарапынан көрсетілген
қорлыққа шыдай алмаған жас бала ажал құшады.
Аянышты, тіпті ... ... ... жас әкелетін осы әңгіменің тек
балаларға емес, алдымен бала тағдырын ... ... ... үшін ... ... ... ... бөлетініміз – туындыгердің бұл шығармасында
бала ұғымын, сезімін беруде өзінше ... бар ... ... Осы орайда
Ы.Дүйсенбаевтың мына бір пікірі ойға оралады: « «Жетім» шығармасы бір ғана
ипизодтан ... ... - ... төзе алмай, әке – шешесі мен ... ... ... жетім бала Қасымның қазаға ұшырауы» [3, 12 б.].
Расында, осы бір ... ... ... ... ... ... ... өлімін суреттеу сәтімен автор ескі ауылдың ауыр тұрмысын, тұйық
тіршілік қоршауында азап ... ... ... ... ... ... ... саралап жатпай, сараң баяндау, жеке болмысты
қонымды суреттеу ... ... ... ... ... Балалар
тарапынан туындайтын ой, Қасымды қаһарман ретінде бағалау. Жалпы айтқанда,
жетім психологиясын дәл беру ... ... ... жазу ... ... ... жолдың басы деуге болады.
М.Әуезовтің тағы бір балалар әдебиетінен орын алатын әңгімесі ... ... Бұл ... ... ... таптар арасындағы
қатынас, қорғанын таба алмаған қорғансыз жандардың ащы ... және ... ... ... ... Р.Мұқажанова ол ... ... ... ол ... ... ... ащы шындығын,
тұтас бір қорғансыздар әлемінің мұң-зарын көрсетіп, оқырманның ішкі сезімін
оятарлық жан түршілерлік ... ... Осы ащы, ... ... ... ... шеберлік танытты: оқиғаға қатысушы адамдардың тамаша
портреттерін жасап, онысымен әрекет ... ...... да берді.
Табиғат келбетін суреттеу арқылы ... ішкі ... , ... ... істің хабарын берді, тамаша композиция құра білді» [4, 240 б.]. Бұл
ретте Пірәлиева Гүлзия Жайлауқызы да өз ... ... ... ... ... ... ... көтеріліп отырған мәселесі –
мәңгілік тақырып – әлдінің әлсізге ... ... Бұл бір ... бай мен ... ... күресі секілді көрінгенімен, әңгімедегі
көтеріліп отырған көкейкесті ...... мен ... ... [5, 72 ... «Қорғансыздың күні» әңгімесі тақырыбынан – ақ бір сұмдық
оқиғаны баяндағалы тұрғанын сездіреді. ... ... ... болған
жас Ғазизаның тағдыры мен жоқшылық суреттеледі. Үстем тап өкілінен көрген
жан, тән азабынан Ғазизаның пәктігі ада ... да, өзін ... ... «Өлер сағатына шейін қабағын басқан қайғы бұл уақытта жадыраған ізі
де қалған жоқ. Балалық жүзінде: «Менде жазық жоқ, мен ... ... ... ... қайғы-қасіреттен сейілген жас баланың ажары бар.
Жауыздықтың жас құрбаны қасіретке толы өмірінің азапты ақ ... ... ... ... тапқандай» [2, 22 б.].
Әуезовтің балаларға арналған ... ... ... Ахметова
былайша ой түйеді: «Сөз жоқ, «Жетім», «Қорғансыздың ... ... ... ... ... ... ... шығармауға тиіспіз.
Әйтсе де, бұл шығармаларда жазушының бала ... беру ... ... ... ... игерудің алғашқы баспалдағы екені анық» [6, 84 б.]. ... ... ... оның «тап-таза» жеке түрін ғана іздемей, оның
негізінен алғанда үлкендерге ... ... ... де ... эпизод
түрінде кездесетініне баса назар аударғанымыз дұрыс.
Балалар әдебиетінде өзіндік алар орны бар келесі ...... Бұл ... ... ... де бар. Ол ... мен
кейіпкерлерді іздемейді, өзі көріп білген адамдардың тағдырын сипаттайды.
Яғни, ол тудырған кейіперлердің өзі ... ... ... ... ... ... ... өзі «Жусан иісі» туралы - «Бұл біздің ... ... ... ... ... деп еді. Сол жолы ... мына ... еріксіз еске түсірген: «Аянның тағдыры тым ... ... ... ... ... ... ... ұмытып кетуі мүмкін
емес. Әңгімедегідей бізде Аянның Жусанды ауылға қайтып оралуын тілеп едік.
Әңгіменің тым ... ... ... ... ол ... ... ... өз болмыстарын танып жататындығы» [7, 110 б.].
Жақында «Жусан иісіндегі» Аян қайтып оралғандығы ... ... ... ... ... протатипі – Науқан Керімов. Қазіргі
кезде Талдықорғанның ... ... Ақын Сара ... ... ... құрметті зейнеткер. Отбасында 15 бала бар. Естеріңізде болса,
Сайын ағаның осынау әңгімесі ... ... ... бұл ... ... ... Ондай бала тірі болуы керек. Ал тірі болса, Жусандытөбеге бір
оралмауы қалай? Жусанның иісін сағынбауы мүмкін емес қой» [8, 3б.]. ... ... ... ... ... ... ... мықтап
орын алған. Оның «Жабайы алма», «Жусан иісі» атты повестері ... жапа ... ... ... суреттейді. Соғыс зардабынан
әкелерінен айырылған ... ... ... бей-жай қалдырмағаны
анық. Әсіресе, «Жусан ... ... бала – ... ... ... іздеген Аян соғысқа кеткен әкесін ... Оған ... ... ... ... ... ... олардан ішкі жан ... ... ... ... көп көрсе де мойымаған Аян, әжесі
өлгенде де өзін ... ... ... жас ... батыл бала: «Жарғақ сары
тон киген Аян, күлімдеп тұратын қара көзі шарасынан шыға ... өңі ... ... ... тұр екен. Үйінде көрші-қолаң әйелдер бір-бірімен
шуылдаса ... ... боп ... ол ... жас ... [7, 97
б.]. Аянның ақылдылығынан болар, ауыл балалары оны ... ... ... Аянмен достасуға барлығы құштар. Кейде момын, кейде ызаланып,
ашуын да ... ... Аян – ... де ... ... ... көретін.
Шығарма соңында әрбір оқырманға ой тастай отырып аяқталатын ... ... ... біз үшін беймәлім. Бірақ, автор оның
алдағы өмірі жарқын болуы керек,- деп байлам айта кетеді.
Жазушының ... ... ... де бар. Ол – ... ... та ... әке-шешеден жетім қалған. Әңгіме авторлық баяндау арқылы жазылған.
Яғни, автор да осы ... ... ... ... жүреді, бірақ өзінің кім
екенін оқырманға сездірмейді. Мұратбековтің осы «Жанболат» әңгімесі
Әуезовтің ... ... ... ... ... та Қасым
секілді әке-шешесі қайтыс болған соң, ... мен ... ... қалады.
Екеуінің ендігі тағдыры солардың қолында. Жеңгелері ызақор, долы ... ... ... мына, көктей солғыр жетімекті – ай!» [9, 39
б.] ,- деп қарғап – сілей жөнелсе, Қасымның жеңгесі де ... ... ... ... ... ... соң, осы ағасы мен ... ... мал - ... бас - көз ... ... ... ... бар
уайымы да сол - Жанболат өссе, мал - мүлікті тартып ала ма деп ... ... ... тереңнен зерттеген Уәлиханов Шардияр «Жанболат»
әңгімесі ... ... ... білдіреді: «Жанболат – батыл кейіпкер. Ол
ағасы мен ... ... да. ... ... ... ... ... мүсіркей қарайды» [10, 77 б.]. Қанша жетім болса да,
Жанболат батыл, өз пікірін айқын ... ... ... ... барлығы қорқақ, ынжық емес екендігін көрсетеді. Жанболат жұмыс
істеп, өз еңбегімен ақша ... ... Және бұл ойын ... қарамастан іске асырады. Колхозда еңбек етуге бел ... аяғы да үміт ... ... ... ... ... сенім
білдірумен аяқталады.
Қаламгерге тән жазу мәнері - көркем әдебиеттің ең ... ... адам ... ... иірімдерін қапысыз тани білетін талантты
суреткерлеріміздің бірі – ... ... ... бүгінге дейін оннан аса повесть, көптеген
әңгімелер, драмалық шығармалар туған. «Тоқырау» деген ... ... ... келіп, бұл кезеңнің зар-зардабын замандастарымен ... ... ... ... келбеті көрініс тапты.
Жазушының «Сүйекші», «Тыныштық ... ... ... ... ... Автор кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесіне
терең үңіле отырып, оның қайғы-мұңының ... ... неде ... ... Әрі бір ... осы екі шығарманың басты философиялық ой түйіні
«Өмірдің мәні неде?» деген ... ... ... ... ... түрткі
салады. Адамдардың қазіргі қоғамымызда да рухани құлдырауы жиі кездеседі.
Автор еңбегінде осы трагедиялық ... ... бұл ... ... ... ... ... жеткізеді. Адамның туған туыстарынан
айырылып, тіпті, өзінің кім екенін ... ... ... кейде өліге айналып
кету қаупін көрсетеді. Адам атаулының бойындағы ең басты құндылық – ... ... ... бір - біріне деген қамқорлық болмаса,
осындай трагедиялық жағдайларға әкеп соғатынын аңғартады.
Исабековтің ... ... мен ... ... ... басты кейіпкерлерінің тағдырлары ұқсас. Екеуі де жындыға
телінген, айналасындағы адамдар ... ... ... ... шақтың қызығы мен қиындығы жайлы, өткен өмірдің жүрекке ... ... мен ... ... әсіресе, соғыс жылдарындағы күлкіге
сараң, мұңға ... ... да ауыр ... ... ... ... ... Міне, осы аталған ... ... ... «Тыныштық күзетшісі» повесімен танысу ... біле ... ... ... ... иықтан езген жадау да жабырқау күйге
түскен қарапайым адамдардың тағдыры суреттеледі. Бірақ, баланың аты ... Олар ... ... ... киім ... да, ... ... дайын
тұрады. Шығарманың басты кейіпкері бүкіл ауыл үдере қашатын Демесін. ... ... осы ... ... ... күш ... ... жасап көрген
емес. Автордың суреттеуінше: «Оның әке-шешесін ақ ... алты ... ... атып ... ... ол ... боп қалған көрінеді» [
11, 72 б.].
Шығармадағы әр кейіпкердің өз қайғысы жеткілікті. Күйеуінен қара ... де ауыл ... ... түсірмес үшін жасырған Ардақ, әкесі
майданда өліп, шешесі боранда адасын ... ... мен оның төрт ... ... ... ... бір ... таппай ауыл адамдарын шеттен
келген жаулардан қорғаймын деп жан ... ... ...... ... ... деп, біреулер «Есалаң аулы», енді біреулер
«Демесін аулы» деп ... ... ... тұрғындары. Жетімдіктің тауқыметін
тартқаны аздай, одан бар адам ... келе ... ... ... бататын. Тіпті ауыл ... ... ... жабу ... ... ... сөздер айтып қалатын.
Иә, соғыс құрбандық таңдамайды! Осылайша ауыл тұрғындарын ... ... ... өзі де ... болды. Ол кеткен соң ауыл үстін қорқынышты да
тылсым тыныштық басты.
М.Әуезов: «Біздің ... ұлы орыс ... мен ... ... ... ... дәуірін бастан кешкен жоқ. Сол ... ... ... ... аса жауапты міндет-оқушыны тәрбиелегенде
оның мәдениетін ... ... ... ... Олай ... ... ... туғызып, өсіре беруіміз керек» [1,486б.],
- деген еді. Бұл ойы шынымен орындалған сияқты. Әлеуметтік ... ... үн ... онда да ... ... артын бағып, әбден
жетіліп, тиісті бағасын алған соң ... ... ... ... отыратын
қаламгерлердей емес, Оралхан Бөкей бүгінгі таңда қылаң ... келе ... ... аударып, өзі көтеретін мәселені тереңнен қозғап, ... ... ... ... Сол үшін ... ұзақ уақытқа созылмайтын
ұшқыр жедел жанрға жүгінді. О.Бөкей-өр Алтайдың аясында туып, ... ... ... ... ... келген қажырлы қаламгер. Ол –
қазақ прозасына ... ... ... ... қоса ала ... иесі. Жазушы шығармашылығы туралы ... ... ... ... ... алды жазушылары, сыншылары бір сыпыра жазды.
Оралханды және ... ... ... ... ... ... ... болғанымен, сол Оралханның шығармашылық ... ... ... болғанын мойындаймыз. Кез келген дарын иесі сияқты Оралхан да
халқының тағдыры қыл ... ... ... ... ... ... өзі: «Әйтеуір не жазсам да өз заманымды сол заманда табан ет,
маңдай ... ... ... ... ... ... тілге тиек етуге
тырысамын» [12, 3 б.], - дейді. Осы сөзінің ... ... ... ... ақ боза ат» ... ... жалғыздықты жанына серік еткен
Тортай тірлігінің қайталанбас суреттерін бедерлеп түсірген. ... ... ... ... ... ... – ХХ ғасырдағы қазақ
ауылының күрделі полотносы» [13, 4 б.], - дейді .
Оралхан ағамыздың ... ... ... жүрегіңді жаншитын өршіл
рух, мұңлы сағынышқа толы әдемі сезім, өзіңді өзіңе танытатын қиын қыстау
кезінде өмір үшін ... ... рухы ... кейіпкерлерді кездестіреміз.
Небәрі 4 беттен тұратын шығарманың айтар ойы орасан. Бұл «Тортай мінген ... ат» атты ... еді. ... бұл ... жазарда Әуезовтің стиліне
салып, табиғатты суреттеуден бастайды: ... дәл ... ... да, бұл
жерде қоңыр салқын, бұлтсыз күндері тамылжыған тамаша мезгіл басталушы еді.
Не ... ... не суық емес ... ... сәтінде, төбеңнен
көкпеңбек болып төңкеріліп тұрар аспанға қарағайдың ... ... [14, 8 б.]. ... көп ... осы ... ... да осылайша бастап, әңгімені одан әрі ... ... ... ... өзі де бар. Және ... бұл ... өзінің досы Тортай
жайында: «Біздің ішімізде менен екі-үш жас ... бар ... атты ... еді. ... тым ерте ... алыстан қосылар аталастарының
есігінде жүретін. Қой аузынан шөп алмас жуас, ... сәл ... ... ... көп ойнамайтын жасқаншақ еді» [14, 9 б.]. Я, ... ... ... серік еткен, Тортай оқуды жақсы көретін. Бұл ... ... ... ... есіңізге түсіре ме? Расында, сюжет
ұқсас. Тортай да, Аян ... ... ... ... ... ... бір
жетім бала болыпты...». Неге, жетімдер жайлы ертегі ... ... ... ... ... Ол ... шын ... бақытты болмаса да,
ертегіде бақытты болып, мұратына жетіпті,- дей ... ... ... салғысы келеді. Болашақта үлкен жазушы болғысы келеді. ... ... ... ... ... ... ... «Ораш, осы кітапты сен
оқышы, ... адам ... ... ... - деп. «Мен ... ... ... да
күнімді көремін ғой. Саған үлкен үміт артамын», - ... ... бала ... ... ... ... ... жазу стилі әр түрлі. Әуезов, Исабековтер жетімдіктің бар
тауқыметін тартқан ... ... ... өлімге қиса, керісінше,
Мұратбеков, Бөкей, Соқпақбаевтар кейіпкерлерін батыл, ... ... ... ... шеше» әңгімесі қарапайым өмірден алынған
оқиғаны сол қалпында баяндайды. Бір күннің ішінде өгей шешелі болған ... ... ... ... ... салады. Кейіпкердің өз тілімен ... міне тағы да ... ... қойыңыздар - өгей шешелі болғам.
Күлімбала түтетіп отырған түтін сөнгеннен ... ... ... жаққа қаңғып
жөнелмей, енді өгей шешені де бір көрейін, ... осы еді деп, ... ... ... келдім» [15, 3 б.]. Осылайша басталған әңгіме
анасынан айырылған қос жетімнің өгей ... ... ... ... Өзі ... ... үш жасар інісінің ендігі өмірі оны қатты
алаңдатады. Ол деп отырғанымыз -автор. Туған шешесі қайтқалы бері ... боп ... ... екі рет ... ... Бірде су орнына аптол ішіп
қойса, бірде қолын күйдіріп алған. Тұрдыбекке тағдырдың ... ... енді ... ... ... ... ... болып
қалады. Автор бұның бәріне інісіне қарамаған өгей шешесін кінәлайды. Жас та
болса, бас бола білген кейіпкеріміз ... ... ... армандайды.
Осы сарындас Ж.Ерғалиевтің «Жетімдік» атты әңгімесі бар. Бұл ... ... ... болған Әсел мен Әсет және оның ... ... «Бір үйлі ... ... тіршілігі, міне, осылайша
жалғасып жататынды. Ауыр ... ... ... Ақнұрдың мына екі ... ... ... ... ... ... тылсым қараңғылығымен
бірге күңгірттеніп барады»[16, 9 б.]. Тірі адам тіршілігін жасайды. Осылай
жалғасып жатқан өмірге өгей шеше ... ... ... ... ... гөрі жаңа ... ... назар салатын сияқты. Уақыт өте ... ... өгей ... ... долы ... ... шыға келді: «Ішіп
болсаңдар, кетіңдер, жетімектер!» [16,8 б.], - деп ... тағы ... ... сұғып алды. Әкесін үгіттеп, қызын интернатқа, ұлын күндіз –
түні қарайтын ... ... ... Я, ... өгей ... ... екен ғой. Тірілей әкелерінен де айырылған олардың алдағы
өмірі бұлыңғыр.
Медицина ... ... де, ... ... жазған М.Мырзалиевтің
балалық шағы аянышты. Балалар үйінде ... ... ... ... атап кетен бұл баланың аты - Қайсар болатын. Орысша тәрбиеленген Қайсар
ана тілін ... ... ... ... бір ... ... ... Жексен келіп асырап алады. ... екі ... ... әзер ... ... ... ... болып шығады. Яғни,
Қайсарды жұмсау үшін ... ... ... Енді оның ... ... жегені желім
болды. Өз тілімен айтсақ: «Өлместің қамын жасап, тоқал ешкілердің емшегін
сорып, шикі ... ... ... шикі дүмбіл, жуа, ... ... ... жеп күн көрдім...» [17, 9 б.]. Осылай өмірі қорлықпен өтіп
жатқан бала өз бетімен әріп ... ... оқи ... ... ... ... ... келеді. Қолында тек кітаптары бар. Сондықтан ол өзінің
жетімдігін ойлап күрсініп қояды. Оның ... ... ... ... бір кейіпкеріміз жетім, бірақ оның баласы жетім бомаса да
«жетім» деген сөз оған қосақталды. Неге? Бұған Қ. Мүсіреповтің «Жетім» ... ... ... Мәкәрім жетімханада өскен жетім бала. Әке-шешесі
қайтыс болғанда, жетімханаға өткізіп жіберген. Ана ... ... ... ада ... ... ... ... өскен жетімдігім-ана
тілімді білмегенімнен көрінеді екен ғой, тілін білмеген адам ... ... [18,76 ... ... ... ... тақырыбы қазіргі сәтте тірі жетімдер
мәселесіне ... . Я, ... өз ... ... ... түсінбей дал: «-
О, Мәкәрім, біз сенің балаңды интернет – пансионға алдық, жетім деп, ... [18, 74 б.]. Мына ... ... суық ... ... тағы да солқылдап естілді. Мәкәрім өз баласын қалай қолдан жетім
жасағанын сезбей де қалды. Шындығында, ... ... ... ... ... ... екен: «Отбасы болу үшін, оның мүшелерінің туыс болуы
міндетті емес»,- деп. Бұған М.Мағауиннің «Бір ... ... ... біз талдаған жетімдер тағдыры сан түрлі. Бірі тас ... ... ... ... көргендер. Жетімдер тақырыбы прозада, поэзияда үнемі
көтеріліп, коғамның індеті, адамдардың мейірімсіздігін сипаттауда. ... ... бар ... ашып көрсете білген Тыныштықбек
Әбдікәкімовтің «Жеке қоныр» ... ... ... ... ... ... ... қозым,
Суландыра бердің-ау көңіл көзін.
Қозысы едім менде бір қоңырлықтың,
Көп өксіктен көкірек сөгілгесін...
Жалғыздық тұр түріңнен байқалып шын.
Сол шындықты ... ... ... ... ... да бар,
Желіні жоқ мал сені қайдан ұқсын!
Жетімдікті солайша мал да сынар,
Жырым-жалғыз, мен-жалғыз,
Сен бе сыңар?...
Жүр, іздейік, біздерді түсінетін,
Кім біледі, біреулер бар да ... [19, 10 ... ... ...... тағдыры. Жазушыларымыз
бастан өткен оқиғаларды тілге тиек етсе, тіпті бірі қоғамның ... ... Бұл ... ... бара ... ... ... қайтару,
жетімдерге қол ұшын созу керектігінен туындаған әдеби көрініс.
1.2 Жетімдер бейнесін жасаудағы ... ... ... ... мен
повестерге тоқталмас бұрын «подтекст» ... ... ... ... ... ... анықтама сөздікте былай береді:
«Внутренний добавочный смысл текста, высказывания чувства и ... ... в ... ... или ... [20, 441 б.]. Бұл ... лингвистика саласында тереңірек, әрі кеңірек қаралады. Ал, көркем
әдебиеттегі орнына тоқталсақ, ХХ ... ... ең ... ... еді. Орыс әдебиетінде подтекст Э.Хеменгуэй шығармалары үлгі болған.
Орыс әдебиетінде подтекстті Андрей Плотонов қарастырған.
Ашық айтылмайтын, ... ... ең ... ойын ... ... ... ой ... Әдебиетте подтексттің негізінде шығарманың
қоғамда ... ... өмір ... ... да, ... ... ... жеткізетін бірден-бір таптырмас терең ой құралы.
Енді О.Бөкейдің, Д.Исабеков, ... тағы ... ... ... қандай терең мағыналарды, ойларды қозғағанына
назар аударайық. Алдымен О.Бөкейдің «Тортай мінген ақ боз ат» ... ... бас ... ... ақ боз атқа көп ... ... Бұл арқылы автор не айтқысы келеді?
«Тортай көзі жайнап, астындағы жақпар тасты тебініп-тебініп қалғанда,
ар жағындағы шатқалға құлап ... екен деп, ... ... - Ақ ... демекші, түнде түсімде көк өгізім арғымақ болып, жер тарпып кісінеп тұр.
О несі екен? - деп, ... ... ... ... жүрген өгізіне күн
сап қарады. Тортай, сен түбі сол ақ боз атқа мінесің, - ... мен ... [14, 10 ... ақ боз ат - ... ... ретінде берілген. Өмір өтіп бара
жатыр, бірақ адамның білетінінен білмейтіні көп, уақыт та, ... де ... ... ... ... емес ... ... Бұл жерде ақ боз ат -
подтексттік ... ... ... етіп тұр. ... ... ұғыну үшін
автор шығармасында осындай детальдар ... ... ... ... сөз ... ... С.Мұратбековтің «Жусан иісі» повесіндегі жусан – сағыныш символы
қызметін атқарады. Шығармада жусан ... рет ... ... отырып, Аянның
әкесіне деген сағынышын жеткізеді. « Мен бүгін таң алдында ... ... Рас ... Түнде жатарда ағамның пальтосын басыма жастап, көпке
дейін иісін иіскеп жатқам. Ағамның иісі сіңіп ... Бір ... ... ... ... иіс. Мен ... жағасына мұрнымды тығып алдым да ұзақ-
ұзақ ... [7, 101 ... бір ... ... да, ... да ... бар. ... де
кейіпкерлерінің бір басынан осы екі ұдай сезімді қатар іздеп, жан ... ... ... Табиғат адамсыз тіршілік құра алады, ал адам
табиғаттан тыс өмір сүре ... ... ... ақыл иесі – ... рөлі ... ... шығармада осындай терең ойды, ойлануды қажет
ететін, әр ... ой ... ... сөз ... ... ақ боз ат» әңгімесіне келсек, басты кейіпкер ... - ... бар, ... ... толы адал да, ... ... Оның
болашағы мен үміті үлкен жазушы болу, ақ боз атқа ... ... мен пір ... ... ... - ақ ... бар, ол -
кітап, - дейтін. - Әкем де, ... де сол - ... ... екі - үш ... оқып шықтым. Жалғыздығың, жетімдігің, бәрі - бәрі ұмытылып, ... ... ... сапар шеккендей боламын. Әттең, жағдай келсе, оқуымды
одан әрі жалғастырып, Алматыға аттанар ... ... ... кітап
жазып, жазушы болғым келеді» [14, 10 б.].
Оралхан Бөкейдің «Тортай мінген ақ боз ат» әңгімесі Сайын Мұратбековтің
«Жусан иісі» ... ... ... бір ... ... танытқандай.
Қос әнгіменің мазмұны мен ... ... ... әдебиетшілерді
таңдандырмай қоймасы анық. Әңгімелердегі авторлық ... де ... ... ... - ... ... ... туындайды. Оның жауабы біреу: Оралхан
Бөкей пен ... ... ... ... бір және сол замандағы
алапат та жойқын, ... ... ... ... ... ... ... бірлігінен.
Өмір дегеніміз - ақиқат дейміз, ендеше, ақиқат тек әділдік болғанда
ғана өмір сүреді. Тортайдың бар ... бар ... ... ... ... атты ... ... Ендеше, адам өміріндегі ең сүйіктісі ақиқат
болмаса, оның орны алдау, арбау, ... ... онда ... ... емес пе? ... қоғамымызда рухани құлдырау процесі
орын алып бара жатқанын ескертеді. Сол апаттан біз өзімізді, яғни, ... ... ... ... ... ... да өз ойын ... кеткен болатын: «Жиырмасыншы ғасырдың
гуманистік ойы жазушылардан гуманистік шығарманы талап етіп қана қоймайды,
заманының тамыршысы, емшісі болуды талап етеді» [12, 440 б.]. Бұл ... ... ... бере ... көзіміз жетіп отыр.
Әуезовтің «Жетім», «Қорғансыздың күні» атты ... ... ... мінезінің өзгешелігі, рухтарының бір қазанда қайнаса да
қабыспайтын қарама-қайшылығы бітпес күрес сияқты. ... Иса мен ... мен ... ... еш ... ... жақсылық пен жамандықтың
мәңгілік күресін көрсетеді. Адамның шынайы болмысы, бет-бейнесі басына іс
түскен қиын ... ... ... ... ғой. Ақан ... пен ... ... кейіпкерлер екені белгілі. Ғазиза – ... ... ... қыз ... Ақан ... - бар байлығы мен билігі қолында,
төрт құбыласы тең, арам ... жан. ... бұл ... ... ... ... ... характер қақтығыстары арқылы ашып отырады.
«Бұл жігіттің жасы отыз шамасында. Орта ... ... ... ... ... сақалды, сұрғылт беті дөңгелек, ... Суық ... ... кішілеу өткір көзінде және түксиген қабағында өзгеше қаталдық
бар. Кішкене мұрны көз, қабағына үйлеспейді. Бұл адамның күлгендегі ... көп ... ... ... [2, 8 ... ... шеберліктің қапысыздығы жазушының ... ... ... ... даралауынан, баяндау стилінен де
айқын аңғарылып отырады. Мысалы, жазушы «Көксерек» атты әңгімесінде аңның
дене ... ... ... ... оның ішкі ... тереңдей түседі.
«Көксерек арлан еді, сондықтан бұның бойы биіктене берді. Атылып ... ... ... ... сүйірленген бір бітімі бар» [2, 97 б.].
Осы суреттен көз алдыңызға жемтігіне шапқан аңның түр-тұлғасы ... ... ... ... ... Ақан да Ғазизаға зорлық
көрсетеді.
«Ғазизаның әуелде үрейі ұшып кетіп, есін жиып алғанша, Ақан ... ... ... алып ... ... ... ... жіберіп, қораның
ішіне қарай кетіп калды. Дүниені қараңғылық басты. Ғазизаның үрейі үшып,
жүрегі тулап, есі ... ... ... бәрі ... ... ... ... қайта-қайта қатты жұлқынып ұмтылды. Сезімі
жоқ, қатты ... ... қол ... ... жібермеді» [2, 19 б.]. Оның жанары
жаутаңдаған көзінде бүкіл әлем көріністеніп, сол ... ... ... Адам да, ... ... әзір жүрді, ал сол ... ... ... жас қыз да ... ... тұрған екен.
Әуезов адамзат алдындағы қордаланып қалған планетарлық мәселе ... адам ... ... көкейкестілігін айғақтау үшін өткір
публицистикаға барып отырады: «Ғазиза кетіп бара ... ... ... ... кебін киген кішкене ескі қорасын көрді. Ұйтқып аспанға
ұшқан ұсақ қар жүрген сайын көзінен ол ... ... ... ... соққан қатты жел қарды айналасына төгіп, оны да көмбекші» [2, ... ... мен ... ... ... тек ... ... ғана емес, бірнеше шығармаларының негізгі тіні іспеттес.
Автордың «Жетім» әңгімесін алсақ та ... ... ... жатыр.
Жетім Ғазиза мен Қасымның рухы сыналатын кеңістік – ... ... ... ... осы ... жеке-дара бетпе-бет келген тұста
жасалады.
Әуезовтің ... бала ... ... жасаудағы подтекстің рөлі
орасан. Ғазиза мен ... ... ... отырып қарастыру біраз
тұжырымдар жасауға ... ... ... ... екі шығарманың
тоқайласатын жері – олардың ... ... адам мен ... ... ... ... қос шығармадағы тақырыпты ашудағы көркемдік әдіс-
тәсілдер мен идея айқындаудағы ... ... ... ... айырмашылықтар да жоқ емес.
Кейінгі жылдардағы прозада адам және табиғат қарым-қатынасын әлемдік
және ұлттық концепцияларға сай ... ... ... ... ... жасағанын аңғарар едік. Адам санасындағы өзгерістер оның ... ... ... табиғатта алатын орны жайлы үлкен ізденістер әлі де
жалғасын тауып келе жатқанын аңғарып жүрміз.
Табиғаттың ... ... ... ... ... ... ... қайғырса, табиғат та күрсіне түседі. ... ол ... ... балаға қатал, суық көрінеді. Жан-жақта жүдеу тартып,
жұмырланған боз төбелер қайғылы сырымен, дүние ... ... ақ ... сары селеуді сүйретіліп, сумаңдап соққан түн желі желпи
қозғап сілкінтіп тұр» [2, 52 б.].
Бұл ойдың көрінісі «Қорғансыздың күні» әңгімесінің негізгі идея ... ... ... ... енді суық, қатал табиғаттың еркінде. Өмірінің ақырғы қалған
жанары қай жерде, қай ... ... ... Суық жел жұқа киімнің ішіне
кіріп, кеулеп, ығын кетіріп, жауратып, ... ... [2, 20 б.]. ... ... ... қосымша ой қосып тұрған подтекстік детальдың
қызметі.
Шынымен ... ... ... ... сайын адам атаулы мейірімсіз болып
бара жатқан ... ... ... ... таң қалдырмайды. Бұл біздің
ойымызша, ең қорқынышты мәселе. Уақыт ағымы, ғылымның дамуы мен ол ... ... ... өсіп ... ... ... Сол ... қуамыз деп,
кешегімізге көз жұмып, оған ... ... ... де бар. ... ... кім ... ұмытпау үшін, жетімдерін жылатпаған бұрынғы ата-
бабаларымыздың жолымен жүруіміз керек емес пе?
Ғалым М.Х.Хамзин: ... ... ... ... өзгертіп отырады,
кешегі ақиқат бүгінгі күні ол сипатынан айрылған, ... ... [21, 74 б.],- деп ... ... Біз үшін ... ... Өйткені, біздің кешегіміз, біздің болашағымызға жол сілтейді,
әр затқа байыппен қарауға, өткен қателікті қайталамауға үйретеді.
Сонымен қатар, қазақ ... ауыл ... мен ... ... алынып отырған. Қаламгерлер ауыл көрінісін, ауыл өмірін, ... ішкі ... ... дәуірдің аса зор ықпалында қалған
қала өміріне қарсы суреттейді. Авторға ауыл – қоры ... ... ... пен ... ... ... «Тортай мінген ақ боз ат» атты әңгімесінде Ораштың сөзінен
аңғара аламыз.
«Былтыр жазда демалыс алып ауылға тағы ... ... төрт ... ... ... ... ... жеп, тасыраңдап жүрмін»
[14,11б.].
Сол секілді Б.Соқпақбаевтың «Өгей шеше» әңгімесіндегі кейіпкеріміз де
оқудан ауылға ... ... ауыл ... ... «Қостөбеден, өзімнің
Қостөбемнен безер болуыма және бір себеп бар, ол - ... ... ... ... ... ... бұрып, жетіп келеді. Өй, көке, оқуың бітті
ме, кеп қалдың ба? Олай болса, ... ... ... шық, ана шөп
машинаның біреуінің атына мін, дейді» [15, 5 ... ... ... адам және табиғат қарым - қатынасын әлемдік
және ұлттық концепцияларда дамыту М.Әуезовтің шығармашылығы ықпал жасағанын
байқаймыз. Адам санасындағы ... ... ... ... табиғатта.
Әуезовтің суреткерлік жұмбақ кілттері жеке зерттеп, айрықша талдауды
қажетсінеді. ... ... ... бетке алып келе ... ... ... ... бір қара ... ... ... («Жетім»).
Табиғаттың тылсым күштері мен дүлей соққан желдер... Сол алып ... ... ... ... пенделер тірлігі... Барлығы
жұмбақ, барлығы ... ... да ... сиқырлы тосын ғаламның сауалдары.
Оқырмандарды да, авторды да, ғаламды да ойландырмасына қоймайтын түйіндер.
Д.Исабеков шығармаларында ... ... ... ... күші, сонымен қатар ... ... ... сөз ... ... «Тыныштық күзетшісін» алсақ,
өмірде кешірімді болу, мейірімді болу бұл ... ең ... әрі ... ... ... мен ауыл тұрғындары арасындағы қарым-қатынастан
байқаймыз. Ауыл тұрғындары зәресі қалмай қашатын, ... ... ... ... Демесіннің ешкімге ренжімей, кешірімді болуы сипатталады.
Мәселен, «Сүйекші» повесін алсақ, алғаш ... ... ... үміттің сәулесін төккендей болған диуананың өзі де ... ... ... ... Ал, одан ... ... ... шалдың өзінде де
«Үйдегі бар дүние – бір ... бір ... бір ... бір ... Жер
ошақтағы қазан қақпағының үстінде жұмыртқаның уызымен жамалған сынық кесе,
кәрі ... ағаш ... ағаш ... тұр» [22, 264 б.]. ... ... атқарып тұрған сынық кесе татар сүйекшінің жалғызсырап өтіп жатқан
сынық өмірінің көрсеткіші іспеттес. Сонымен қатар заттардың тек ... – оның ... ... ... ... осы бір көз жасына бала
болып, ана махаббаты мен әкелік қамқорлыққа бөленбеген, жар қызығы мен ... ... ие бола ... ... жасына келсе де, немере түгілі,
бала қызығын көрмеген бейбақ шалдың өксікті ... ... ... тәрізді.
Автор Тұңғыштың осы бір үнсіз көз жасына, өмірге қалай ... ... ... ... тауқыметті өмірін, деталь дәлдігімен символға ... ... ... білген. Осы бір көз жасы Тұңғыштың бүкіл
өмірінің соңғы нүктесі іспеттес.
«Қорғансыздың күні», « Жетім», ... ... ... мінген ақ боз
ат», «Өгей шеше», «Сүйекші» шығармаларында ортақ подтекст жетімдер тағдыры,
өмірдің мәні, мағынасы, адамның ... орны ... ... ... Қасымның өлімі оның әлсіздігін емес, өмірдің көрсеткен
қатал шарасыздығының ... ... ... ... ... сай – сүйекті
сырқыратса да, одан әрі қорлыққа шыдамасын білген автор амалсыздан ... «Күн ... жарқ ... ... үш ... алдарындағы ағашқа сүйеніп
жығылып, қатып тұрған баланы көрді. Басында бұлар шошып, ... да ... ... де, ... ... ... әлгі ... қайта келді. Бұлардың
көп айқайына ешкім дыбыс бермеді. Аздан соң ... ... ... ... ... ... өңі құп-қу болып, қаннан айырылып жүдеген он, он ... бала ... Ол - ... Бірақ денесі әлі түгел мұздап та болған жоқ
екен... » [2, 57 б.].
Осы секілді Ғазиза да ... қош ... ... шашы ... ... ... ... қар басқан. Әкесінің бейітіне жабысып,
қасіретті өмірдің ақырғы қуатын сол жерде берген екен. Өлер ... ... ... ... бұл уақытта жадыраған ізі қалған жоқ. Балалық жүзінде:
«Менде жазық жоқ, мен тазамын» ... ашық ... ... ... сейілген жас баланың ... бар. ... жас ... толы өмірінің азапты ақ түтегінен адасып өліп, мәңгі толас
тапқандай» [2, 22 ... ... ... ... ... бірі - жалғыздық
мәселесі. Яғни, ... да, ... да ... ... елеусіз жандар
өмірі мен өзін жалғыз сезінетін ... ... ... ... ... ... негізгі өзегі.
Оның туғандарынан айрылғаннан кейін дүниеде жападан ... ... ... ... кемпірге жолығып, оған бауыр басып қалады. Диуана кеткенде ол
шынында өзінің өмірде жалғыз екенін сол уақытта ғана ... ... ... ай ... жас ... өз ... ел ... жаңа кәсіптің жөн-жосығын
айыра білетін болды-ау дегенде диуана кемпір ... екі ... ... ... ... танығаннан бері жат кісі атаулыдан алғаш рет шын
мейірбандық, шын ... ... ... мойны қайтса да қанаты қатпай,
дүрмегінен көз жазып жалғыз қалған соң, бір ... жан ... ... секілді көзі қарауытып кеп бірінші кездескен диуананы паналай кетіп
еді. ... ... деп ... сайын бүкіл жарық дүниеде жалғыз
өзі ғана қалатындай күні бұрын жаны құлазып, жетімдік жапасын нақ бір ... ... ... ... ... түсетін. Тұңғыш диуананың аузынан
«айырылысайық» деген суық ... ... ... [22, 259 ... ... және «Тыныштық күзетшісі» повестерінде жалғыздық,
жатсыну деген мәселелерді көтереді. «Сүйекшідегі» ... ... ... тағдыр тәлкегіне түскен өмір ... ... ... ... зерттеп, суреттей отырып, бүкіл
әлеуметтік өмірдің күнгейі мен көлеңкесіне, даму ... ... мән ... ... ... келе, әлеуметтік мәселелерден гөрі ... ішкі ... көп мән ... ... ... «жатсыну» құбылысы басты кейіпкерлерінде жиі байқалады.
Ж.Жарылғапов ағамыздың «ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық-
эстетикалық мәселелері» атты ... ... үшке ... ... ... адамнан жатсынуы;
- екіншісі, адамның өз-өзінен жатсынуы;
- үшіншісі, адамның ... ... [23, 85 ... ... үш түрі де ... ... ... кейбір
шығармаларында кездеседі. Мысалы, Д.Исабековтің «Сүйекшідегі» Тұңғыштан
адамдардың жатсынуы, оны адамдардың тек сүйекші ... ... ... ... атқа ие ... да дәлел болады. Бұл жатсынудың түрі
«Тыныштық күзетшісі» повесінде де кездеседі. Демесіннің тағдыры, оның ... ... ... ... ... ... одан жатсынуы.
Бұл тек балалар тарапынан жатсынумен шектелмей, бүкіл ауыл тұрғындарының
зәре-құты қалмай қашып, Демесіннен ... ... ... да бар. ... өз-
өзінен де, қоғамнан да жатсынуды байқаймыз. Оған мысал ретінде: «Жалпы, бұл
ауылдың көпшілігі, ... ... ... десе ... кетеді. Ал,
Демесін болса, осы кезге шейін ... күш ... ... ... көрген
емес» [11,72 б.]. Бұл сөздерден аңғаратынымыз, Демесінмен ешкім тілдескісі
келмейді, ауыл ... ... ... ... ... ... де табылып жатты.
Мына дүниеде қатыгездік пен мейірімсіздік, тоңмойын надандық деген адам
бойында кездесетін жаман қасиеттердің өмірде ... ... үшін ... ... ... көз ... атты ... сөз етеді.
Надандық, қатыгездік адамның рухани тазалығын қорлайтын, үмітін ... ең ... ... ... ... өзін жетімдер үйінен
асырап алған ... ... ... ... ... ... Өмірдің мағынасы шынымен тартыстан, қимыл ... ... ... жаман қасиеттерге қарсы тұра білу, жеңе білу. Қанша қиындық көріп,
ешкіні ... ... ... ... де, Қайсар өз бетінше кітап оқып,
адам ... ... ... ... ... ... орысша тәрбиеленгендіктен, қазақша
түсінбей дал болады. Бұл да ... пен ... ... ... Одан ... барлық қоғам жатсынғандай көрінеді. Себебі, бала боп қатарластарымен
ойнай да алмайды. С.Мұратбековтің Аянын да ... бір ... ... ... аяғын сүйрете басқандықтан, ойынға қосқысы келмеген. «Бір
күні балалар екіге бөлініп қар атқыласып ойнамақ ... ... ... ... ... ... ... әлгі екі атаманның
қарауына тең бөліне бастадық. Бұл ойынға Аянның да ... ... ... атаманның екеуі де оны өз топтарына алудан бас тартты.
– Ой, қой, сен ... ... ... - деді ... Аян үшін ... жаза жоқ еді. Ол көзі ... ақсақ аяғын сүйреткен күйде екі
иіні салбырап кете барды» [7, 98 б.].
«Жетімнің көз жасында» Қайсардың сөзі ... ... ... ... ... ... ... бала құс төсекте жатса да өледі. Аш жүрсем
де өзімді сергек ұстауға тырысатынмын. Шикі дүмбіл жеп, артынан ішім ... ... Одан ... ... ... ... кетіп, еметінмін»
[24, 26 б.].
Қ.Мүсіреповтің «Жетім» тағдырына тоқталсақ. Мұндағы ... ... ... ойларымен байланысты. Олай дейтін себебіміз бар. Мәкәрім
іштей қанша қиналса да, ол ойын ешқашан сыртқа шығарған ... ... ... ... ... Ол неге қиналады? Мәселе, оның өткен өмірінде.
«Жетім» деген ... ... ба? ... тағы да ... ... шығып
отыр. «О, Мәкәрім, біз сенің балаңды жетім деп интернатқа алдық» [18, ... . ... осы ... ... ойын ... ... Өз-өзімен
сөйлесетінді шығарды. «Менің балам жетім ... - деп ... ... Оның ... әке – ... ... Ол ... ауылында» [18, 75 б.].
Ж.Ерғалиевтің «Жетімдік» әңгімесінің кейіпкерлері де жоғарыда аталған
кейіпкерлерімізбен тағдырлас. Мұнда портрет ... көп ... ... Әсел анасының жансыз суретіне қарап көп ойланады, сағынышын ... ... ... ... ... өз ... ... Әсел
жүгіре басып, жатын бөлмеге кірді. Кірді де, сілейіп ... ... Тап ... ... ... жан ... ... көзімен іздеп таба алмады» [17,
9 б.].
Қарап отырсақ, жетім тағдырын арқалаған кейіпкерлеріміздің көпшілігі
далаға жүгіреді, ... ... ... ... ... бой ... ауыр ... ұшырап, мерт болады. Олар ... ... ... ... ... ... ауыр ... қайтыс болған әке-
шешелерінің қасына барып жан тыныштығын тапқысы келеді.
Біз қарастырған ... ... ... ... ... ... пен қатігездік орын алып жатады. Және мұнда
подтекстік детальдардың қызметі орасан зор. Сол ... ... ... дараланады. Олардың ішкі жан күйзелісі мен ... ... ... ... ... Ерғалиев, Мүсірепов сынды
жазушыларымыздың шығармалары оған дәлел. Бірде сол ... жеке ... ғана ... ... ... ... айналып бара
жатқанын көрсеткісі келетін тәрізді.
Шынымен де, біз қарастырған ... ... пен ... адам ... ... ... ... енді олардың қоғамдық
кеселге айналғанына, бүкіл қоғам бір адамнан жатсынып, ... ... ... ... ... ... қару болып алғанына
көркемдік қуатпен көз жеткізеді.
Жалпы М.Әуезов, С.Мұратбеков, О.Бөкейлердің бүкіл шығармаларын роман,
повесть, хикаяттарын ... ... идея – ... ... ... ... ... жаратылысы, Ел мен Жер тіршілігі. Сол идея, ... ... ... ... ... ... танимыз. Д.Исабековтің
де шығармаларындағы басты идея – Адам, оның ... ... ... автор шығармаларының түп қазығы.
Неге бұлай? Неге адамдар бір-біріне сонша мейірімсіз, сонша қатыгез?
Бұл ... ... ... да ... қойылады. Мысалы, «Жетімдегі»
Иса мен Қадишаның Қасымға ... ... ... ... ... ... ... арын таптаған Ақан, «Тыныштық
күзетшісіндегі» Демесінді жатсынған ауыл ... ... ... жатыр? «Жусан иісі» мен «Жетімдік», «Жетімнің көз ... ... Аян, ... Қайсарлардың алдағы өмірі не болмақ?
Осының бәрінің ақыры неге жеткізеді? Олардың нәтижесі ... ... ... ... ... Сүйекші мен Демесіннің аянышты өлімі, Аян мен
Қайсардың ... ... ... ... идеясы қатыгездікке
мойынсұнбау, жеңе білу, сонда ғана өмір өзінің мағынасын табады.
Табиғат пен Адам ... ... ... Әуезов шығармалары шыңның биік
ұшар басынан орын алады. Ол тудырған туындылардың ... ... ... ... Адамдарға ой салады.
Қоғамдық - әлеуметтік тіршілік тынысын басып айту сияқты сипаттар Дулат
Исабеков пен Оралхан Бөкей шығармаларына тән. Қаламгер өз ... ... кіре ... адам ... ... ... кейіпкердің
психологиялық жиынтық болмысы сияқты қасиеттерді аса бір сыршылдықпен ашып
көрсетеді. «Адам, қоғам» дейтін қос ... ... тыс ... Қазақ прозасындағы жетімдік мотиві (уәжі ). Қазақ әдебиетінде
жетім бала ... ХХ ... ... көп ... ... бұл мотив
қорланған бала өміріне байланысты ... ... бала ... ... Д.Исабеков, О.Бөкей әңгімелерінде әр сапада көрінген.
Әуезовтің «Жетім», «Қыр ... ... ... бала ... ... ... тағдырымен салыстырып қарасақ, бұл мотив
әр шығармада жаңа мазмұн, тың композициялық ... ... ... ... ... тек ... ... образдарымен байланысты ғана емес. Бұл
жерде ... ... ... қорғансыз қарттық, жетім қыз үшеуі ортақ мотивті
жоғары ... ... ... ... ... ... әңгімелерін оқи отырып,
қорғансыз жандардың ауыр да аянышты халімен ... ... - ... ... ... ... талдай жасай келе, «Қорғансыздың
күні» оқырманның көз алдына байырғы ... ... ... ... ... ... қопарып әкеліп, бейшара, қорғансыз ... жан ... азап пен ... аса
шыншылдықпен әсерлі жаяды» [25, ... деп ... Ал, ... жастайынан тағдыр тауқыметін көрген кішкентай Қасымның тағдыры тым
аянышты. Автор жетімдер ... ... ... ... ... ... шындығының да бет-бейнесін толық ашып берді.
Шығарманың тақырыбынан-ақ, М.Әуезовтің қорғансыз адам ... оның ... ... ... ... отырамыз.
Шығарманың қалай аяқталатынын, оқиға барысын ... ... ... ала ... - ... мотиві» деп атасақ болады.
Жалпы жоғарыда аталған Әуезов әңгімелерінде «қорғансыз», «жетім» ұғымы
жиі айтылып, кеңінен түсіндіріледі. Демек, ... ... өзі ... ... маңызды рөл атқарады. Әдебиет зерттеушісі ... ... - бір ... ... жоқ, ... ... да аз. ... жазушының қолданған көркемдік әдісі, өмірі шындығын
берудегі шеберлігі тіпті басқаша. Шағын кіріспенің өзінен-ақ, ... ... ... ... ... ... райы ... ерекшелігі де көңілдегі күдікті күшейте түседі [3, 5 б.], - деген
пікір білдіреді. Мұны ... өзі де ... ... ... суық көрінеді. Жан-жақта жүдеу тартып, жұмырланған боз төбелер
қайғылы ... ... ... ... ... ақ ... ... сүйретіліп, сумаңдап соққан түн желі желпи қозғап сілкінтіп ... ... ... қара ... ... сырын бауырына жиып,
әлденеге сақтап тұрғандай болады. Белгісіз тұңғиық ... ... ... әрі ... ... есіне түсіргендей болады. Жүрегін тыныштық
басып, жалғыздық жеп келе жатқан баланы не бастап келеді? Жеті ... ... ... кім? ... сол ... тағдыры еді...» [2, 52 б.]. Ал,
А.Нұрқатов «Қорғансыздың күні» әңгімесі туралы: ... ... ... ... ... жел де, ... соққан ақ түнек боран да, ішке
бүккен арам ойларын ... ... ... келе жатқан жат пішінді екі
жолаушы да, ... ... ... қалған бірдеңе секілді» ескі қора да,
одан жарты шақырымдай жерде басы қара ... ... ... ... ... ... «бір ... кісінің, бір баланың бейіті де» –
барлығы болғалы ... бір ... ... ... ... [26,13 б.], - деп қорғансыздар өміріне төнгелі тұрған қауіпті
алдын – ала ... ... ... шеберлігін бағалайды.
Шынында да, шығарма арқауының өзі уайым мен ... ... ... ... бәріне куә болған табиғаттың өзін де панасыз, көңілсіз ... ... ... ұзақ ... ... келе ... ... алыстан көрініп, дәмелендіріп ... ... ... ... жатқан тұрқы он шақырымдай болғанмен, енсіз кереге сықылды, жалғыз
тау. Не бауыры, не сыртында ықтыртын жоқ ... ... ... ... ... соң, кыс күнінде жел терісінен соқса да, оңынан ... ... жоқ ... тұрады. Қыстың басынан екі жағын қар алып, жұмыртқадай
қылып тегістеп тастайды. ... өзге жер ашық ... ... ... ... бораннан босамайтын. Алыстан қарағанда да
Арқалық бұдыры жоқ ... ... аса ... [2,6 б.]- бұл
«Қорғансыздың күні» ... сыр ... ... әңгімесінде табиғат
былайша күңіренеді: «Күн батып, ымырт жабылып барады. Күнбатысты қалың қара
бұлт ... ... ... ... ... ... ... түн
тыныштығына қарай бойсұнған сияқты. Сондай жүдеп сарылған төбелердің
арасымен үш салт атты келе ... еді. ... беті - ... ... ... алыста жауын бар еді. Сол алыста күн күркіреп жатты. Анда ... ... ... күн ... тұр. Бұлт ... ... күшті
еді. Қара-барқын тартып қараңғылана бастаған аспанда түксиген қатал қабақ,
құлазып ... ... ... ... жарықтың өшер алдында бір
сөніп, бір жанып өтіп ... ... жарқ ... нажағай жарығымен
күңгірт даланы әлденеге үміттендіріп ... ... Тау ... ... ... ... соғып, салбыраған шерлі күйді қозғағандай болады... »
[2, 52 б.].
Ал, «Қыр ... ... ... ... қарасақ, жәй пейзажды
суреттейтін болып көрінеді. Бірақ, әңгімені оқи бастасақ, барлығы ... ... бере ... Бұл ... өз ... үш ... ... зерттеуімізге арқау болғалы отырған «Қысқы түн» атты екінші
тарауы. Онда ... ... және ... ... ... «Үй ... жаны – қураған кемпір мен шал және он жасқа келген ауру бала. ... ... бір ай ... ... өлген келіні мен азамат ... ... ... осы. Бұл да он ... күннен бері қарай сүзек болып,
қазірде ауруы қатайып, хал үстінде жатыр. Енді аз ... ... ... ... созып, төніп аштық тұр. ... ... ... қу ... ... қалатын жетімдік, қу бастық та бүгінгі күн
келгелі тұр» [2, 41 б.]. ... ... ... ... ... тағы ... ... кейпіне кезек береді: «Жылдай созылған ұзақ түн
өтпеді... Суық ... ақ ... ... жоқ, ... да ... тұр. Зәрлі түн әлсіз жанды жұтқалы жалана ... Бұл ... ... жаны ... ... жоқ. ... соң демі ... үзілді.. » [2, 42 б.].
Байқап қарасақ, мәтіндегі ... ... ... ... ... ... осы ... байланысып тұрғанын көре
аламыз. Неге көңілсіз? Бұл сұрақтың туындайтыны белгілі. Автор оны уайым –
қайғы, ... ... ... ... ... ... ... жинақтай келе, әңгімелерде «қорғансыздық», «жетімдер» мотиві айқын
көрінетінін баса айтқанымыз жөн.
«Қорғансыздың ... ... ... ... екі ... бар. ... ... Қалтай және Иса мен Қадиша, өкілдері ... ... ... ... ... - ... ... арқылы бейнеленген қорғансыз,
жетімдер дүниесі. Надандық пен тағылық жайлаған ескі ауылда ... ... ... ... көп ... Осы тұрғыдан алғанда Ғазиза,
Қасымдар өздерінің пәктігімен де, жан қуатымен де, ... ... ... қорғансыздардың жиынтығы есепті.
Бұған тереңірек тоқталу үшін, «қорғансыздық», «жетімдік» мотивінің
шығармадағы орындарына жеке – жеке көңіл бөлгеніміз ... ... ... қалпы:
1. Шығарманың атауы: «Қорғансыздың күні».
2. «Иесіз қорада қуатсыз, қорғансыз үш әйел ... ... ... жиылған көрші-қолаңшы ғазиздерінің сүйегін суық ... ... ... Ғазизаның жүрегі шаншып, өңі ... ... жасы ... ... еді» [2,13 ... ... басқа уақытта үшеуі үйде оңаша отырғанда, жетімдік-жалғыздық та,
қорғансыздық-сорлылық та көздеріне ... ... ... мұң ... ... еді» [2, 15 б.].
4. «Бұл баланың уайымы не? Уайымы - осы үйдегі үш әйелге ортақ ... пен ... ... ... ... ... ... ғана
соғып өткен. Қораның алдындағы жас бейіттер сол дауылдың салдарынан
туған. Бұл әйелдердің ... да, ... да сол ... ... бірге көмілген» [2, 13 б.].
5. «Біз жетім-жесір қалған панасыз бейшарамыз. ... ... ... ... жас ... – анау» [2, 15 б.].
Енді автордың «Жетім» әңгімесіне келсек, мұнда ... ... ... жалғыздық». Бұл мотивтердің шығармада көріну қалпы төмендегіше:
1. «Жүрегін қыныш басып, жалғыздық жеп келе ... ... не ... Жеті ... ... ... айдау-кім? Айдаушы сол баланың тағдыры
еді» [2,52 б.].
2. «- Әжетай, мені кімге тастап кеттің?! Мені неге ала ... ... ... ба? ... ... сорлы, шынымен жетім болғаным ба ? -
деп зарлағанда, елдің сай-сүйегін босатып, кәрі-жастың жүрегін еріткен
болатын» [2,52].
3. ... ... ... ... жетім болды. Жетімдік бұған өзін барлық
суық пішінінде емін-еркін танытты. Қатал ... ... ... ... [2,52 ... ... мұндай сорлы қылғандай не жазып едім?.. Неңді жеп едім?! Жазығым
- қуарып ... ... бе? - деп, ... ... ... ... ... төніп келіп қалған Исаны тізесінен періп кеп ... ... қаша ... еді» [2, 55 ... «Жетім көзі белгісіз бірдемені күткендей болады. Пайдасыз күту. Ішінен
қатты қорқып келе жатса да, көзіне көрінер тірі жан жоқ» [2, 55 ... «Осы ... ауыр ... ... тау ... ... қайғысы жан
ұшыртып алып келе жатты...» [2, 56 б.].
7. «Сол кезде Қасымды шешесінің қабырына қарай тартқан ... ... ... ... ... ерік ... ілгері дедектетіп алып
жүріп кетті» [2, 56 ... бұл ... ... ... ... мағынасын бір
деңгейде ашып тұр. Автор қорғансыз, жетім ... ... ... ... ... ... сөздерін қабаттастыра қолданғанын
байқаймыз. Осылардың бәрі ... ... ... түсуге
көмектеседі. Бұл үзінділерге сүйене отырып, ...... ... – концепт ретінде қарастыра аламыз. Енді осылардан келіп
туындайтын уайым – ... ... ... ... ... көз ... жоқ ... те болады. Я, жетімдіктің тауқыметін көріп, ... ... пен ... ... ... Ғазиза да, Қасым да – мұңды, шерлі.
М.Әуезов шығармаларын жас ... ... ... ... жатқаны белгілі. Олардың әрі қарай өмір сүруге әл - ... ... ... ... ... тау – ... жоқ. Бірақ пендешілік тұрғысынан
келсек, олар бәрінен шаршады, мына ... пен ... ... ... Қасым да, Ғазиза да мұң - шерін бейіт басына барып ақтаруды жөн
деп шешеді.
«Менде жазық жоқ, мен тазамын деген ашық ... ... ... -
қасіреттен сейілген жас баланың ажары бар» [2, 22 б.]. Бұл – ... ... бірі – ... ...... шешімі. Ғазизаның
басындағы ойы шешесінің алдына барып жылау болса да, ... оны ... ... ... ... таусыншақ сезімнің ойлатқаны: енді үйге қайтіп
кіремін? Үйде мен көретін ... ... ... ... болған шешелерім
ақырғы қайғымды көрмей-ақ қойсын. ... бір сыр ... ... ... ... ... көңілінде қалған ойдың ең ақырғы бұйрығы: ... ... ... ... ... ... ... зарлау!» [2, 21 б.].
Автор айналаға Ғазизаның көзімен қарап, Ғазизаның ойымен баға ... ... өз ... ... ... ... ағайындары көп іздемей - ақ екі жас
бейіттің арасында өлік болып қалған Ғазизаның сүйегін тауып алды. ... да жұқа ... әр ... шашылып қалыпты. Ғазизаның шашы азырақ
дудырап қапты. Денесінің жартысын қар ... ... ... ... ... ... қуатын сол жерде берген екен» [2, 22 б.]. Ал,
«Жетімдегі» Қасым ойы ... ... еді. Ол да ... ... ... ... «Қасымның ойы: енді баратын қорған жоқ болғандықтан, сол қораға
барып, сол маңайда қалған ... ... тау ... ... қасына барып, қабірін құшақтап жылау еді. Бұл уақытқа шейін
Қасымды қайғы, жазықсыз-ашу жетелеп ... ... еді. ... ... ... Исаның пішінін көруден де өлімді таңдап ... еді. Сол ... ... алып ... еді» [2, 52 б.]. ... шіркін өз дегенін
жасамай қоймайды. Дәрменсіз ... одан әрі ... ... ... ... сүруге деген күш-қуаты қалмағандықтан, автор оны да өлім құшағына
байлап берді. «Сонда үш ... ... ... ... ... ... ... көрді. Аздан соң аттан түсіп, қасына келіп қараса - ... өңі ... ... ... ... жүдеген он, он бір жасар бала
екен. Ол-өлік. Бірақ денесі әлі түгел мұздап та болған жоқ ... [2, ... ... ... - ... да, ... бала – ... да мәңгілікке қайғы
– қасіреттен құтылды. Осыдан ... ... ету» ... ... Автор бұл
мотивті дамыту арқылы, осындай шешімге келуі – шығарма ... ... рух ... ... ... Яғни, Ғазиза, Қасым өлгенімен, ар-
ождан дәрежесі көтерілді. ... - егер де осы ар- ... да ... жалпы
қоғам қорғансыз, жетім қалар еді деген ой тастайды.
Сонымен әңгімені ... ... біз ... әр ... ... бір жүйе ... бір басты мотивке ұласып, қорғансыздық -
жетімдік бейнесін айқындап ... ... ... мен ... ... қылуға, идеяның көркемдік деңгейін көтеруге қызмет еткенін
байқаймыз.
Ғазиза мен Қасымның көрген қорлығынан кейін, қорғансыз, панасыз күйінен
шаршағаннан ... ... ... өзі, олардың пананы тірілерден емес,
аруақтан іздейтінін көрсетуінің өзінде авторлық идея тұрғандай. Олар ... ... ... ... ... ... ... Ақырғы тілектері
де соларға жетіп, сол жерден пана табу. Бейітпен қатар аруақтың шығармадағы
жеке орнына тоқталатын ... ... ... ... ... ... ... құран бағыштап өтуі дәлел.
Б.Соқпақбаевтың «Өгей шеше» әңгімесінде де ... ... ... ... сұрауға жол тартқанын көруге болады. «Шешемнің бейіті
әлгі арадан онша қашық емес, ... ... ... ... солай
қарай келем. Анашыма жоламай кетуді қылмыс көрем. Бейіттер - ... ... ... ... бір ауыл есепті. Жұрттың бәрі, ақыр ... ... осы ... ... тұрғынына айналады» [20, 12 б.].
«Сұм заманның ... ... ... ... ... М.Әуезов шығармаларында көбін-ақ арқау болған. Қорғансыздар
үстем таптан көрген ... ... ... ... да ... ... ... айырылып, сүзектен өлген жетім бала, «Жетім»
деген әңгімеде әке-шешесі өлгеннен ... ... ... Иса мен оның ... ... ... құлдыққа, қорлыққа төзбей қашып шығып өлген жетім
бала Қасым - бұлар жетімдік тауқыметін тартқан қорғансыз ... ... 1960 - 90 ... ... ... көріне бастаған.
М.Мағауин, О.Бөкей, С.Мұратбековтер ... ... ... осы
аталған жетім бала мотивін одан әрі ... ... ... ... ... ... қоғамдық, әлеуметтік қырлары
жаңаша пайымдалады. Мысал ретінде М.Мағауиннің «Бір ... ... ... ... ... повестерін алуға болады. Бұл повестердегі
жетім баланың ... ... ... ... ... оның адам жаны
мен тағдырына еткен әсері арқылы көрініс берген.
«Аянның әкесі майданға аттанып, туған анасы содан екі ай ... ... ... ... ... ... төркіндері бар екен, соларды
сағалап келсе керек» [7, 99 б.]. Я, Аян ... ... ... енді
соғысқа кеткен әкесінен де бір күні қаралы қағаз ... ... «Бұл ... ... ... ... жүрген балалардың ең соңында, белі бос штанының
ауын бір қолымен көтере ұстап, сол аяғын көлденеңінен ... ... ... еді» [7, 105 б.]. Ол ешкімге өзінің әлсіздігін көрсеткісі
келмегендей, жалғыз қалған сәтте ғана жылап ... Аян бұл жолы шын ... ... ... ... ... бала ... қарастырар болсақ, Әуезов
сипаттаған жетімдікпен ... ... ... ...... көріну қалпы төмендегідей:
1. « Менің көкем де жоқ, апам да жоқ, ... ... ... ғой, - деп ... ол» [7, 97 б.].
2. «Ертеде бір жетім бала бопты... - деп ертегісін бастады» [7, 100б.].
3. «Пәшиске ... ... ... осы ... жетім баладан алайын деп
пе ең?» [7, 101 б.].
4. «Сорлы жетімнің көрген күні сол ... 102 ... «Сол ... ... ... бала ... екен деймін, сол сәт»[7, 111б.].
Аян қанша жетім болса да, бар ... ... ... ... ... Бұл
шығармада бір қарағанда Аянның өмірі тату-тәтті өтіп ... ... олай ... ... шалдың кемпірінің мұны адам құрлы көрмей, тек масақ
беретіні, Тұржанның аяусыз соққыға жығуы, тобығының қайта – ... ... ... ... ... ... ... келмейтіндігі, әжесінің
қайтыс болуы, соғыстағы әкесінен қара қағаз келуі – ... бәрі ... тым ... ... ... ... суреттелгенмен, Аянның ауыр
тағдырымен үндесе қоймайды. Аянның жалғыз серігі оның өз ... ... ... ... ... ... бала» туралы болуының да
өзіндік себебі бар. Бірақ оны автор ашып көрсетпейді. Ол ...... ... ... Оның бар арман - тілегі осы ... ... ... ...... Аяны секілді жетім бала. Екеуіне
тән ұқсастық ат аз емес. Бұл шығармалардағы мотив те жетімдік – ... ... бала ... ... ерекше бала. Ерекшелігі сол, көп оқитын. Өзіне жасап
алған мұнтаздай таза күркесі бар. ... ... да ... де ... Мұнда да жетімдік мотиві айқын. Соларды сараптасақ:
1. «Әке-шешеден тым ерте айырылып, алыстан қосылар аталастарының есігінде
жүретін» [14, 3 б.].
2. « ... ... ... ... айтқандай болды. Ал әке-шешемнің
тірі, жер басып жүргеніне мен кінәлі емес ... [14, 4 ... ... бір жетім бала болыпты, - деп бастады ертегісін»[14,6 б.].
4. «Жалғыздығың, жетімдігің, бәрі - бәрі ... ... бір ... сапар шеккендей боламын» [14, 6 б.] .
Аянның алдағы өмірі шығармада белгісіз болса, Тортай үйленіп, балалы
болады. Бірақ, ол әлі де ... ... ... ... ... ... ... кейіпкеріміз
Мәкәрім балалар үйінде өскен. Ол өзі жетім болғандықтан, өз балалары ... ... ... ... уәде берген. Бірақ, ол әке бола отырып, ... деп ... жол ... ... ...... өз ... айтар уәжі.
1. «Мәкәрім, сенің балаңды интернатқа алдық, жетім деп,...» [18,74 б.].
2. «Менің балам ... ... ... деп сандырақтай жөнеді» [18,
75б.].
3. «Кім жетім? Жетім кім?! Ол өзінің балалық шағын көз алдына ... 75 ... ... орыс ... кетіпті, ана тілі мен әдет – ғұрпын білмейді, байғұс
жетімек» [18, 76 ... ... сөз ... ауыр ... Мәкәрім сол кезде ғана сезді. Осы
сөз қасіреттен сомдап соғылып, өзіне ... ... ... ... ... бар ... айтып, солқылдап жылады. Мұндағы мотив – жетімдікпен
тікелей байланысты. Автор өз ана тілін білмей ... ... ... ... ... ... көңіл бөлмей, тек жетім деп ... ... ... жай ... ... повестері туралы әңгіме болғанда жиі ауызға алынатын
шығармалардың бірі – «Бір атаның ... ... – Ұлты ... ... ... ... ... жоқ, жүрегі пәк бала. Мұндағы мотив те - ... Бұл ... ... ... келтірсек: «Повесть кейіпкері
Ахмет нәсілі, тегі басқа өңшең жетім баланы бауырына ... ... ... жан. Бұл ... ... ... кеңпейілділігін, дарқандығын
көрсете алуымен де ұлт оқырманы үшін қымбат деп ... [27, 177 ... ... ... ... балалар мотивінің маңыздылығына көңіл
бөле отырып, бұл мотивті даму үдерісіне қатысты бала ... ... ... баланың өмірден өтуі сияқты әр түрлі ... ... Біз ... ... бұл мотивтер тұтастықта
көрінген. Қазақ әдебиеттануына ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Бұл ұғымдардың ұқсастықтары
болғанымен, сарын ұғымы мотивтің толық ... ... ... ... ... көз ... аламыз.
Терминдердің аударылуына қатысты соңғы уақытта шыққан көмекші құралдың
бірінде мотивке қатысты туынды ... ... ... ... ... – уәж; ... – уәжтану; мотивировка – уәжденім;
мотивация – уәждеме [28,163 б.] т.б. Егер бұл ... ... ... ... әр ... оқиғалардың басын құрап отырған «жетімдік»
уәжінің сипаттарын ... ... ... қорғансыз жандар, жетім бейіт,
жетім бала, жетім қыз, жетім қара шаңырақ. Бұл уәж ... ... ... ... ... идеяны айқындауға қызмет етеді. Яғни,
аталған уәждемелер жазушының жоғарыда ... ... әр ... тауып, жетімдердің уәжі деңгейіне көтерілген.
2 Прозада жетімдер бейнесін жасаудағы көркемдік ерекшеліктер
2.1 Портрет пен мінездеу. Тіл – ... ... Әр ... ... стильдік нақышы бар. Көптеген халыққа танымал ... ... ... ... ... алып ... түссек,
кімнің шығармасы екенін айнытпай айтуға болады. Әдемі өрнек, сұлу ... ... ұзын ... ... ... ... өлең ... ұйқасын тауып, үйлесіп, төгіліп тұратын, артық деп бір сөзін де алып
тастауға көнбейтін ... ... есте ... ... ... кейіпкерін «өмірдің өзінен ойып алған» С.Мұратбеков сөйлемдерін
ешкіммен шатастыруға болмайтыны белгілі. ... ... кең ... ... бірі - мінездеу пен портреттің берілуі. Портрет арқылы
берілген сурет - біздің көз ... сол ... ... ... ... ішкі жан ... мен ... пайымдай аламыз. Қазақ
прозасындағы жетімдер қітапқа өмірдің ... ... ... ... ... ... болып тұрады. Бұл шын шебердің қолынан шыққан шынайы
образдың ... ... ... Бұл ... ... ... ... бақытты жазушы деп батыл айта аламыз. «Алыста ... ...... ... сары тоны ... тобығы тайған сол
аяғын сүйрете жүгіретін, шілбиген арық, ақсақ қара бала бір ... ... б.], - деп ... «Жусан иісі» атты повесі. Соғыс салған зобалаң алыс
ауылдағы мектеп жасына енді ғана іліккен өрімдей жас балалардың да ... ... ... ұйқысын, күндіз күлкісін, үстіндегі киімін, аузындағы
асын жырып алды. Майданға кеткен әкесін сағынған балалар – ... ... ... ... ... ... Сол ертегі кейіпкерлеріндей батыр
болып, майдандағы әкесімен бірге жауды жапыра жеңіп, жеңіспен елге оралсақ
деп армандайды. ... ... ... ... ... ... одан әжесінің
жамағайындарын жағалап, ауылға көшіп ... ... де көз ... Бапай
шалдың үйіне ауысқан Аян - ауыл балаларының ұйытқысы. Әрқайсысы да оның
өздерінен несімен артық екенін тап ... тани ... да, ... сезініп,
мойындаған бастаушысы. Жасынан тағдыр теперішін көп көріп, ерте есейген. Ол
майдандағы жарын сағынып, зарлы әнге ... ... ... көңілі
босаған балаларға: «Жылауды әркім де біледі. Мықты болсаң нағыз еркекше
қиыншылықта жыламай бақ» [7, 98 б.] ,- деп ақыл ... ... ... де іші - ... ... көкірегі қан жылап жатқан қаршадай баланың
басқалар қиналмаса екен ... ... бұл. Өз ... де, ... көкелері
де майданнан тезірек оралса екен деп тілейді. Бұл – сәбилік таза көңілдің,
жаны жақын досына деген шынайы пәк ... ... ... Аян ... ... ... уақытында жетім қалған балалардың бейнесін де ... ... ...... ... ... Сол сөз арқылы
кейіпкеріміздің бітім – келбетімен, мінез – ... тани ... ... де ... баяндауы бойынша шығармада былайша баяндалады: «шолақ ... ... ... жоғары қысқа қара шалбар киген, кекіл шашы бар, мұнтаздай
таза бір бала тұр екен. Біз ... ... ол ... ... боп ... ... қалтасына сап шіреніп қойды» [7, 95 б.]. Я, соғыс ... ... ... ... Бұл ... - ... бала кейпін елестете қоймасы анық.
Біз жетім десе, киерге киім, ... ас ... ... ... ... мүмкін. Бірақ, барлығы мұндай емес. Олар ... ... ... ... ... ... тәкәппар болып келеді: «Сырғанақ
деген немене, тек киім тоздырып, шаршау, - деп менсінбегендей ернін шүйіріп
қоятын» [7, 99 б.]. ... ... ... ... ... Аянның да әлсіз
тұстары бар. Ол аяғының ... Бұл да ... ... жағдайдың
жоқтығынан болған кемістік. «Жарғақ сары тоны қаудырлаған, тобығы ... ... ... ... шілбиген ақсақ қара бала бір кетпейді. ... ... ... ... ең ... сол ... жер сыпырғандай
көлденең сүйретіп, ес қалмай далбақтап жүгіріп келе жатқан Аянды ... ... оның ... ... ... жіңішке дауыспен: «Ей,
тоқтаңдаршы, мен сендерге бүгін кешегіден де қызық ... ... ... ... үнін ... [7, 94 б.]. ... нағыз жетім – қорғансыз
балаға тән портрет.
Жетім балаларға ортақ қасиеттерді жинақтау ... ... ... тән ... ... шарт. Аянға тән мінездер –
ақылды, өз ... ... ... ... ... ... ... қызық еді.
Автордың баяндауынша Аян ерекше бала. «Ол өте ақ көңіл, ақылды бала ... іш ... ... ... ... не ... де тез көне кететін жұмсақ
мінезі бізді бірден үйіріп әкетті. Ең жақсы қасиеті - ... ... ... еді» [7, 95 б.]. Ол ... ... ... ... болмады. Қалың ойға шомып кететіні де ерте есейткен тағдырдың
тауқыметі болар, сары ... ... ... ... суық ... ... боп бозарып, достарының ойынына қарап шетте үнсіз ... ... Ол ...... ... ... ... ойнайтын. Төбелеске
құмар достары қанша ызаландырса да, оңайлықпен ... ... ... ... ол өзі ... ... «Ең жақсы қасиеті - ... ... ... еді. Бір - екі рет ... ... ... те ... өзіне. Аян үндеместен қабағын ... ... ... ... ... Өзінің жауап қайыра алмағанына налығандай боп: - Менің
көкем де жоқ, апам да жоқ, сондықтан төбелессем әжем ... ғой, - ... ол» [32, 95 б.]. Ол ... болатын. Әжесі қайтыс болғанда жыламады.
Ал, ... ... ... ... ... жылаған еді. Қасым да
батыл. Оның батылдығы ... ... ... ... Автор Қасымның көрген
қорлығы мен ... ... аяқ ... ... ... ... ғана бір ... түйін айтады: «жыртық киімді, өңі құп-қу ... ... ... он, он бір ... бала ... Ол – өлік» [2, 57 б.].
Әуезовтің жазу шеберлігі өте керемет. Табиғат пен жетім бала Қасымның
тағдыры мен ... ... ... ... тура және ... деген бар. Автор сол ауылдың тұрмысын ... ... ... ... баға беріп кетеді. Ал Қасымның портреті ... ... бет – ... ... да, оқырман оны өз ... ... ... ... ол – ... жүдеу, жүзінде қайғы мен мұң арылмаған
бала. Қанша батыл болуға тырысқанымен бойында үрей бар. ... ол ... Ол өз ... ... ... өлілерден іздейді.
Аты айтып тұрғандай «Қорғансыздың күніндегі» үш әйел өмір ... ... ... ... сыр ... «Үй ауыз үй, төр үй ... салған екі
бөлмелі екен. Бірақ ауыздағы бөлме затында үйге арналып салынса да, қазіргі
қалпында үйліктен шығып, әрі ... әрі ... ... ... ... ... терезенің жалғыз әйнегін жапсырып койған ... ... от ... ... бір ... ... қазанаспадан ғана білінеді.
Іші қараңғы. Бұрыш-бұрышында аяздаған қар, қабырғасы қара ... кір. ... ... ... қарайған, түгел ыстан қап-қара..»
[2, 10 б.]. Бұдан әрі, ... ... үйде оңды ... ... ... ... - ... сипаттап өтеді. Одан соң осы
үйдің әйелдерін суреттеуге көшеді. Он үш жасар қыз – ... ... «Ол - ... ... болып өскен Ғазиза: жіңішке сұңғақ бойлы,
азғана ... бар, ... ... ... Ғазиза. Көрген көзге алғашқы
жерден-ақ сүйкімділігін ... уыз жас. ... ұяң, ... ... ... және ылғи ... ... қабағында қалың уайымның
салған ізі бар» [2, 11б.]. Бұл әжесі мен анасының ... ... ... ас - суға ... ... ... ... да, Ғазизаның намысы
берік еді. Онысын ол ... ... ... ... сұмдығыңды білмей
тұрмын ба? Аулақ жүр! Мен сенің мазақ қылатын кісің емеспін!»[2, 16 б.].
Жүрегінде ар-ұят та, ... та ... ... ... кедейлігінен,
қорғансыздығынан басқа міні жоқ, салмақты, таза тәрбиелі бала ... сол ... да ада ... ... ... ... ... алдына
елестете алмады. Бұл тағдырға лағнет айтып, әкесінің бейітіне қарай ... ... ... ... сілкініп оянғандай болды. Барша басынан
кешірген жетімдікке, ... ... ... ... ойлады. Өмірінде сыртына шықпаған ашу, ыза, ... ... ... ... басына бір - ақ шықты. Бұл нағыз ... ... тән ... жүрегіміз шаншылса да, біз оны өлімге қиюға тиіспіз. Есесіне, намыс
пен ардың еңсесі асқақтай түседі. Ғазиза өз ... осы ... ... ... ... ... ... жан тапсырады. Ғазизаның сүйегін
тауып алды. «Үстіндегі онсыз да жұқа киімдері әр ... ... ... шашы ... дудырап қапты. Денесінің жартысын қар басқан.
Әкесінің бейітіне жабысып, қасіретті өмірдің ақырғы ... сол ... ... Өлер сағатына шейін қабағын басқан қайғы бұл уақытта жадыраған ізі
қалған жоқ. Балалық жүзінде: ... ... жок, мен ... ... ашық
тазалықтың белгісі, қайғы-қасіреттен сейілген жас баланың ажары бар» [2,
22б.].
Қысқа ғана ғұмырында ... ... ... ... қандай?
Біріншіден, шыдамды, төзімді; ер адам істейтін шаруаны өзі тындырып, анасы
көзінен айырылып қалған ... үй ... қоса ... ... ... мен ... ... ілтипаты бар. Бұл сипатын әжесінің
әңгіме барысында... «қарағым, ... ... ие ... ... осы азын ... шаруаны ұстап отырған Ғазиза ғой» [2, 11 б.], - деген сөздерінен
аңғаруға ... Аяқ ... ... жас қыздың қайғысы да ... сай ... – дәл ... «Ғазизаның көңілін бұл қиял кернеген
сайын үйге кіріп қайтемін, үйде мен ... не ... ... ... ... ... қайғымды көрмей-ақ, білмей-ақ, қойсын. Қайғылы бір ... ... алып ... ... болып, тысқа шықты» [2, 21 б.]. Ғазизаның
ең соңғы тілегінің «әкесі мен ... ... ... ... ... зарлап жылау» екендігі де – балалық ойдың жемісі.
Оралханның да ... ... ... бала. Ол кейде ызақор ... ... ... момын, жасық кейіпте суреттеледі. Тортайдың
мінезін Оралхан өзінің жастық шағын еске түсіре отырып, ... ... ... ... ... жас ... бар Тортай атты бала ... ... тым ерте ... алыстан қосылар аталастарының есігінде
жүретін. Қой аузынан шөп алмас жуас, құлағының сәл ... бар, бала ... ... жасқаншақ еді. Бәрімізден гөрі ерекшелігі, таңертеңнен кешке
дейін бас алмай кітап оқи беретін. Қолына не тисе, соны ... ... ... ... ... ашып тыңдар абызымыз сықылды» [14,
3 б.].
Рас, Тортай кітапты көп оқитын. Өзі қолдан жасап алған күркесінде кітап
тізіліп тұратын. Ол ... ... ... ... ... ... жуас болатын. Әке-шешесі жоқтығына ызаланатын. Ол мұнысын
былайша байқатады: ... ... ... ... ... қорықсаң, мен
шығарып салайын, - деді Тортай. «Әке - шешең» ... ... ... ... [14, 4 б.]. ... ... мүкісі бар, сондықтан
ешкіммен сөйлесе қоймайтын. Сөйтса де, ... ... дос ... ... ... Қанша кітап оқыса да, жалықпайтын, қиялшыл еді.
Шығармада Тортайдың портреті толық берілмесе да, бір – екі ауыз ... ... көз ... әкеледі. Бұл жазушының шеберлігі. Ал мінездеуге
келсек, үй ішін мінездеу арқылы ... ... ... көрінеді.
«Тортай тас күркені ұядай қылып жинап, тазалап қойыпты. Бұдан бұрын да осы
жерге сан рет келіп, мекеніне ... ... ... ... ... нар ... ... шөп төсеген. Өзіне тиесілі кітаптар әбден көп
оқылғандықтан, жемтір - ... ... бір ... жинаулы тұр. Төр алдына
ешкінің терісі төселген. Қарағайдың жуан кеспелтек шәркесінен стол ... шам ... ... ... жерошақта маздап жанған от» [14, 5 б.].
Тортайдың ендігі мекені осы.
Бердібек ... ... ... орны ... ... Олай ... ... балаларды кітап бетіне байлап қойған «Менің атым ... ... ... Одан ... өгейлік өмірден сыр шертетін «Өгей шеше»
атты ... ... ... ... ... . Енді ол аздай, өгей
шеше келді. ... ... деп атап ... ... ... туралы
баяндайтын әңгіменің айтар ойы тереңде. Соқбақбаев ... ... аз ... ... бір басына жетерлік қиыншылықты бастан кешеді.
Бірде су ... ... ішіп ... бірде өзінен үлкен балалардан әлімжеттік
көріп, қолын күйдіріп алады. ... ... ... қалғандықтан, яғни,
өгей шешенің салғырттығынан. Бұл әңгімеде мінездеу біршама қолданылған.
Тұрдыбектің үй – ішін ... ... сол ... ... хал – ... ... Тұрдыбекті суреттей келе, өгей шешенің қандай жан екеніне куә
боламыз. «Тұрдыбек інім бұл ... үш ... ... ... болудың
салдарынан ит аурумен ауырып, аяғы әлі шықпаған - мешел. Түрегеп ... ... ... ... көп сыз еденге төселген құрым киіздің
үстінде мойны қылдай болып, көздері бақырайып, жарбиып отырғанды ... киім ... ... ... ... ... ... емес. Оның
үстінде киім бе, болмаса жабағы тәрізді жапсырып таңып қойған ... ... ... Аяқ, қолы ... шашы ... құлақтарын көміп кеткен...» [15,
9 б.].
Міне, шешеден жетім қалған Тұрдыбектің ендігі күні осылай өтпек. Ол
былай ... өгей шеше ... ... ... ... қол да ... Тұрдыбек өз жайында сөз қозғамайды. Бұның бәрі авторлық баяндау
арқылы жүзеге асады. Өз інісінің тағдырына ... ... ... ештеңе келмейді. Енді ол да бейіт жағалап келеді. ... мен ... ... шешесіне мұңын айтпақ. «Менің анамның бейіті
жай төмпешік, үстіне шөп ... ... ... ... ... асыл ... балаң кеп тұр. Артыңа аңыратып тастап кеткен жетімегің келіп ... ... ... ... ... ... [14, 15 ... Ерғалиевтің «Жетімдік» атты әңгімесі – жетімдер бейнесін толық
аша алатын шығарма десек қателеспейміз. ... ... ... ... мінездеулер әңгіме ажарын аша білген. Автор көбіне кейіпкер
Әселдің мөлдіреген көздері, жабырқау, жасқаншақ бейнесін суреттей отырып,
портретін көз ... ... ... үй – ішін ... арқылы Әсел мен
Әсеттің де көңілдері жетімсіреп жүргенінен хабар береді. «Үшеуі ... ... Үй іші де ... ... [16, 9 б.].
Сол секілді әр шығармасы ... мен ... ... ... ... ... ... жанды етіп суреттейтін Исабеков
туындылары өзінше ерекше. Оған ... біз ... ... ... ... ... өміріне арналған «Тыныштық күзетшісі» повесі. ... ... бұл ... әр ... толқытары анық.
Қарап отырсақ, жетім балалар баяндалатын шығармалардың көпшілігі дерлік
ауыл балалары. Соның бірі Демесін де «Кішкентай ауыл» атап ... ... ... Бойы ересек кісілердей көрінсе де, ... сан ... ... не ... ... жұрт ұғып ... Жұрттың білетін
біреу – ақ: Демесін келе жатса қашып кету. ... ... ... ... ... ... бар Демесін көрінді, бір бұрыштан шыға келіп, тура
осылай қарай жүрді. Оның қолында дорба, ... ... ... келе
жатыр. Бұл жолы одан адам қорқа қоятындай емес, бірақ ауыл тұрғындары одан
қорқып үрейленген. Ол әлденеге ... ... ... келе ... да,
балалар тұс – тұсқа қаша жөнелгелі тұрады» [11, 72 б.]. Оның жаман ойы жоқ,
бірақ ауыл ... жау ... ... ... ... ... бар.
«Демесін, сен бұл мінезіңді қой. Жоқ жерден жау ... ... Бұл ... жоқ » [11, 76 ... ... көріністері де шығарманың өзегін, айтар ойын ашуға ат
салысып тұр. «Бар ... бір ... үш ... бір сәкіден тұратын колхоз
бастығының ... ... ... Ардақ тағы екі – үш актив отыр.
Бірнеше жылға созылаған соғыс жуанын ... ... үзер ... [11, 85 ... ауыл ... ... ... емес. Балаларды
«фашист» деп оңбай соққыға жықса, кемпір шалды «ұры» деп байлап тастап,
түнімен ... алып ... ... атып ... кім ... Оның бар
білері қарғыс атқыр соғысты тоқтату, фашист атаулының бірін ... ... есі ... емес деп ... алмаған. Сондықтан, ауыл ішінде түнімен
сенделіп жүреді. Осылай жүргенде құпия біреу оны атып ... Ол ... ... жер ... бір ... ... басты.
Өмірбаяндық хикаят жазған Молдашбек Мырзабеков «Жетімнің көз жасы»
шығармасында отан туралы немесе ұлылардың сөздерін кірістіре ... ... ... ... ... Қайсар атты баланы алыс ... ... ... ... жоқ ... да ... мейірімдері
түспей, құлдай жұмсады. Бұл әңгіме Қайсардың атынан баяндалады. Үй ... ... ... бұған жат көрінген киіз үй өзгеше болып көрінді.
«Өзі тар бөлме, ал маған есік пен пештің ... ...... ... де, бас ... ... бүктеп жастық етіп тастады » [17, 8 б.]. Ал,
өз жағдайын былайша баяндайды: «Жексеннің әйелі бала ... Мені ... ... екен. Жыланша шұбатылған ұзын қамшымен ауаны бір – екі
осып өтіп, азаннан ымырт жабылғанша мал ... ... ... ... ... ... тоза бастады. Брезент ... де сау ... ... ... ... ... де ... ашқаны жанға қатты батады
екен» [17, 9 б.]. Жетімнің күні құрысын, даладағы ешкілерді еміп , ... ... ... ... ... болатын.
Қайсар барлық қорлыққа көніп, айтқандарын істей берді. Өз бетінше оқып,
әріп таныды. Бір күндері үйінен қашып ... көп ... пана ... ... ... бір ... ... ғана бар.
Жетімдер бейнесін ашатын - жетімдер тағдыры, олардың іс – ... ... ... «Жанболат» атты әңгімесі жетімнің ... ауыл ... ... көп көңіл бөледі. Автор жасырын
әңгімеге араласа отырып, үй ішін, Жанболаттың ағасы мен жеңгесін сын ... ... ... ... «Үй іші тым көңілсіз. Шыбын қонып
шұбарлаған жиырма бес ваттық ... ... тым ... Ірге ... дым иіс ... [9, 36 б.]. Бұл ... жеңгенің салақтығы
көрінеді. Келген қонақты жақтырмағандығы ісінің бәрін ... ... ... ... ... Долы әйел ... ізінен ерген інісін
жақтырмайды. Себебі, әке-шешеден ... үй мен мал – ... ... ... ... ... ... былайша беріледі: «Есіктен
жасқаншақтай басып, мектеп формасын киген он бес–он ... ... өңді ақ құба бала ... [9, 37 ... ... жетім балалар жүдеу, жасқаншақ болып
сипатталады. Жанболат та ... ... ... ішпегеннен емес, ауылын
сағынып, ішқұса болғандықтан. Әңгіме арасында Жанболаттың ... ... ... «Шын қуанышты рахат күлкіден бұжыр бетіне қалың – қалың
әжім еніп, кішірек ... ... ... ... [9, 43 б.].
Қазақ прозасында шығармасын көркемдеп жеткізумен қатар, мән – мағынасын
аша біліп, оқырманға ой салар тұсын дәл тауып, ... ... шыға ... ... ... Сол туындыгерлеріміздің
шығармалары ұрпақтан-ұрпаққа «аманат» ретінде берілуде.
2.2 Жетімдер бейнесін ... ... ... ... нысанына алынып отырған жазушыларымыздың адамгершілік- парасаттылық
сияқты мәселелерді көтерген шығармаларынан байқалатын басты ерекшелік –
адамның ішкі ... ... ... ... ... Осыдан бастау алып,
жалғасын тауып жататын жаңалықтың бірі – жазушы қаламынан ... ... тән ... ... ... ... ... әуездік. Жазушы
шығармашылығындағы кейіпкер психологиясының ашылуы олардың сөйлеген сөздері
арқылы, іс-әрекеттері, ішкі монолог, психологиялық диалогтар, ... бет ... дене ... психологиялық пейзаж, параллелизм,
деталь, портрет, өзін-өзі бақылау, өзін-өзі талдау, ... ... ... ... күлкі, жылау, сыр ашу және т.б. арқылы жүзеге асып
жатады. Психологиялық шығармалардың өзге ... ... ... жан ... бейнелеуінен көрінеді.
Психологиялық шығарманың өзіне тән жанрлық ерекшеліктері нақты ... ... ... ... айқындалады:
Біріншіден, психологиялық прозада оқиға, кейіпкер, кезең, уақыт,
тақырып, идея т.б. ... ... ... ... шыға ... Ол талап та
етілмейді.
Екіншіден, мұнда ең бастысы - жеке адамның ішкі өмірі, өмір мен ... ... адам ... кешетін азапты тағдыр тәлкегі, кейіпкердің
күрделі тұлғаға айналуы көркемдік назарға алынады.
Үшіншіден, шығармада шым - ... ... ... гөрі жеке ... ... ... ... қопарылыс, ішкі сезімдік ... ... ... ... ... ... ... жанрлық
талабына сай жеке санада жүріп жатқан ой мен ... ... сөз ... ... ... ... көркемдік жүйеде саралайды [5, 14 б.]
.
Негізі, көркем шығармада психологиялық талдау жасалынбаса, ... өң ... ... күй ... [5, 36 ... ... талдау дегеніміз – қоғамдық құбылыстың шырқау
шыңы – ... оның жан ... ... мен қат-қабат қалтарыстарын,
шуағы мен ызғарын, ондағы қарама-қайшылықтарды дәл, ... ... ... ... ... ... міндеті - кейіпкер жаны қоғаммен,
адаммен, табиғатпен қарым-қатынаста ... ... - ... ... ... қалыпқа енеді, соны жіті бақылау. Көркемдік -
шынайылық болса, оны ... әрі ... ... ... үрдістерден
өзге жеке сезімдік әуендерді таңдауға бейім. Сол себепті көркем ... ... ең ... ... ... ... сабақтас.
«Психологиялық роман-адамның жан дүниесін, ішкі сезімін терең ашып
көрсетуге ... мән ... [29, 280 б.] ,-деп баға ... А. ... ... жан дүние диалектикасын, белгілі бір ... ... ... ... ... ... жазғанда ғана
шығармада психологизм өріс алады [5, 13 б.]. Бұл ... ... ... ішкі ... ... суреттелуі
шығармадағы эстетикалық әлемнің бөлігін құрайды» [5, 84 б.]. Шынында ... ... ... әр ... ... қарама - қайшы
дүниетанымын, көзқарастарын, іс - ... ... ... тереңдей
талдап, жан-жақты бейнелеу психологизмнің көркемдік табиғатын танытады.
Б.Майтанов Әуезов шығармашылығына «тұйық психологизм» [30,86 б.] ,-
деген ат ... ... ... ... тақырыбымызға сай
жетімдер өмірін сипаттайтын, психологизмге толы «Қорғансыздың күні»,
«Жетім» ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік-парасаттылық сияқты мәселелерді ... ... ... ...... ішкі әлемін, рухани
сырын айқын ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтың
бірі – жазушы қаламынан туған көптеген шығармаларға тән ... ... ... ... ... ... психологизм туралы: «Психологиялық талдаудың
ерекше бір формасы - ішкі ... оның ... - ... кейіпкердің
мінез – құлқын, ар – ожданы мен ақыл – ... ... ... ... көрсетеді» [31, 28 б.],- ... ... ... ... ... де кейіпкердің ішкі монологы, жалғыздық, үзіліссіз
жүріп жатқан сана ағымы, психологиялық ... ... ... сан
алуан түрлі тәсілдер екі - үш бетті тегіс алып жататын сәттері сирек емес.
Кейде тіпті ... ... ... ішкі ... ... Және ... жай, жазушының әдеби әдістердің әртүрін пайдалана отырып,
кейіпкердің көңіл-күйі ұзақ әрі ... етіп ... ... оқырманын
жалықтырамын деп жүрексінбейді де. Өйткені, шығарма шырайы осындай
ойлығымен, жан ... ... ... ... мен ... нәтижесінде әңгімелеудің күрделі стилін тудырады.
Жалғыздық – қашанда жеке адамның басындағы қайғы - қасіретке, ішкі
ойға, емін - ... ... де, ішкі ... ... ерік беруге, өз
сезімін қадағалауға да, қадағалаумауға да құқысы бар ... Әрі бұл ... ішкі ... ... - бітімінен сыр берер, оның
характерін ашуға да өзіндік үлес қоса ... ... ... ... жалғыз қалғанда ғана ішкі ой еркіндігіне бой ... ... ... өз ... ... еске алу, ... қайғыру, сүйсіну, белгілі бір
шешім қабылдау т.б. ... ... ... ... ... мен процестерді, сан алуан түрлі сезімдік құбылыстарды бастан
кешетін кезең. Ішкі монологтардың, ішкі ой ... ... ... де осы сәт. ... адам ... ... ... шектен тыс қуанғанда
еркінен тыс, ойланбаған, тіпті ойы ... ... ... ... ... ... да мүмкін. Оны психологияда, философияда, әдебиеттану
ғылымдарында шындықты санамен бейнеленуіне тікелей қатыспайтын, ... ...... ... ... «безсознательность»
(санасыздық) делінеді. «Жетім» әңгімесіндегі Қасым өзінің ағасына тас
лақтырып қаша ... ... ... ... ашу үстінде жасалаған әрекет.
Қасым тап сол ... бұл ... ... ... түрде ойлап үлгерген жоқ, тек
ой оған аяқ асты ... де ... ... тыс ... өзі ... оқиғаға
тап болды: «Бұл уақытқа шейін Қасымды қайғы, жазықсыз - ашу ... ... еді. ... ... ... ... Исаның пішінін көруден де
өлімді таңдап алатындай еді. Сол күй қорқынышты ойлатпай алып ... ... 25 ... ... бұл ... жалғыздықтың шын мәнінде де табиғат пен тіршілік
заңына тән емес ... ... ... ... ... ... ... Тегінде М.Әуезовтің суреткерлік шеберлігінің өзі
осы адам жанын, табиғатын, психологиясын терең тануында жатса ... ... ... өзі ... деп ... ... адам құр әрекет етпейді, ол
белгілі бір байлау жасап, соның нәтижесінде мінез көрсетеді. Сол ... ішкі бір ... ... туатын бойлау екені бізден жасырын қалады.
Ал, ... ең ... ең ... жай - сол ... ... ... емес пе?» [32, 3 б.]. ... ішкі ... оның ... мен ... ... ... жазу. М.Әуезовтың шығармашылығына
тән қасиет. Сондықтанда психологизм ... ... ... ... ... адам өзінше бір жұмбақ әлем. М.Жұмабаев айтпақшы «Теніз терең емес,
адамның жаны терең. ... Дүниеде адамнан қиын жұмбақ жоқ, адам - ... ... « [38, 97 б.]. Сол ... ... ... табу таза ... ... шыңы. Ол үшін адамды сырттай суреттеп, ... ... оның ... ену, оны зердемен зерттеу психологиялық бейнелеудің кеңдігін талап
етеді.
М.Әуезовтің «Жетім» әңгімесі міне, ... ... ... бойына
жинаған туынды. Әңгіме «әп» дегеннен-ақ қарама-қайшы ... ... ... тау ішін ... алып келе ... үш ... жігіт көңілді.
Алыстан күн күркірегені ... ... ... ... ән ... ... ... Ал, осы кезде оларға «қарсы
жақты бетке алып, ... жаяу бала келе ... ... ... ... ... ... қайғы бар еді» [2, 22 б.]. Табиғат - ... ... ... сыңарындай жүретін жақсылық пен жамандық, қуаныш пен ... ... пен ... т.б. екі ... келе ... ... екі түрлі тағдырдың Өлім мен Өмірдің ешқашан бітпейтін күресін
еске салғандай. Мына жан - жағыңызды қоршаған тіршілік - ... ... ... - ... ... күресінен түратын секілді. Бірін
- бірі білмейтін және біріне - бірінің ешқандай ... жоқ ... ... ... ой айту үшін алып отыр.
Әңгіме кейіпкері он екі жасар бала Қасым тас жетім. Ол ... екі ... ... ... бар ... әке - ... ата - ... де айрылды.
Дүниеде жалғыздықтан артық қандай қиянат - қайғы қасірет бар десеңізші?!
Қаршадай Қасым сол қасіретті жұтып, ... ... ... мына ... ... ... еткенде осы жалғыздығы, жетімдігі еді. Жас баланың жалғыз
жанашыры әжесінен айрылғандағы зары: «... - ... мені ... ... Мені неге ала кетпедің, менің қаңғырып қалғаным ба? Менің шынымен
сорлы, шынымен жетім болғаным ба?» [2, 52 б.], - деп ... ... ... ... ішкі ... ... жапа ... айқайы еді. Алайда, өлім-
жалғыздық, жан - жағындағы жатбауыр адамдардың алдындағы ... ... - ... бір бозторғайдың шырылындай тым ... ... ... соң ... ... бас көтере алмаған бала тек түсінде ғана
бақытқа жөткендей болатын. ... ол ... ... ... ... ... көзін сүртіп жүрген әке- шешелерін көруші еді» [2, 53 ... көру ... - ... ... бір ... Бұл ... біздің
әдебиетімізде кейіпкердің ішкі өмірін ... жиі ... ... ... ... ... ... [5, 28 б.]. Оны жазушы жиі
қолданбаса да, ең онтайлы сәттерде ... ... ... ... түс
әжесінің артынан өлуге бар жас баланың аз да болса тіршілік кешуіне дәнекер
болған, азғана өміріне ... ... ... Түсінде әке-шешесінің: «- Біз
тіріліп келдік енді өлмейміз... Сен қорғансыз ... сен ... көз ... бізді қайта алып келді...» [2, 53 б.], - ... ... ... ... ... ... өмір ... түс те алдамшы
екен, бертін келе енуді де қойды, әке - шешесі де, әжесі де ... ... ... Қасымның үміті жарық күні де батты. Міне, осы сәттен
бастап Қасымның нағыз қасіретті де ... ... ... ... ... жаны ... ... алған ағайыны Иса бүкіл мал - мүлкін өзіне алды.
Әлгінде үш салт атты ... ... ... келе жатқан Қасымның қайғысы
- ағайыны Исадан көрген ... ... ... рөл ... ... ... ... жатқан кейіпкердің жан құбылысындағы психологиялық
процесті жан - жақты ашады.
Үнемі аштықта, күтімсіздікте, ауыр ... ... жас ... ... ... болып, қаны бұзыла бастайды ...» осының бәрі қосылып, ойын
шатастыра берді. «Жетім ит», ... ... ... ... оның ... шығарады.
Көршілердің қайрауымен Исаға ақырында қол да ... Бұл - ... өз ... ... тасы, қатыгездікке қарсы қарғысы еді.
Осы бетінен қайтпаған бала қайтып Исаның үйіне қайрылмайды. Зарлап еңіреп,
әжесі мен атасының атын атап ... ... ... ... жүгіреді. Одан
арғы Қасымның тағдыры Ғазизаның тағдырын қайталайды «Қорғансыз күніндегі»
Аяз- Ажал - ... ... ... ... ... ... ... ал «Жетімде» күшейіп Адам образына енеді. Алдында тісі ақсиған,
ұзын бойлы, қолында ұзын қара ... бар қара кісі ... ... ... ... ... ... осы боранды адамға, тіршілік тағдырына қарсы күш
ретінде көрсетеді. ... ... Аяз ... ... ... ... ... қанды кейіпкер дәрежесіне жеткендегі, оның іс-
қимылдары да адам әрекетін ... ... Оған ... ... әңгімелері толық дәлел бола алады. Мысалы, «Қысқы күнгі дала»
атты әңгімесінде: «Қалың қарды ... ақ ... ... көз ... жоқ. Ақ ... ... ... ұзақ батқандай, өлім тыныштығындай зор
тыныштық басында ұйықтатып тұрғанға ұқсайды.Тіршіліктің бір ... ... ... жан иесі жоқ. Жер жүзін тылсым буғандай, ызғарлы
қар, суық аяз тас қылып қатырғандай...» [2, 42 б.],- ... ... ... ... жағдайда аязды «тірілтіп» адами кейіпте көз ... Осы ... ... баланы бауырына қысып, тағы да тастай
молаға ... ... ... ... ... «Қасымға әмірлі дауыспен ақырып:
Артымнан еріп жүр, әлсіз денеңнің шаршап талғанына қарама! Аяғына кірген
тікенге, жырған ... ... Өліп ... да ... еріп ... - ... жетімнің жан ұшыра «- Ағатай, жетіммін...»,-дегеніне де қарамады ... б.]. ... ... жас ... жалмауызша жұтқанша көрген қорлығын,
қорқынышын, жол бойғы тартқан жан азабын, өз тағдырына қарсы қайсарлы ... бет - ... ... ... мен психологиялық
процестерді жазушы ... ... ... психологиялық параллелизм
арқылы бейнелей ашады. Мұның бір шетінде ... ... адам ... ... ... ... ... сыр ұшығы жатса, екіншіден,
қараңғылыққа шақырған адам - ... ... ... ажал ... ... ... кеткен секілді. Қасымның ұзынға еріп жүгіруі – ... бой жазу ... ... әрекет. Өлім мен Өмірдің арасындағы
беймақсат сандалыс. ... ... ... сарындар да орын алып
отырған. Әңгіменің финалы әкесі мен шешесінің, әжесінін қабірін ... ... ... ... ... ... қара ... ұрынған бала түн қараңғысында
зәресі ұшып, шошынып қазаға ұшырайды. Әңгімеде мифтік сарын да ... ... Ұзын ... қара ... - ... ер!» - деп ... да сорлы
баланы артынан жүгіртіп, караңғылыққа шақыруы - нағыз археомифтік сарын..
Әдебиет - жанды процесс. Біз көркем шығарма арқылы сандаған ... - ... толы ... ... ... ... бірге қайғырамыз.
Жазушы кейіпкердің ой әлемін, мінезін бар жағынан саралай отырып, ... ... сыр - ... ... тұрғыдан ашады. Осылай адам
жанын сан қырынан көрсете білген М.Әуезов оқырмандарына «Қорғансыздың ... ... Бұл ... ... сұм ... ... ... дәл
картинасын бере отырып, суреткер екі ұдай өмірдің қарама - ... ... ... ... ... тиек етеді.
Әңгімедегі жылау көріністері әр ... - ... ... ... ... аузында, ұстағанның қолында кетіп отырған,- деп,
үнсіз жылайтын» [2, 14 б.], ... - ... ... ... кеудесін
жарған уайымның жалынын, ешкімнен жауап қайтпайтынын білсе де, анда-санда
дауыстап айтып ... еді» [2, 15 б.], ... ... - ... бір ойына
келген нәрсе - шешелеріне барлық көрген қорлығын айтып, жылап, зарлап жату
еді» [2, 15 б.], үзіп – үзіп ... - ... есі ... жүрегі жаншылып,
үзіп-үзіп жылаған дыбыстар келеді» [2, 19 б.] тағы да ... ... ... ... ... Ғазизаның қорлық көргендегі ішкі монологтары,
барлық жауыздыққа куә ... ... ...... ... ... «Жетім» әңгімесінде де осы ... ... ... ... Мысалы: шын жылау - «Бұрынғы бала - бұрын еркелікпен жылайтын
Қасым әжесі ... күні шын ... ... еді» [2, 52 б.], ... ... ... ақ ... сүйеніп тұрып, жалғыз өзі оңашаға ... ... еді» [2, 54 б.]. ... бір ... ... сыр шертетін
Мұратбековтің «Жусан иісіндегі» Аянды алып қарасақ та, оның да көз ... ... ... ... Аян әкесінен қаралы қағаз келгенде шын
жылады: «Аян қараңғы бұрышта бір уыс боп ... екі ... ... ... жылап отыр екен. Ұзақ жылады» [7, 109 б.]. ... ... Аян, ал, ... досы ... ... ... ... күлетін.
Ал, Ж.Ерғалиевтің «Жетімдік» әңгімесінің кейіпкерлері де жылау арқылы
шерін тарқататын ... ... да ... ... ... түрі
кездеседі.
1. «Әсел өзіне – өзі ие бола ... ...... ... ... ... жүрегін өксік буған Әсел егілген қалпы ұзақ жылады» [16,9б.].
Көптеген авторлардың шығармаларында кең ... ... ... ... ... ... бірі – күлкі. Күлкінің әдебиет пен
өнердегі орны ерекше. Ол адам санасы мен мінез-құлқындағы ... ... пен ... бейнелей отырып, адамдар арасындағы әр ... ... ... ... ... ... ... күлкі қоршаған ортадағы қарама -
қайшылықтарды сынап - ... ... одан ... ... ... үшін ... Күлкінің мәні турасында Аристотель, Кант, Чернышевский т.б.
өз тұжырымдарын айтқан болатын. Күлкі – ... ... ішкі ... ... де ... ... мен күлу ... жүретін жағдай жиі кездеседі. Соғыс салдарынан сан
бала жыласа да, баланың аты бала ғой. Олар бір сәт ... ... ... күліп те алатын. Әңгімеде ол былайша көрінеді: «Кей күні Аян сирек
тістерін көрсете отырып, жымың-жымың ... ... ... күлдіргі
ертегілерді бастайтын. Ондайда біз қыстың сай- сүйектен өтіп дірдектеткен
ызғарлы ... ... ... ... ... ... бен ... сорамыз бірдей ағып күлетінбіз» [7, 97б.].
Пейзаж бен ... жан ... ... алу - ... ... Бұл ... ... алдына жан салмайды. Ғазиза өлімге
басын тіккенде, оған қатал табиғат та көмекке ... ... ... Қасым
«дедектеп келе жатқанда қараңғы түннің қара желі қатайып, түн ... ... ... ... келе ... [2, 56 ... мұндай заманда қолында күші, құралы барлардың өзі әділетсіздік
пен үстемдіктің құрбаны боп жатқанда, әлі бұғанасы қатпаған жас ... ... ... Әрбір адам белгілі бір әрекетке, мақсатқа ... ... ... кейбірі ойланбастан, өз болашағын тағдырға ұсынып қоя
береді. Кейіпкер – адам. ... ... ... мен ... да ... ғұмырында бір ересек адамға салмақ боларлық ауыртпалық көрді. Олар –
жетімдік, ... ... ... ... ... осы ... ... көлеңкелі, кірбіңді сәттердің куәсі болады. Бала боп ойнаудың орнына
барлық қиындықты бастан кешеді. ... ... ... ... іс- ... ... ... қатал шешімге барудың себептері айқын.
Осылайша бұл өмірдің тірлігінен баз кешіп, суық қабірден пана тапты.
Ж.Ерғалиевтің ... атты ... да ... ... ... пен ... сәби өмірлерінің жазы бітіп, мынау келген күз ... ... ... ... ... [16, 9 ... ... сыртқа көз салып еді, табиғаттың да ойран асыры шығып жатыр
екен. ... ... ... қара ... жер ... ... сұсты кейіппен төніп тұр. Табиғат та жылап тұр» [16, 9 б.].
3. «Алай – ... ... ... қара ... ... Әсел ... келеді» [16, 9 б.].
Қыруар әдеби шығармалардан оқ бойы озып шығып, замана шындығын дәл
басып айта ... ... ... - өз құнын еш жоғалтпастан ғасырдан
ғасырға жол тартуда. Адамдарға көзтаныс, ... ... ... ... ... ... жан ... баспаған, жан иесі көрмеген ... толы ... тап ... ... ішкі ... тамаша
суреттеп, «сыбаға» ғып тартқаны - ... ... ... ... ... ... ... әкелген жаңашылдығы -
психологизмді алдыңғы сапқа қойып, ... ... ... ... Осы ... Мұхтар Әуезовтің: «Орыс жазушыларына анық ... ... Адам ... соларша қойма ақтарғандай ақтармаған соң,
жазушылықтың мәні де жоқ. Прозаға психология араласпаса, өзгенің ... су, ... тақ - тақ ... [33, 129 б.], - ... сөзі ... мәселесі «Сүйекші» повесінің де ... ... ... ... ... жападан жалғыз қалады. Одан кейін ... ... оған ... ... ... ... кеткенде ол шынында
өзінің өмірде жалғыз екенін сол уақытта ғана сезеді. ... бір ... ... жас ... өз ... ел ... жаңа ... жөн-жосығын айыра
білетін болды-ау дегенде диуана кемпір екеуінің екі ... ... ... Оң - ... ... бері жат кісі ... ... рет шын
мейірбандық, шын жанашырлық тапқан. Тұңғыш мойны қайтса да ... ... көз ... ... ... соң бір ... жан ... бейшара
торғай секілді көзі қарауытып кеп бірінші ... ... ... ... ... ... деп ойлаған сайын бүкіл жарық дүниеде жалғыз
өзі ғана қалатындай күні ... жаны ... ... жапасын нақ бір енді
шегетіндей іштей үгітіліп, мүсәпір халге түсетін. Тұңғыш диуананың ... ... суық ... ... ... [22, 259б.]. ... «Сүйекші» повесінде жазушы сүйекшінің барлық ауыр тұрмысын бір
сәттік көзқарасы арқылы аңғарта ... Адам мен ... - ... үстінде өзгенің бет-әлпетінен тек сол сәттегі эмоциялық сезімді,
көңіл-күйді ғана емес, оның бүкіл ғұмырынан сыр ... ... ... ... ... паш ете ... ... повесіндегі Үндемесі – бұл жарық дүниеде ештеңеге
қызықпайды, еш нәрсеге өлерменденіп ұмтылмайды, бір ... ... да. ... не ... не ... ... шаруасы жоқ,
кешегі өткеніне өкінбейтін, ертеңгісіне асықпайтын, тіпті ... ... де, ... өзі ... ... ... ... да жатсынып, жалғызсырап жүрген бір мұңлық. Осы бар - ... ... оны ... ... өзі ... ... етіп
отырғаны шамалы, өйткені, олар Үндеместі тек бейіт қазу үшін ғана іздейді.
Бір кездері жазып ... ... ... ... – тірі ... ... Үндемес – тірі жетім. Психологизмде орын алатын
үнсіздік – адам ... ... ... ... ... ... қай ... салса да, сол орта Тұңғышты жерініп,
қабылдамай, жатсынады. Ал, Тұңғыш ... ... ... ол да ... ұрады. Шығарма сюжетіндегі Тұңғышқа кездескен жандардың өздері де –
өскен ... ... ... ... ... ... ... стильдік бір ерекшелігі – шығарма экспозизициясында
келеңсіз, сүреңсіз табиғат көріністерін кейіпкерлерінің ауыр тағдырымен
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... бір құрамдас бөлігі – үнсіздік көрінісін де байқаймыз.
«Үнсіздік – кейіпкердің ішкі жан ... ... ең ... ... да ... қызметті атқарады. Ол, әсіресе, мынадай жағдайда, психиканың
ең терең пластикасы және ішкі жағдай өте қарама ... ... ... кезінде сәтті қолданылады. Және ондай психологиялық сәтті өзге
ешқандай бейнелеу тәсілі ... да ... ... өзі ... жан дүниесін жан-жақты ашуға және психологиялық ауыр жағдайды одан
әрі күрделендіруге, күшейтуге, динамикалы ... ... ... ... ... ... жалғыздық азабын тартқан, өмірі қиын
жандар болып келеді. Соның бір ... - ... ... ... ... мен ... - ұқсас кейіпкерлер. Екеуіне тән ... – көп ... ... адамдар елеусіз санайтын ерекше
адамдар десек болады. Бірақ екеуі де елі үшін қызмет етеді. Бірі – ... бірі – ... ... ... деп күні – түні бір ... Және ... ... де трагедиямен аяқталады. Сайынның Аяны
секілді ... де ... ... ғана ... ... ұстанымды қолдайды:
«- Неге жылып жатырсыңдар?- деп Демесін гүж ете қалды» [11, 80 б.].
Жазушыларымыз осындай ... ... ... ... ... ... болса ой салғысы келеді. Себебі, адамдар мейірімнен ада, қатігезденіп
барады. Адамның сырт келбеті мен ... ... ... ішкі жан ... ... ... ... «Жетімдер - қатігез, ешкімге жаны
ашымайтын жан» деген жаттанды қарабайыр ... ... ... ... ... үлесін қалдыра білген - Сайын Мұратбеков.
С.Мұратбеков кейіпкерлері – негізінен тағдыр талқысына түсіп, ... тап ... да, ... ... ... қасиеттерін
жоғалтпайтын, жақсылықтан үміттерін үзбейтін, тағдыр тауқыметіне мойымай,
адалдық пен әділдікті ту ... ... ізгі ... бойына сақтап қалуға
тырысатын жандар.
Жазушының балалық шағы соғыс жылдарымен тұспа – тұс келген, сондықтан
алыс қалған балалық ... ... ... мұңды елесін жадында қайта
жаңғыртып, көркем шығармаға айналдыруы – оның ... ... ... ... ... ... деп басталатын жазушының «Жусан иісі»
повесінде Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ауыл өмірінің тұрмыс – ... ... ... ... ... халі ... «Ертеде бір жетім
бала болыпты» [7, 97 б.], - деп ертегі бастайтын Аян әжесінен бір, әкесінен
бір ... Аян ... ... ... сол ... өмір ... Аян – жетімдік азабы жанын қанша азаптағанмен, сыр ... ... ... ... іс – ... ... ... даралана суреттелген кейіпкер. Жазушының бұл
аталмыш повесі де ... ... ... ... ... сын ... баға ... Жазушы шығармашылығы өзінің өмірбаянымен тығыз
байланысты. ... Аян ... ... ... кешкендері деп кесіп
айта алмаймыз.
«Жусан ... ... Аян ... ... ... Оның ... соғыс кезіндегі ауыр жағдай, ата-анасынан, әжесінен айырылуы
шығарманы одан әрі ... ... ... ... ... топырақпен ойнап жүрген сотқар балаларды қызықты ... ... ... ... ... ... да жетімдерге тән ұяңдық пен ашу, жалғыз
болса да ... ... ... өз ... ... ... ... бала
бейнесі көрінеді. Психологиялық құбылыстың бірі - түс ... Ал, ... ... ... ... белгісі болуы мүмкін. ... ... ... де ... ... ... ... иісі – сағыныш символы. Белгілі ғалым З.Қабдолов: «Символ – бір
нәрсені не құбылысты тура суреттемей, бұларға ... ... бір ... ... бүкпелей суреттеу, ойды да ашық айтпай, тұспалдай
түсіндіру. Бұл шығармадағы шығарманың идеясы ... ... ... ... ой толғаныстары арқылы көңіл ұйытып, көкірекке терең ұялайды [34,
219 б.]. Шығарманың «Жусан иісі» деп аталуының да ... ... ... Аян ... ... жиі ... «Мен бүгін таң алдында түсімде
ағамды көрдім. Рас айтам. Түнде жатарда ... ... ... ... ... ... ... жатқам. Ағамның иісі сіңіп ... Бір ... иісі ... ... иіс» [7, 107 б.].
Аянның тағы бір ерекше қасиеті - ... ынта ... ... ... ... ... да, онысын ешкімге сездіргісі келмейтін қайсар
кейіпкер. Оралханның Тортайы да осы қатардан орын ... Екі ... ... ... жайлы шыр шертеді. Мағынасы желілес екі туындының айтар ... бір. ... ... ... ... бірі ... алды дегенге келмес,
себебі, әр жазушының ішкі түйсігі мен жүрегі әр түрлі ойлайтыны анық. Мұны
замана шындығы деп қана ... ... ... Аянымен қатар балалар еш уайымсыз журсе, бұл хат жазуды тез ... ... ... ... туындыларында хаттың көркемдік мәнде жұмсалуы
арқылы кейіпкердің даралық сипаттары, мінез иірімдері ... ... ... хаттың мәнінің фольклорлық шығармалардан бастау алатын
көркемдік қызметін талдай отырып, Г. Пірәлиева ... ой ... - ... беру ... қоса жеке адамның ішкі ойына ерік берер, құпия
интимдік сезімдерді де сыртқа шығарар ... ... бірі ... ... бір ... [5, 167 б.]. Ал, Аян ... ... жазатын: «Аян болса кәдімгідей: «Аса жаннан артық ... ... ... б.], - деп ... хат жазатын болды. Ендігі оның қуанышында шек ... ... ... кейін үйіне келісімен төр алдына етбетінен түсіп, сиялы
қарындашты тілімен жалап қойып, бет-аузын сия-сия ғып ... ... ... ... да ... ... екі-үш хаттан жазатын. Осылайша, ... ... ... ... ... ішкі ... ақтаруға адам
іздеуі арқылы адам психологиясында өтіп ... ... ... ... ... ... де ... алар орны ерекше.
Ардақ есімді кейіпкер кішкентай Перизатқа әкесінен келген қара қағазды
жасырды. ... оның ... түн ... ... кетіп, адасып өлгенді. Ал,
Перизат пен оның төрт ... ... мұны ... ... ... ... күнде жетімдер қатарына қосылған Перизат пен інісін ауыл адамдарына
аямаған жан ... ... ... ... ... ... ... көңілін сәл де болса сергіту үшін ... ... ауыл ... өзі хат ... Ол ... ... оңаша оқу деген болмайтын. ... ... оқи ... «Алтыннан ардақты, күмістен салмақты аталар мен
аналар, ағалар мен жеңглер және құлын – ... ... іні ... [11, 84 б.],- ... ... ... деп
аяқталады .
Оралханның шығармаларын оқып отырсаңыз, мұнда шығыстық психология бар.
«Тортай мінген ақ боз ат» ... ... бар ғой. ... 2-3-ақ ... - ... ... ... өзі білімге құштар болады. Ертеден кешке дейін
кітап оқиды, үлкен адам болғысы ... ... ... ... ... күндердің күнінде Тортай бүкіл кітабын Оралханға береді. «Ораш, осы
кітапты сен оқышы, үлкен адам болшы, жазушы болшы», - деп. «Мен ... ... да ... ... ғой. ... үлкен үміт артамын», - дейді.
Сонда бала кезден өмірдің философиясын ... ... ... ... жыл ... ... жазушы болады. Еліне келіп отыр. Сөйтсе «Ораш келді», - деп
қырда мал бағатын досы ... ... отыр ... ... ... жатыр,
оятайын», - десе, «Оятпай-ақ қойыңыз, мен осыған да ризамын»,[14, 10 б] ... ... ... ... береді. Күбірлеген дауыстан Ораш оянып
кетеді. «Баяғыда кітаптарын ... ... еді, мен сол ... бас ... ... ... Бұның бала кезіндегі арманы ақбоз атқа міну еді
ғой. Бұл мінбеген ақбоз атқа мен ... ... ... ... деп ... Енді мен мініп жүрген сияқтымын. Тортайдың бетін қалай көремін» [14,
10 б.] , - деп ... ... ... ... Өмір құбылысының осы шағын
сипаты адамға көп ой салып тұр емес ... ... - ... ... ... әдебиетіне трагизм мәселесі
зерттелмей, кенже қалып келе жатыр. Ойымызша, қазақ ... ... ... миф, ... аңыздарда, Асан Қайғының жерұйықты іздеуі,
Қорқыттың өлімнен қашуында алғашқы көріністері білінген.
О.Хайямда, Орхон - ... ... ... ... ... ... - ... Ақтабан шұбырындыға байланысты
туған шығармаларда, революцияға байланысты туған шығармаларда, революцияға
байланысты ... ... ... ... ... ... ХХ ... басы кезіндегі қазақ прозасында М.Әуезовтің 20-жылдары
жазылған әңгімелерінен бастап трагизмнің басқа бір қырына, ... ... ішкі ... ... қайшылығынан туған, яғни, «Адам және Кеңістік»
төңірегіндегі мәселелер қозғала бастады. Бұл ... ... ... күні», «Жетім», «Үйлену» т.б. әңгімелерінде ... ... ... параллельді түрде ала отырып, ... ... ... ... ... адами әлемінің маральдық тұрғыда
ауытқуының кесірін бейнелейді. ... ... ... ... ... ... құлдырауы екенін шығармаларының негізгі өзегіне айналған.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі рухани серпіліс ... сөз ... ... ... шоғырды сыйлады. Алаш қозғалысы, оның тәуелсіздікке ... ... ұлт ... ... ... істері, жігерлі ұрандары
– қазақ әдебиетінің даму ... да оң ... ... ... ... алаштық идея – жаңа мазмұндағы сөз өнерін қалыптады ... ... ... аса ... ... ... Мұхтар Әуезовті атайтынымыз
кәміл. Оның туындылары өз заманының келбетінен сыр береді және сол дәуірдің
ағымымен түрлі тағдырды ... адам ... ... ... ... уақыт - өзі өлмейтін нұр дарытқан, себебі, әрбір шығарма
халқына деген ерекше ... ... ... ... ... – ең негізгі тақырып. Байырғы қазақ аулындағы
әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, ... ... ... ... күні ... ... ... мәселесі. Алайда, жазушы
тәуелсіздікке ұмтылған халықтың қаншама қорғансыз болғанмен, рухтары мықты,
намысқор екенін әр шығармасында көрсетіп отырған.
Негізінен ... ... ... ... құрылған. Шығарма
тақырыбы, оқиға барысы, сюжеттік желісі, кейіпкерлер арасындағы ... ... ... ... ... ... озбырлық үстемдікке шығады. Бас қаһармандар қайғылы халге ұшырап,
оқиға трагедиямен аяқталады.
Жазушылық жолын драматургиядан ... және оны ... ... ... жарыстыра, өмірінің аяғына дейін ... ... ... әкелген Мұхтар Әуезов 1921 жылы ... ... ... ... ... ... көз алдына байырғы қазақ
ауылындағы кедейлер өмірінің бір ... ... - ... ... ... ... ... тұрмыс - тіршілігіндегі жан
түршігерлік азап пен ... аса ... ... ... ... неткен ауыр! Егер бүгінгілер өз отандастарының күні
кешегі осы халін ... ... ... да жете ... алмас еді. Бұл
ретте «Қорғансыздың күнінде» зор тәрбиелік мән жатыр.
Әңгіме аса әсерлі табиғат суретінен басталады: «С. ... ... ... ... қатынасатын қара жолының үстінде Арқалық деген тау
бар. ... ... ұзақ ... ... келе ... ... ... көрініп дәмелендіріп тұрады. Жолдың аузында созылып ... он ... ... ... ... болғанмен енсіз кереге сықылды
жалғыз жал. Не бауыр, не ... ... жер жоқ. ... ... ... соң, қыс ... жел терісінен соқса да панасы болмайды. Қыстың
басынан екі жағын қар алып, жұмыртқадай қылып ... ... [2, 5 ... даланы соншама қатігез етіп суреттеуі тегін емес. Қазақтың жадау
күйін, оған жаны ... ... ... қысып жіберген хал-ахуалын
бейнелеуге бұл сурет оқушыны даярлайтындай. Алыстан қарағанда да бұдыры жоқ
жалаңаш, көруге аса ... ... осы түрі ... ... бір
түрлі оқыс, оқшау сезімге салып, сүреңсіз табиғаттың ... ... ... ... алғызады. Құлазыған құла түз, жалаңаш жон, ... ... ... Бұл ... ... осы ... өзі-ақ
әлдебір жұпыны, жоқ-жітік халдің хабаршысындай адамға ауыр ой салады. Сонда
бұл сурет тек қана ... ... ... сол ... ... сипаты, адам
тағдыр-тірлігінің түрі тәрізденеді. Күшікбай туралы аңыздан кейін әңгіменің
негізгі арқауы басталып, өріле ... ... ... ... күні ... ... ... тағы да оқырман көз алдына өзгеше сурет ... ... ... ... жұқалаң бұлттардың түсі қалың ... ... ... болса, одан алысырақ тұрғандары «асыр нұрдың буын ғана
жалатқандай». Бұл бұл ма, ... ... ... даланы да, тауды да өз
өңіне кіргізген», тіпті «күнбатыс жақтан бораған ұсақ қар да күн ... ... [2, 6 ... ... ... ... қара ... үстінде Арқалықты бетке
алып, қала жақтан бір пар атты келе ... ... сары ... ... ... жүгі бар, жақсы киінген екі жігіт» [2, 7б.]. Екі қоңыр аттың
қажығандығын білдірмей, жел қанатын қаққан сайын «ығыса ... сар ... ... ... ... оқығанда, дәл осы шана үстінде бейне
өзіңіз отырғандай боласыз. Қар үстінде ... ... ... ... ... божы ... ... тартып, ызғыта бере «жөнелгені» соншалық
түйсіндіреді. ... ... те ... емес, дәл жазушы өзінің кенеулі
ойын, керек ... ... ... мен ... ғана ... алған.
Бұл панасыз жерді мекендеген Күшікбай батырдың ұрпақтары кедей-кепшік
қонысы бес-алты үйдің қыстауы. Жазушы осы ауылға бет ... екі ... ... болыс Ақан мырза, екіншісі, оның жандайшабы ... де оңып ... ... ... Ақан ... ... ... билеген.
Қалтай соны біліп алған, кезекті жемтігі етіп он екіде бір гүлі ашылмаған
Ғазизаның ... ... ... кім, ... адам? Білу қиын емес, мына үзіндідегі жанды портретте
бәрі сайрап тұр: «Бұл жігіттің жасы отыз шамасында. Орта ... ... ... ... ... сақалды сұрғылт беті дөңгелек, жалпақтау.
Суық қарайтын қисық біткен кішілеу өткір көзінде және ... ... ... бар. Кішкене мұрны көз-қабағына үйлеспейді. Бұл адамның
күлгендегі ... ... көп ... ... ... Ақан
болыстың сыртқы пішінінен ішкі сыр-бітімі ап-анық көрініп қалады. Қасына
ерткен ... ... ... ... мен ісі де ... ұштастырыла
көрсетілген: «Ақанның түндегі жүрісіне өте ыңғайлы, әрі жылпос, әрі тілді
ер жігіт еді» [2, 10 б.]. Сырты ... Ақан ... ... осылай
ашыла келе тіпті тірі адамдай тұлғаланып, дараланады. Ақанға сыртқы түрімен
де, ішкі сырымен де ... ...... уыс бұл секілді жүгенсіз
нәпсі, көзсіз құмарлық құлынан. «Сыпайы, нәзік өскен Ғазиза жіңішке, ... аз ғана ... бар, ... ақсұр жүзді. Ғазиза ... ... ... ... сездіретін уыз жас. Жалғыз-ақ ұяң, жұмсақ
қарайтын қара көзінде және ылғи шытынған, ... ... ... ... ізі бар. ... ... ... Жас басына орнаған қайғы,
жүреген жеген дерт сыртына шығып тұр» [2, 11 б.]. Уыз жас ... ... ... ... ... әсер етеді де, оқырманның ықылас-
назары осынау жас қызға ауады, онымен қалтқысыз ұғысқан ... дос, ... ... оған ... ... боп кетеді.
Ғазиза басындағы ауыр уайым не? Жазушы оны да жан-жақты ашып, енді
оқырманды ... ... ... ішкі ... алып енеді: Ғазизаның
уайымы: «Осы үйдегі үш әйелге ортақ болған жесірлік, ... ... ... дауылы жаңада ғана соғып өткен. Қораның алдындағы жас
бейіттер сол ... ... ... Бұл ... қуаныш-қызығы да,
үміт-қорғаны да сол суық қабірге өліктермен бірге көмілген. Ол қабірде
жатқан Ғазизаның ... ... және жаны ... ... кішкене бауыры
Мұқаш... Иесіз қорада қуатсыз, қорғансыз үш әйел ... ... ... жиналған көрші-қолаң ғазиздердің сүйегін суық қабірге бергенін
ойлағанда, әрқашан Ғазизаның жүрегі шаншып, өңі қашып, ... ... ... ... еді» [2, 11 б.]. Жан ... ауыр хал, ... шындық. Адам
бұл тұста алуан сезімге түседі, сан ... ойға ... ... ... ... ... ... ауыр? Тағдыр талқысы ... ... ... кеудесінде жүрегі бар адам бір тебіренбей өтпес еді.
Ал, Ақан ... ... ... ... міз ... ... ... кәрі
кемпір, соқыр келіннің қасында отырып, «тақырлау сұйық қабақтың астынан
көрінген кішкене ... ... ... ... ... жалтылдатып» қойып,
өздерінің адам айтқысыз ауыр тағдырын шешіле баяндағанда Ақан ... ойы құла ... ... ... ... ... ауырмасын»
дегендей... «Жас күнінен бір үйдің ... ... ... ... Еш уақытта қанаттыға қақтырып, тұмсықтыға шоқытқан емес. Жүрегінде
ар-ұят та, жігер-намыс та бірге өскен. Кедейлігінен, қорғансыздығынан басқа
міні жоқ, ... таза ... бала бұл ... сол не көріп отыр?» ... Ақан ... ... күші ... ... ... ... Бар
қарсылығымен намыс оты билеген қыз бұл ... өлім ... ... жас ... ... толы ... ... ақтүтегінен адасып,
өлімі мәңгі толас тапқандай» [2, 22 б.].
Өмірінің соңғы сағатында Ғазиза – мына қорлық сұмдыққа қандай ... тап ... – көк ... ... ... сұрау салады. Сонда да
өмірінің ақтық минуттары да ол сұм ... ... ... ... ... ... ... жоқ, мен тазамын», - деген ашық тазалықтың
белгісі, қайғы-қасіреттен ... жас ... ... бар» [2, 22 б.], - ... ... шын мәніндегі нағыз үлкен талант өзінің өнер өрісінде ... онша ұзақ ... ... ... ... осынау алғашқы
әңгімесінің өзінде өзгеге ұқсамайтын ... ... - ... ... ... ... жорға қаламның ізі сайрап атыр. Мұндағы шұрайлы
тіл, шырайлы стиль, дараланған адам ... ... ... ... ... ... ... ортаның айқын сипатын беретін
таза, мөлдір шындық Сәбит Мұқановтың дәл айтылған ... ... ... ... атты ... ... Мұхтар шын
мағынасындағы европалық прозаның дәрежесіне көтерді» [35, 275 ... оқып ... ... ... ойға ... «Бұл үй ғана ... Иісі ... қорғаны кім?», - деген сауалдар еріксіз мазалайды.
Осындай үлкен мәселе көтерген жас жазушының кең ... ... ... ... ... ... бай ... дөп басатын шеберлігіне қайран
қаласың. Мұхтар Әуезов әңгімелерінен біз қазақ елінің сол ... хал ... ... ... Ол ... ... ... жабырқау жүзін
көреміз.
Байырғы қазақ аулындағы әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, озбырлық
туралы, адамдар арасындағы қым-қиғаш ... әйел ... ауыр ... мұң, ... ... жазушы сол жиырмасыншы жылдардың жемістері
«Қорғансыздың күнінен» «Қараш - қараш оқиғасына» дейінгі екі аралықта ... бір ... ... ... ... ... ... «Қыр әңгімелері»,
«Үйлену», «Ескілік көлеңкесінде», «Барымта», «Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы
сұлу», «Жуандық» т.б. Өгейлік, өктемдік құрбаны болған ... ... ... де қатал реализм ... ... ... ... ... ... әмеңгерлік салтқа лағынет айтып, өзін зорлап
қоспақ болған кәрі шалдан қашып жүріп ақкірпік ... ... ... ... ... жігіті Ісламға қосыла алмай, Жақып болысқа әйел
үстіне баруға көнбегені үшін соққыға жығылып, ... ... ... ... («Кім кінәлі»), өзі сүймеген кісіге ... ... ... амалсыз көніп, соның күйігінен көзі жасқа, көкірегі шерге толған
Жәмила («Сөніп-жану»), дүниеқоңыз, безбүйрек ағайынсымағы Иса мен ... долы ... ... өгейлік тепкісіне төзе алмай жанжалдасып
шығып, қараңғы түн ішінде ата-анасының ... ... келе ... ... ұшып
өлген он жасар кішкене Қасым («Жетім»)... Осылардың бәрі өзара тағдырлас:
бірінің бейнесін бірі ... ... ... бірі ... ... ... ... осы әңгімелердегі ұнамды кейіпкерлерді
бір жерге жисақ, бәрі ... ... ... ... ауыр халін әр қырынан әсерлі танытып қана қоймайды, сол ескіліктің
еңбек адамдарын ... ... ... ... ... ... ... одан құтылудың жолы біреу-ақ, ол тек қана азаттық үшін айқас екенін
аңғартады. Бұл, ... ... ... ... ... суреттеуінің күші
деп білген жөн» [36, 250 б.], - дейді академик Зейнолла Қабдолов.
Десек те, дәл осы арада сыншыл реализм ... ... ... ... да ... көрініп тұр: осынау зәбір көргендер мен жапа
шеккендер қанаушылар қиянатына ... ... ... ... ... ... қарсы бел шешіп күресе алмайды: бас кейіпкерлердің бәрі
дерлік өз қарсыластарымен батыл тіктесе ... ... ... ... өздерін
құрбандыққа береді.
«Трагедия – драматургияның қаһарлы тартыстар мен адасулар шайқасы, қат-
қабат өмірдің объективті қайшылықтарын терең образдар ... ... ... ... ... ... өткеріп, шындыққа жету жолында ... ... ... ... ... эмоциялық-эстетикалық
ғаламат әсермен оқырманға (көрерменге) берілетін, болмыстың қаны ... ... ... ... ... ... іргелі жанры» [24, 38
б.], - дейді академик Рымғали Нұрғали. Әрине, ... ... ... ... ... мен ... ... тұлғаның мақсаты арасындағы
күрес, конфликт, тартыс атаулының әр қоғамда, әр дәуірде, әр ... ... сан ... форма, көрінісін тудыруы – объективті заңдылық. Осы
анықтамалар негізінде ұлы суреткер ... ... ... ... бір ... ... дүниеқоңыз, безбүйрек ағайынсымағы Иса мен
оның «ұрысқақ долы қатыны Қадишаның» өгейлік тепкісіне төзе ... ... ... түн ... ... ... іздеп келе жатып
үрейі ұшып өлген он жасар кішкене Қасым жетімдігі баяндалады.
«Жаз ортасының қоңыр кеші. Ұлытаудың бөктерінде ... ... ... еседі. Күн батып, ымырт жабылып барады. Күнбатысты қалың қара ... ... ... ... ... ... ... түн тыныштығына
қарай бой ұсынған сияқты» [2, 51 б.], - деп ... ... ... Он ... тұл ... ... ... шымырлататын
бейшаралық халін жазушы осылай елестетеді: кеш те ... жел де ... ... де қоңырқай тартып барады. Тыныштыққа қарай бой ұсыну да
бар.
«Он жасар Қасымның бұдан бір жыл бұрын кәрі ... өліп еді. Одан ... ... өзін ... ... өлген… Өз әке-шешесі өлгенде Қасымның
кішкентай әлсіз басы ... ... ... келерлік барлық соққысын
түгелімен көріп шыққан. ... ... ... ... жыл ... кәрі ... еді. ... бала – бұрын еркелікпен жылайтын Қасым әжесі өлген күні
шын қайғымен ... еді. ... ... ... ... сол күні көріп еді»
[2, 52 б.]. Тағдыр кішкентай байғұс балаға ... ... ... ... аждаһадай ашқан өлім Қасым туыстарын бірінен ... ... ... шын жетім етті. Ата-ана, кәрі анасы, бәрі, бәрі қара жер ... Тек ... ғана ... ... ... ... – қу жалғыз. Осы жалғыздық,
панасыздық бала жүрегін ауыртты. Сәби жаны, ... ... ... ... ... ... оқырманды толқытып, тебірентеді. Бұл жерде біз тағы да
жазушы шеберлігіне тәнті боламыз. Қасым ұйықтаса, бақытқа жеткендей болып,
өзін ... алып ... ... ... ... жүрген әке-шешелерін көреді.
Бәрі де «біз тіріліп келдік, енді өлмейміз... Сен қорғансыз емессің, ... ... көз ... ... ... алып келді...» [2, 53 б.], - деуші
еді. Қасым түсінде еркелеп, әжесінің төсін иіскеп, «мені неге ... ... өкпе де ... Бірақ күндер өтті. Қасым жетім болды. Жетімдік бұған
өзінің барлық суық пішінінде емін-еркіндігін танытты. Қатал ... ... ... ... ... күн ... ... әжесі келмейтін болып,
алыстай бастады. Оның бейіті Ұлытаудың бөктерінде алыста қалды. Ауыл ... ... ... Әжесі тірі болған күн Қасымның көңілінен сұлу сағымдай,
жазғытұрғы мамық түсті ... ... ... ... боп ... бастады.
Әжесінің мұны уатып айтатын ертегісі, кешкі ... ... ... ... ... тербетіп айтатын сезімді қоңыр әні де жоғалды. Өшті, Қасымның
үмітті де ... күні де ... [2, 56 б.], - ... ... Бәрі де ... ... ... Қасым үшін дүние өз құндылығынан
айырылғандай. Әжесін өз құшағына алған тау ... ... ... ... ... ... ... кәрі анасының бауырында жатып, тыңдаған әсем
әні де ... ... бара ... ... оты ... ... ... та сөнгендей. Қасым – қорғансыз. Бірақ ол қолынан ... ... ... ... ... қылғандай не жазып едім?.. неңді жеп
едім? ! Жазығым – ... ... ... бе?» [2, 52 б.] , - деп ... тасты ала салып, төніп келіп қалған ... ... ... ... ... қарай қаша жөнеледі. Қасым жас бала, дәрменсіз. Өзін қорғай
алмады. Алайда, біз оның бойынан ... ... ... ... ... идеясы да осыны меңзегендей. Ата-анасынан ерте ... ... бір ... ... моральдық, материалдық жәбірі
аздай, зират ішінде де әлдебір құбыжық оның зәресін соншалықты ... ... жан ... ... жазушы да бар қорқынышты суретпен береді: «Сол
уақытта жаңбыр ... ... ... жақындап, жел қатаңдап, күннің күркірегені
жиілеп тұр еді. Күн ... жарқ ... [2, 57 б.]. ... ... көрсеткен көрінісін көрсете отырып, оны бала өлімімен тікелей
астастырып, психологиялық ... бой ... ... ... тарапынан
Қасымның қаралы қайғысына өз көңілін білдергенін айқын суреттейді. Сүреңсіз
қалған жаз жадыраған қалпынан тайып, өлім ... ... ... ... артта қалған жетімге пана бола алмай, жанарына жас үйіреді. ... ... ... ... ... ... ... тұрған баланы көрді.
Басында бұлар шошып, ... да ... атып ... де, ... оралып
дыбыстап, әлгі жерге ... ... ... көп айқайына ешкім дыбыс
бермеді. Аздан соң аттан ... ... ... ... жыртық киімді, өңі кұп-
қу болып, қаннан айырылып жүдеген он-он бір жасар бала ... Ол – ... ... әлі түгел мұздап та болған жоқ ... 57 б.], - ... ... ... ... бала өмірінің соңғы сәтін қыры да, сыры
да күрделі шеберлік шеңберінен шыққан ... ... ... ... идеялық пердесін ашатын, оқырманның көңіліне ой салатын шешімге
жол салады. Автор шығармадағы оқиғаларды бір-бірімен байланыстыра ... ... ... ең ...... ... өте мол көркем дүние
болып танылуына айта қаларлықтай септігін тигізген. Түйіндеп келсек, осы
сөз ... ... ... ... ... әдебиетін байытқан шығармалар
деп нақты айта аламыз. Бұл психологиялық, енді бірі – әлеуметтік, екіншісі
– философиялық т.б. ... да адам ... ... ... құбылыстарын,
замана шындығын, қоғам өмірін көрсетуде жанрлық жағынан әр тарап болып
келіп, қазақ әдебиетінің дамуына ... қала ... ... ... ... ... ... жиырмасыншы жылдардағы әңгімелері
әлем әдебиетінің озық ойшылдарының шығармаларымен сусындай ... ... ... ... түп қазығы іспетті болды.
««Қорғансыздың күні» мен «Қаралы сұлу», «Жетім» мен «Кім кінәлі?» сынды
көре-көре көңілді де ... ... тым ... қырсықтар мен
әлеуметтік кеселдерге бұрын - соңды қазаққа тән бола қоймаған атымен ... ... ... пен ... ... ... зерделенген зергерлік туындылар еді» [37,3], - дейді жазушы Әбіш
Кекілбайұлы.
Трагедияның маңызды сипаты: басты кейіпкер ... ... ... ... ... Бұл әлеуметтік жағдайлар мен қоғамдық қарым-қатынастар
тудыратын, кейіпкердің өз еркінен тыс, оның ... - ... ... ... мерт ... ... іспетті тағдыр, жазмыш бұйрығы
тақылеттес ерекше ситуациялардан ... Сөз жоқ, ... ... ... ... салады; ол басын тауға, тасқа соға жүріп,
мақсатына ұмтылады, бірақ ақыры ... ... ... ... ... болады. Реалист суреткер қаһарман өлімінің ішкі ... ... ... ... ... аша ... ... шығармаларында бейнеленген негізгі тартыс – әділет пен
зорлық, тұтастық пен алауыздық, білім мен надандық, ... пен ... ... ... ... ... нұр сәуленің, береке-бірліктің
жеңетінін мадақтаған, өзі құлай сүйіп, сол жолға барлық қайрат жігерін, өр
талантын, ... ... ...... ... ... ... мәңгілік
деген асқақ арманды үміттің оты маздап ... тұр. ... ... ... ... М.Әуезовтің «Қорғансыздың күнінде» ең басты
трагедия - жетім Ғазизаның ... ... ... ... ... ... ... көрмей қалуына байланысты бүкіл ... ... ... ауыр тиеді. Мысалы, «Қорлық ... ... ... ... ... ... ... жастығына лайық болған үміт, қиялдың
бәрі де ойын ... ... ... көңіліндегі өмір сүрсем деген оттың
ақырғы жалыны сөнді. Көңіліндегі таусыншақ сезімнің ойлатқаны: енді ... ... Үйде мен ... не ... ... ... болған шешелерім
ақырғы қайғымды көрмей-ақ, білмей-ақ қойсын. Қайғылы бір сыр ... ... ... болып тысқа шықты» [2, 20б.].
Ғазиза үйінде әкесінің орнына ... ... ... ол ... алдындағы
жауапкершіліктен қорқып тұрған жоқ. Ол қиындыққа қарсы тұра алады. Қайғылы
жағдайға ұшырағаннан кейін, оның ... ... ... өшіп, ар-ұят,
балалық пәктігінен айырылғаны. Ақан мен ... ... ... ... жүрегіндегі пәктігін лайлап, өмірге деген
құштарлығын, үмітін ... ... адам ... үміт ... ар-ұят, пәктік, тазалық деген
ұғымдармен тығыз байланыста екенін байқатады. Ол қасиеттер адам ... ... ... ... ... Ал Ақан мен ... ... ... қасиеттердің қайдан пайда болды, не себептен деген
сұрақтар туады. Автор бұл ... ... ... ... ... Мұндай әлеуметтік, адамзаттық мәселелерді кең көлемде ... ... ... ... ... ... ... жетімдер тағдырын біршама шығармасында сипаттап өткен. Соның
бірі «Қыр суреттері» әңгімесі. Бұл әңгімедегі ...... ... ... ... ... да, ... ретінде баяндалатын жас бала
жоқшылықтың азабынан қайтыс ... ... мен ... соңғы үміті де
осылайша трагедияға ұшырайды. Адамның дегені емес, тағдырдың жазуы болады
деген осы болар. Әуезов ... ... ... ... ала ... ой тастайды. Табиғатпен үндестіре жазатын Әуезов, адам ... ... ... Даладағы ысқырық аяз күшейген сайын,
байғұс баланың да ажалы жақындай түседі. Жақындай түседі де, бір сәт ... ...... ... Олай ... олардың бүкіл өмірі
трагедияға толы. Жыл алақан ... ... ... ... да ... ... ... олардың арқа сүйер адамдары жоқ, бар болса ... ... ... ... күш ... ... жазылған бұл шығармалар
да сол қоғамның шындығын шырқырата айта ... ... ... ... ... ашу ... сол кездегі
қазақ даласындағы әр жетім баланың ... ... ... ... ... ... тәсілімен қоса даралау әдісі де бар. Сондықтан да Қасым
бейнесін ... ... ... бірге әбден дараланған ... ... ... бейне дегенде жетімдік хақысы әркімге бір кетіп, ... ... ... ... ... кісі табалдырығын тоздырып, ... ... ... әркімнен бір жылы сөз мейірім күткен Қасым мінезі
типтік ... ... ... ... даралығы неде? Даралығы сол
естияр болып, әжесінен айырылған сәттегі жан ... ... ... ... « ... мені ... ... Мені неге ала кетпедің, менін
қаңғып калғаным ба? Менін шынымен сорлы, шынымен жетім ... ба? ... ... сай - сүйегін босатып, кәрі - жастың жүрегін еріткен
болатын» [2, 53 б.], - деген ... ... ... әже ... бар
жанымен түсінген күйін танимыз. Міне енді әжесінің кешкі мезгілде алдына
алып, күпісіне орап отырып, тербетіп айтатын ... ... әні де ... ... Әке - ... айырылса да, Қасымның басына әжесінің көзі
тірісінде шын жетімдік орнамап еді. Ал, Қасымның әжесінің өлімі ... ... пара -пар. Әже ... ... ... алғанда шарықтау шегі
болып табылады. Жазушының шеберлігі де осы. Ол әже өлімі аркылы ... ... ... ... ... ... Шығарманың әсерлі күйі де бас
қаһарман Қасымды соңғы тірегі әжесінен айырып, ... бір ... ... түседі. Байырғы қазақ аулындағы әлеуметтік ... ... ... ... ... қым-қиғаш қайшылық, әйел
басындағы ауыр хал, айықпас мұң, ... ... ... сол ... ... ... ... «Қараш-қараш оқиғасына» дейінгі
екі аралықта тағы да бір алуан әңгімелер топтамасын жазды: «Оқыған азамат»,
«Қыр әңгімелері», «Үйлену», ... ... ... ... «Қаралы сұлу», «Жуандық» т.б. Өгейлік, өктемдік құрбаны ... ... бұл ... де ... ... арнасында үлкен
суреткерлік күшпен бейнеленеді.
«Жаным малымның садақасы» дейтін қазақтың жаны малында, малдың жаны су
мен шөпте болған кезде, құдық ... су ... ел ... ... ... іс түсіп, жаны қысылған сәтте, сөзін сөйлеп, көмек көрсеткен тірі
пенде болмай, жалғызсырап, өз ортасы жатсынған, ... ... ... әке
аманатқа жалғыз ұлын беруге мәжбүр болады. Бір шаңырақтың ... ... ... осы шағын деталь – құдық қазудан басталғанымен, мұндарлы ... ... ... арасындағы көзге көрінбейтін желі психологиялық
параллелизм арқылы беріледі. Су шығарып, ел ... ... де, ... ... ... ... де, көр ... өлінің сауабын алып жүрген
ұлының да жетіскені ... ... ... ... ... неде ... ... ұшырап, арқа сүйер ешкімі жоқ, жар құлағы жастыққа тимей,
«Қайтсем, баламды ... ... деп ... бір ... ... ... ... бейнесі –үлкен трагедиялық бейне.
Д.Исабековтің Қомшасы: – «Балам оқу ... ... ... ... деген арманына жете алмай кеткен үзілген үміт иесі. Ал, Қомшаның
ұлы – ... үшін сәби ... ... ... ... ескере отырып,
бөгде орта, жат жұртта жылы мейірім сезінбей, тасжүрек ... ... ... ... ... тілектерден ада болған кейіпкерді жазғыра да
алмаймыз. Әке – ... бола ... ... ... ерте ... ... тым ... Д.Исабеков повестерінен байқалатын бір ерекшелік ол
«Адам-Табиғат-Қоғам» ... ... ... ажыратылмас ұғымдардың
соңғысына көп мән ... ... Оны ... алдымен, Адам.
Осы құдыреттің қазынасын игерсем, ол өмір ... орта - ... ... деп ... ол. Шынымен, автор кейіпкерлерінің ішкі жан
дүниесіне терең ... ... ... ... ... себебі неде екенін
ашып беруге тырысады. Әрі бір ерекшелігі осы екі ... ... ... «өмірдің мәні неде?» деген сұраққа келіп тіреледі,
оқырманның ойына түрткі салады.
«Сүйекшідегі» Тұңғыштың образында «Бұл жарық дүниеде аз ... ма, ... ма ... ... ме, ... көрді ме, бағы ашылған ба, соры қайнаған
ба, бұл жағын да ойлап, толғамайтын секілді...» [12, 271 б.]. ... ... ... ... ... дәулет бар, мансап бар, талас бар,
тартыс бар, қайғы бар, сүйеніш бар-ау деген сезім оның ... әсте ... Ол ... ... ... ... ... Оның қоғамнан
да жатсынуы, қоғамға ... өз ... ... ерсі ... ... ... болуының өзі дәлел. Автор да кейіпкерді
әдейі осындай әрекеттерге апарады.
Адам қоғам ... ... ол адам ... дербес өмір сүре
алмайды. Сондықтан, қоғамда болып жатқан процеске еріксіз қатысады. Не сол
заңдылыққа, ... ... ... не ... ... өмір ... Адам
қоғамға сіңісіп кетеді, шығармалардың басты кейіпкерлерін алып қарасақ,
Тұңғыш ... ... ... ... қарсылығын білдірмейді, соған
көніп жүре береді, оны түзетуге немесе ... ... ... ... ... да. Оның ... деп атаулының өзі де «мәңгүрттікпен»
синонимдес сияқты.
«Өзінің анадан шыр етіп туып, азан шақырып қойған аты ... ... ... жұрт оны ауыз ... ... ... қарап Үндемес атап кеткен-ді.
Бұл қосалқы ат өзіне қашан тағылды, кім тақты – ол жағын ешкім де, ... өзі де ... ол тек мола ... ғана күн ... ... бір ... ... қана елестейді және осы бір кәсіпті тағдыр
оның маңдайына өшпестей етіп жазғандай, анадан туғанда басқалар секілді ... ... ... ... көксегендей көреді. Мұны шаһардағы көп адам
біледі, ол бұл ойлардың бірде-бірін ... ... мұны ... осы бір ... ... ... ... күйініш-сүйініші,
мұрат-мақсаты бар болар-ау деп ешқашан ойлаған емес. Білетіндері сол ... ... [11, 227-228 б.] ... дәл өз ... ... ... ... өтуінде үлкен мән бар
сияқты. Автор финалды трагедиямен аяқтауы жалғыздық деген ... ... әрі ... ... ... отырып, Өмекейдің күнәсін мойындатуға
үлгертпеуі опасыздық үшін өзін де о ... ... ... ... ... ... байқасақ, барлығы сол Өмекейдің опасыздығынан басталды емес
пе? Оның ... да осы ... Бұл ... екі адамның да трагедиясы бар.
Тұңғыштың трагедиясы өмір бойы жалғыздықпен өтуі еді. «Жалғыздық құдайға
ғана жаралған» ... емес пе ... ... Осы ... ... не?
Жалғыздық дегеніміз - жанашыры, туғаны жоқ, ... ... жер ... ... ... бұдан қорқынышты не бар? Бұл да адам ... ... ... ... ... тағы бір ...... – кішкене күнінен еңбекке ерте араласқан бір бейбақ. Бандиттер әке
... ... ... атып ... ... «делқұлы» деген ат
жамылады. ... ... ... бар ауыл ... ... анық. Бұл өмірде аз жасады ма, көп ... ма, кім ... бар ... өз ... ... қорғау. Ақыл - есінің ... ... ... ... келе ... бала түгіл қарт та қаша
жөнелетін. Оның өзіндік себебі де бар. ... ... ... Барлығы
қатігез көретін Демесіннің де жүрегінде мейірім барын ол қайтыс болғаннан
кейін ... ... ... ұзақ ... ... Демесіні мен
Тұңғышы сабақтас тағдыр иелері. Тұңғыштың осы бір көз ... бала ... ... мен ... ... бөленбеген, жар қызығы мен әке болу
бақытына ие бола алмаған, пайғамбар жасына келсе де, ... ... ... ... ... ... өксікті өмірі сыйып кеткен тәрізді. Автор
Тұңғыштың осы бір ... көз ... ... ... тыныш келсе, солай тыныш
кеткен тауқыметті өмірін, ... ... ... ... ... ... білген. Осы бір көз жасы Тұңғыштың ... ... ... ... ... тағдырын да түйіндей келе, өлім құшағына
байлап береді. Автордың осы екі кейіпкерін де жер ... ... ... ... бар. Олар бұл өмірден опа таппаған жандар. Сол себепті де
әрі қарай мағынасыз өмір ... ... ... ... ... ... тағдырына қалам тартқан ... ... ... ... ... мен Ғазизасы ондай қаталдыққа
төзуге тым жас болса, Исабековтің орда бұзар Демесіні мен пайғамбар ... ... ... өз ... таба ... құса болған кейіпкерлер.
Ең басты мәселе шығарманың қалай ... Кей ... ... ... тәтті өмір сыйласа, кейбірі өлімге ... ... ... мен ... шешім – үндес ... ... ... осы бір ... ... ... ... (орысша развязка) – шығарма сюжетіне де шешуші кезеңдерінің
бірі; суреткердің өзі суреттеп отырған өмір шындығына ... ... ... ... ... ... күрестердің бітуі;
түрліше тағдырлар тартысынан туған нақты нәтиже; оқиғаға ... ... ... ... ...... соңғы сахнасы» [34, 191 б.].
Бұл сюжеттік-композициялық ... ... ... ... ... Әуезовтің Қасымы мен Ғазизасы, Дулатовтың Тұңғышы мен ... ... ... ... осы. Ал ... Аяны мен ... ... қиыншылығымен күресіп, әрі қарай талпынуға қанат қаққан
жандар. Бұл да автор шешімі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінге дейін қазақ прозасындағы жетімдер бейнесі жеке ... ... ... ... зерттеу нысаны бола қойған жоқ. Ал осы жетімдер
бейнесінің жасалу ерекшеліктеріне зер салу - ... ... ... қаламгер шеберлігін, оның замана шындығын қандай
деңгейде көтере алғандығын сараптауға ... ... ... ... ... ... жетімдер әлеміне, олардың түр сипаты мен эстететикалық
талғамына қазақ әдебиетінің тигізетін ... ... ... негізгі
көркемдік ұстанымдарын белгілі бір дәрежеде айқындауға мүмкіндік береді.
70-80 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ... ... ішкі құрылымдық мүмкіндіктері де молая түсті.
Адам табиғаты мен өмір ... ... ... ... ... толғаныстардың артуы, кейіпкердің ... ... ... ... орны ... ... жетімдер бейнелерінің жасалу ерекшеліктері сан қырлы болды.
Адамзаттың асыл ... ... ... ... ... ... сырын шерту – көркем әдебиеттің әріден келе жатқан басты
мұраты. Бұл ... ... да өз ... ... ... ... күн ... өзгерген сайын оның мәні арта түседі. Себебі, қай ... ... ...... оның ішкі ... Шын ... әдебиетте
адамгершілік ізденістер болуы міндетті. Зерттеу жұмысымыздың өзегі ... ... ... ... - қазақ әдебиетінде өзіндік
орынын қалдырып отыр.
Жетімдер тағдырын шығармасына арқау еткен қай ... ... та, асып - ... ... тіл, ... ... сурет арқылы бүгінгі
заманымыздың ... ... ... ... ... ... ... өмірі өз қалпында көз алдымызға келеді. Жазушылар
өмірдің өзекті мәселелерін арқау ете отырып, ... ... ... ... ... біледі. Тіршіліктен туындайтын кейбір
қайшылықтар сол қалпында ... ... ... ... Д.Исабековтердің айрықша зерттегені – адам жаны, оның ішкі әлемі.
Көркем әдебиет туындыларын ... ... ... ... - ... ... әдебиет негізінен бір-ақ тақырыпқа арналады. Ол – адам ... ... ... ... ... ... ... алсын ең негізгі нысанасы –
адам, оның ... Бұл ... ... ... адам ... әлемдік
концепцияларға сай дамытуды көздейді. Бұл ... ... пен ... ... ... қарым – қатынастарына ден қоя отырып, адам мен адам ... ... ... ... ... танылады.
ХХ ғасырдың 70-80 жылдары ұлттық трагизм, адамның рухани құлдырауына
байланысты туған трагедия, туыстар тарапынан ... ... ... ... себептерін талдап көрсеттік. Бұл кезеңде
жетекші жанр ... ... және ... рөлі ... ... Повесть жанры
алға шығып, осы жанр арқылы қаламгерлеріміз заманның көкейкесті мәселесін
көтерді. Адам баласының мәңгі тақырыбы жақсылық пен ... ... ... ... жаңаша қырынан арқау болды.
Диплом жазу барысында жетімдер өміріне арнап қалам ... ... он екі ... нысанаға алдық. Жұмыста ең ... ... ... ... ... ... кейіпкерлері,
олардың мінездері, қарым – қатынастары мен ... ... ... ... ... ... ... тән мінездердің ұқсастықтары
мен айырмашылықтарын, олардың қоғамға айтар уәжін ашып көрсеттік. ... ... ... мен ... ірі өзгерістердің тигізер әсер –
ықпалы айрықша. Адам қоғамнан сырт өмір сүре алмайды. Сол ... ... ... ... ... ... сай қарастыра отырып,
қоғамдағы мәселелерге және ... ... баға бере ... Адам
әдебиетте тығыз байланыста қарастырылады. Ендеше, адамның адамгершілік
қасиеті де әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – бүгінгі таңдағы ең көкейкесті ... ... ... ... адамгершілік, ар – ождандық деңгейі.
Шығармалар көбіне бұл ... ... ... ... ... ... ... дейді: «Қазіргі шеберлік
сатыларының биіктеу нәтижесінде ... ... ... ... гөрі ... туындайтын шетін де қызу сезім қақтығыстарын суреттеу мүмкіндігі
түскен, таныс сюжет пен конфликт, белгілі ... ... тың ... ... ... зор ынта туған» [30, 187 б.]. О.Бөкей, ... осы ... ... бола алады. Ішкі қақтығыстың аяқ астынан
ширығып кетіп, оқырман күтпеген өмір ... біз ... ... ... ... жібереді. Тағы бір ... ... жан – ... ... мен мінезін
үйлестіре отырып, сомдау тәсілінің ең жақсы көрінісі біз ... ... ... ... ... ... ауыл өмірін, Ұлы Отан соғысы кезіндегі ... ... ... ... ... аянышты өмірін танытқан
шығармалардың барлығында сәтті қолданылған. Мысалы: ... ... ... ... ... ... О.Бөкейдің «Тортай
мінген ақ боз ат» атты туындыларынан көреміз.
Қоғамымыздың ... ... ... ... бұл ... ... бірі болғанына куә боламыз. Мысалы, Әуезовтің «Жетім»,
«Қорғансыздың күні», ... ... ... ... трагедиялық бейнелер, жетімдердің көбіне трагедияға бой
ұратындығының куәсі бола ... Және бұл ... ... және ... мәні ... ... ... жеңе алмай,
трагедияға бой ұрса да, адалдық пен пәктікті сақтап қалды.
Зерттеуіміздің бір бөлімге ... ... ... – жетімдер бейнесін
жасаудағы психологизмнің көріну тәсілдері. ... ... ... ... мен ... ... таныту үшін жалпы
адамзаттық әдеби туындыларға сүйендік. Жетімдердің ішкі жан ... ... дәл ...... ... ... араласуы, құптарлық
әдіс. Адамдық ой-сананың, сезім күйдің сәулеленуін, оның ... ... ... адам ... ... ... ... қолдану
жазушының шеберлігіне байланысты. ... ... ... психологизм, психологиялық талдаулар елеңдете бастады.
Осыған байланысты психологизм ... ... ... ... ... ... ой қорытуға тырыстық.
Шығармаларды көркемдік жағынан зерттеу, адамдардың қарама – қайшылыққа
толы табиғатын шынайы көрсетуге барынша күш ... Бұл ... ... ... қызметі зор болды. Себебі, ашық айтылмайтын, бірақ,
шығармалардағы сана түкпіріндегі жасырын ой ... ... ... болмысында болып жатқан оқырманның көбі ұғып ... ... ... ... ... - ... ... болмысын зерттеу
болғандықтан, оның сыртқы ... ... ... табиғатын,
адамгершілігін бейнелеп көрсету. Бірақ, ... ... ... ... ... ... жаңаша тұжырымдар мен көзқарастар туындайды. Ендеше бұл
мәңгілік тақырып.
Қорыта келгенде айтарымыз: Біз ... ... ... ... қаламына арқау еткен автор шығармашылығы еркін ақыл - ой мен
қажырлы еңбекті ... ... ... ... өзгеше әлем.
Өйткені, қалам тартқан жетімдер тақырыбын сана ... ... ... ... құралына айналдыратын жазушының арман ... да ... ... ... ашу ... ... ... олардың мотиві,
подтекстік деталь, психологизм мен трагедия, портрет пен мінездеу сынды
көркемдік ерекшеліктерді қолдандық. ... біз ... ... ... ... ... шолу, бірде нақтылы талдаулар арқылы зерттеу
мақсатына сәйкес ой-тұжырымдар түйіндедік. Ал, ... ... ... өзге қаламгерлердің шығармаларымен салыстыра қарастырғанда,
айтылар ойға негіз боларлық жайлар да ... ... ... ... ... де ... ... тигізсе, мақсатымыздың орындалғандығы.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Әуезов М. Жиырма томдық ... ... 20- том.- ... ... - 496 ... ... М. ... Алматы: Жалын, 1987. - 176 б.
3. Дүйсенбаев Ы. Мұхтар Әуезов (Мақалалар, естеліктер). - Алматы: ... - 220 ... ... Р. ... көркем прозасындағы беташар еңбегі.- 280б.
5. Пірәлива Г. ... ... ... психологизм мәселелері .
Афтореферат. - Алматы, 2004. – 251 ... ... Ш. ... ... арналған әңгімелері. // Қазақ тілі
мен әдебиеті. - 1995. - № 5. - 79- 85 ... ... С. ... ... Әңгіме/ Жұлдыз. - 1986. - № 3. – 94- 111б.
8. ... Б. ... ... Аян оқырмандармен жүздесті // Айқын. - 2012.-
28 тамыз (№ 160). - 3 б.
9. Мұратбеков С. Таңдамалы: Повесть және әңгімелер . - ... ... - 480 ... Уәлиханов Ш. Қазіргі қазақ прозасы шағын түрлерінің поэтикасы. -
Алматы, - 1997. - 144 ... ... Д. Ай – ... ақиқаты: Повестер мен әңгімелер. - Алматы:
Жазушы, 1990. - 288 ... ... О. Екі ... ... шығармалар. Том І. Повестер. –Алматы:
Жазушы, 1994, - 495 б.
13. Егеубаев А. Сөз жүйесі. –Алматы, 1985. - 240 ... ... О. Екі ... таңдамалы шығармалар. Том II. ... ... ... 1994, - 320 ... ... ... ауылда. Алматы, 1974. - 280 б.
16. Ерғалиев Ж. Жетімдік. Әңгіме // Әдебиет айдыны. - 2008. - № 26. - ... ... М. ... көз жасы. // Жас қазақ үні. - 2003. - № 25
-26.- 8- 9 ... ... Қ. ... Новелла / Жұлдыз. - 1966 . - № 6. - 74- 76 б.
19. Әбдікәкімов Т. Рауан. Алматы: Атамұра, 2000. - 144 ... ... С.И. ... ... ... Изд.: ... язык. –Москва,
1988, -750 с.
21. Хамзин М. 60-80-жылдардағы қазақ романының стилі мен ... ... ... алу үшін ... диссертация. –Алматы,
1997, -339 б.
22. Исабеков Д. Екі томдық таңдамалы ... Том I. ... ... 1993, - 544 ... ... Ж. ХХ ... ... қазақ прозасының идеялық -
эстетикалық мәселелері. Қарағанды, 2003, -175 б.
24. Нұрғали Р. ... ... ... ... 2001. - 268 ... ... Әуезов тағылымы: Әдеби сын мақалалар мен зерттеулер/
Құрастырған. З.Қабдолов.- ... ... 1987. - 341 ... ... А. ... ... творчествосы. - Алматы: Жазушы, 1997.- 260
б.
27. Нұрпейісова А. М. Мағауиннің өнер ... ... ... // ... ... №4, 2005. – 177-179 б.
28. Аударматану (ғылыми – практикалық көмекші құрал) ... С. - ... ... оқу – ... ... ... ... А. Казахстанская художественная проза. Поэтика.жанр,
стиль.Алматы, 1998 . -280 ... ... Б. ... Әуезов – суреткер: (Оқу құралы).- Алматы: әл –
Фараби, 1996. - 124 ... ... Қ. ... табиғаты (М.Әуезов ... ... ) ... тілі мен ... - 1997.- № 5-6. ... ... Әуезов М. Уақыт және әдебиет.- Алматы: Қазмемкөрбас.,1962. - 252 б.
33. Әуезов М. Анкетаға жауап // Жұлдыз.- 1991.-№10. -129 ... ... З. Сөз ... ... - 1992. - 280 ... ... М. Қилы заман: Әңгімелер және хикаят. - Алматы: Раритет, 2004.
- 280 ... ... З. ... ... ... 1997. - 260 ... Кекілбайұлы Ә. Кемел. // Егемен Қазақстан. 28 қыркүйек, 2007 ж. №306
38. Елеукенов Ш. Мағжан Алматы: Санат, 1995.-282 6.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Жетім жеткіншектерді психологиялық диагностау ерекшелігі4 бет
Қазіргі қазақ деректі фильмі: әлеуметтік киноның ерекшелігі («Жетімдер қалашығы» атты фильм негізінде талдау)28 бет
Әлеуметтік жағдайлардың - Адам өмірімен байланысы11 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь