Алтайдағы сақ мәдениеті

КІРІСПЕ
1 АЛТАЙДАҒЫ САҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1. Алтайдағы сақ ескерткіштерінің ашылуы мен зерттелуінің тарихы
1.2. «Тоң басқан» обалардың зерттелуі: тарихи және мәдени аспектілері
1.3 Сақтардың әлеуметтік құрылымы мен қоғамдық қатынасы
2 «ТОҢ БАСҚАН» ОБАЛАРДАҒЫ ЖЕРЛЕУ РӘСІМДЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. Қазақ Алтайындағы Берел қорымы
2.2. Таулы Алтайдағы Пазырық қорғандары
2.3. Укоктағы тоң басқан обалар.
2.4. Сақ уақыты қорғандарындағы адамдарды жылқымен жерлеу ғұрпы
3 САҚ УАҚЫТЫНДАҒЫ ТАУЛЫ АЛТАЙДАҒЫ ЕРТЕ ҚӨШПЕЛІЛЕРДІҢ ДІНИӘФСАНАЛЫҚ ЖӘНЕ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫН РЕКОНСТРУКЦИЯЛАУ
3.1 Пазырық қорғандарының ғарыштық моделі.
3.2 Жерлеу рәсімдерінің кейбір элементтерінің семантикасы.
3.3.«Тоң басқан» обалардағы жерлеу рәсімдеріндегі жылқы
ҚОРТЫНДЫ
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Археологиялық кезеңдеменің “ ерте темір дәуірі” деп аталатын бөлігімен сәйкесетін сақ дәуірі (б.з.д. VII-III ғғ.) туралы ғылымда да. Көпшілік әдебиеттеде де аз жазылған жоқ. Мемлекеттің елтаңбасына негіз болған “Алтын адам”, осы археологиялық жаңалықтың әсерімен жазылған “Томирис” романын, сондай-ақ, парсы-сақ қарым –қатынастары, сақтар жайлы басқадай зерттеулер мен аңыз -әфсаналық мағлұматтар қалың көпшілікке кенінен таныс. Таза археология ғылымының аумағында да сақ дәуірін зерттеу аса зор маңызы бар іргелі салаға жатады. Скиф-сақ археологиясының қалыптасу тарихы бірнеше ғасырларды қамтиды және осы мерзім аралығында оның өз дерекнамалық қоры мен тарихнамасы, күрделі әдістемелік жүйесі мен атаулық – ұғымдық аппараты қалыптасқан. Скиф пен сақ ескерткіштерінің арасын алып жатқанын ескерсек, бұл ең алдымен еуразиялық ғылым. Мұны үлкен тұтас құрылым ретінде көз алдымызға елестетсек, осының бір құрамдас бөлігін Қазақстандағы сақ археологиясы алып жатыр. Осы уақытқа дейінгі берген нәтижелеріне қарағанда, сөз жоқ өте беделді құрамдас бөлік.
Дипломдық жұмысымыздың ерекшелігі сақ археологиясында қалыптасқан негізгі бағыттардан шығады. Турасын айтқанда, скиф-сақ археологиясы ең алдымен жерлеу ескерткіштерінің, яғни көне оба, қорғандарды зерттейтін сала ретінде белгілі. Оба , қорғандардан алынатын деректер негізінде атақты “аң стилін”, қару–жарақты, ат-әбзелдерін зерттеу ерекше маңызды ғылыми бағыттар ретінде қалыптасқан. Міне осыларға көне идеология мәселелерін, жерлеу ғұрпын қоссақ, скиф- сақ археологиясының жалпы мазмұңы келіп шығады.
Өзектілігі; Қазақстан өлкесі-ежелгі көшпелі өркениеттің алтын бесігі, өзінің географиялық орналасуындағы тиімділігіне байланысты өте көне заманнан бері Евразиядағы көптеген халықтардың толассыз көш-қон процестерінің тоғысар торабы, алуан түрлі этномәдени байланыстардың қайнаған ортасы.
Қазақ елі егемендігін алғаннан кейін тарихты жаңғырту айдарымен көнемізге көзімізді сала бастасақ та, тарихта б.э.д VII-IV ғасырда өмір сүрген "Азиялық скифтердің" мемлекеттілігі, әлеуметтік құрылысы, орналасуы, шыққан тегі және соңында дүниетанымы т.б жөнінде бұрыннан қалыптасып қалған концепциялар әлі өзгермей, жаңаша бетбұрыс жасалмай отыр. Соған қарамастан соңғы он –он бес жыл көлеміндегі зерттеулер жаңа тың дәйекті тарихи тұжырымдардың түзілуіне игі ықпал етуде. Осы тұрғыдан алғанда Таулы Алтайдағы соның ішінде Қазақ Алтайындағы Сақ дәуірі ескерткіштерін археологиялық, тарихи-мәдени және діни-философиялық ареалда қарастыру мәселесі аталған тақырыптың өзектілігін анық аңғартады деп санаймыз.
Тарихнамасы мен дерекнамасы. Қазақстан ерте көшпелілер қоғамын, сақ-скиф әлемін танып-білуде жазба деректердің аздығы, жетімдігі басты назарды еріксіз өлкенің көне тарихының көзін ашар археологиялық деректерге, оның ішінде күрделі құрылысты, көптеп кездесетін жаппай табыну ескерткіштерінің көне түрі - обаларға аударуға итермелейді.
1. Тур С.С. Об уралоидном компоненте в антропологическом составе населения Горного Алтая скифского времени // Итоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территорий. Барнаул, 1999. С.203-205.
2. Дёмин М.А. Первооткрыватели древности. Барнаул, 1989. с 120.
3. Кубарев В.Д. Курганы Юстыда. Новосибирск, 1991. 270с.
4. Кирюшин Ю.Ф., Тишкин А.А. Скифская эпоха Горного Алтая. Культура населения в раннескифское время. Барнаул, 1997. Ч.1. 232с.
5. Кубарев В.Д. Пазырыкская культура (Курганы Чуи и Урсула): монография / -Барнаул. 2007.-282 с.
6. Марсадолов Л.С. Хронология курганов Алтая (VIII-IV вв. до н.э.). Автореферат дис... к.и.н. Л., 1985. 16с.
7. Марсадолов Л.С. История и итоги изучения археологических памятников Алтая VIII-IV вв. до н.э.(от истоков до нач. 80-х гг.). СПб., 1996а. 100с.
8. Савинов Д.Г. К выделению ранних и поздних элементов в культуре пазырыкского времени // Ранние кочевники Средней Азии и Казахстана. Л., 1975. С.49-52.
9. Суразаков А.С. Курганы эпохи раннего железа в могильнике Кызык-Телань-I // Археологические исследования в Горном Алтае. Горно-Алтайск, 1983а. С.42-52.
10. Могильников В.А. Некоторые аспекты этнокультурного развития Горного Алтая в раннем железном веке // Материалы по археологии Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1986. С.35-67.
11. Могильников В.А. Курганы Кер-Кечу // Проблемы изучения культуры населения Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1988. С.60-107.
12. Суразаков А.С. Горный Алтай и его северные предгорья в эпоху раннего железа. Проблемы хронологии и культурного разграничения. Горно-Алтайск, 1988б. 215c.
13. Руденко С.И. Культура населения Центрального Алтая в скифское время. М-Л., 1960. 359с.
14. Полосьмак Н.В. Пазырыкская культура // Древние культуры Бертекской долины (Горный Алтай, плоскогорье Укок). Новосибирск, 1994б. С.137-144.
15. Марсадолов Л.С. Хронология курганов Алтая (VIII—IV вв. до н. э.). Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Л., 1985, с. 1-16.
16. Полосьмак Н.В., Кундо Л.П., Малахов В.В., Власов А.А. Физико-химическое исследование уникальных археологических находок пазырыкской культуры Горного Алтая (VI-II вв. до н.э.) // Интеграционные программы фундаментальных исследований. Новосибирск, 1998. С.386-393.
17. Ковалёв А.А. О связях населения Саяно-Алтая и Ордоса в V-III вв. до н.э. // Итоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территорий. Барнаул, 1999. С.75-82.
18. Яценко С.А. Костюм древней Евразии (ираноязычные народы). М.: Восточная литература, 2006., 661 с.
19. Шульга П.И. Поселение Чепош-2 на Средней Катуни // Археология, антропология, этнография Сибири.Барнаул, 1996. с.106-123.
20. Руденко С. И. Культура населения Центрального Алтая в скифское время. М.; Л., 1960. c. 360.
21. Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г., Пазырыкская узда. К предистории хунно-юечжийских войн.//Древние культуры Центральной Азии и Санкт-Петербург. Материалы всероссийской научной конференции, посвящённой 70-летию со дня рождения Александра Даниловича Грача. СПб: Культ-информ-пресс. 1998. С. 169-177.
22. Чикишева Т.А. Особенности динамики антропологического состава населения Горного Алтая в древности (от эпохи неолита до начала нашей эры).// Сибирь в панораме тысячелетий. – Новосибирск: Изд-во ИАЭТ СО РАН, 1998. - Т.1. - С.631-643. (0,75 п.л.).
23. Абдулганеев М.Т. Поселение Майма 1 и культурно-хронологическая атрибутация земледельческих поселений Горного Алтая // Древние поселения Алтая. Барнаул, 1998. С.165-171.
24. Членова Н.Л. Центральная Азия и скифы. Дата кургана Аржан и его место в системе культур скифского мира. М., 1997. 98с.
25. Радлов В.В. Aus Sibirien (Из Сибири), Лейпциг, 1884 (русский перевод 1989)
26. Адрианов А.В. К археологии Западного Алтая. Петроград, 1916. C. 8-45
27. Руденко С. И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. Москва- Ленинград, 1953. 402 c.
28. Черников С.С. Восточно-Казахстанская экспедиция. М., 1952.
29. Черников С.С. Работы Восточно-Казахстанской экспедиции. М., 1960.
30. Черников С.С. Восточный Казахстан в эпоху бронзы. М:, АН СССР, 1960 - 285 с. Серия: Материалы и исследования по археологии СССР, № 88
31. Сорокин С.С. Большой Берельский курган (полное издание материалов раскопок 1865 и 1959 гг.) //ТГЭ. - Л., 1969. – Т. 10.
32. Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников в верховьях Бухтармы //АСГЭ. – М.-Л., 1967. - № 8.
33. Оразбаев А. М., Омаров Г. К. Некоторые итоги археологического исследования Восточного Казахстана //Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. Материалы международной археологической конференции. Алматы, 1998.
34. Полосьмак Н. В. “Стерегующие золото грифы” (ак- алахинские курганы). Новосибирск, 1994.
35. Грач А.Д. Итоги раскопок могильника пазырыкского этапа Саглы-Бажи 2 (Южная Тува) //Тез. докл. научной сессии, посвященной итогам работы ГЭ за 1962 г. – Ленинград, 1963.
36. Грязнов М.П. Пазырык. Погребение племенного вождя на Алтае. Памятники культуры и искусства в собраниях Эрмитажа. М.-Л., 1941.
37. Самашев З. Берел. Алматы 2011.
38. Руденко С. И. Культура населения Центрального Алтая в скифское время. Москва, 1960.
39. Кызыласов Л.Р. Пратюркские жилище. Обследование саяно-алтайских древностей.-Москова; 2005.-96 стр.
40. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. Алма-ата 1966, 436 с.
41. Гаврилова А.А. Пятый Пазырыкский курган. Дополнение к раскопочному отчету и исторические выводы // Жречество и шаманизм в скифскую эпоху. Мат-лы МК. СПб. - 1996. - С.89-101.
42. Савинов Д.Г. Об обряде погребения Больших Пазырыкских курганов // Жречество и шаманизм в скифскую эпоху. Мат-лы МК. СПб. - 1996. - С.107-111.
43. Черемисин Д.В., Запорожченко А.В. "Пазырыкский шаманизм": артефакты и интерпретации // Жречество и шаманизм в скифскую эпоху. Мат-лы МК. СПб. - 1996. - С.30-31.
44. Черников С.С. Загадка золтого кургана: где и когда зародилась скифское искусство 1965.-165б.
45. Кочеев В.А. Средний слой пазырыкского общества // Социально- экономические структуры древних обществ Западной Сибири. Барнаул, 1997. С.112-114.
46. Васютин С.А. Социальная организация кочевников Евразии в отечественной археологии. Автореферат дис... к.и.н. Барнаул, 1998. 23с.
47. Ольховский В.С Скифская триада // Памятники предскифского и скифского времени на юге Восточной Европы (МИАР). М., 1997. N1. С.85-96
48. Марсадолов Л.С. Социальные ранги курганов кочевников Алтая VI-IV вв. до н.э. // Социально-экономические структуры древних обществ Западной Сибири. Барнаул, 1997в. С.96-99.
49. Ануфриев Д.Е. Социальное устройство пазырыкского общества Горного Алтая // Социально-экономические структуры древних обществ Западной Сибири. Барнаул, 1997. С.108-111.
50. Тишкин А.А., Дашковский П.К. 2003 : Социальная структура и система мировоззрений населения Алтая скифской эпохи. Барнаул: Изд-во Алт. ун-та. 2003. 430 с.
51. Тишкин A.A., Дашковский П.К. 2004 : Основные аспекты изучения скифской эпохи Алтая. Учебное пособие. Барнаул: Изд-во Алт. ун-та, 2004. 238 с.
52. Артамонов М.И. 1950. К вопросу о происхождении скифов. // ВДИ. 1950. №2. С. 37-47
53. Боковенко Н.А. Ранние кочевники по археологическим и этнографическим данным // Методологические аспекты археологических и этнографических исследований в Западной Сибири. Томск, 1981 б. С.50-53.
54. Грач А.Д. 1980 : Древние кочевники в центре Азии. М.: 1980. 256 с
55. Акишев А.К. Искусство и мифология саков. Алма-Ата, 1984. 176с.
56. Савинов Д.Г. 1984 : Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. Л.: ЛГУ. 1984. 174 с.
57. Мартынов А.И. О хозяйственном освоении территорий скифо- сибирского мира // Исторический опыт освоения Сибири. Новосибирск, 1986. С.11-14.
58. Самашев З., Базарбаева Г., Жумабекова Г., Сунгатай С. Берельские курганы // Күмбез, Алматы, 2000.
59. Самашев З., Базарбаева Г., Жумабекова Г. Берельские курганы Казахского Алтая //Казахская культура: исследования и поиски. Сборник научных статей. - Алматы, 2000.
60. Самашев З., Базарбаева Г.А., Жумабекова Г.С., Кущ Г.А., Суворова Г.И. Археологические изыскания в Казахском Алтае. Известия НАН РК. Серия общественных наук, 1 (242). Алматы, 2004.
61. Самашев З., Джумабекова Г., Базарбаева Г., Чотбаев А., Онгар А., Киясбек Г., Толегенов Е. Некоторые итоги работ на некрополе Берел //Изучение памятников археологии Павлодарского Прииртышья. Вып. 2. Павлодар, 2006.
62. Самашев З., Базарбаева Г.А., Жумабекова Г.С., Кущ Г.А., Суворова Г.И. Археологические изыскания в Казахском Алтае. Известия НАН РК. Серия общественных наук, 1 (242). Алматы, 2004.
63. Самашев З.С., Васютин А.С. Работы первого отряда //Отчет об археологических исследованиях на территории ВКО за 1988. Архив ИА МОН РК. Ф. 11, оп. 2, д. 2210, л. 9.
64. Самашев З., Толеубаев А., Джумабекова Г. Сокровища степных вождей. Алматы, 2004.
65. Киясбек Г.К. «Алтын қорыған таздар» тайпасы //Тез. докл. научной конференции молодых ученых «Ахинжановские чтения-2004». - Алматы, 2004.
66. Самашев З., Джумабекова Г., Киясбек Г., Онгар А., Чотбаев А. Археологические исследования на могильнике Берел //Отчет об археологических исследованиях по государственной программе «Культурное наследие-2004». Алматы, 2005.
67. Самашев З., Мыльников В. Деревообработка у древних скотоводов Казахского Алтая (материалы комплексного анализа деревянных предметов из кургана 11 могильника Берел). – Алматы, 2004.
68. Савинов Д.Г. Карасукская традиция и «аржано-майэмирский» стиль //Древние культуры Центральной Азии и Санкт-Петербург. – СПб., 1998.
69. Сорокин С.С. Большие седельные подвески из Пазырыка и Башадара и их параллели //СГЭ. – Л., 1980. – XLV.
70. Баркова Л.Л. Конская маска из Первого Пазырыкского кургана //АСГЭ. – СПб., 1999. - № 34.
71. Полосьмак Н. В. Всадники Укока. Новосибирск, 2001.
72. Баркова Л.Л. Изображения свернувшихся хищников на золотых пластинах из Майэмира //АСГЭ, № 24. – Л., 1983.
73. Дашковский П.К. Проблема реконструкции основных компонентов религиозной системы пазырыкцев Горного Алтая //Наследие древних и традиционных культур Северной и Центральной Азии. Материалы 40-й РАЭСК. Новосибирск, 1-6 февраля 2000 г. – Том 1.
74. Баркова Л.Л. Конская маска из Первого Пазырыкского кургана //АСГЭ. – СПб., 1999. - № 34.
75. Грязнов М.П. Древние культуры Алтая. – Новосибирск: Общество изучения Сибири, 1930.
76. Балонов Ф.Р. Ворсовый пазырыкский ковер: семантика композиции и место в ритуале (опыт предварительной интерпретации) //Проблемы интерпретации памятников культуры Востока. М., 1991.
77. Раевский Д.С. Об игровом начале в скифском зверином стиле //Первобытная археология. Человек и искусство. – Н., 2002.
78. Глушкова Т.Н. Технологическая характеристика пазырыкского текстиля с плато Укок //Приложение 1 в книге Полосьмак Н.В., Барковой Л.Л. Костюм и текстиль пазырыкцев Алтая (4-3 вв. до н.э.). Н., 2005.
79. Мыльников В.П. Технико-технологические аспекты резьбы по дереву у ранних кочевников плоскогорья Укок //Алтаика. – Н.: ИАЭ СО РАН, 1994.
80. Черников С.С. Отчет о работе Калба-Нырымского археологического отряда с приложением и заключением А. А. Иессена об отчете С. С. Черникова //Архив ИИМК РАН. – Ф. 2, оп. 1, 1937 г., д. № 339 а.
81. Полосьмак Н.В., Баркова Л.Л. Костюм и текстиль пазырыкцев Алтая (4-3 вв. до н.э.). Н., 2005.
82. Толстов С. П. Древний Хорезм. Москва, 1948.
83. Грязнов М. П. Аржан: царский курган раннесакского времени. Ленинград, 1980.
84. Радлов В. В. Из Сибири: страницы дневника. Москва, 1989.
85. Самашев З. С., Толеубаев А. Т., Исин А. И. И и др. Продолжение исследовании на могильнике Берел // Известия НАН РК. Сер. общ. наук. 2002, №1.
86. Грязнов М. П. Первый Пазырыкский курган. Ленинград, 1950.
87. Беленицкий А. М. Конь в культах и идеологических представлениях народов Средней Азии и евразийских степей в древности и раннем средневековье // КСИА. Москва, 1978. Вып. 154.
88. Липец Р. С. Отражение погребального обряда в тюркско- монгольском эпосе // Обряды и обрядовый фольклор. Москва, 1982.
89. Толеубаев А. Т. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов. Алма- Ата, 1991.
90. Кастанье И.А. Надгробные сооружения киргизских степей // ТОУАК. -Оренбург, 1911. Вып. 26. -с. 1-104.
91. Pulleyblank E. Chinese and Indo- Europeans… // JRAS. London. 1966.
92. Тишкин А.А., Горбунова Т.Г. Методика изучения снаряжения верхового коня эпохи раннего железа и средневековья. Барнаул – 2004
93. Васильев С.К. Лошади из погребений скифского времени Горного Алтая // Феномен алтайских мумий. Новосибирск, 2000.
94. Самашев З.С., Косинцев П.А. Лошади из могильников скифского времени Казахского Алтая // Международное (XVI Уральское) археологическое совещание. Пермь, 2003.
95. Грязнов М.П. Пазырык. Погребение племенного вождя на Алтае. Памятники культуры и искусства в собраниях Эрмитажа. М.-Л., 1941. Корректура книги, готовившейся к выпуску в 1941 г. //Рукописный архив ИИМК РАН. Ф. 35, оп. 2-д, д. № 54.
96. Кузьмина Е. Е. Мифология искусство скифов и бактрийцев. Москва, 2002.
97. Геродот. История. Ленинград, 1972.
98. Байпаков К. М. Археология Казахстана. Алматы, 1993.
99. Толеубаев А. Т. Происхождение и сущность казахского обычая посвященного умершему коню // Изв. АН КазССР. Сер. общ. наук. Алма- Ата, 1984. № 2.
100. Акишев А. К. Искусство и мифология саков. Алматы, 1984.
101. Потапов Л. П. Мифы алтае-саянских народов как исторический источник // Вопросы археологии и этнографии Горного Алтая. — Горно-Алтайск, 1983. — С.96—110.
102. Акишев К. А. Курган Иссык. Москва, 1978.
103. Войтов В.Е. 1996 : Древнетюркский пантеон и модель мироздания в культово-поминальных памятниках Монголии VI-VIII вв. М.: 1996. 152 с
104. Подосинов А. В. Ориентация древних карт: с древнейших времен до раннего Средневековья // Вестник древней истории. 1992. № 4. С. 64-74
105. Токтабай А. У. Культ коня у казахов. Алматы, 2004.
106. Окладников А. П. Неолит и бронзовый век Прибайкалья. - МИА, - №43, 1955.
107. Самашев З., Жетібаев Ж. Қазақ петроглифтері. Алматы, 2005.
        
        КІРІСПЕ
Археологиялық кезеңдеменің “ ерте темір дәуірі” деп аталатын ... сақ ... ... VII-III ғғ.) ... ... да. ... де аз жазылған жоқ. Мемлекеттің елтаңбасына негіз болған “Алтын
адам”, осы археологиялық жаңалықтың әсерімен жазылған ... ... ... ... –қатынастары, сақтар жайлы басқадай зерттеулер
мен аңыз ... ... ... ... кенінен таныс. Таза
археология ғылымының аумағында да сақ дәуірін зерттеу аса зор ... ... ... ... ... ... қалыптасу тарихы бірнеше
ғасырларды қамтиды және осы мерзім аралығында оның өз дерекнамалық қоры мен
тарихнамасы, күрделі әдістемелік ... мен ...... ... Скиф пен сақ ... ... алып жатқанын ескерсек,
бұл ең алдымен еуразиялық ғылым. Мұны үлкен тұтас құрылым ретінде ... ... ... бір ... ... ... ... алып жатыр. Осы уақытқа дейінгі берген нәтижелеріне қарағанда,
сөз жоқ өте ... ... ... ... ... сақ ... қалыптасқан
негізгі бағыттардан шығады. Турасын айтқанда, скиф-сақ археологиясы ең
алдымен жерлеу ескерткіштерінің, яғни көне оба, ... ... ... ... Оба , ... алынатын деректер негізінде
атақты “аң стилін”, қару–жарақты, ... ... ... ... ... ... ... Міне осыларға көне ... ... ... қоссақ, скиф- сақ археологиясының жалпы мазмұңы
келіп ... ... ... ... ... ... бесігі,
өзінің географиялық орналасуындағы тиімділігіне ... өте ... бері ... ... ... ... көш-қон
процестерінің тоғысар торабы, алуан түрлі ... ... ... елі ... ... ... тарихты жаңғырту айдарымен
көнемізге көзімізді сала бастасақ та, ... б.э.д VII-IV ... ... ... ... мемлекеттілігі, әлеуметтік құрылысы, орналасуы,
шыққан тегі және соңында дүниетанымы т.б жөнінде ... ... ... әлі өзгермей, жаңаша бетбұрыс жасалмай отыр. Соған ... он –он бес жыл ... ... жаңа тың дәйекті тарихи
тұжырымдардың түзілуіне игі ықпал етуде. Осы ... ... ... ... ... Қазақ Алтайындағы Сақ дәуірі ... ... және ... ... ... ... тақырыптың өзектілігін анық аңғартады деп санаймыз.
Тарихнамасы мен ... ... ерте ... ... ... ... ... жазба деректердің аздығы, жетімдігі басты назарды
еріксіз өлкенің көне ... ... ашар ... деректерге, оның
ішінде күрделі құрылысты, көптеп кездесетін жаппай ... ... түрі - ... аударуға итермелейді. Күні бүгінге дейін ерте
көшпелілер жөніндегі археологиялық зерттеулер ... ... ... және ... ... ... мән-мағынасын
ашуда тек қабір ішінен шыққан заттар арқылы жүргізілгенді. Сондықтан ... және ... ... ... жерлеу-ғұрыптық комплекс ретінде
қарап, жер үсті, үйінді асты, оба маңы т.б ... ... ... ... ... 1963 жылы ... да әлі көмескіленіп
жатыр.
Ал қазылған қорған көптеген ғасырлар ... ... ... ... ... ... сыры ашылмаған көне құрылыстың тек қалдығы.
Қорғандар әртүрлі тарихи-мәдени кезеңде әр этникалық ортада ... ... дами ... уақыт пен кеңістік аралығында өзіндік ғажап далалық-
мәдени дәстүр болып ... ... ... ... ... ... анық бір идеологиялық түсінік пен діни наным-сенімге
сай алдын-ала тұрғызылған. Сондықтан да тұрақты және консервативті.
Таулы ... сақ ... ... ... ... жазылғаныменен. Әлі де болса шешімін таппай жатқан мәселелер
жетерлік. Сондай аса ірі ... ... ... ... және ... ... пазырық мәдениетіннің
пайда болуы. Пазырық мәдениетінің пайда болуы жөнінде әзіргі таңда екі
концепия бар. ... және ... ... ... ... ... және карасук мәдениеттерінен
қалған, монголоиттық антропологияның мықты болуы ... ... және ... популяциясы карасук пен ... ... ... ... ... ... да, антрополиялық мәліметтер ... ... ... ... тілге тиек етеді. Оған, пазырықтықтардың
антропологиясында кездесетін, ... мен ... ... бактрия
территориясында мекендеген көшпелі және ... ... ... ұқсастығы түрткі болған. Келесілер пазырықтықтардан
оралоиттық ... ... С.С. ... ... ... және кет ... ... бас сүйектерімен ұқсастығы
бір ортаққ гендік байланысқа ... [1, 203б.]. ... ... ... мәденитін тасмалдаушылардың этникалық құрамы ... ... ... максаты.
Ғылыми ізденісті зерттеу жұмысымыздың басты мақсаты, ол Қазақ Алтайы
өңіріндегі Сақ ескерткіштерінің орналасу ареалы, оолардың ... ... ... ... ... мен ... ... арналары мен
қатпары, аталған дәуір ... ішкі және ... ... мен ... Еуразиялық кеңістіктегі ландшафтпен өзара
байланыстылық сипаты, Сақ заманымыздағы діни – ... және ... ... ... ... ... феномені және ... ... ... ... ... ... дүниесі,
соның ішінде қазақ халқының арғы тегінің бастау мәні мен ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
1. Таулы Алтайдағы соның ішінде Қазақ Алтайындағы сақ ... ... Ерте ... қоғамындағы әлеуметтік
құрылыстарыныдағы жерлеу және рәсімдік құрылыстарда ... ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтау немесе сол арқылы
ерте көшпелілердің жерлеу ... ... ... ... ... ... ... немесе көшпелілердің өздері туралы субьективті
көзқарасын аңықтау, яғни олардың мифологияльщ және дүниетанымдық ... ... мен ... ... ... алдыма қойған мақсатқа пен міндетіме жету жолында жүмысымның
негізгі дерегі ... ... ... ... Берел қорымы мен ... ... ... ... ... ... материалдарды жан-
жақты талдау, обьективті көзқараспен қарау міндеті тұр.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Зерттеу ... ... ... ... ... ... қоса, Таулы
Алтайдағы сақ заманындағы халықтардың діни-танымдық көзқарастарын жерлеу
ғұрыптық кешендері негізінде қайта ... ... рет ... ... ... қорғандардан алынған жерлеу ғұрпына байланысты бірегей
материалдар енгізіліп отыр.
Зерттеу жұмысымыздың ... ... ... ... б.з.д ... аралығын қамтиды.
Зерттеу жұмысымыздың деректік негізі; Дипломдық ... ... ... ... ... ... қазылған 200 аса қорғандардан
алынған материалдар, сонымен қатар өзімнің үздіксіз Берел қорымында 1998-
2013 жж. ... ... ... жұмыс істеу нәтижесінде алынған мәліметтер
тартылды. Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология институт ... №420; ... №1953; №2075; №2185; №2198; №2285; №356; №498; және т.б. іс- ... ... есеп мәліметтері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысымыздың теориялық және ... ... ... жазу ... біз таза археологиялық
әдістерді олдандық: картографиялық, корымдардың жоспарлануын ... - ... ... әдістер.
Зерттеу жұмысымыздың практикалық маңызы . Методологиялық негізде бұл
жұмысты мектеп, ... ... ... дүние тарихынан
қосымша әдебиет ретінде ұсынуға, ал жоғарғы оқу ... ... ... ... ... ... ... саралауға бере
отырып , олардың көне ... ... ... ... ... ... ... құрылымы; Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш
бөлімнен, тоғыз тарудан, қорытындыдан, пайдаланған деректер мен ... және ... ... ... САҚ ... ... ЖӘНЕ ... ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ
5 Алтайдағы сақ ескерткіштерінің ашылуы мен зерттелуінің тарихы
Таулы Алтайдағы сақ қорғандарының ашылуып ... ... ... ... уақыт өтті. Осы уақыт аралығында VI-IІғғ. мыңнан аса қорған
қазылып зерттелінген. Кең ... әрі ... ... ... ... көшпелілер қоғамының мәдени-хронологиялық, әлеуметтік-экономикалық,
демографиалық аспектілері мен діни-әфсаналық ... ... ... Осы ... айта ... бір ... зерттеушілерде аталмыш
географиялық аймақтағы сақ мәдениетінің жекелеген мәселеріне байланысты
түрлі зерттеу тәсілдері мен көзқарастар ... ... ... ... ... ... қатысты негізгі тұжырымдамаларға
тоқталып өткен дұрыс.Кей ғалымдар өз еңбектерінде сақ ... ... ... ... [2, 10 б; 3, 270 б; 4, 232 б., ... Бұл ... ... ескерткіштердің ашылу тарихы жайлы ақпарат
берілген. 70-80жж. аралығында М.А.Деминнің бірнеше мақалаларымен артынша
монаграфиялық ... қөне ... ... ... баға ... ... өз ... Алтайдың көне жәдігерлерін зерттелуінің үш кезенің
ашып көрсетеді де, алғашқы уақытты ... ... ... басы (XVIII ғ.); 2) XIX ғ. ... ... ... 3) ... дәуіріндегі археология. [2, 15 б.]. М. А. Демин әр
дәуірге әділ ... ... ... ... ат ... ... ... өлкетанушылардың еңбектерінің маңыздылығын
атап өткен. XIX ғ. Бастап мақсатталған іс ... ... ... ... ішінде шоқтығы биік алтайдың әр түрлі аудандарына экспедициялар
ұйымдастырған ... Сол ... ... тек қана ... ... қана ... ... материалдарды белгілі бір
дәрежеде қортындылауға тырысты. ... ... ... ... ... ... ... жетелмеуі Алтайдағы
тайпалардың дамуы турасында аяқталған толық тұжрымдама жасауына ... Тағы бір айта ... жайт ... археологиясы өзінің алғашқы
жылдарында дәстүрлі археология шеңберінде дамыды. Бұған тек қана ... ... ... ... ақ ... деректерді талдау
барысында этнографиялық, фольклорды, антропологиялық, лингвистикалық дерек
көздерін пайдалануы дәйек бола алады. Тап осы ... әдіс ... ... ... ... ... етіп ... (С.В. Киселев, М.П.
Грязнов, С.И Руденко)
Таулы Алтайың археологиялық ... ... ... ... В.Д.Кубарев
өз монографияларында келтіреді [3, 270б; 5, 282 б.]. ... ... ... ... Таулы Алтайдағы сақ ... ... ... ... ... ... ... Алайда көптеген мәселелердің толық шешілмеуі 60-80
жылдары жаңа ... ... ... ... ... ... ... сақ мәселесінің зерттелуімен етене ... ... ... ... ... “Хронология
курганов Алтая (VIII-IV вв. до н.э.)” VIII- IV ... ... ... ... үш ... атап ... есткерткіштердің ашылуы мен алғашқы қортындылар (XVIII-XX ғғ.);
2) мәдени хронологиялық кезеңдерге бөлу мен ... ... XX ... жекелеген қорғандардың абсалюттік жасын анықтауда жаратылыстану
ғылымдарының әдістерін қолдану [6, ... ... 1996 ... ... ... и итоги изучения
археологических памятников VIII-IV вв. до н.э От истоков до ... 80-х ... в.» ... Сақ ескерткіштерінің зерттелу тарихын кезеңдерге емес,
периоттарға бөледі.
1) тонаушылар уақыты (б.з.д 1 мың.ж –ХХ ғ. ... ... ... орыс ... жалпы жазыла бастауы (XVIII ғ. аяғымен
–ХІХ ғ. бірінші жартысы.),
3) ағартушылық кезенің археологиясы (XVIII аяғы мен ХІХ ғғ ... ... ... ... (ХІХ ... ... ... Алтайдағы өлкетанудың бөлігі (ХІХғ 70ж – 1916 ж. дейін)
6) алғашқы ... ... ... (1920 ж. орт. ... ж. орт.)
7) материализм позициясына көшу мен хронологиялық жүйелердің жасалуы
(1930ж екінші жартысы мен 1950ж бірінші жартысы.)
8) ... ... ... ... ... (1950 жж.)
9) материалдардың ары қарай қорлануы (1950-1980жж.)
10) есткерткіш ... ... (1970 ж. орт). [7, ... әр бір ... баға бере ... ХХ ғ 80ж ... ... Таулы
Алтайдағы ерте көшпелілердің мәдени даму концепцисы турасындағы еңбектерге
де, тарихнамалық талдау жасайды.
Л.С. ... ... ... ... ... бар, ... онысын өзі де сезінгендей, 8,9,10 периодтарды 7
периодтың бөлімі етіп ... ... сақ ... ... ... үлес ... ... Кирюшинмен А.А.Тишкинді атауға болады. Өздерінің монографияларында
өздері бөлген 3 кезеңге сипаттамам беріп қана ... 30-80 жж. ... ... ... тұжырымдамаларға анализ жасады. М.П.Грязнов
пен В.А.Могильниковтың көне Алтай ... ... ... ... ол ... ... ... жасаған еңбектерін
жоққа шығарады [4, 26 б.].
Қос автор өздерінің басқа еңбектерінде б.з.д ІХ – ІІ ғғ. ... сақ ... ... 3 ... ... Революцияға дейінгі (XVII – ХХ ғғ басы)
2) Кеңестік кезең (ХХғ. 20-80жж.)
3) Қазіргі кезең (80ж орт. ... ... ... [4,26-27 ... әр ... ... ... құбылыстарға тұнып тұр. Ғалымдар ... ... мен ... мәселесіне қайта қарастырады.
Қос автордың пікірлерінше сақ ... ... ... ... тартуды жөн көреді.
Тарау бойынша оймызды қортындылай келе, Таулы Алтайдағы сақ мәдениетін
зерттеуде біраз ғалымдар көп тер ... атап ... ... ... (Л.С. ... А.А. ... ... концепцияларға тарихнамалық
талдау жасап, сақ археологиясының алдың қарай зерттелуіне жаңа тың серпіліс
берді.
1.2. «Тоң басқан» обалардың зерттелуі: тарихи және ... ... өмір ... сақ (скиф) тайпалары археологиялық
деректер бойынша б. з. б. VІІІ- І ғ. ғ. Оңтүстік Сібір, Орта ... ... ... ... ... Памирге дейінгі жерлерді мекендеді. Орта
Азия, Сібірден бастап Қара ... ... ... өмір ... ... ... ... күні өз деңгейінде зерттелген жоқ. Алайда,
Ресей ғалымдарының жүргізген ... ... сақ ... б. ... VІІІ- І ғ. ғ. өте ... ... ... жүзіне дәлелдеді.
Соған сол мәдениеттердің бір бөлігі ретінде Пазырық мәдениетінің
обаларын жатқызамыз. Пазырық ... ... ... ... дерлік жеріне
тараған екен. Ал Шығыс Қазақстанда ерекшеленген Берел қорымы.
Пазырық мәдениетіне ... ... саны көп ... ... зерттелген нысандар саны 120-дан астам), олардың арасында тоң қабаты
бар қорғандар 6% ғана.
Сонымен, шамамен 140 жыл бойы зерттеліп келе жатқан ... ... ... ... зерттеу барысында жоғарғы өнер санатына жататын
ескерткіштерден табылған археологиялық артефактарға ... ... ... ... ... ... өнерінде қайталанбас
орны бар құндылықтарға көз жеткізуге мүмкіндік туып ... ... ... Таулы Алтайдағы сақ есткерткіштерінің хронологиясымен
периодизациясы басқа сақ заманының ескерткіштеріне қарағанда ... ... ... ... ... келді. Бұндай қортынды жасауға
барлық негіз бар еді. 1) Сақ заманының ... аса көп ... (650 аса ... 2) ... ... тез арада
ғылыми айналымға енуі мен 100 аса ... ... және 20 ... , 3) тоң ... ... ... мен ... өте жақсы
сапада сақталуы, дендрохронологиялық және радиокөміртектік ... ... ... мағлұмат алынды; 4) Еуразия ... ... ... жылқының ат-әбзелдерімен, ер-тоқымның көптеп табылуы; 5)
Алдыңғы Азия мен Қытайдан әкелінген импорттық заттардың табылуы, ... әрі ... ... ... ... ... көптеп табылуы; 6) Салыстырмалы түрде қару-жарақ түрлеінің
мол кездесуі. [5, 23б.] ... ... ... беретін материалдардың
көптігі негізінде М.П. Грязнов өзіндік Таулы Алтайдағы сақ ... ... ... Көптеген уақыт бойына кеңестік археолог
ғалымдар ... ... ерте ... ... М.П. ... ... ... келді. Ғалым дәуірді 3 кезеңге бөлді:
1) Майемер б.з.д VIII- V ғғ.
2) Пазырық б.з.д V-ІІІ ғғ.
3) Шибе б.з.д ІІ-І ғғ [4, ... ХХғ 60-80 жж ... ... ... ... ... құрылым, нақты аймақтағы тарихи үдіріске сай
келмейтіндігі анықтала ... М.П. ... ... ... ... Ерте темір дәүіріннің кезеңделуіне күрті кезеңін (
б.з.д VIIІ- VII ғғ ) ... ... ... ... б.з.д VII- VI ... арқылы, өз тұжырымдамасын жаңартқысы келді. Алайда, аталмыш ой,
және кей ғалымдардың ... мен ... ... ... ... кей
ғылымдардың наразылығын тудырды. М.П. Грязновтың тұжырымдамаларын қайта
қарап, өзгертуі, Еуразия кеңістігінде сақ ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар айта бастады. Д. Г
Савинов осы жағдайда М. П. ... ... ... этнография
мәліметтерін пайдалана отырып нақтылауға талпыныс жасайды. Д. Г. ... ... ... ... байланысты шаруашылық және әлеуметтік
аспектіде қарастыруға болатының атап көрсетеді де, М.П. ... ... ... ... өмір ... ... мәдениеттерді (Тагар)
жатқызуында екендігін меңзеп, «ерте ... ... ... ... ... мемлекеттердің қалыптасуы (Ғұн-Сармат кезеңі) ... ... ... ... ретінде қарастыруды ұсынады.[8, 49-52.]
Таулы Алтайдағы б.з.д. VI-ІІ ғғ уақытымыен мерзімделетін жүздеген
қорғандардың қазылуы, ғылыми айналымға ... тың ... ... дәүірдің тарихи-мәдени жағдайын қайта ... жаңа ... ... А. С. Суразаков пазырық
мәденитімен параллель өмір сүрген Қара қоба ... VI-ІІ ғғ ) ... ... ... ... Қара қоба ... ... ерекшелігі мәйітті тас жәшікке, жылықысыз, әрі балбалдар ... ... ... қоба мен ... ... төңірегінде А.С. Суразаков барлық
белгілі есткерткіштерді 3 хронологиялық ... ... Б.з.д VІ ғ. аяғы мен – V ... Б.з.д V- IV ... Б.з.д ... ғғ. ... қоса, аталмыш кезеңдегі Солтүстік-Батыс Монғолияның, Туваның,
Шығыс Қазақстан мен Таулы Алтайдың ... ... ... ... ... ... В. А. ... аталмыш мәселеге өзіндік
қырмен жақындап, ерекше Пазырық ... ... ерте сақ ... ... ұсынады.
1) Күрті б.з.д VIІІ- VIІ ғғ
2) Майемер б.з.д VIІ- VI ғғ [10, 35-67]
Сонымен қоса, автор ... екі ... ... ... ... (күрді-қатондық) және солтүстік (усть-куюмдік). Усть-
куюм ... ... ... б.з.д V-ІІІ ... қоба мәдениеті, ал
жергілкті тайпалармен Қазақстанның ... ... ... ... ... ... пазырық мәдениеті қалыптасды. Зерттеуші ғалым
Оңтүстік-Шығыс Алтайда пазырықтық, ал Орталық Алтайда, ... мен ... орта ... Қара-қобалық пен аралас ескерткіштер көптеп
кездеседі. Орталық Алтайда Қара-қобалық ... ... ... үлкен қорғандардың кездесуі (Башадар, Тұяқты, Шибе және т.б)
пазырықтықтардың осы ... ... ... меңзейді. Қос
мәдениеттің есткерткіштерін қамтитын, аралас қорымдардың ... ... ... мен ... пазырықтықтармен
ассимиляцисына дәлел бола алады. [11, ... А.С. ... ... ... ... ... болып, П.И.
Шульганың қолда бар бүтін материалдарды ... ... ... әр-түрлі жерлеу ғұрыптары тән деген пікірімен келісіп, Таулы
Алтайдағы ерте ... ... ... ... тайпаларымен монгуй-тайгин тайпаларының қатысуымен
қалыптасқандығын жазады. ... ... ... и его ... ... ... ... железа. Проблемы хронологии и культурного разграничения" атты
монографиясында 80 ... ... ... ... ... ... ... 3 хронологиялық бөлімге бөлген; Пазырық, Қара-
қоба, ... атты ... ... ... аталмыш топ жерлеу ғұрыптық
кешендерінің әр-қилылығымен ерекшеленеді.
Өткен ғасырдың 80 жылдар ... ... ... А.С. Суразаков қортындылай келе пазырық мәдениетінің аяқталу
шегі М.П. Грязнов, В.Д.Кубарев ұсынғандай б.з.д II-I ғғ. емес б.з.д ... ғғ ... жөн ... [12, ... кетерлік жайт өз уақыттарында С.И. Руденко, кейіннен С.С.Черников
соңғы пазырық ... Шибе ... ... ... ... ... 70-ж. аяғында Шибеде қатардағы қорғандардың қазылуы, ... ... ... ... де, ... ... сақ заманының
аяқ мерзімін шибе мен аяқтаудың дұрыстығы көріне бастады. Нәтижесінде Шибе
қорғаның мерзімі б.з.д ІІІ ... ... ... деген тоқтам ға келді.
Аталмыш жаңа мәліметтерді ескере отырып, Д.Г.Савинов ... ... шегі б.з.д II-I ғғ. ... ... деді. Алайда бұл көзқарас
дәстүрлі көзқарасқа альтернатива ретінде қарастырылып, тек 80 ... ... ... көпшілігі пазырық мәдениетінің аяқталу
мерзімі б.з.д II-I ғғ. ... ... ... [14, ... ... ... Л.С. Марсадоловтың
еңбектерінде кездеседі. Алтайдың есткерткіштерін ол екі кезеңге бөледі.
Біріншісі ... ... б.з.д VIII-VII ғғ ... қамтиды да, өзіне екі
түрлі есткерткіштерді біріктірген ... ... және ... ... ... ... шартты түрде б.з.д VI-IV ғғ мерзімделді. Ғалым
майемер кезіңінің аяқталып, пазырық ... ... бір ... тарихи
оқиғалармен қатар жүргенін тілге тиек ... ... ... ... ... кіші азияға жорығы, ... ... мен ... ... Пазырық уақтысының аяқталуы А.
Македонскийдің Кіші және Орта Азияға жорығы уақытысына сәйкес келді [15, ... Әр ... ... ... алынған мерзімдер ерте көшпеллілердің даму
сатыларын нақты тарихи фактілермен байланыстыруға сепігін тигізді.
Өткен ... 80 ... ... бір ... ... ... ерте темір дәүіріне және Сақ уақытындағы Алтаймен
Қытай арасындағы байланысқа ауады. Н .В . ... ... бір ... мәселеге тоқталып өтіп, Солтүстік-батыс ... ... ... (аң ... ... ... қару ... киімдер
мен татуировка ) және жерлеу ... ... ... мысалға
мумиялау белгілі дәрежеде Таулы Алтайлықтар мен Синьцзян ... ... ... [16, 342 б.]. А.А. ... соңғысақ уақытында
Ордос пен Саян-Алтайда діни-саяси тұтастық орнағанын жазады. Олай деуінің
себебі; Ордос халқының Саян-Алтаймен ... ... ... ... келесі
себебі Ордос қоғамында Саян-Алтай дәстүрі негізінде айрықша субмәдениеттің
қалыптасуы [17, 75-82]. ... ... пен ... ... басшылары
арасында этникалық тұтастық болғандығын жазады. Алайда бұл пікіріне дәлеле
келтірмейді. Кей ғалымдар бұл ... ... ... ... ... ... өнерінің кей бейнелерін қарастыра отырып, Солтүстік-
Батыс Қытай пазырықтықтардың аталары тұрған мекен деген пікір ... ... Бұл ... ... ... ... білдіргендер өте көп болды.
П.И.Шульга пазырық қорғандарыннан табылған қытайлық бұйымдар ... ... ... ... ал қытайлық деп танылып жүрген көптеген
бұйымдар, шын мәнісінде қытайлық емес, алдыңғы ... ... ... ... ... [19, 106-123]. Ғалымның пікірінше Алтай мен Шығыс Түркістанмен
қатынасы ерте сақ заманында басталуы, пазырық ... ... ... ... ... ... Алтайдың малшыларының
Алдыңғы Азиямен дәстүрлі қатынасына көрсетеді. Соған қарамастан ордос ... ... ... ... ... ... ... ал, қандайда
бір этникалық, туыстық сабақтастық туралы сөз ... ... ... ... ... ... ететін мәселе пазрықтықтарды жазба
деректерде кездесетін ... ... ... ... Өз ... ... қытай жазба деректерінде кездесетін юечжилармен
атауды ұсынды [20, ... ... ... ... б.з.д ІІІ-ІІ ғғ,
Хундардың қысымына шыдамай пазырықтықтардың бір ... ... ... бір ... Таулы Алтайда қалып қояды. С.И.Руденконың көзқарасын
Д.Г.Савинов,Б.И Кузнецов және т.б. бір ... ... ... ... ақырғы
жылдары бір қатар ғалымдар бұндай көзқарасқа қарсы мақалалар ... ... ... ... рет қытай жазба деректерінде б.з.д ІІ
ғасырларда ... ... ... ... ... ... жазған еңбектерінде юечжиларды ... ... ... дәлелдер келтіреді [21, 172б.].
80-90жж. Ғалымдар пазырық қорғандарында ... ... ... ... бөле бастады.Алғашқысында ғалымдар 40-50жж
айтылған пікірлер ... ... ... тасмалдаушылардың нәсілдік
құрамы европеоидтық, монғолоиттық және метистік типтер деген идеяны қабыл
алған еді.
Келесі уақыттарда антрпрологиялық материалдардың ... осы ... ... дамуыныа ықпал етті. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... көшпелі және жартылай көшпелі халықтардікімен бірдей
екендігі ... Бұл тек қана ... ... ... ... ... сондай-ақ қола дәүірінде батыстан Алтайға көшіп
келген халықтармен арада болған ... ... Дәл ... ... азия ... ... белгілері жақсы
сақталған. Ал Пазрықтықтардағы күшті автохонды монголоиоттық компонет
окунев мәдениеті шеңберіндегі ... ... ... пласттысымен
байланысты, осы жайт нәсілдің қалыптасуында пазрықтықтарға байкалдық ... етті ... сөз ... ... Сондай ақ Т.А.Чикишева пазырықтықтар
және Улангомның популяциясы карасук пен окунев ... ... ... [22, ... ... ... ... Алтай, ШығысТүркістан,
Солтүстік-Батыс Монғолия, ... ... ... бір ... ... ... ғалымдардың ойларын дәлеледей түсті.
С.С.Тур Катун өзенінің ортаңғы және төменгі ағыстарындағы орналасқан
қорымдардағы адам бас ... ... ... шығу тегі ... ... бар екендігін атап өтеді.Турдың ойынша ... ... және кет ... ... ... ұқсастығы бір оратқ гендік байланысқа негіделетіндігін ... ... ... ... ... ... ... этникалық құрамы біртекті ... ... ... осы бағыттағы ғылыми ізденстер, басқа да, материалдарды
пайдалану пазырық мәдениетінің шығу тегімен ... ... ... ... ... бір жайт Таулы Алтай территориясындағы сақ заманының
мәдени-хронологиялық жағдайы негізінен ... ... ... бірақ ақырығы уақыттарда, синхронды қоныстардың материалдары
да, айналымға енуде. Бұл өз ... тағы бір ... ... қоныстардың мерзімімен олардың қай мәдениетке жататындығы.
П.И.Шульга қоныстарды шартты түрде «малшылардікі», ... ... ... ... ... ... бойынша таза пазырықтықтармен
қара-қобалықтарға тән болса, екіншісі ... ... ... ... ... деп ... [19, 106-123].
Бір қатар ғалымдар, бұндай шешімге ... ... ... ... қажет деген ойға келеді. М.Т.Абдугалиевтің
пікірі бойынша қоныстарды сақ уақыты емес, ... ... ... ... ... сақтардың этномәдени даму тарихын зерттеу барысында
бүгінгі сақтануда қалыптасқан екі тенденцияны айта кету ... [23, ... Бір ... ... сақ ... ... ... әдістерге қосымша, дендрахронология мен радиокарбондық
әдістерді ... ... ... енді бірі, заттай деректермен
жазба деректері негізінде Еуразия кеңістігіндегі сақ есткерткіштерін ... ... да ... ... Алтайдағы сақ есткерткіштерін мерзімдеу мәселесі көптеген ғылыми
басылымдарда жарияланған. Н.И.Членова өз ... ... ... ... пазырық қорғандарының жасын, қайта қарауға әкеп ... [24, 98]. ... ... ... ... тек ... мен ... жаратылыстану ғылымдарының әдістерін ескермеушілік, ол кісінің
нәтижелерінің ... ... ... мәселе Алтадың Қазақстан территориясындағы аймақтын зерттелуін
қарастыратын болсақ Берел қорымынан бастаймыз.
Үлкен Берел қорғанын 1865 жылы Барнаул аймақтық училищесінің оқытушысы,
кейіннен ... ... ... В. В. ... алғаш рет қазба жұмыстарын
жүргізген. 1866 жылы В. В. ... ... ... ... ... орналасуы, құрылысы, табылған заттар сипаттамасы қысқаша бірнеше
мақалада жарық көреді. Үлкен Берел қорғанынан табылған заттар Археологиялық
комиссияның ... ... ... ... ... ... ... Мәскеу Мемлекеттік Тарихи мұражайда сақтаулы
(54660 және 54746 дана). 1884 жылы ... В. В. ... ... 1865- 1869 ... ... ... арналған, “Aus
Sibirien” атты еңбегі жарық көреді [25, 65-68]. Кейіннен, А. ... ... орыс ... ... шығады.
1911 ж. А. В. Адрианов Шығыс Қазақстан облысы Майемер жазығында, ... ... көне ... ... ... ... ... қатар Бұқтырма өзенінің жоғарғы ағысындағы Черновая ауылы маңында
да қазба жұмыстарын жүргізді [26, ... ... ... ... ... археологиялық зерттеу жұмыстарын
жүргізу үшін үлкен мүмкіндіктер ашылып, ... ... ерте ... ... ... ... ... бастады. Экспедиция
ұйымдастырушысы және жетекшісі С. И. ... ... ... ... ... ... атқарған жұмыстар орасан зор
болды.
1925 ж. С. И. ... ... ... ... құяр ... ... ... істеді [27, 95-102].
1936 ж. Қатон өзеніндегі Усть- Куюлда Г. П. Сосновский;
1935- 37 жж. А. П. ... А. Т. ... т.б. ... ... ... көшпенділері мен отырықшы тұрғындарының мола-қорғандары мен
қоныстарында ауқымды қазбалар жүргізді [28, 11].
1935 ж. С. С. ... ... ... КСРО ҒА ЛАИИМК-ның шығыс
Қазақстан археологиялық экспедициясы мен ... КСР- ның ҒА ... ... және ... тау жоталарында археологиялық барлау
жұмыстары мен көне қалайы, алтын, мыс кен ... ... ... ж. ... ... ... ... жұмыстарымен қоса ерте
көшпенділер дәуіріне жататын үлкен ... ... ... ... [29, 147].
1950 ж. Шығыс Қазақстан экпедициясы Ертіс өзенінің оң жақ жағасында,
Самара ... ... ... ... ерте ... қорғандарында қазба
жұмыстарын жүргізді [29, 147].
1953- 54 жж. Пчела, Түсқайың, Славянка, Юпитер ауылдары маңында, 1956
ж. А. М. ... ... ... ... ... ... мен Усть- Букен аылдарының маңында қазба жұмыстарын жүргізді [30,
96].
Зерттеушілер Берел қорғандарында қазба жұмыстарын жүргізуге араға ғасыр
салып қайта оралады. 1959 жылы С. С. ... ... ... ... ... ... экспедициясы құрылады. Нәтижесінде,
көптеген жылдардың археологиялық есебі ретінде С. С. ... ... ... ... издание материалов раскопок 1865 и 1959 ... ... ... ... ... ... ең басты мақсаты көшпелі дәуір өнерінің гүлденуі мен
құлдырауын көрсететін материалдар жинау болды. Алғашқы құрылған ... ... ... ... ... ... сонымен қатар
Берел жазығында бірнеше нысандарда ... ... ... ... ... ж С. С. Сорокин жетекшілік еткен археологиялық экспедиция ... ... ... дейін зерттеді. 1865 және 1959 жж. экспедициялар жұмысының
нәтижесінде үлкен Берел ... ... ... ... кіретін мәдениет
екені анықталды [32, 207].
1960 ж. С. С. Черников басшылық еткен ... ... ... ... ... V- ші ... ... қорғаны қазылды [29, 103].
1985- 88 жж. А. М. Оразбаев басшылық еткен ҚазМҰУ- ңің Шығыс Қазақстан
археологиялық экспедициясы барлау және ... ... ... ... ... ... жалғастырды [33, 70].
1990- 91 жж. Алтайдың оңтүстігіне орналасқан Укок жазығында Н. ... ... ... ... ... ... мен табысқа
жетті [34, 125].
Тоң басқан қорғандардың ... ... ... да зерттелгенін
атап айтқан жөн. 1960- 1962 жж. ... ... Бажи ... ... ... Грач бұл ... б. д. б. 5- 4 ғғ. ... мәдениетіне жатқызды
[35, 41].
20- шы жылдары В. В. Радловтың ... ... ... отырып,
А. Захаров Берел қорымын зерттеу қажеттігін айтады.
30- шы жылдары Берел қорымының ... М. П. ... ... ... ... ... қорымның мерзімделуі мен
жерлеу мазмұнына мән ... ... ... ... кейін, Алтай тау тізбегінің оңтүстік- батыс
бөлігінде жатқан, жан- жағынан тау ... ... ерте ... және ... ... ... ... шоғырланған Берел аңғары да ... бір ... ... Мұндағы З. С. Самашев ... ... ... ... ... ... жұмыстары 1998
жылдан бері үзілмей ... ... Осы ... ... ... ... 18, 31, 32, 34, 36, 71, 23, 10, 9, 4, 72, 73 және т.б.
сынды ... ... ... ... ... №11 обадан әйел мен еркек
мүрделері, қосып жерленген 13 жылқы мүрдесін, ... ... ... ... жасалған бұйымдар т. б. табылды [37].
Осы зерттеулер кешенді түрде жалғасып, жыл сайын далалық экспедиция
ұйымдастырылады. Қорым 4 ... ... СБ- ОШ бойы ... ... және әр ... ... ... 70- тен астам қорғандардан
тұрады. “Үлкен Берел обасының” қатарындағы ірілі- ұсақты ... ... ... ... ... 70- тей ... 30- ға ... қазылып, зерттелу
үстінде.
Көптеген зерттеу ... ... ҚР ... Ә. Х. ... ... ... ғылыми қызметкерлерінің: Самашев З. С.,
Төлеубаев Ә. Т., Базарбаева Ғ. А., ... Г. С., Исин А. И., ... П., Гий Э., ... А., ... С., ... Ж. М., ... Ғ. К., ... Е., Төлегенов Е. Т., Қиясбек Ғ. және т. б. ... ... ... мен ... ... ... көрді.
Осылайша Алтайдағы негізігі мәдени-хронологиялық ... ... біз бұл ... әлі ... ... ... айта
аламыз.Көптеген ғалымдар пазырық уақытын б.з.д VI-II (I) ғғ шектейді. Бұл
мәдениеттің қалыптасуына ... ... ... сақ тайпалары деп
айтылады, бірақ дәл ... ... ... ... Пазырық мәдениетінің
құлауына хундардың экспансиясы әсер ... ... бір ... Орта ... ... қалған бөлігі жаңа бұлан-қоба мәдениетін
қалыптастыруға ат ... Әлі ... ... ... ... бір жолға қойылмаған. Қалыптасқан жағдайдан шығудың жолы
біздің оймызша:
1) Кең ... ... ... сақ көне мұрасын зерттеуде
комплексты ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдарының жетістіктерін пайдалану
3) Археологиялық тұрғыдан әлсіз зерттелінген ... ... ... ... ... Шығыс Түркістан мен Солтүстік Монғолияның материалдарына баса ... ... ... ... саяси көзқарастардан ада болу қажет
Аталмыш негізде жұмыс жасалатын болса, Таулы ... және ... сақ ... ... ... ... ... қалпына
келтіруге болады.
1.3 Сақтардың әлеуметтік құрылымы мен ... ... ... ерте сақ ... ерекшеліктеріне
қорғандардың тізбектеле ... ... тән ... ... үлкен қорымдардың тізбек пен топтарға бөлінуі тән. (Башадар,
Тұяқты, Берел). Әр тізбекте салыстырмалы түрде қорғандардың аз ... ... ... ... ... үлкен әлеуметтік құрылымдар туралы сөз
қозғау жөн емес. ... ру). ... ... ... жерлеулермен байланысты болуы мүмкін. Қорғандар саны ... ... ... туыс отбасылармен руларға тисілі болуы ғажап
емес. Пазырық мәдениетіндегі ... ... ... ... туралы
болжамды алғашқылардың бірі болып С.И. Руденко айтқан ... [38, ... ... ... мен ... ішкі ... ... өмірде
болған тұрғын үймен, қоныстардың нақты жоспарлануымен байланысты. Осыған
байланысты қорғандар тізбегі көнеде шынайы ... о ... ... деп ... Осындай ойға ортағасырлық материалдар негізінде
И.Л. Кызыласов келген болатын: « ... ... ... ұрпақ
бойынша үйлердің орналасуына сәйкес келеді. Осындайды этнографияда хаккас
қоныстарындағы –аилдардан ... ... ... [39, 96]. Мұндай
мәліметтреді қазақ, башқұрт этнографиясынан да байқауға ... ... ... ... ерте ... ... орналасуы кейінгі
көшпелілердің және қазақ рулық топтарының үйлерінің жоспарларымен ... ... бір ... ... ... ... ... жағынан
тиімді. Отандық археология ғылымының көш бастаушысы ... ... ... ... ауылына қарасаңыз мынадай көрініс
байқалады: жарты ай тәрізді дөңгелене тұра аққаздай киіз үйлердің ... ... ру ... үйі ... ... ... тұр. Ал орта тұста
кешкілік төлді қамайтын қоршаулар бар" [40, 239б.].
Тағы айта кететін жайт ... бар ... ... ... ... ... ... бір жанұя мүшелерінің рет бойынша жерленуін
көрсетпейді. Мұнда барлығы дерлік бағытталуы ... ... ... ... ... микротізбектерден тұрады.
Көбінесе қорым ... жат ... мен ... тұрады. Осы
арада айтайық дегеніміз қорған тізбектері-о дүниеде шынайы қоныстар немесе
шартты туыстардың өмір сүретіндігі туралы идеяны ... ... ... ... тұрғызылған қорғандар, өзіндік бір отбасының басының,
рудың, кейде тіптен ол ... ... жоқ, ... ... ... сыр шертетін монументалды шешіре есткерткіш.
Алтайдағы сақ заманының әлеуметтік ... ... беті ... ... және ... өмірде қаншалықты орын алғандығы.
Зерттеушілердің біразы сақ қоғамында әйел ... ... ... ер мен
салыстырғанда азғана төмен болды дейді. Оған ... мал ... ... ... бола алады. Аталмыш ойдың дұрыстығына әйел
адамды жерлеу үшін жеке қорғанның тұрғызылуы, ер адамды жерлеу ... әйел ... ... жылқының қоса жерленуі және ... ... ... ... тәуелді болғандығын айғақтайтын
тек бір ғана дерек бар ол, Таулы Алтай ... ерте сақ ... әйел ... ... ... пазырық қорғанында мидия ханшайымы жерленген ... ... ... жеке ... ... ... ... пікірі
сынды ойлары реалистік тұрғыдан шындыққа жанаспайды [41, 89-101]. Алтайдағы
сақ қорғандарындағы жерлеу ғұрыптарын анализдап ... ... ... күңнен гөрі ел басшының жарын көрген жөн.(жеке колодаға ... ... ... ... ауыр ... ... ... көрген
қолдар ) Ақ-алаха қорымының 1 қорғанынын табылған әйел aдамның ... ... қару ... ... ал, ... ... пен тек «салт атты
жауынгер ғана ... бас ... ... ... [42, ... ... көп уақыт бойы ашық тұрып, сан мәрте пайдаланғандығының
ықтималдығы «жарының» жерленуі бір ... қоса ... ... ... ... айтуға болады. [37, 8].
Пазырықтықтардағы абыздар мәселесін қарастырғанда еуразия кеңістігіңде
ерте темір дәүірінде мекендеген ... ... ... ... ... ... қатыстыра қарастырған жөн. Пазырық
қоғамында әйед адаммен абыз ... жай ған орын ... қана ... ... дәрежеде қоғамдық әлеуметтік сатыда орын алғандығын алғашқыларын
отбасылық қабірлерге жерлесе (Пазырық, ... ... ал ... ... 1 ... әйел ... ... абыз әйелдікі болған сынайлы.
Жалғыз тұрған қорған пазырық қоғамында ... ... ... белгілері бойынша жерлеу ғұрпын дөрекі түрде бұзады. Қорғанның
сондай-ақ ... ... ... ... тұрғызылуы, әйел адмның
осылайша осы аңғарда жерленген бүтін пазырықтықтарға ... ... ... ... ... ... ... құрылыс ерте сақ заманымен салыстырғанда
өте дамыған болып, мүліктік дифференциация пайда болуымен ( инвентардың
молдығы ; жерлеу ... ... 0-22 ... ... ... ... халықтарының ерте темір дәүірі ішіндегі эволюциясы, әлеуметтік
қатынастарды күрделендіріп қана қоймай, қоғамның милитаризациялануына әкеп
тіреді. Яғни бұл ... Д.В. ... ... ... пазырық қоғамы
бірыңғай құндылықтар жүйесін ардақ тұтты, ол соғыс, оның ең ірі мұраттары
қоғамдағы әр ... ... ... бұхараның санасына сіңірілді [43, 30-
31].
Алғашықылардың бірі ... ... ... ... Саян-
алтай аймағының ерте темір дәүірінің әлеметтік құрылымын ... ... А.Д. Грач ... ... ... ... в Центре Азии» атты
монграфиясында жерлеу ғұрыптық кешендерін анализдау арқылы Саян-Алтайдағы
сақ қорғандарын; 1) патшалық; 2) ... 3) ... тап ... ... Деп бөле ... ... ... тобы болғандығын атап
өтеді. А.С. Суразаков осы критерилер негізінде, схеманы жаңартып, ... ... 1) ... көшпелілер, 2) отбасылық-туыстық топтардың
көсемдері, 3) рулық ақсүйектер, 4) тайпа көсемдері. Сәл ... ... ... ... тең құқылы еместер мүшелері болғандығын
дәлелдеді.
Бұндай ... ... ... ... де қуаттай түседі, Ян-Шу-да
мәліметінде келтірілгендей, Хань династиясының ... заңы ... 12,8 ... аса қорған үйіндісі тек ... ... ғана ... ... ... ... ... 12,8 метрге
дейін болса, ал жоғарғы мәртебелілер қорған қүрылысының биіктігі 4,8 метрге
дейін ... екен [44, ... ... жерлеу инвентарын анализдай отырып, пазырықтықтарда,
көптеген бөлігі жауынгерлерден тұратын, орта тап ... ... ... дейді. Ғалым көшпенділер қоғамында, кәсіби әскерилер тобы
қалыптасып, ... ... ... ... ... ... [45, 112-114].
1989 ж. Кемерова қаласында бүкіл одақтық конференцияда ... ... ... ... және ... ... ... болды. Аталмыш конференция 1960-1980жж ... ... ... ... ... ... ... еді. Осы кезеңнің негізгі нәтижесі ерте мен ... ... ... ... ... ... мен
археологиялық мәліметтер негізінде көшпелілердің әлеуметтік ... ... мен жаңа ... ... ... ... ... –ақ
жерлеудің әлеуметтік-типологиялық классификациясын жасау, көшпелітанудың
теориялық негізі мен әлеуметтік терминадарына өзгеріс енгізу еді [46, ... осы ... ... негізгі ойлары өрбіді. 80 жылдардың
аяғымен 90 жылдардың басында көшпеліліер ... ... ... бастады, осындай көзқарас пазырық мәдениетін зерттеушілерде де,
қалыптасты, енді ... ... ... әлеуметтік жүйесі бар, бірнеше
құрылымдар қызмет еткен; жыныстықкәмелеттік, ... ... ... діни [47, 85-96]. Міне осы мәселерлер бойынша ... ... ... ... древних обществ
Западной Сибири" және халықаралық "Итоги изучения скифской эпохи ... ... ... атты ... ... және бірнеше
авторлардың ғылыми еңбектерінде осы мәселелер көтерілді [48; 49; 45;50; 51
және т.б]. Ерте ... ... ... ... олардың
қоғамдық құрылыставрын зерттеумен тығыз байланысты. С.С. ... ... даму ... ... ... ... демократия»
дәүірін шығарған еді (б.з.д VII-Ivғғ.), осыған тақау ... В.М. ... еді. Л.С. ... ... сақ заманындағы мемлеккеттік
патриархальды-құлиеленушілік сипатта болған [46].
М.И. ... ... ... шектеулі әскери демократия
болған [52, 37-47]. Осы пікірді Н.А. Боковенко да ... Оның ... ... ... ... жүйе ... болған
[53, 50-53]. Осы уақытта бір топ ... ... ... ... ерте ... ... ... қоғам болған [54; 55;
56; 57 және ... ... ... ... ... ... құрылыс, жерлеу
рәсімдерінің элементтерін кешендік анализдау негізінде, жақсы зерттелінген.
Қоғамның әлеуметтік сатыларын анықтаудың критерилары жасалынған. ... ... ... ... ... ... жатады. Келесі
шешімін күтіп ... ... ... нақты қорымдар бойынша
палеодемографиялық анализдау жасау және пазырық қоғамының саяси ... ... ... тарихи-мәдени жағдайында қарастыру.
2 «ТОҢ БАСҚАН» ОБАЛАРДАҒЫ ЖЕРЛЕУ РӘСІМДЕРІНІҢ ... ... ... Берел қорымы
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министірлігі Ә.Х.Марғұлан
атындағы ... ... ... ... тобы 1999 жылы ... Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы
Берел ауылына таяу орналасқан ерте ... ... ... ... ... Осы 1999 жылы “Қазақ Алтайы” термині ғылыми ... ... ... ... ... ... (58, 15 б.(.
Зерттеу барысында Берел обалары орналасқан алқапта табиғи ... және ... ... межеден жоғары орташа температурасы жағдайында
0,5-2,5 м ... ... ... жер қабатында тек маусымдық ... ... ... топырақсыз толықтырмалары болмайтын жайдайларда қалыптасқан
кесек тас шоғырларындағы термикалық ахуалдарда күрт айырмашылықтар бар.
Осындай ... ... ... ... ... және ... ... қалыптастыруға әсер ететін конвективті-кондуктивті жылу
алмасу ... Оған ... ... ... ... солтүстік беткейіндегі
қылқан жапырақты ормандағы мүк басқан кесек тас шоғырларындағы көп ... ... ... оба ... немесе “мәңгі оба тоңдары” деген атпен белгілі тоң
шомбалдарының қалыптасуы және ... осы ... ... ... ... № 11-ші ... астында қабірді тұтастай қамтыған,
аумағы 3 м-ге дейін жететін тоң ... ... ... обалары
орналасқан алқапта тоңның неше алуан (маусымдық, мәңгілік, ауыспалы-
маусымдық) ... ... мен ... ... ... ... жасалды. Зерттеулерге қарағанда қабір астында ... ... жер үсті тас ... ... қалыңдығына байланысты.
Тоң қабатында адам мен ... ... ... ... ... ... сақталған. Молада 35-40 жастар
шамасындағы ер адам мен одан ... әйел ... ... де осы өңірде
мөлшермен 2 400 жыл бұрын өмір сүрген халықтардың ең ... ... Ер ... қос ... ... шашы мен мұрты, сондай-ақ ... және ... ... ... ... жұрнақтары сақталған.
Қайтыс болған патшаның о ... ... ... ... көмген 13 жирен
аттарының мүрдесі тоңның астында ... ... ... ... ... сақ ... материалдық және рухани
мәдениетінің бір ... ... атап ... ... ... ... ... түсініктерін жаңғырту және
Алтайдың ежелгі көшпелілер мәдениетінің ... ... ... ... ... ... шешуге кең мүмкіндіктер туғызып отыр.
Тоң басқан обадан пелеогенетика мәселелерін және көне генетикалық
кодтың (ДНК) ... ... ... табиғатын зетттеуге мүмкіндік
беретін материалдар алынды (59, 27 ... ... ... Қазақ Алтайы Берел жазығындағы ең ірі ... жылы ... ол ... ... ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізді. 1866 жылы ескерткіштің орналасқан
жері, жерлеу барысы жөнінде қысқаша мәліметтен тұратын есеп ... ... жылы ... бұл есебін толықтырып, Сібір ескерткіштерімен
салыстырып жазған А.Захаровтың ... соң ... ... ... ... ғасырдың 30-шы жылдары Берел материалдарымен ... ... ... ... 1959 жылы ... ... Берел қорғанын зерттеуді жалғастыру мақсатында ... ... 1865, 1959 жж. ... ... ... Берел қорғаны
толық зерттеледі (31, 227 б.(.
Аталған ескерткіш теңіз деңгейінен 1120 м биіктікте, Берел жазығының
үшінші ... ... ... ... басқа да ескерткіштері
сияқты сыртқы тас қабатының ... ... ... ... ... ... жасанды тоң қабаты пайда болған.
Бұл қорған осы қорымдағы ең ірі құрылыс. Тас қабатының биіктігі 5 ... 30 м. Тас ... ... темір ауыздықты және темір
үзеңгілі ат сүйегі табылған. Қабір шұңқұры 7 м, солтүстік бөлігі 5,5-5,7 ... ... ... ... ағаш ... ... қима.
Шұңқыр қабырғалары бұрыштарына тегіс, биік тастардан тіреулер қойылған.
Тіреулердің үсті ... ... ... ... ... диаметрі 1 м
тұтас қарағайды үңгіп жасаған саркофаг-астау. ... ... ... ... жабылған. Ал оның қақпағына қоладан жасалған фантастикалық
құстардың бейнесіндегі төрт шеге ... ... ... ... ... ... ... шұңқырының солтүстік бөлігінде жерленген жылқылар
сүйектері орын алған. Аттардың саны 16, төрт ... төрт ... ... басы ... ... Алғашқы екі қатарға
қойылған аттардан темір ауыздықтар табылған. Бұл ... ат ... ... ... ... ... ... Аттардың үстінде
ертоқымдардың қалдықтары сақталған. Аттардың үстіне қайың қабығының қалың
қабаты жабылған (60, 230 б.(.
Жерленген жылқылардың ... ... ... және ... қабығынан
жасалған әшекейлер табылған. Олар сол аймақта кездесетін аңдар (тау ешкі,
мысық тұқымдастар, архар, бұғы) және ... ... ... ... ... мәдениетіне жатқызу заңды деген шешімге келді.
№ 11 оба. Берелдегі ... ... ... ... ... обада
(диаметрі 30 м астам, бастапқы ... 2 м ... ... әлеуметтік
мәртебеге ие кісі жерленген. Ол жоғарғы жікті көшпелілер ... ... ... ... ... ... да болуы мүмкін.
Қазылған оба – аса күрделі архитектуралық құрылыс, оның әрбір ... ... ... қатаң белгіленген функциясы болған. Обаның
алып үйіндісі ... ... ... лақтыра салған жиындысы емес,
керісінше әр түрлі көлемдегі арнайы ... ... ... домалақ және
малта тастардан жүйелі түрде қаланған бірнеше қабаттардан ... ... жер үсті ... ғана тұрғызу үшін де қыруар күш жұмсалғаны
сөзсіз. Оның көлемінің осыншама үлкендігі марқұмның әлеуметтік ... енді бір ... – оның ... мен қол ... ... ... ... де болжауға болады. Сонымен бірге элитарлы ... ... ... мен ... ... жоғары
дәрежелі көрсеткішінің дәлелі болып та табылады. Оба құрылысына қажетті
мөлшердегі тастарды өзен ... биік ... және ... ... тік ... ... жеткізу үшін де орасан зор еңбек
жұмсалғаны белгілі (61, 168 ... ... ... ірі және жалпақ тастардан ... ... ... ірі ... тастармен дөңгелек қоршау етіп тігінен қаланған;
оның тек практикалық функциясы ғана ... ... ... мәні ... Оба – ... ... ... яғни қоршаған кеңістіктің
әмбебап моделінің ... (61, 88 ... ... ... үсті ... жабылған, ал көрдің
түбіне қалың да жалпақ етіп самырсыннан ... ... ... ... ... үш қатар етіліп, ұзыншақ тік төртбұрышты қима
таған ... ... оң ... ... иеленген қима тағанның көлемі
3,43*1,85*1,26 м. ... ... ... ... ... мен ... кейбірі ертеректе алдын ала
дайындалған, ал кейбірі ... ... ... ұзақ ... ... тағанның ішіне, жасыл алевролит тастар төселіп, оның үстіне астау
табыт қойылған. Ол көп ... жуан ... ... ... ойылып
жасалған, үстіңгі жағы мұқият тегістеліп ... ... ... төрт
бұрышында оны қабірге көтеріп түсіру оңай болу үшін құлақ тұтқалар ойылып
жасалған, беті қақпақпен жабылған. ... төрт ... ... құйылып,
сыртына алтын жалатылған төрт құстың ... ... ... ... ... ... ... – періштелер қызметін
атқарады деген нанымға сәйкестендірілген (62, 223 б.(.
Астау табытқа жасы шамамен 35-40 жастардағы ер адам ... ... ... әйел ... Антропологтардың алғашқы тұжырымы бойынша
әйелдің жасы ер адамға қарағанда біршама егделеу. Мәйіттердің басына ағаш
жастық ... ... ... сәнді қос бұрымды шашы ... ... тірі ... мұрт қойып жүргені де анықталды. Еркектің бас сүйегінің
төбе тұсы кезінде ... ... ... тиіп ... ... ... трепанация іздеріне қарағанда жарақат орнындағы сүйек сынықтары
мен ұйыған қанды алу мақсатымен жауынгер-көсемге ... ... ... ... ... ... дегенмен де бұл кісі өзінің ерлігі
мен мәрттігінің арқасында Алтай ... ... ... ... Оның ... ... ... әр кезінде сынып қосыла
біткен қабырғалары мен ... ... куә ... (63, 88 б.(.
Жоғарыда атап өтілгендей, ежелгі көшпелілердің жерлеу тәжірибесінде аса
күрделі ғұрыптар қалыптасқан, атап айтқанда, марқұмның денесін оны ... ... ... бұзылмаған күйінде сақтауға тырысқан. Мұның ... ... ... Бұл мақсатты орындау үшін арнаулы шөп-
дәрілермен, жұпар иісті заттардың ... ... ... ... ... арулайтын болған. Марқұм ... ... оның бір ...... ақық ... жұқа ... ... композиция құрай отырып әшекейленген киімнің бір
жұрнағы. Өлгеннен кейін сақталған байлығы мен ... ... ... әлеуметтік мәрттілігін айқындайды.
Қима тағанның ішіне, астау-табыттың бас жақ ... ... ... қойылған және екі қыш ыдыс пен бір мүйізден жасалған құтыға
марқұмның ... ... (59, 188 ... ... ... о дүниеге мініп баратын 13 сәйгүлігі қас
маңдайларынан ... ... ұрып ... қима ... ... ... ... жеті, үстінде алты), аяқтарын бүгіп орналастырылған.
Қабаттары антисептикалық қасиеті бар ... ... ... ... бөлінген. Жирен түсті мініс сәйгүліктері бастарымен күншығысқа
қаратылып қойылған. Тоңдалған оба кереметтерінің арқасында аттардың ... ғана ... еті де, сол ... сән-салтанатты әбзелдері де түгел
дерлік сақталған.
Он үш аттың төртеуінің басында тау ... ... ... әшекейленген тері маска болған. Масканың біреуі денесі мысық
тұқымдас ... ... имек құс ... ... ... ирек мүйізі
және қанаты бар ағаштан ойылған фантастикалық полиморфты құбыжық – ... ... ... ... ... әдемі ер-тұрмандар мен олардың әшекейлері бүгінге ... ... ... ... ең ... ... ... сабалық терісінен
жасалған және қос тұяқты жануарды грифонның талап жатқанын көрсететін киіз
аппликациялы бөстек ер-тұрманға ерекше ... ... Бір ... ... жіңішке ағаш таяқшалардан жасалған қалқан байланған (59, 91
б.(.
Ат әбзелдері ... және ... ... ... ... ... безендірілген. Жапсырмалар, сулықтар, ілдіргілер және
айылдың бөлшектері сияқты заттардың ... бет жағы жұқа ... және ... ... арнаулы тесіктер арқылы
былғарыға, қайысқа бекітілген.
Ежелгі көшпелілердің ... мен ... ... өте ... ... Олар ... ... сипатта емес, архаикалық мифологиялық
түсінік-ұғым бойынша қоғамның белгілі бір құндылық жүйесіне сәйкес ... және ... ... немесе текст ретінде қаралған. ... мен ат ... ... тағы аң ... безендірілуі
олардың әскери-аристократиялық сипатын көрсетеді.
Ат әбзелдерінде кездесетін образдарға жергілікті ... ... ... ... ... таутекелер, архарлар және мысық тұқымдас жыртқыштар
кіреді. ... ... ... ... ... орынды қияли,
табиғатта болмайтын, синкреттік, полиморфты тіршілік иесі ... ... ... ... ... сан ... ... қасиеттері
түйінделіп, айрықша әсерленуге тиісті болуы мүмкін (64, 206 б.(.
Аңдардың айқасы – аң стилінің ең негізгі ой ... ... ... ... аса мол. Олар ... ... жыртқыштың бұғыға немесе тау
текеге шабуылы; өз ... өзі ... ... ... ... ... тұяқты жануардың басының көлемді ... ... ... ... айқастың бір сәтін көрсететін көріністер. Аңдар
айқасы бейнелерінің семантикасы негізі – жақсы мен ... ... ... жаңа ... ... өркендеуі, мәңгілік қозғалыс пен қарама-
қайшылықтардың ... ... ... ... Осы ... ... аңдардың бір-біріне қарама-қарсы жағдайдағы ... мен ... ... жиі ... ... ... ... медиатор ролін атқаратын таудың қарлы шыңдарында
жүретін таутеке, архар, барыс, жыртқыш құстар ... ... ... ... ... ұйықты” жайлағандар. Аттарды аталған
жануарлардың ... ... ... ұйыққа” жетуін жылдамдатады деген
ниеттен туса керек (61, 58 б.(.
№10 оба. ... ... ... ... үшінші болатын оба. Оның
өлшемі: диаметрі 32*25 м, биіктігі 2 м.
Бұл ... жер беті ... ... ... ... ұқсас; оның
негізін үлкен плиталардан, балық қабыршығы тәрізді бір-біріне ... ... ... (61, 170 ... 3,35 м болған қабір шұңқырының оңтүстік-шығыс ... екі ... қима ... ... ... арғы
жағында жылқылар жерленген. Қиманың ұзын қабырғасы көлденең қабырғасына
қарағанда биік. Қима бұрыштарын ұзын қабырғаларының ұштарын ... ... ... ... ... ... ... әдісімен біріктірген.
Оның ішіне бүтін бөренеден ойып, төрт бұрышына құлақшалар қалдырылған табыт
қойылған, оның беті тақтайлармен ... ... ... ... ... ... бұрышына қыш ыдыс, төртбұрышты, аяқтары
ойып жасалған орындық қойылған. Ағаш ... ... қой ... ... және ... ... қойылған. Қиманың түбіне ... ... ... ... ... ... ... үшін оның түптері әр
жерінен ұсақ тастармен бекітілген (66, 121 б.(.
Қабірдің солтүстік-батыс бөлігіне аяқтары ... ... ... ... он жылқы жерленген. Солтүстік-шығысқа бағытталып
қойылған жылқылардың ... ... ұрып ... ... ... ... жүгенделген, ерттелген. Олар үш қатарға бөлініп
қойылған; бірінші қатарда төрт жылқы ... ... ... ... үшін ... ... ... тастармен тіреген. Бұл қатар бірінші
қойылып, артынан үш-үш жылқыдан тұратын екі ... ... ... қатардағы жылқылардың бастары алдыңғылардың жамбастарына ... ... ... ... бұрышына қарай ойысып кеткен жылқының
басына ағаштан жасалған тау текенің мүйізі қондырылған. Ертоқымдардың ... ... ... ... ... ... ... тамаша сақталған. Онда беті адамдікі, ... ... ... ... ... тау текенің мүйізі орналасқан,
қанаттары бар 8 сфинкс бейнеленген. Сфинкстердің ... жағы ... ... ... көк ... ... Осы қатардағы екі жылққының ерлеріне қалқан
ілінген (66, 123 б.(.
Соңғы ... ... ... ... ... ... ойылып, жүгендері ағаштан жасалған қабанның тістеріне ұқсас
салпыншақтармен ... ... ... ... ... ... ... мүсіншелерімен және әр түрлі оюлармен безендірілген.
Бірінші қатардағы жылқылардың жүгендері мен ерлері бүркіт грифон, архар
мүсіндерімен толықтырылған. Осы қатардағы жылқылардың ... ері ... ... және ... бар, ... ... ... анық
көрінбейді. Қалған екі жылқының ерлері алтын және ... ... ... ... Бұл ... ағаштан жасалған жылқы, бүркіт
грифон мүсіншелерінің бастары ... ... Ат ... ... ... киізден жасалғандықтан, олардың алтын қаптамалары және
ағаштан жасалған бастарының мүсіншелері ғана сақталған (67, 312 б.(.
Алғашқы қатардағы ... ... ... ... ... ... басымен шектелетін қамшының сабы табылды.
Тонаушылар кірген жерден сүйектен жасалған үш қырлы, ұңғылы жебелер
(алты дана) салынған горит ... ... ... ... Сонымен
қатар оралған архар бейнеленген түймелер тазаланды. Бұл ... ... ... ... бөлшектері болуы мүмкін. Маралдың
бейнесі ойылып, алтынмен қапталған сүйек қапсырма да осы ... ... ... ... оратылып бейнеленген маралдың артқы аяқтары басының
жоғарғы жағына орналасқан. ... ... ... ... ... және ... мен жамбасында архардың басы ойылған аттың мүсіндері
табылды. Бұл заттар ... ... ... ... ... Берел
жазығындағы тоң қабаты болған ең ірі үш қорған осындай сипат ... ... ... әлі де ... ... зерттеулерде. Қалпына
келтірілген артефактар Астана ... ... ... Орталыққа
тапсырылды.
2.2. Таулы Алтайдағы Пазырық қорғандары
Пазырық қорғандары Ресей Федерациясындағы Таулы ... ... ... ... ... ... теңіз деңгейінен 1600 м биіктікте.
Олардың ішінен ірі бес қорған көлемі жағынан ерекшеленеді.
Бірінші Пазырық қорғаны. 1929 жылы ... 1-ші ... ... ... ... қорғанның диаметрі 36 м. 4 м тереңдіктегі қабір
шұңқырының көлемі 52 кв.м. Шұңқырдың түбі тас сынықтары ... оған ... қос ... ағаш ... ... қима ... ... Қима
тағанның асты тиіп тұрған еден 19 ... ... ... 196 ... Қабырғалардың арасы майда уатылған тастармен толтырылған.
Төбесіне қойылған бөрененер ... ... ... ... ... және ... ... үш-үштен жоғарғы жағы үңгілген
тіреулер ... Бұл ... ... ауыр ... ... ... үстінен қабір шұңқыры 300-ден ... ... ... Қима тағанның қабырғаларының ішінен қара киіз
ұсталған, киіздің шеттері ақ киізбен көмкерілген. Бұл киіз ағаш және ... ... ... ... ... кілем төселген. Қабырға
тұсында ұзындығы 3,75 м, бүтін самырсыннан үңгіп жасаған ... ... ... дәл сондай басқа самырсыннан дайындалған.
Саркофаг-астаудың ішіне қос мәйіт: ер адам мен әйел ... ... ... Қима ... қыш ыдыс ... (68, 137 ... жанына аттар жерленген. Мұнда әр түстегі 10 ат ... ... ... ... ... тау ешкі мен ... ... сулықтармен сәнделген. Барлық 10 аттың жүгендері
бейнелеу өнерінің ... ... тері ... мен ... ... ... ... сулықтар, түймешелер бәрі
алтын фольгамен қапталып, күміспен апталған. ... ... ... ... ... ... тері аппликациялы жабу жабылған.
Аппликацияда грифтың бұғыға шабуылы бейнеленген (69, 47 ... ... ... ағаш ... ... ... бекітілген
қалқандар, ағаш сапты қамшы, жабайы мысықтың бас терісінен тігіліп, ішінен
жұпар иісті шөптер ... ... ... Он жылқының
ішінде екеуі ерекше әшекейленген. Олардың құйрықтарына ... ... ... ... ... ашық қызыл түске боялған тоқыма бахрамалар
кигізілген. Табылған заттардың ... ең ... ... ... ... ... табылады. Екі маска да қалың киіз бен теріден
тігілген. ... ... ... ... ... аң мен ... ... сурет басылған. Екінші масканың тұмсық бөлігіне
жолбарыстың мүсіні орнатылып, ... ... ... ... ... ... бұғы мүйізі ұстатылған. Аттардың қалдықтарын зерттеу
барысында олардың ... ... ... ... ... Барлық
жылқылар Таулы Алтай мен Түркменстанда кездесетін ахалтеке тұқымынан, мініс
аттары екені дәлелденді. 1-ші ... ... ... ... IV 5 ... ... (70, 101 ... Пазырық қорғаны биіктігі 2 м, диаметрі 36 м. Тас үйіндіден
тұрды. Тас үйіндінің ... ... 4 м ... ... 7,1х7,8 м
қабір шұңқыры. Қабір шұңқырының түбіне өзен ... ... Оның ... ... ағаш қима таған қойылған. Қима тағанның биіктігі 1,53 м, ... ... м. ... мен төбесі бөренелерден, едені ... ... Қима ... ... бірнеше қабат қайың қабығымен
жабылған. Қабырғаларының арасы қуыс. Қиманың ... және ... ... ... жағы үңгілген тіреулер қойылған. Бұл
үңгілген ойықтарға тоғыз ... ... ауыр ... ... ... ... қара киіз ... қабырғаларына ені 65 см қара
киіз ... Қима ... ... қабырғасын бойлап ұзындығы 4,2 ... 0,72 м, ені 80 см ... ... ... ... ... ... үстінен теріден құралған аппликациялы жабу
жабылған. Бұл ... ... соң бірі ... ... ... түбіне екі бүктелген қара киіз төселген. Киіздің үстіне түгі қалың
кілем тасталып, оның үстіне ... ер адам мен әйел ... ... Бас ... ... ... ... соң трепанация
жасалған. Әйел адамның кеуде қуысы ашылып, іш ... ... соң, ... ... мен ... толтырылып тігілген.
Белінен төмен жамбас тұсы мен аяқ ... да ... ... еттері
алынғаннан кейін, оның орны шөппен толтырылып, аттың ... ... ... жасы шамамен 60-та, монголоид типтес. Әйел адам шамамен 40 жастан
асқан. Ер ... ... ... ... ... салынған
татуировкаға толы, бір аяғының балтырында ғана балық және тау ... (27, 435 ... ... ... жанында екі үстел қойылған. Олардың қатарында екі
ағаш ыдыс пен қыш ... ... ... ... ... Үстелден аласа,
ашылатын қақпақтары бар. Сақталған қалдықтарына қарағанда бұл ... қой және ... ... ... ... болуы керек.
Жерлеу камерасының оңтүстік-батыс бөлігіне қола шамдал қойылған, ішінде
шөп тұқымдары салынған басқа ... ... ... ... ... ... еденінен бұғы мүйізінен жасалған балға, ... бар екі ... ... Осы ... ... ... ... қалған арфа секілді музыка аспабы және камераның оңтүстік бөлігінде
мүйіз дабыл ... (71, 220 ... ... ... ... ... жасалып алтынмен
қапталған бұғы және гриф мүсіндері, тері әмияндар мен ... ... ... тау ... ... бейнеленген күміс ілдіргі табылса,
тонаушылар қуысынан алтын сырғаның бөліктері, киімнің ... киіз ... ... табылған. Сондай-ақ, астау ішінде жейде, жеңі мен ... ... ... әйел адамға тән сырт киім жақсы сақталған.
Қиманың әр жерінде, ... ... ... ... ... екі жебе,
барс терісінен тігілген қабы бар қола ... ... ... қой ... ... ... адамдардың ауқатын көрсетеді (72, 48 б.(.
Қабір шұңқырының солтүстік бөлігіне жеті ат ... Олар ... ... ... оң, ... сол ... жатқызылған.
Бес жүгендегі ауыздық темірден, екі жүгендегі ауыздық ... ... ... ... ... ... Бір жұп сулық мүйізден, қалған
төрт жұп ағаштан ... ... Ағаш ... бір жағдайда ғана түзу,
қалған үш жұпта образды болып келеді. ... ... ... бастары,
құстар, мысық тектес аңдардың бейнесімен әшекейленген.
Аттың ... ... ... ... композициядан тұрады, мұнда
бір-біріне қарама-қарсы екі ... және ... ... ... барс
суреттелген. Жыртқыш екі үйректі тістерімен ... ... ... ... ... пішінді, үлкендерінің диаметрі 7 см, кішілерінің
диаметрі 4,2 см, ойып салынған лотос тәрізді суреті ... ... ... ... V ғ. мерзімделеді (73, 178 б.(.
Үшінші Пазырық қорғаны биіктігі 2,60 м, диаметрі 36 м тас ... Тас ... ... ... ... Шұңқыр түбінде қарағай
бөренелерден жасалған қос қабырғалы қима таған. Қима ... ... ... ұзындығы 3,38х3,53м, ені 1,83х25,18 м. Қиманың едені
тілінген 14 қалың тақтайдан салынған. Қима ... ... ... ... ... және ... ... бойлай үш-
үштен жоғарғы жағы үңгілген тіреулер қойылған. Бұл ... ... ... көлденеңінен қойылған. Бөренелер ауыр тастарды көтеріп тұру үшін
қойылса керек. Осы ... үсті ... ... (курилский чай)
қабатымен, оның асты самырсын ... ... соң ... ... ... төселген.
Қима төбесінің сырты он бес бөренеден, ішкі ... он ... ... ... ... қима тағанының ерекшелігі оның төбелерінің
арасында 0,5 м бос кеңістіктің болуы. Қима ... ... ... ... ... Табыттың ұзындығы сыртынан 3,25 м, ішінен 2,75
м. Ол көп жылдық жуан самырсыннан тұтас күйінде ойылып ... ... ... егде ... ер ... сүйегі жерленген. Қайтыс болғаннан кейінгі
жасалған трепанация іздеріне қарағанда адам денесінің мумияланғанын білеміз
(71, 448 б.(.
Жерлеу ... өгіз ... ... ... қалдықтары, астары
жұқа киізден тігілген тері шлем, ағаш жастық, 24 жебенің ағаштары, киімнің
тері және мата қалдықтары, ... ... бар ... жібек әмиян
табылды.
Қабір шұңқырының солтүстік бөлігінде 2,25х5,30 м ауданды алып жатқан
аттардың мәйіттері ... ... ... етіп ... ... ... жатқызылған. Барлық он төрт ат ... ұрып ... ... адамды о дүниеге жеткізетін бұл ... ... ... ... ... және ... ... бүгілген күйінде бірнеше қатар
етіп ... ... ... жерден ертоқымдар, жүгендер табылды.
Аттардың әшекейлері мүйізден және ағаштан жасалған. Мүйізден ... ... ... ... ... ... бұйымдар алтын
жапырақшалармен қапталған. Әшекейлердің көп ... аң ... (74, 207 ... Пазырық қорғаны. Пазырық қорымындағы 4-ші қорған ... ... Оның ... 24 м, ... қабатынан биіктігі 1,40 м. Бұл
ескерткіш ерте ... ... ... Тас ... 4 м төменде бір
қабат қабырғадан тұратын қима тағаны бар қабір шұңқыры. Ішкі қабырғаларының
көлемі 2,14х3,75 м, қима ... 1,20 м. Қима ... ... төбесі
көлденеңінен жатыр. Ал оның үстіне бір ... ... ... ... мен ... ... ... арасынан курил шайының қалдықтары
табылған. Қима ... мен ... ... ... тас ... ... камерасының оңтүстік бөлігінде көп жылдық ... ... екі ... ... ... ... ... саркофаг-
табытта басы шығысқа қаратылған, сол ... ... жасы ... ер адамның сүйегі жерленген. ... кіші ... басы ... арқасына жатқызылған жасы 15-тер шамасындағы қыз баланың сүйегі
жерленген. Екі адамның да бас ... ... ... соң трепанация
жасалған. Жерлеу камерасынан ағаш үстелдің екі аяғы, ағаш жастық, ... ... ... ... ... марал мүйізі, бірнеше ... 1,41 м ... ... етіп ... ағаш саты табылды (13, 188
б.(.
Қабір шұңқырының солтүстік бөлігінен жерленген аттар қазылып алынды.
Мұнда он төрт ат жерленген. ... ... ... ... ... кеткен.
Тек олардың кейбір әшекейлері ғана сақталған. Мысалы: ілдіргілер, сулықтар,
қамшы, белбеу қалдықтары. Әшекейлер алтын фольгамен қапталған.
Бесінші Пазырық ... ... ... ең ... Оның ... 3,75 ... 42 м. Тас үйіндінің астында қабір шұңқыры бар. Қабір ... ... м. ... ... қос ... ... қима ... Қима тағанның едені тілінген 13 тақтайдан, төбесі 18 бөренеден
тұрады. Қабырғаларының аралығы бос. Қима ... ... 5,2х8,2 м ... ... ... ... Оңтүстік және солтүстік қабырғаларды
болай ... ... жағы ... ... ... Бұл үңгілген
ойықтарға ауыр бөренелер көлденеңінен қойылған. ... ... ... жұқа киіз кілем ұстатылған. Киіз кілем жоғарғы жағынан ... ... жағы екі ... ағаш қазыққа ұстатылған (75, 11 б.(.
Ұзындығы 5 м, биіктігі 0,5 м көп ... жуан ... ... күйінде
ойылып жасалған астау табытта бірінің үстінде бірі екі ... ... Ер ... сүйегі басы шығысқа қаратылып, арқасынан жатқызылған,
оның үстіне тонаушылардың ісі болуы керек басы ... ... ... әйел адамның сүйегі. Екі ... да ... ... ... бас ... ... ... тасталған. Кеуде
қуыстары ашылып, іш құрылыстары алынған. Одан ... ... ... ... тілінділерден бұлшық еттері алынып, тек тері мен ... ... ... ... ... беру ... ... қылы
толтырылған. Осы жасалған операциялардан соң ... ... ... ... ... жіппен тігілген.
Жерлеу камерасынан өгіз мүйізінен жасалған, екі бөлікке бөлініп қалған
дабыл, хор-хор шегуге арналған ... ағаш ... ... Қабір
шұңқырының солтүстік бөлігінде тоғыз аттың ... екі ... ... ... ... шығыс бөлігінен тағы да жеті жылқының сүйектірі
анықталды (76, 88 ... ... ... ер, ... ... және ... ... әр аттың астынан тоқымдар ... ... бәрі ... Бір ... жалына тері қап кигізіліп, тері мүйіз жасалған, ... ... ... ... ... ... шұңқырының солтүстік
бөлігінен бүтін бөренеден жасалған ... арба ... ... атты ... қосу үшін ... құралдар, ішіне марал жүні
салынып жасалған төрт аққудың бейнесі, түрлі-түсті ... ... және ... м) киіз ... ... ... ... астынан 1 м-ге дейін шығып
тұратын ұзын әрі кең киізден бастырылған. Тоқымдарға түсті киізден оюланып
жасалған жапсырмалар, ... ... ... ... ... ... жан-
жағына як қылшықтарынан төгіліп тұратын бахромалар бастырылған (76, 119
б.(.
Жылқылар ... ... ... төрт ... арба ... ... ... б.з.б. V ғ. мерзімделеді.
2.3. Укоктағы тоң басқан обалар.
Бірінші Ақ-Алаха қорымы ... әр ... 5 ... және 1 ... ... Ресей Федерациясының Қазақстанмен шекарасындағы Ақ-Алаха
щекара заставасынан 15 шақырым батысқа қарай ... Бұл ... ... Н.В.Полосьмактың жетекшілігімен ашылыды. Бұл қорымдағы ең ... № 1 ... ... ... жер ... сәл ... тегіс
төмпешікті ұсақ тастардың үйіндісі ... ... ... тек ... ғана ... Онша терең емес шұңқырдың диаметрі 3 м. ... ... шөп ... ... Қабір шұңқыры 4,80х4,75 м көлемде, 2,60 м
тереңдікте. Тоң қабаты материктен 0,50 м ... ... ... ... 2,90 м ... мұз тез ери ... 1,80 м
тереңдікте қиманың үстіңгі бөренелері ... (71, 461 ... ... ішкі ... ... ... ... аттар
табылды. Көлемі 3,70х0,90 м камерада 9 ат жерленген. Олардың тері, жүн,
өрілген құйрықтары ... ... ... ... маңдайларынан чеканмен
ұрып өлтірілген. Мұндай тар камераға 9 атты сыйғызу қиын, олар 2 ... Жеті ... басы ... екі ... басы ... ... ... қарап И.Е.Гребнев бұл жерлеудің көктемде ... ... ... қойылған. Жүген әшекейлерін ұзын мойынды
грифондар құрайды. Екі аттың әшекейлері аққу немесе қаздардың бейнелерінен
жасалған. ... ... ... Олар ... қайталамайды (77, 179
б.(.
Қару-жарақтардан ат ертоқымдарының астында қалқандар жақсы сақталған.
Олар ағаш таяқшаларды теріге ... ... ... ... ... кіші, 28,5х37,5 см.
Қима тағанның ішіне табыт астау орналастырылған. Ол қайыңның қалың
қабығымен ... ... ... ... мұз ... ... Оңтүстік
бөлікте екі табыт орналасқан. Біріншісінің ұзындығы 2,70 м, екіншісі 2,60
м. Екінші табыттың ... ... бар. ... ... олар ... ... бастаған. Бірақ, алғашқы қалпында аса жоғары шеберлікпен
жасалған. Жерлеу камерасының солтүстік-шығысында тамақ ... ... ... құмыра, екі қысқа аяқтары бар ыдыс, мүйізден жасалған екі ыдыс ... ... ... ... мен құлынның жамбас сүйектері салынған (34,
125 б.(.
Үлкен табытқа ер адамның сүйегі ... Жасы ... ... ... Басы ... ... қолдары бүгілген,
аяқтары созылған, оң жамбасына жатқызылған. ... ағаш ... ... ... ... ағаштан ойылған екі барстың бір-біріне қарап
ауыздарын ашып тұрған ... ... ... ... ... басы
көрінеді. Оң құлағына жапырақ пішіндес сырға ілінген. Бас сүйегінде тік,
қара шаштары сақталған. Мойнында 14 дана ... ... ... ... ... ... бау бар. Беліне тарағы тағылған. Оң жақ аяғының ... ... оң жақ ... ... қанжар, сол жақ аяғының тұсында
садақ, ... жебе ... ... ... алты бөліктен тігілген қызыл
шалбар, киіз аяқ киімнің қалдықтары сақталған.
Екінші табытта оң жамбасына ... басы ... жасы ... ... европеоид типтес қыз бала ... да ... ағаш ... ... Бас ... ... бөлігі ғана
сақталған. Оның ұшында құстардың ағаштан ... ... ... үшке ... өрілген ұзын шашы бар. Қыздың құлағында ағаш сырға,
мойнында қасқыр бейнесі бар тұмар. Кеуде тұсында ер ... ... ... ілінген 5 бау. Жамбас сүйегі тұсында 34 дана теңіз кауриі
қабықтары, екі ағаш ... қола айна ... Оң жақ ... ... ... ... 7 жебе ұшы. Әйел ... киімдерінің жұрнақтары
ғана сақталған. Теріден, жүннен тігілген аяқ киім жұрнақтары да бар ... ... ... ... 1-ші ... ... ... қарай 3 шақырым
жерде орналасқан. Бұл қорым 1994 ылдан бері зерттеліп ...... ... 18 м, тас ... ... 0,50 м. 1м ... ... сүйектері көріне бастады. Мұнда үш ат жерленген. ... ... ... солтүстік қабырғасына бірінен соң бірі ... ... сол жақ ... ... ... аяқтары
жартылай, артқы аяқтары қаттырақ іштеріне қарай бүгілген. Енді бір жылқы
батыс жақ қабырғаға ішімен жатқызылған. Оның да басы ... ... ... сүйегінің астына жиналған. ... ... ... тек ... ... ... ... жүгенделген,
ерттелген екенін анықтауға болады (78, 126 б.(.
Аттардың сүйектерінің ... тас ... ... тас жәшіктің
оңтүстігіне қосымша құрылыс жалғанған. Ол үшбұрышты пішінде тас плиталармен
қаланған. Мұнда ... ... ыдыс ... екі темір пышақ,
жылқының қабырға және омыртқа сүйектері ... ... көне ... ... ... ... тас ... соң оларды жылжытып ішке үңгіп кірген. Осы үңгілген лаздан адам
киіміне ... ... ... элементтері кездеседі (79, 110 б.(.
Тонауға ұшырау салдарынан бұл ... ... ... Қалдықтарды зерттеу нәтижесінде ежелгі алтай көшпенділерінің
жоғарғы дәрежелі мәдениет иесі болғанына толық көз жеткіземіз.
Таулы Алтайдағы тоң басқан ... бір ... ... ... ... Урсула өзеніне құятын тұсындағы Укок платосының Башадар
жазығына орналасқан. Башадар ... 60-қа жуық ... ... ... ... ... ... өткенді жөн көрдік.
Бірінші Башадар қорғаны. Аса ірі көлемдегі бұл қорған тас ... ... ... 10 м, ... 70м.
Тас үйіндінің астындағы қабір шұңқырының көлемі 40 шаршы ... 6 ... ... ... жуан ... құралған қабырғалары бір
қабатты қима таған ... ... ... және солтүстік қабырғаларын бойлап жоғарғы
жағында крест тәріздес ... бар үш ... ... ... ... ... қойылып, олардың үстіне жіңішке бөренелер қатар-қатар
төселген (34, 140 ... ... ... ... ... орнатылған. Астау табыт көпжылдық бүтін
қарағайды ойып жасалған. Табыт ішінен басы шығысқа қаратылып, арқасына
жатқызылған жас ... ... ... Бас ... трепанация жасалған
із бар. Сондай-ақ, қол, аяқ сүйектерінде бальзамдау үшін ... ... ... ... ... ... ... бөлігіне аттар жерленген. Олар әшекей
бұйымдармен сәнделген, әбзелдермен жабдықталған.
Бірінші ... ... ... ... ... ... алтын
әшекейлер, жібек матаның қалдықтары табылған.
Сондай-ақ, қабір шұңқырының оңтүстік ... ... ... тоғыз дана жебе ұштары, екі қыш ыдыс алынды (78, 143 ... ... ... ... 7,5 м, ... 65 м.
Тас үйіндінің астындағы қабір шұңқырында жуан ... ... бір ... қима ... ... Қима ... ... қалың
тақтайлар төселген. Қима тағанның төбесіне қырықтан астам ... ... ... оның ... антисептикалық қасиетке ие қарта жоңышқа
(курильский чай) салынған (71, 310 ... ... ... екі ... табыт қойылған. Олар көп жылдық самырсын
ағашын үңгіп жасалған. Астау табыт ішіне ер адам мен әйел ... ... ... ... ... ... бірінен соң бірі тізбектеліп келе жатқан
жолбарыстар бейнесі ойып салынған. Сол жақтағы ең соңғы жолбарыс ... бұғы ... ... ... ... ... бірінен соң бірі
жүріп келе жатқан төрт жолбарыс, екі қабан, үш тау ... ... ... ... ... ... ... етіліп аттар
жерленген. Олар әшекей бұйымдармен сәнделген, әбзелдермен жабдықталған.
Екінші Башадар ... екі жұп ер ... аяқ ... ... ... төрт белбеудің бөліктері, қылшықты кілем қалдықтары табылды (81,
230 б.(.
Бірінші Башадар қорғаны б.з.д. ІV ғасырдың ... ... ... ... ... ІІІ ғасыр деп белгіленеді (27, 418 б.(.
Сақ тайпаларының жерлеу ғұрыптары андроновшылардың жерлеу ғұрыптарынан
өзгешелеу. Қола дәуірі ескерткіштеріне мәйітті тас ... ... ... қоршау тән болса, Алтай тауларын мекендеген сақ ... ... мен тас және ... ... биік обалар тән. Үйіндінің
биіктігі мен оба диаметрі жерленушінің беделі мен қоғамда алған ... ... ... Сақ уақыты қорғандарындағы адамдарды жылқымен жерлеу ғұрпы
Берел қорымындағы ерте ... ... ... ... ... ІІ ... ортасынан бастап жылқының шаруашылық
пен әскери саладағы мәнінің артуы он бес ғасырдан соң ... ... ... ... танымның қалыптасуына, оны құрбандыққа шалуға
және соңында ... ... ... ... Ерте темір дәуірінің орта
кезеңінен бастап Толстов С. П. айтқандай, ... қоса ... ... ... ... ... [82, 303] ... қалып, енді
жылқы, керісінше, басында рулық әулеттің, кейіннен ... ... ... ... әлеуметтік дәрежесі жоғары топтардың негізгі
байлығы, қасиетті меншігіне айналғандай. Сондықтан да ... ... ... ... - ... жылқы малы шаруашылық сипатқа тез
енді, ... ... ... ... [27, ... ... 160 жылқы жерленіп, 15- 20 жылқының ... ... және 300- дей ... ... ... ... жерлеу-
ғұрыптық кешені жерлеудің аталмыш түрінің ежелгілерінің, әрі күрделілерінің
бірі [83, 24]. Шығыс ... ... ... ... ... мол
мәліметтер беретін ірі обалар қазыла қоймаса да, б.з.д. VІІІ- V ғасырларға
жататын зерттелінген обаларда ... қоса ... ... үш түрі:
адамға арналған жылқыны толығымен жерлеу (Күрті ІІ, №2 оба; Зевакино, №36
қоршау, №38 ... №104 ... №99г ... №99е ... ... ІІ, №6
оба; Қызылтас, №47 оба), қабірге жылқының терісін, бассүйегін не сүйегін
салу ... №7 ... №83 ... Измайловка) және тек ат әбзелін
(ауыздық, суылдырық және т. б.) ... ... ... (Камышинка олжасы,
Измайловка). Дегенмен де осындай жерлеудің кеңінен таралған ... ... ал ... шегі б. з. д. ІV- ІІ ... ... керек. Бұған дәлел
пазырық мәдениетіне жататын ... ... ... ... ... тау ... ... батыс бөлігінде жатқан, жан- жағынан тау
жоталары қоршаған ерте темір және ... ... ... ... ... Берел аңғары да осы мәдениеттің бір тармағына жатады. Мұндағы
З. С. Самашев ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары 1998 жылдан бері үзілмей жүргізіліп келеді. Осы
уақыт ... ... ... ... 18, 31, 32, 34, 36, 71, 23, ... 4, 72, 73 ... оншақты обалары қазылды. Бұл қорымдағы ерте темір дәуірі
обаларының көбісін жерленгеннен кейін- ақ ... ... ... тонап
кетсе де, №11 және №36 обада жылқылар қойылған бөлікке тиіспеген. Сондықтан
да бұл мақалада жоғарыда аталған ... ... ... ... берелдіктердің адамды жерлеуде жылқыны бірге қоюы, құрбандыққа
шалуы т.б. мәселелер қарастырылады.
Солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... ... ... ... ... “жұмыртқа” пішіндес тас үйінділері мен бұрыштары
дөңгелене келген төртбұрышты қабір ... С, СШ- О, ОБ- қа ... ... ... 15-20 ... биіктігі 1, 3- 1, 7 м болатын, терең
қазылатын Берел қорымындағы қабірлерге адамды қима- тағанға немесе ... ... мен оның ... ... ... ... қарай
жылқыны әшекейлеп, ер- тұрманмен бірге қоюы тән. Қима тағанның үстінен алты-
жеті қатар етіп ұзынынан тақтайлар салып, оның ... және ... ... ... және ... ... қабаттай жапқан. Енді сол
обалардағы жылқы жатқан бөлікті ретімен толық сипаттап өтсек:
Қорымды зерттеу, әсіресе ең ірі оба- ... ... ... қазу 1865 ... В. ... ... кейіннен С. С. Сорокиннің толықтай зерттеуімен
басталады (Сорокин С. С. ... ... ... ... ... раскопок 1865 и 1959) // Архив ИА). Обаның қабір шұңқырында ... ... ... ... ... он алты жылқы мен қима-
тағанның ішіне жерленген тағы бір жылқыны қосқанда 17 ... ... ... ... Алдыңғы екі қатардағы сегіз жылқының темір ауыздығы,
ағаштан ойылып жасалып, алтын фольгамен қапталған әбзел ... ... ... ең ұзын ... ... жеке дара тұрған №11 обада
(диаметрі 33,5*22,8 м, биіктігі 1,8 м) екі қабатқа (астыңғы қабатта- жетеу,
үстіңгісінде ... 13 ... ... Жылқының бастары С, СШ- қа
бағытталған, аяқтарын ... сала ... ... ... ... сала отырып, қалың қабат қайын қабығын жапқан. ... ... ... ... ... ... бар. Жылқылар әшекейленген,
ерттелген, ал бастапқы екі жылқыда ... ... тау ... ... және осы екі жылқының бірінің жалы тері ... Тау ешкі ... ... ішкі беті ... ... рельефті, түбіне қарай қалыңдай
береді. Мүйіздің салаларына жұқа алтын ... ... Бас ... түбінде екі жерден арнайы тесілген. Ауыздық дөңгелек пішінді, темірден
жасалған, ал суылдырық, тізгін сияқты т. б. ... сақ- скиф аң ... ... әртүрлі әдістермен барельеф және мүсіндеу техникаларын
енгізе ... ... және оң жақ ... ... ... ... не күміс
фольгамен қаптаған. Мұндағы сақталған ер Пазырық обаларында кездесетін
ерлерге әбден ... яғни ері ... ... ... жүн, не шөп
салған. Ердің беті тұяқты (бұлан) ... ... ... ... әшекейленген. Көбінесе жирен түсті, ... 13- ... ... қоса ... ... 136-144 см ... ... бойынша, көктем мезгілінде жерлеген.
Обалар тобының солтүстік-шығысында, үш ... ... ... орналасқан №18 обада (диаметрі 18,3 м, биіктігі 1,05 м) ... ... ... ашылса да, қабірі тоналып кеткен. Тек 3, 6 метр
тереңдіктен қабірдің солтүстік-батыс бөлігін бойлай тас баспалдақта ... ... ... Тек бір ... ... in situ ... сақталған. Бұл
жылқылар да чеканмен ұрылып өлтірілген. Олжалардан дөңгелек ... ... ... ... ... [59].
№10 оба (диаметрі 32* 25 м, биіктігі 2м). Қабір ... ... м. ... ... ... шығысындағы ағаш ... ... ... ... ... Қабір шұңқырың барлық жері,
ұзындығы 2 м. жететін, 7 қабат қайың ... оның ... ... ... ... ... қарынымен жатқызылып, аяқтарын бауырына
қарай икемдеп қойған. ... ... ... түрде ерттеліп, үш қатар
болып орналасқан; ... ... ... төрт ... ... болу үшін ... тастарды тіктеп қойған. Бұл аттар бірінші ... ... ... және үшінші қатардағы жылқылар үш- ... әр- ... ... ... ... ... ... қатардағы бірінші аттың басы ағаш табыттың бір ... ... Осы атта тау ... ... ... ... ... мүйіз-
әшекейі бар.
Сонымен қатар ең басты айта ... ... ... ... өте ... ... ... киіз тоқым бетінде фантастикалық
полиморфты бейне сақталған. Дәл осындай табыс Орта ... ... ... ... Ат ... барельеф техникасы бойынша түрлі ... ... ... Осы табылған бүкіл заттардың беткі бөліктері алтын
фольга және қалайымен әшекейленген. Ат әбзелдерінен басқа да ... ... ... арқарлар, бұлан және грифондар [61, 272-
277].
Қорымдағы жылқы мүрделері көп ... ... ... ... ... ... ... тұр. Енді орташа топтардың жерлеу орны болып табылатын қорымның
оңтүстік-батысындағы тізбектегі ... екі ... ... ... ... №31 ... ... оба (диаметрі 14,3*14,6м). Оңтүстік- батыстан солтүстік- шығысқа
қарай бағытталған, тереңдігі 2,4 метр ... ... екі ... екі ... ... ... ... обалардан өзгеше бұл обада денесінен бөлектеп
алған адамның бас ... ... ... аяғы ... ... [85].
№31 оба (диаметрі 14*10,3м, биіктігі 0,68м). Қима- тағаннан солтүстік-
батыс қабырғасында бастары шығысқа қаратылып, ... ... ... екі ... ... ... ... жылқының басы жерге
тігінен, мойны иіле (археозоолог П. Косинцевтің ... ... ... ... тек басын байлап тастаған жайда ғана кездеседі) ... ... ... ... ... ал ... аяғын бауырына жия оң жамбасымен
қойған. Сол жақ ... ... ... ... ... ... ... 0,8*0,39*0,2 метр тасқа қойылған. Бұл соңғы жылқы жетекте
кетіп бара жатқандай әсер ... ... ... ... ... ... обалардың жерлеу құрылысынан айнымайтын тағы бір жерлеу
№11 оба орналасқан ортаңғы ірі тізбектің ... №71 ... ... ... ... да екі ... ... адаммен қоса ағаш раманың
солтүстік- батысынан жерленген. Жылқылардың басы ... ... ... бауырына жиылған. Екі жылқының да оң жақ маңдайынан 1, ... 5 см ... ... ұрған тесік көрінеді. Сол жақ жамбасымен жатқан
алдыңғы жылқының басы ... ... ... салынған қара түсті
органика – “киіз” үстіне ... ... (4*4*1, 5,6,5* 5*3см) ... ... ... ... жасалған, дөңгелек пішінді. Сулығы
ағаштан, сақталған ағаштың ұзындығы – 11 см, ... – 1,5см. ... әр ... бес- бестен ұшы бірқырлап тегістелген, түбі 3- 5
см енде ... ... ... қабанның тістері кездеседі. Таулы
Алтай ... ... ... жиі кездесетін бұл әшекейлер
аттың омырау тұсында да оншақтыдан табылды. Яғни ... ... ... ... ... ... ... төменірек жерленген екінші
жылқыдан қабан ... ... ... ... да ... пішінді,
қола ауыздық пен ортасында тесігі бар, қоладан ... ... ... Бұл ... да сол ... ... бірақ басы
алдыңғы жылқының сол жағына қойылған.
№31, №34 обалар орналасқан солтүстікке ... ... ... ... ... солтүстігінде 2002 жылы диаметрі 16 метр №32 оба қазылған
еді. Мұнда да қима- тағанның ... ... ... ... ... тік ... жылқы мүрдесі ашылды. Жылқының маңдай, мойын, арқа,
жамбас сүйегі мен одан оңтүстік- батысқа қарай қара түсті, ... ... ... ... ... тұмсығына дейін күмістен жасалған
фольгалар қара түсті органикамен араласа жабысып жатыр. Күміс ... ... ... ... да ... ... ... ауыздықты.
Бассүйектің сол маңдайында ені 1, 2 см чеканмен ойылған ойық бар. ... ... ... ... ... ... органика жатыр. Бұл аттың
құйрығына ораған, не буған ... ... ... мүмкін. Астау- табыттан
11 қой омыртқасы мен аттың құймышағы табылды.
№11 ... ... ... ... 80 метр ... ... №36 оба
қорымдағы басқа обалардан ішіне тігінен тіреуіш плиталар қойылған цисталы
жерлеу камерасының болуымен және ... ... және ... ірі тас
блоктарымен (салмақтары 200- 500 кг) ... ... ... ... ... ... ... ұқсас бұл камераның түбі
жұмыртастармен толтырылып, қима- таған салынған. Қызығы, цистаның солтүстік-
батыс ... ... ... қою үшін түбі жалпақ тастармен жабылған
орын дайындалған, соған жылқының ... ... ... ... ... жетпістей сүйектен жасалған жүген, ... ... ... ... [60].
Қорымдағы обалардың орналасуы мен қабірдегі қойылған жылқылардың ... ... ... өз қоғамында қандай беделі, дәрежесі болғандығын
байқауға болатындығын зерттеушілердің көбі бүгінде мойындады.
Таулы Алтай қорғандарындағы ат ... ... ... сол
қоғамдағы алған орнын, билік иерархиясының көрінісін береді. Мысалы, екі
атпен жерленген адам- жауынгер, ал одан да көп ... бес- алты ... және одан да көп ... ... жоғары дәрежені береді [86, 72].
Берел қорымындағы үлкен Берел ... №11 ... және №18 ... ... ... ... басшылары мен оның туысқандары, ал басқа бір- екі
жылқы ... ... ... ... ... ... жерленуі
мүмкін. Берел обаларындағы жерленген, адамды ... ... басы С, СШ ... ... ... ішке ... бүгіле “тынығу”
түрінде жатыр. Алдыңғы жылқының бассүйегін қандай әдіспен болсын (байлап,
не жақсылап жығылмастай жағын ... ... ... ... ... ... басы ылғи да ... оң, не сол жамбасында жатады.
Сонымен қатар тек ... ... ... бірінші қойылған жылқыны ғана
әбзелімен қоймаған, екінші жылқыда да ... ... т.б. ... О ... онда ... ... және мал- жануарымен де кездесеміз
дегенге сенген ежелгі ... ... ... ... тек ... ретінде ғана емес [87, 31; 88, 214], сонымен қатар өлген ... ... ету үшін ... жоғарыдағы археологиялық
деректер (жылқы мүрдесі, әбзел жабдықтары т. б.) растауда. Қабір шұңқырының
жанына әкелінген, ... ... ... ... ұрып өлтіре бірге
жерлеу сол адамға есті ... ... ... ... орын алғандығын
байқатса керек. Бұған қазақтағы жалы қырқылып, құйрығы өрілген- ... ... idik- ыдық аты) ... ... ... [27, 148; 89,
67]. Себебі пазырық жылқыларының құйрығы қос ... бес ... ... ... 25 см ... ... ... және оған қалың киізден
жасалған мойын жапқыш (нагривник) кигізілген [27, 150].
Адамды жылқымен қоса жерлеудің мәнін түсіну үшін сақ- скиф ... ... ... рөлін ашу қажет. Бұл үшін олардың діни-
мифологиялық ... ... ... ... ... байланысты ырым- тыйымдар, сенімдер мен
ғұрыптарды қарастыру керек ... ... ... ... ат- бәсіре мал
енгізген (башқұрт, қарақалпақ, қазақ), азан шақырып ат ... ... ... той ... ... ат пен ... бір бүтін, өлсе-
сүйектері бір жерде, тірі жүрсе оларға- бір өмір деп түсінсе керек. ... ... ... ерін ... ... ерттеп, жерлеу ғұрпын орындайтын
керуеннің басын бастап барып, тек қатысып қайтуы (тұлданып), бар ... ... ... ... ... не күз айларында жерленуі,
қыста ірі ... ... ... ... ... ... оған үйінді
тұрғызудың қиын болатындығы адамның өлгеннен кейін біраз уақыт сақталынып,
жылы жыл мезгіліне қарай жерленуі мүмкін ... ойға ... ... бір ... ... ... жыл ... соң ерттеліп, үстіне иесінің барлық
киімі салынып, қара киізбен жабылып, сосын барып ... ... ... қазақтарда ұзақ уақыт бойы сақталған. Мысалы, И. А. Кастанье былай
дейді: “Случалось даже, что с покойником хоронили лучшую его ... ... ... заманында өлген адамға тың жылқы малын арнап, көлікпен
қамтамасыз ету ... оған ... оны ... т.б. мақсатында
жылқыны құрбандыққа шалған. Жылқы құрбандыққа оба айналасында шалынып, еті
түгел желініп, белгілі бір ... ... ... ... т. ... не сындырылып, не отқа жағылып күлімен бірге қабір шұңқыры ішіне,
не үйінді шетіне қойылған. Сонымен бар ... ... ... ... жылқы екі мақсатта: өлген адамды о дүниеге ... ... ... тас қопарар, Көктен туылған, ер- тұрманды ... пен ... еске алу, ... т.б. үшін ... ... жылқы ретінде
пайдаланылған деген қорытынды жасауға болады. Қазақ Алтайындағы малшылар
қауымы құрбандыққа ... қой мен ... ... №31 ... қыш ... қой ... ... адамның оң жағына қойылуы, №71 обада ағаш
раманың ... ... ... қой ... ұзынша түрде жатуы, ал
№32 обада адам сүйегі мен жылқы құймышағының табылуы осыны растайтындай.
Сонымен қатар №11 және №10 оба ... ... ... ... жақ
шетінен де жылқы сүйектері кездескенді.
Мыңдаған үйірден жоғалған бір жылқыны біле алатын көшпелілер жылқының
түсі, жүрісі, мінез- құлқына ... ... ... ... ... ... наным- сенімге сүйене, ырымдай отырып ат мінген. Өлген адамға
арналған жылқыны ... ... ... сай ... ... әбзел, әшекейлермен әсемдеген [86, 54]. ... ... ... ... ... ... тұмсығымен тік қойған. Тұмсығының
үстіне қара түсті органика- киіз салынған жұмыртастар (№71 оба) ... ... ... Жол ... ... ағаштан жасалған тау ешкі мүйізін
тағып, төбесіне жолбарыс тәріздес грифон ... ... ... ... ... chi- lin деп ... (“көктен жаралған”
дегенді білдіретін юечжий эпитетіне ... бұғы ... ат ... ... ... ... ... болған. Chi- chi атты басқа жылқы- грифон жылқы
жемістілік, физикалық күш және патшаның мәңгі бақилығы нышанын ... ... ... алды [91, 1-2 page]. Бұл ... ... ... бейнесі- грифоны болған алтайлықтарға қатысы бар.
Таулы Алтайдағы Пазырық, ... Ақ- ... ... ... және В. В. ... ... бір ... алтын
пластинаға ойылып жасалған шошақ бөрікті салт ... ... ... 477]. ... ... ... ... да Жетісу сақтары сынды шошақ бөрік
киген деген ой ... Егер сол ... ... ... ... сол адамның әскери дәрежесін, атағын білдіреді ... [34, ... І ... ... ... ... бұғы мүйізді және төбесінде
жолбарыспен айқасып жатқан қанатты грифон мүсіні бар ... ... ... ІІ ... ақ ... ... ... жасалған тау ешкі
(сырты киіз, іші ағаштан) мен құстың (киізден) мүсіні бар ... ... V ... ... мен ... ... ... бұғының ағаш мүсіні
бар тері баскиім сияқты жылқы ... ... ... де өзіндік
оқылмаған сыры бар. Бұл жылқы- грифон, жылқы- тау ... ... ... қосынды бейнелер Алтай көшпелілерінің өнерінде жақсы дамыған.
Сонымен ежелгі көшпелілер заманында өлімге ұшыраған иесімен бірге ер-
тұрманы, әбзел әшекейлерімен қоса ... ... ... ... орын ... аңғару қиын емес. Бір адамның ортадан о ... ... ... ... оны ... кейін бастап жерленгенге
дейін, жерлеу және жерленгеннен кейінгі ғұрыптары әр ... ... ... Бұл ғұрыптар сол қоғамда қалыптасқан салт- ... ... және ... ... ... ... орындалды. Сондықтан
да Қазақ Алтайы малшыларының жерлеу ғұрпындағы жылқының ... ... ... ... ... бағытталуы, жатысы, түр- түсі анықтағанда ғана
емес, сонымен қатар ... ... ер, ... және ... аң ... ... да ғана ... болады. Жылқы- Көктен
жаратылған жануар, жылқы- билік нышаны, жылқының антропотемдік мәні және
жылқының Жерасты ... ... ... жылқыға қатысты ежелгі
көшпелілердің дүниетанымын қайта жаңғыртуға үлкен үлес ... ... ... мен ... ... сақталған бейнелерімен қоса
зерттеу бүгінгі ... ... ... ... мәселе болып тұр.
Көшпелілердің баскиімі мен ... ... ... ... ... зерттеуді қажет етеді.
Таулы Алтайдағы атпен жерлеу ғұрпы. Таулы Алтайдағы сақ ... ... ... ... ... ... беретін, дүние
ол адаммен қоса, бір мола шұңқырына жылқы малын жерлеуі. Мұндай ... ... ... ... ... ... әсері себепті
пайда болды. Қолда бар ... ... сақ ... ... жылқымен қоса жерлемегені анықталды. Біз қарастырып отырған 19
қорымның, 106 ... 94 ... ... ... Барлық жерленген
жылқылар ат болғандығына зертеушілер келісілген. Пазырық мәдениетінің көп
қырларын анықтауға ... бір ... ... ... ашу қажет,
сол үшін пазырық қорғандарында қазылып ... ... ... ... жасаймыз.
Барбурғазы қорымындағы зерттелінген 27 қорғанның 12 жылқы болған. Бір
жылқыдан ер адамның ... ... 3 ... 1 ... ... ер мен
әйел жерленген қорғанда 1 рет, таңы 2 рет топтық ... ... ... жерлену жекелей қорғандарда кездеседі. 2 жағдайда бір адамның
қасына қос жылқыны жерлеу тіркелген.4 ер адамның, 7 әйел ... және ... ... ... ... шықпады.
Келесі деңгейдегі анализ үшін Қос- Ағаш ауданыннан ... ... ... ... мәліметтер төмендегідей: барлық қазылған 243
қорғаннан 107 ... ... ... Бір ... 23 рет ер ... ... әйел адмамен, 4 рет баламен, 3 рет топпен, 9 рет жұппен жерленген.
Жылқы сондай- ақ 1 рет ... 11 рет ... ... ... де ... Екі жылқыдан 7 рет ер ... 4 рет ... 16 рет ... ... ... 6 рет ер ... 1 рет екі еркек, 2
рет екі әйел, 7 – нің ... ... ... 3 жылқының кездесу
фактсы 8 рет тіркелген: 1 рет ер ... 2 рет әйел ... ... 3 рет, жеке ... ... ... ... малының сүйегі
табылмаған қорғандар саны: 20- ерлердікі, 25 – ... ... 7- ер мен ... 5- ер мен ... 4- екі ... 3 ... 10 ... топтық жерлеу тіркелген, Сондай-ақ 25 қазылған
нысанда жерленгендердің ... ... ... адам жалғыз жерленген.
Шамамен осындай көрсеткіш Онгудай ауданындағы ескерткіштеріден көруге
болады. Онда зерттелінген 51 ... 25 адам ... қоса ... ... өзге ... көрсеткіші келесідей: Улаган ауд.
30- 19- ында, Усть- Кан да 22- 7- інде, ... ауд 15- 3- уі, ... ... 112 ... тек 9 жылқымен жерлеу тіркелінген. Шебол
ауданында зерттелінген 3 нысаннан да жылқы ... ... ... ... ... ... ... көретін болсақ,
жылқымен қоса жерленген оба саны 172 болса, оның 35- і ер ... ... ... 5 ... 10 ... жерленулер, Сондай- ақ бір жылқыдан,
42 оба 1 ажам жерленген,8- бірнеше ... екі ... ... ... 11- ... 7- ... 19 – ... жерлеулер. Және екі жылқыдан көп
[негізі үшеу]- 12 рет ... ... ... ... ер ... ... жылқы малын
жерлеген. Әйелдің қасына жылқы ... ... ... аз, ... ... ... аз. ... жылқылардың саны мәйіттің әлеуметтік статусына
байланысты [92, 46- 47].
Таулы Алтайдың әр түрлі жерлерінде жылқымен қоса жерлеудегі жылқы саны
да әр- ... бұл ... ... зерттелу деңгейінің әр-
түрлілігімен қатар, адамның өмір сүру ... да ... ... сондай- ақ Еуразия территориясында сақ- скиф уақытында жүрген мәдени-
тарихи ... ... ... ... пазырық қорғандарының
негізгі таралу аймағы Оңтүстік, Шығыс және Орталық Алтай аймағы болып
табылады.
Жылқы ... ... ... ... жағы ... ... ... Қазба барысында алынған барлық материалдардың ғылыми айналымға
енбеуі қол байлау ... ... ... ... жазу тек ... кездеседі. Олардың өздері әр- түрлі деңгейдегі толық ... ... ... ... мәліметтері шоқтығының биіктіктері аяғының
жіңішкелігі.
Жерленген жылқылардың жасына тоқтайтын болсақ Пазырық қорымы мен Шибе
қорғандарында ... ... 53 ... 13- і жас. Ак- ... және ... материалдары бойынша жылқылар кәрі болған
[93, 46]. Берелде 47 жылқының 1-уі жас, үлкендері 17 ... және ... ... ... отырғанымыздай пазырық пен шибеде жас жылқыларды таңдаған.
Шоқтығының ... ... ... ... биік ... ... Ак-
Алаха мен Кутурғантас жылқылары жүрсе, ең ақырғы рында Берел жылқылары тұр.
Аяқтарының жіңішкелігіне байланысты Пазырық пен Шибе ... ... ... аяқтары жіңішке. Аяқтары жіңішке жылқылар ... ... ... ... жерленге адамның ... ... асыл ... ... қоса ... ... ... өзенінің төменгі ағысындағы ескерткіштер
тобы айрықша ... атап ... ... ... ... жерлеу
ескерткіштері адаммен қоса жылқыны жерлеудегі ерекшеліктерімен қатар, бір
қатар кешенді белгілеріменде ерекшеленеді [92, 23].
Ресей ғалымдары осынау ... ... ... ... ... ретінде танып жүр. Бүгінгі таңда Қазақ Алтайындағы берел
қорымының материалдарын айналымға енгізі отырып, салыстырмалы типологиялық
әдістерді және ... ... ... ... ... ... ретінде танылуына әрекет ету міндеті тұр.
Адам мен жылқыларды жерлеу арасындағы ара- қатынастың өзгеруі ... ... ... ... Б. з. д IV ғ. Александр Македонскийдың
Орта Азияны жаулап алуы, Ахеменидтер империясының құлауы, кейінірек Мөденің
солтүстікке жорығы [б. з. д. 201 ж.] және ... ... ... ... ... ... еді. ... тайпалары да, әскери жорықтарға
қатысқан болуы мүмкін. Бұны осы дәуірлерде ... ... ... [92, 36].
Осылайша ең көп жылқымен қоса жерлеу салты Шығыс, ... ... ... көз ... болады. Бұл аудандарда «классикалық»
үлгідегі пазырық ескерткіштері кең ... ... саны ... ... ... ... ... мәліметтері оларды арнайы таңдағаның
меңзейді. Күмәнсіз жынысы [тек аттар], жасы [жас ... ... кей ... өлшемі бойынша [асыл тұқымдыларды] таңдау
жасалынған [94]. Сондай- ақ әр- бір ... ... ... әр- ... ... әр- ... себебі түрлі болуы мүмкін бұл этнографиялық
яғни Алтайдағы әр түрлі топтардың мәдени бір ... ... осы ... уақыт ағымымен өзгеретіндігін меңзейтің хорнологиялық
түрлілікпен ... ... ... ... не ... ... ... Күмәнсіз нақты жерлеу ғұрпында пайдаланылған
жылқылардың сипаттамалры, қандай да бір ... ... ... беруі
мүмкін, келесі жағынан қарағанда қолда бар мәліметтер негізінде ... ... ... күші ... ... ... Бұдан да
маңызды жерлеу ғұрпының элементтері болған.
Таулы ... ... ... Пазырық қорғандары Ресей
Федерациясындағы Таулы Алтай аймағы, Улаган ... ... ... теңіз деңгейінен 1600 м биіктікте. Олардың ішінен ірі бес
қорған көлемі жағынан ерекшеленеді.
Бірінші ... ... 1929 жылы М. ... 1- ші ... қорғанын
зерттеді. Тастан қаланған қорғанның диаметрі 36 м. 4 м тереңдіктегі ... ... 52 кв.м. ... түбі тас ... ... оған ... қос ... ағаш бөренелерден жасалған қима таған қойылған. Қима
тағанның асты тиіп тұрған еден 19 тақтайдан құралған, ... 196 ... ... ... ... уатылған тастармен толтырылған.
Төбесіне қойылған бөрененер қалың ... ... ... ... және ... ... үш- ... жоғарғы жағы үңгілген
тіреулер қойылған. Бұл үңгілген ойықтарға ауыр ... ... ... ... ... шұңқыры 300- ден ... ... ... Қима ... ... ... қара ... киіздің шеттері ақ киізбен көмкерілген. Бұл киіз ағаш және ... ... ... ... басылған кілем төселген. Қабырға
тұсында ұзындығы 3, 75 м, бүтін самырсыннан үңгіп жасаған ... ... ... ... дәл ... ... ... дайындалған.
Саркофаг- астаудың ішіне қос мәйіт: ер адам мен әйел ... ... ... Қима ... қыш ыдыс ... [95, 34-40].
Қиманың жанына аттар жерленген. Мұнда әр ... 10 ат ... ... ... ағаштан жасалған тау ешкі мен бұғының
бейнелерімен әшекейленген сулықтармен сәнделген. Барлық 10 аттың жүгендері
бейнелеу өнерінің ... ... тері ... мен қарағайдан
жасалған ілдіргілермен әшекейленген. Ілдіргілер, сулықтар, ... ... ... ... ... апталған. Ертоқымдардың белдемелері де
осылайша сәнделген. Ертоқымдардың үстіне тері ... жабу ... ... бұғыға шабуылы бейнеленген [95, 67-80].
Жылқы жерленген бөлікте ағаш таяқшалардан ... ... ... ағаш ... ... жабайы мысықтың бас терісінен тігіліп, ішінен
жұпар ... ... ... ... ... табылды. Он жылқының
ішінде екеуі ерекше әшекейленген. Олардың ... ... ... ... киізден тігіліп ашық қызыл түске боялған тоқыма бахрамалар
кигізілген. Табылған заттардың ішіндегі ең ... ... ... ... болып табылады. Екі маска да қалың киіз бен теріден
тігілген. ... ... ... ... ... аң мен ... ... сурет басылған. Екінші масканың ... ... ... ... масканың жоғарғы бөлігіне ... ... ... бұғы ... ... ... қалдықтарын зерттеу
барысында олардың асқазанынан жеген ... ... ... ... ... ... мен Түркменстанда кездесетін ахалтеке тұқымынан, мініс
аттары екені дәлелденді. 1-ші Пазырық қорғанының тұрғызылуы б. з. б. IV- V
ғ. деп ... [95, ... ... ... биіктігі 2 м, диаметрі 36 м. Тас үйіндіден
тұрды. Тас үйіндінің ... ... 4 м ... ... 7,1х 7,8 ... ... Қабір шұңқырының түбіне өзен тастары төселген. Оның ... ... ағаш қима ... қойылған. Қима тағанның биіктігі 1,53 м, ішкі
көлемі 3,65х 4,92 м. ... мен ... ... ... ... ... Қима тағанның төбесі бірнеше қабат қайың қабығымен
жабылған. Қабырғаларының ... ... ... солтүстік және оңтүстік
қабырғаларына үш-үштен жоғарғы жағы үңгілген ... ... ... ... ... ... ... ауыр бөренелер көлденеңінен
қойылған. Қиманың еденіне қара киіз төселіп, қабырғаларына ені 65 см ... ... Қима ... ... ... ... ұзындығы 4,2 м,
биіктігі 0,72 м, ені 80см бүтін қарағайдан үңгіп ... ... ... ... ... ... теріден құралған аппликациялы ... Бұл ... ... соң бірі ... бұғылар суреттелген.
Табыттың түбіне екі бүктелген қара киіз төселген. Киіздің үстіне түгі қалың
кілем тасталып, оның ... ... ер адам мен әйел ... ... Бас ... адамдар қайтыс болғаннан соң трепанация
жасалған. Әйел адамның кеуде қуысы ашылып, іш ... ... соң, ... ... мен ... ... ... төмен жамбас тұсы мен аяқ ... да ... ... ... кейін, оның орны шөппен толтырылып, аттың қылымен тігілген. Ер
адамның жасы шамамен 60-та, ... ... Әйел адам ... 40 ... Ер адамның денесі фантастикалық аңдардың суреттері салынған
татуировкаға толы, бір ... ... ғана ... және тау ... [95, ... ... табыттың жанында екі үстел қойылған. Олардың қатарында екі
ағаш ыдыс пен қыш ... ... ... ... үстел. Үстелден аласа,
ашылатын қақпақтары бар. Сақталған қалдықтарына қарағанда бұл ... қой және ... ... ... салынған болуы керек.
Жерлеу камерасының оңтүстік- батыс ... қола ... ... шөп ... салынған басқа шамдал жерлеу ... ... ... камерасының еденінен бұғы мүйізінен жасалған балға, ... бар екі ... ... Осы жерден ортасынан екіге бөлініп
сынып қалған арфа секілді ... ... және ... ... ... ... жатты [95, 34-40].
Астау - табыттан мүйізден жасалған тарақ, ағаштан жасалып алтынмен
қапталған бұғы және гриф ... тері ... мен ... ... ... тау ... шабуылы бейнеленген күміс ілдіргі табылса,
тонаушылар ... ... ... ... ... ... киіз бен
матаның жұрнақтары табылған. Сондай-ақ, астау ішінде жейде, жеңі мен етегі
қымбат терімен көмкерілген әйел ... тән сырт киім ... ... әр ... ... ... табылған қызғылт түсті екі жебе,
барс терісінен тігілген қабы бар қола айна, ... ... қой ... ... жерленген адамдардың ауқатын көрсетеді [95, 34- 45].
Қабір шұңқырының солтүстік бөлігіне жеті ат жерленген. Олар ... ... ... оң, ... сол ... ... ... ауыздық темірден, екі жүгендегі ауыздық қоладан жасалған.
Бірақ олардың ешқайсысы толық сақталмаған. Бір жұп ... ... ... жұп ағаштан жасалғаны анықталды. Ағаш сулықтар бір жағдайда ғана түзу,
қалған үш жұпта образды болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... бейнесімен әшекейленген.
Аттың маңдайшасына тағылған әшекей керемет композициядан тұрады, ... ... ... ... екі ... және мүйізді, құлақты жыртқыш барс
суреттелген. Жыртқыш екі үйректі ... ... ... ... ... ... пішінді, үлкендерінің диаметрі 7 см, ... 4, 2 см, ойып ... ... тәрізді суреті бар.
Екінші Пазырық қорғаны б. з. б. V ғ. ... [95, ... ... ... ... 2, 60 м, диаметрі 36 м тас үйіндіден
тұрады. Тас үйіндінің ... ... ... ... түбінде қарағай
бөренелерден жасалған қос қабырғалы қима таған. Қима ... ... ... ұзындығы 3, 38х 3, 53м, ені 1, 83х 25, 18 м. Қиманың
едені тілінген 14 ... ... ... Қима ... ... тас
сынықтарымен толтырылған. Солтүстік және оңтүстік қабырғаларды ... ... ... жағы ... ... ... Бұл үңгілген ойықтарға ауыр
бөренелер көлденеңінен қойылған. Бөренелер ауыр ... ... тұру ... ... Осы ... үсті ... жоңышқаның (курилский чай)
қабатымен, оның асты ... ... ... соң қалың етіліп қайыңның
қабығымен төселген.
Қима төбесінің сырты он бес бөренеден, ішкі ... он ... ... ... ... қима тағанының ерекшелігі оның төбелерінің
арасында 0, 5 м бос кеңістіктің болуы. Қима ... ... ... ... ... қойылған. Табыттың ұзындығы сыртынан 3,25 м, ішінен
2,75м. Ол көп жылдық жуан самырсыннан ... ... ... ... ... ... егде жастағы ер адамның сүйегі жерленген. Қайтыс болғаннан
кейінгі жасалған трепанация іздеріне қарағанда адам ... ... [95, ... ... өгіз мүйізінен жасалған дабылдың қалдықтары, астары
жұқа киізден тігілген тері шлем, ағаш ... 24 ... ... ... және мата ... оюланған суреті бар тікбұрышты ... ... ... ... ... 2,25х 5,30 м ... алып жатқан
аттардың мәйіттері табылды. Аттар қалың етіп ... ... ... ... ... он төрт ат ... ұрып өлтірілген.
Қайтыс болған адамды о дүниеге ... бұл ... ... ... бұрылып, алдыңғы және артқы аяқтары бүгілген күйінде бірнеше ... ... ... жерленген жерден ертоқымдар, жүгендер табылды.
Аттардың әшекейлері мүйізден және ағаштан ... ... ... ... ... боялған, ағаштан ... ... ... ... ... көп бөлігі аң стилінде
безендірілген [20, ... ... ... ... ... 4-ші қорған айтарлықтай
кіші көлемде. Оның диаметрі 24м, топырақ ... ... 1, 40 м. ... ерте ... тонауға ұшыраған. Тас үйіндіден 4 м ... ... ... ... қима тағаны бар қабір шұңқыры. Ішкі қабырғаларының
көлемі 2,14х 3,75 м, қима ... 1,20 м. Қима ... ... төбесі
көлденеңінен жатыр. Ал оның үстіне бір қабат қайың қабығы ... мен ... ... ... ... ... ... қалдықтары
табылған. Қима қабырғалары мен қабір шұңқырының арасы тас сынықтарымен
толтырылған. Жерлеу ... ... ... көп жылдық самырсыннан
ойылып жасалған екі табыт- саркофаг қойылған. Көлемі жағынан үлкен саркофаг-
табытта басы ... ... сол ... ... жасы егде
тартқан ер адамның сүйегі жерленген. Екінші кіші табытта басы ... ... ... жасы 15- тер ... қыз ... жерленген. Екі адамның да бас сүйектеріне қайтыс ... ... ... ... ... ағаш ... екі аяғы, ағаш
жастық, ... ... ... қызыл түске боялған марал мүйізі, бірнеше
моншақтар, ұзындығы 1,41м ... ... етіп ... ағаш ... [20, ... ... ... бөлігінен жерленген аттар қазылып алынды.
Мұнда он төрт ат жерленген. Аттардың ертоқымдары түгел ... ... ... ... ... әшекейлері ғана сақталған. Мысалы: ілдіргілер, сулықтар,
қамшы, ... ... ... ... ... ... Пазырық қорғаны көлемі жағынан ең үлкені. Оның биіктігі 3, 75
м, диаметрі 42 м. Тас үйіндінің астында қабір шұңқыры бар. ... ... 6,65х 8,25 м. ... ... қос қабырғалы, бөренелі қима ... Қима ... ... ... 13 ... ... 18 бөренеден
тұрады. Қабырғаларының аралығы бос. Қима төбесі ... ... екі ... ... ... ... және солтүстік қабырғаларды бойлай ... ... жағы ... ... ... Бұл үңгілген ойықтарға ауыр
бөренелер көлденеңінен қойылған. Қиманың қабырғаларының іш жағына жұқа ... ... Киіз ... ... жағынан қабырғаға қағылып, төменгі
жағы екі жерінен ағаш қазыққа ұстатылған [20, 67- 78].
Ұзындығы 5 м, ... 0,5 м көп ... жуан ... ... ... жасалған астау табытта бірінің үстінде бірі екі адамның сүйектері
жатты. Ер адамның сүйегі басы ... ... ... жатқызылған,
оның үстіне тонаушылардың ісі болуы керек басы ... ... ... әйел ... ... Екі ... да ... мумияланған.
Трепанация жасалған бас сүйектерінен милары алынып ... ... ... іш ... алынған. Одан басқа кеуде, ... ... ... ... еттері алынып, тек тері мен сүйек
қалдырылған; мойын, ... ... ... беру ... ... қылы
толтырылған. Осы жасалған операциялардан соң ... ... ... ... ... ... тігілген.
Жерлеу камерасынан өгіз мүйізінен жасалған, екі бөлікке бөлініп ... ... ... ... ... ағаш сынықтары табылды. Қабір
шұңқырының солтүстік бөлігінде тоғыз аттың ... екі ... ... ... алынса, шығыс бөлігінен тағы да жеті жылқының ... [20, ... ... бөліктен ер, жүген, кеуде және құйрық ... әр ... ... ... ... ... бәрі темірден
жасалған. Бір аттың жалына тері қап ... тері ... ... ... ... ... болғаны анықталды. Қабір шұңқырының солтүстік
бөлігінен бүтін ... ... ... арба дөңгелектері, күйме
дөңгелектері, атты арбаға қосу үшін ... ... ... ... ... ... төрт аққудың бейнесі, түрлі-түсті барқыт кілем, және үлкен
(4,5х 6,5м) киіз кілем табылды. Тоқымдар ердің астынан 1 м- ге ... ... ұзын әрі кең ... ... ... түсті киізден оюланып
жасалған жапсырмалар, төмен жағына шашақтар жасалған. Сондай- ақ олардың
жан-жағына як ... ... ... бахромалар бастырылған [20,
47].
Жылқылар жерленген камерадан жеңіл, төрт дөңгелекті арба табылды. 5- ... ... б. з. б. V ғ. ... тоң ... ... ... ... қорымы көлемі әр түрлі
5 қорғаннан және 1 ғұрыптық кешеннен ... ... ... шекарасындағы Ақ- Алаха щекара заставасынан 15 шақырым батысқа
қарай орналасқан. Бұл қорым 1990 жылы Н. В. ... ... Бұл ... ең ірі ... № 1 ... Зертеуге дейін жер
бетінен сәл биіктеу тегіс төмпешікті ұсақ ... ... ... ... тек ... ... ғана байқалды. Онша терең емес шұңқырдың
диаметрі 3 м. Қорған еденін қатты шөп басып ... ... ... 4, 80х ... м көлемде, 2, 60 м тереңдікте. Тоң қабаты материктен 0, 50 м ... ... ... ... 2, 90 м болғандықтан мұз тез ери
бастады. 1, 80 м ... ... ... бөренелері көрінді [34, 461].
Қима тағанның ішкі жағында Пазырық қорғандарындағыдай жерленген аттар
табылды. Көлемі 3,70х 0,90м ... 9 ат ... ... ... ... құйрықтары жақсы сақталған. Барлық аттар маңдайларынан чеканмен
ұрып өлтірілген. Мұндай тар камераға 9 атты ... ... олар 2 ... Жеті ... басы ... екі ... басы ... қаратылған.
Аттардың тістеріне қарап И. Е. Гребнев бұл ... ... ... ... ... ... Жүген әшекейлерін ұзын мойынды
грифондар құрайды. Екі аттың әшекейлері аққу немесе ... ... ... ағаштан ойылған. Олар бірін-бірі қайталамайды [34,
179].
Қару-жарақтардан ат ертоқымдарының астында ... ... ... ағаш таяқшаларды теріге орналастыру арқылы жасалған. Көлемі ... ... ... ... ... табыт астау орналастырылған. Ол қайыңның ... ... ... ... ... мұз ... толған. Оңтүстік
бөлікте екі табыт орналасқан. Біріншісінің ұзындығы 2,70 м, екіншісі 2,60м.
Екінші табыттың қақпағында ... бар. ... ... олар ... ... ... Бірақ, алғашқы қалпында аса жоғары ... ... ... солтүстік-шығысында тамақ салынған ыдыс, екі
қыш құмыра, екі қысқа аяқтары бар ыдыс, мүйізден жасалған екі ыдыс ... ... ... ... мен ... ... ... салынған
[34 125].
Үлкен табытқа ер адамның сүйегі қойылған. Жасы 45- 50-лер шамасында,
европеоид ... Басы ... ... ... бүгілген,
аяқтары созылған, оң жамбасына жатқызылған. Басына ағаш ... ... ... ... ... ... екі ... бір-біріне қарап
ауыздарын ашып тұрған бейнесі, олардың ауыздарының ... ... ... Оң ... ... пішіндес сырға ілінген. Бас сүйегінде тік,
қара шаштары сақталған. Мойнында 14 дана қызыл түске боялған, ... ... ... бау бар. ... ... ... Оң жақ ... тұсында
чекан қойылған, оң жақ бүйірінде темір ... сол жақ ... ... ... жебе ұштары. Жерленген адамда алты бөліктен тігілген қызыл
шалбар, киіз аяқ киімнің қалдықтары сақталған.
Екінші ... оң ... ... басы солтүстік-шығысқа
қаратылған, жасы 16- лар шамасында, европеоид ... қыз бала ... да ... ағаш ... ... Бас ... кейбір бөлігі ғана
сақталған. Оның ұшында құстардың ағаштан жасалған бейнелері ... үшке ... ... ұзын шашы бар. Қыздың құлағында ағаш сырға,
мойнында қасқыр бейнесі бар ... ... ... ер адамдікі сияқты киіз
домалақтар ілінген 5 бау. ... ... ... 34 дана ... кауриі
қабықтары, екі ағаш түйме, қола айна ... Оң жақ ... ... сүйектен жасалған 7 жебе ұшы. Әйел адамның киімдерінің жұрнақтары
ғана сақталған. Теріден, жүннен тігілген аяқ киім ... да бар ... Ақ- ... ... 1- ші Ақ- ... ... шығысқа қарай 3
шақырым жерде орналасқан. Бұл ... 1994 ... бері ... ... № 1-
ші қорғанның диаметрі 18 м, тас ... ... 0,50м. 1м ... ... ... ... бастады. Мұнда үш ат жерленген. Олардың
екеуі қабір шұңқырының ... ... ... соң бірі ... ... сол жақ жамбастарына жатқызылған. Алдыңғы аяқтары
жартылай, артқы аяқтары ... ... ... ... Енді бір жылқы
батыс жақ қабырғаға ішімен жатқызылған. Оның да басы ... ... ... ... астына жиналған. Әшекей ... ... тек ... ... ... ... жүгенделген,
ерттелген екенін анықтауға болады [34, 126].
Аттардың сүйектерінің астынан тас ... ... тас ... ... ... ... Ол ... пішінде тас плиталармен
қаланған. Мұнда тонаушылар тиіспеген ыдыс ... екі ... ... ... және ... сүйектері табылды.
Қабір шұңқыры көне заманда тонауға ұшыраған. Тонаушылар тас ... соң ... ... ішке үңгіп кірген. Осы үңгілген лаздан адам
киіміне тігілген әшекей бұйымдардың элементтері кездеседі [34, ... ... ... бұл ... ... жақсы
сақталмаған. Қалдықтарды зерттеу нәтижесінде ежелгі алтай ... ... ... иесі ... ... көз ... ... тоң басқан қорғандардың бір бөлігі аталған облыстың
Қарақол өзенінің Урсула өзеніне құятын ... Укок ... ... ... ... ... 60-қа жуық қорғандар есепке алынған.
Біз солардың екеуіне тоқталып өткенді жөн көрдік.
Бірінші Башадар қорғаны. Аса ірі көлемдегі бұл ... тас ... ... ... 10 м, ... ... үйіндінің астындағы қабір шұңқырының көлемі 40 шаршы метр. 6 м
тереңдіктегі шұңқыр ... жуан ... ... ... ... қима ... ... тағанның оңтүстік және солтүстік қабырғаларын бойлап ... ... ... ... бар үш бағана қойылған. Ойықтарға көлденеңінен
жуан бөренелер ... ... ... ... ... ... [34, ... тағанның ішіне астау табыт орнатылған. Астау табыт көпжылдық бүтін
қарағайды ойып жасалған. Табыт ішінен басы шығысқа ... ... жас ... ... ... Бас сүйегіне трепанация жасалған
із бар. Сондай- ақ, қол, аяқ ... ... үшін ... ... ... ... тесілген.
Қабір шұңқырының солтүстік бөлігіне аттар жерленген. Олар әшекей
бұйымдармен ... ... ... ... ... ... шұңқырын зерттеу барысында алтын
әшекейлер, жібек ... ... ... ... ... ... қабырғасы тұсынан мүйізден
жасалған тоғыз дана жебе ұштары, екі қыш ыдыс ... [34, ... ... ... ... Башадар қорғанының биіктігі 7, 5 м,
диаметрі 65 м.
Тас ... ... ... ... жуан ... ... бір қабатты қима таған қойылған. Қима тағанның еденіне қалың
тақтайлар ... Қима ... ... ... астам қабат қайыңның
қабығы төселіп, оның үстіне антисептикалық қасиетке ие ... ... чай) ... [34, 310].
Қима тағанның ішіне екі астау табыт қойылған. Олар көп ... ... ... жасалған. Астау табыт ішіне ер адам мен әйел ... ... ... ... ... тақтайға бірінен соң бірі тізбектеліп келе жатқан
жолбарыстар бейнесі ойып салынған. Сол ... ең ... ... ... бұғы ... ... қақпағының бетіне ойылып бірінен соң бірі
жүріп келе жатқан төрт жолбарыс, екі қабан, үш тау ... ... ... ... ... ... ... етіліп аттар
жерленген. Олар әшекей бұйымдармен сәнделген, әбзелдермен жабдықталған.
Екінші Башадар қорғанынан екі жұп ер ... аяқ ... ... ... төрт ... ... қылшықты кілем қалдықтары табылды [34,
230].
Бірінші Башадар қорғаны б.з.д. ІV ғасырдың екінші ... ... ... б.з.д. ІІІ ғасыр деп белгіленеді [34, 418].
Сақ тайпаларының жерлеу ғұрыптары андроновшылардың жерлеу ғұрыптарынан
өзгешелеу. Қола ... ... ... тас ... жатқызып, тас
плиталармен қоршау тән болса, Алтай тауларын мекендеген сақ тайпаларына
топтық қорғандар мен тас және ... ... биік ... тән. ... мен оба ... ... ... мен қоғамда алған орнына
сәйкес болса керек.
Әр түрлі рәсімдердегі жылқының рөлі бізге қилы ... ... ... 1976, 1977; ... 1981; және т.б.), ... ... жерлеу
жануары болып табылады. Үндіиран мен Үндіевропалық халықтарда жылқы ... ... деп ... [96, 72]. Бұл ... ... ... ригведада көрініс табады. Аталмыш дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... ... тіркелуіп,
ұрпақтан ұрпаққа мұра ретінде берілуі керек еді. Мысалға Синташта ... ... ... ... бұл о дүниеге жету идеясын беру ... өзге ... да ... ... ... себебі арбалар тек жауынгерлердің
қабірлерінен қана шыққан. [35, 68]. Ал кейінгі замандарда, қазақтарда
жылқыны ... қоса көму ... ... ... ... ... өлген
адамның қабірінің басына бас ... ... ... осы салт ... отырған территориялық кеңістіктің ареалына кіретін географиялық
аймақта орналасақан Шығыс ... ... ... ... ... бір жайт ол үндіарилар мен сақ –скифтер жылқыны
патшаларға құрбандыққа шалып, ... ... [96, ... ... ... ... ... идеясы, жылқы малы өлген
адамға күш, қуат береді деген ... Дәл ... ... біз ... территорясындағы пазырық материалдарынан көре аламыз. Яғни ... ... бір ... жылқы малын құрбан ету [96].
Адамды жылқымен қоса жерлеу жер ... әр- ... ... ... Бұл салт жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... монголдарда
[96, 45], және этнографиялық мәліметтер негізінде алтай халықтарында
кеңінен ... Әр ... ... малы ... түсінігіне тоқталмай,
негізгі ой бұл ... ... ... өлген адамды о дүниеге аттандыру
екендігін. Осындай жылқы малының жекелеген ... ... ... ... ... шолудан кейін, қолда бар материалдар
негізінде Таулы ... ... ... ерте ... ... діни мифологиялық түсініктері мен жылқымен қоса ... ... Бұл ... ... ... ... екі ... табылатын «қима таған» деп археологтар атайтын қабірішілік құрылым
мен сол ... ... ... шығысқа қарай жерленген жылқыға назар
аудару ... ... ... ... ... қабір ішілік
құрылыс шынайы тұрғын ... ... [34, 137]. ... та, әр ... және тағы ... ... саралай отырып, қабірішілік
құрылымды Таулы ... ерте ... ... бақташыларының шынайы
үйлерінің иммитациясы болғандығына күмән келтіруге ... және ... ... ерте ... мен ... қима тағанмен таныс болса да, ... ... ... ... орта сай жылжымалы болуы мүмкін. Осыдан шығатын
қортынды, қатардағы адамның обасын, көптеген ... сай ... Бұл ... ... ... ... ... (арба, күймелі арба
және т.б) [20, 182- 183] не ... үй ... үй ... ), ... ... скифтар ардайым көшпелі өмір салтын ұстанып, «не қала не
қамалдары болмаған» ал, ... ... ... ... тасып
жүрген [«олардың үйлері- күйме арбаларда»] [97, 46]. ... ... ... де ... ... айтуы бойынша скифтердің
күйме арбалары төрт және алты дөңгелекті болып, екі не үш бөлмелеі ... ... ... ... ... ... жасалған ойыншық
арбалар дәлел бола ... ... ... ... ... мен ... ... Қара теңіз жағалауының скифтері б.з.д IV ғ. ... ... ... ... ... пішінің бере бастады.
Ал Таулы Алтайдағы сақ көшпелілері өздерінің қорған үймелеріне киіз ... бере ... ... ... негізінде қатардағы пазырықтарда
қабірішілік құрылыс шынайы тұрғын үйдің типін бергенімен ол стационарлы үй
емес еді, ... ... ... бір арбаның түрі болуы мүмкін. Сонымен
қатар қабірдегі ағаш құрылыс, өзінің мөлшерлері мен ... ... ... ... қаңқасын елестетеді. Осылайша қабірішілік құрылыс пен
жылқылардың жерленуінің ... ... о ... ... үшін,
үндіевропалық мифологияға сай ... ... ... ... А.Д., 1993). ... ... ... камерасының сол жағына, бастарын
шығасқа қарата қойылуы, [адамда осы бағытта жерлене ... ... ... үшін қолдануы мүмкін, ежелгі халықтарда жоғарғы әлем
түсінігі шығыс тараппен ... ... Бұл ... ... ... ... қойып, руластарына апарып, көрсетіп, ... ... ... осы ... ... малы ... о дүниеге жеткізу қызметін
атқарған жол серік болған [66, 173].
Жеке тоқталып өтуде ... ... ... ... ... діни-мифологиялық жүйесінде жылқы малының рәсімдік мәні
қалай пайда болды. Б. з. д ІІІ- ІІ м.ж ... ... үй ... пайда
болуы, батыс бөлікке тохарлардың миграциясыменен сәйкес келеді оларды ... ... ақ ... ... Сондай -ақ бұл үдіріс Орталық азиямен шығыс
азия территориясына үндіевропалықтар мифологиясындағы жылқы туралы мифтік
түсініктермен ғұрыптардың дендеп ... ... ... ... ... қазіргі таңда үндіевропалықтармен алтай тілінде ... ... ... ... ... Кей ... Орталық азияда, жергілікті жабайы жылқыны ... ... ... ... ... ... ол үдіріс жоғарғы аталмыш себептерге
байланысты тоқтап қалуы мүмкін. С. П. ... ... ... ... ... ... ... үндіевропалықтарда жылқы образы бір
тотемдік ... ... ... ... ой ... дұрыс емес, өйткені
үндіевропалықтарда тотем болып бұғы мен бұқа малы ... М. И. ... ... ... бұғы ... тұрақты сюжет болғандығын айтып, ерте
дәуірде ол тек аңшылардың олжасы болып қана ... ... ... ... ... ... ... қоса жерлеудің мәнін түсіну үшін сақ- скиф ... ... ... ... ашу ... Бұл үшін олардың діни-
мифологиялық ... ... ... ... ... байланысты ырым- тыйымдар, ... ... ... ... ... ... ... келген ат - бәсіре мал
енгізген [башқұрт, қарақалпақ, ... азан ... ат ... ... ... той ... ... ат пен батыр бір бүтін, өлсе -
сүйектері бір жерде, тірі ... ... - бір өмір деп ... ... ... иесін жерлеуге ерін теріс қарата ерттеп, жерлеу ғұрпын орындайтын
керуеннің басын бастап барып, тек ... ... ... бар мәлімет
бойынша пазырық мәдениетін жасаушылар көктем, не күз ... ... ірі ... ... шұңқыр қазып, адамды жерлеудің оған ... қиын ... ... ... ... ... уақыт сақталынып,
жылы жыл мезгіліне қарай жерленуі ... ... ойға ... ... бір ... үйірде жүріп, жыл өткен соң ерттеліп, үстіне иесінің ... ... қара ... ... сосын барып сойылған. Жылқының бірге
жерлеу қазақтарда ұзақ уақыт бойы сақталған. Мысалы, И. А. ... ... ... ... что с покойником хоронили лучшую его лошадь” [99].
Салт аттылар заманында ... ... тың ... малын арнап, көлікпен
қамтамасыз ету сыртында оған сыйыну, оны тамақтандыру т.б. ... ... ... Жылқы құрбандыққа оба айналасында шалынып, еті
түгел желініп, белгілі бір сүйектері [бассүйегі, құймышағы, ... ... не ... не отқа ... ... ... ... шұңқыры ішіне,
не үйінді шетіне қойылған. Сонымен бар мәліметтерге ... ... ... ... екі ... өген адамды о дүниеге жеткізетін желдей
жүйрік, тұяғы тас қопарар, Көктен туылған, ер- ... ... пен ... еске алу, ... т.б. үшін ... шалынатын жылқы ретінде
пайдаланылған деген қорытынды жасауға болады. ... ... ... ... ... қой мен жылқыны шалғандай. №31 обада қыш құмыра
ішінде қой омыртқасын салып, адамның оң ... ... №71 ... ... оңтүстік- шығыс бұрышында қой омыртқаларының ұзынша түрде жатуы, ал
№32 обада адам ... мен ... ... ... ... растайтындай.
Сонымен қатар №11 және №10 оба үйінділерінің оңтүстік- шығыс, оңтүстік ... де ... ... ... ді.
Мыңдаған үйірден жоғалған бір жылқыны біле алатын көшпелілер жылқының
түсі, жүрісі, мінез- құлқына ерекше назар аударған. Көктен ... ... ... ... сүйене, ырымдай отырып ат мінген. Өлген ... ... ... ... ... сай ... арнайы
жасалған әбзел, әшекейлермен әсемдеген. Жерленген ... ... ... ... ... ... тік қойған. Тұмсығының үстіне
қара түсті органика- киіз салынған жұмыртастар [№71 оба] салған жайт ... Жол ... ... ... ... тау ешкі ... ... жолбарыс тәріздес грифон ... ... ... ... ... chi- lin деп ... ... жаралған”
дегенді білдіретін юечжий эпитетіне келеді] бұғы денелі, ат тұяқты, жирен
түсті, жылқы- грифон культі болған. Chi- chi атты ... ... ... ... ... күш және ... ... бақилығы нышанын білдірген
және “патшалық” эпитетін алды. Бұл культтің ... ... ... ... ... ... қатысы бар.
Таулы Алтайдағы Пазырық, Құтырғантас, Ақ- ... ... ... және В. В. ... ... бір ... алтын
пластинаға ойылып жасалған шошақ бөрікті салт ... ... ... мекен еткен малшылар да Жетісу сақтары сынды шошақ ... ... ой ... Егер сол ... ... жануар бейнелері өзінше сол
адамның әскери дәрежесін, атағын білдіреді ... [34, 42], ... ... табылған теріден жасалған бұғы мүйізді және төбесінде жолбарыспен
айқасып жатқан қанатты грифон мүсіні бар жылқы кебіні ... ... ... ақ ... ... ... ... тау ешкі [сырты киіз, іші
ағаштан] мен құстың [киізден] мүсіні бар ... ... ... ... ... мен ... теріден жасалған бұғының ағаш мүсіні бар тері
баскиім сияқты жылқы кебінің төбесіндегі бейнелердің де ... ... бар. Бұл ... ... ... тау ешкі, жылқы- бұғы- фантастикалық
қосынды бейнелер Алтай көшпелілерінің өнерінде жақсы дамыған.
Сонымен ежелгі ... ... ... ... иесімен бірге ер-
тұрманы, әбзел әшекейлерімен қоса ... ... ... ... орын ... ... қиын емес. Бір адамның ортадан о ... ... ... ... оны ... ... ... жерленгенге
дейін, жерлеу және жерленгеннен кейінгі ғұрыптары әр уақытта атқарылатын
күрделі процесстер. Бұл ... сол ... ... ... ... ... және ырым- тыйымдарға сүйене, бұлжытылмай орындалды. Сондықтан
да Қазақ Алтайы малшыларының жерлеу ғұрпындағы ... ... ... тек
қабір шұңқырында қойылуы, бағытталуы, жатысы, түр- түсі анықтағанда ... ... ... ... ... ер, ... және жабынды
әшекейлеріндегі аң стильдерін талдаған да ғана ашуға болады. Жылқы- ... ... ... билік нышаны, жылқының антропотемдік мәні және
жылқының Жерасты әлемімен байланысы сияқты ... ... ... ... қайта жаңғыртуға үлкен үлес қосар тақырыптарды
халық ертегілері мен ... ... ... ... ... ... таңдағы өзекті, кезегін күттірмес мәселе болып ... ... мен ... ... ... мүсіндерінің өзі
жеке зерттеуді қажет етеді.
Орталық Азия ... ... үй ... ... жылқы малымен қоса үндіирандықтардың рәсімдік –мифологиялық
кешенінің қадыптасуына әкеп ... ... ... қатысты рәсімдік
түсініктер, С. П. ... ... ... аумақта б. з. д. ІІ
мыңжылдықта қалыптасқан, ал оның ... ... ... ... және
салт отыру қызметімен байланысты.
Осылайша, Таулы Алтайдағы пазырық тайпаларында кездесетін, адаммен
қоса жылқыны жерлеуі, ... ... екі ... ... ... ... ... діни – мифологиялық жүйелерінде ... мен ... ... ... ... көшпелілер қоғамның
әлеуметтік- экономикалық өмірінде жылқы малы елеулі рөл ойнаған.
Ерте көшпелілер үшін жылқы малының маңызы өте зор ... ... ... ... мен ... ... жылқы малын көптеп
өсіруге жағдай жасаған. ... малы ... ... түрі бола ... ... және шаруашылық бағытта да кеңінен ... Сол ... ... ... ... ... тікелей байланысты болған десек
қателеспейміз.
3 САҚ УАҚЫТЫНДАҒЫ ТАУЛЫ АЛТАЙДАҒЫ ЕРТЕ ... ... ... КӨЗҚАРАСТАРЫН РЕКОНСТРУКЦИЯЛАУ
3.1 Пазырық қорғандарының ғарыштық моделі.
Көне заман ... ... ... ... аңыз – афсаналық деп
шатртты түрде аталатын айырықша ойлау жүйесі тән. ... ... ... ... неолиттан бастап, ортағасырларға ... ... ... ... ... ... [12, 39].
Кез-келген мәдениетті кең мағынасында белгілі бір заттай және мәндік
сипатқа ие ... ... ... ... болады. Адам болмысының
құрылымдануы, әлем моделіне ... адам ... сан ... ... Бұл ... ... саналы және сансыздық
тұқрғысынан көрініс табады.
Жоғарғы ... ... ... ... ... ... қызметі ретінде шығуы мүмкін. Бұл жүйенің жеке элементтерінде,
әсіресе жерлеу ескерткіштерінде дүниенің құрлымы туралы ... ... ... ... зерртеу барысында мынандай заңдылықтарды байқап,
келесідей нәтижеге келдік.
Жалпы ... сақ ... ... ... ... ... үстіңгі беті шеңбер пішінінде болған.Аталмыш фигураның
семантикалық мәні, әр-түрлі ... ... ... ие ... ... үй, ... және т.б), ал былай, ол ... ... ... не оған пішіні тұрғысынан жақын пішіндер (шар, сопақша және т.б), ,
күн, ... ... адам ... ... ... ... нышаның беруі мүмкін. Осы түсінік көне заман қоғамдарындағы мифтік
дүние танымда көрініс тапқан. Алтай және ... ... ... ... ... ... ... жерді жапқан. Үндіирандық
аңыздарда әлем моделіннің жоғарғы бөлігі шеңбер түрінде болған [24,7].
Жоғарғы ... ... ... ... қорған үймесі
ерте көшпелілер қоғамында, әр түрлі құдайлар мен аруақтар, ... ... ... ... ... ... ретінде түсініліп, «жоғарғы
әлеммен» теңестірілген.
Қабір құрылымының төменгі бөлігіқ – ... ... мен ... қима ... ... ... не ... пішінде
болған. Бұндай пішін практикалық тұрғыдан пайдаланғанымен, оның өзіндік
тылсым мағынасы да ... ... ... ... халықтарында төртбұрыш
жермен теңестіріліп, «ортаңғы әлем» түсінігін берген. ... ... бұл ... ... түседі, Герадот, қара теңіз жағалауындағы
скифтердің мекендерін, төртбұрыш ретінде сипаттап жазған [97, 101]. ... жер ... жан ... ... ... ... ... Үндіирандықтарда жерді төртбұрыш пішінде деп таныған, ... ... ... деп ... [100, 40]. ... қоса аңыздық жүйелерде
төртбұрыш – әлемнің төрт бұрышын, төрт жыл ... және ... ... деп ... ... ... қабылдауын көрсетеді.
Егер қабір шұңқырының түбіне қойылған, ағаш құрылысты шынайы өмірде
болған үй не ... ... ... не қима ретінде түсінсек, онда ... ... ... адам ... ... ... жердегі кеңстігі деп
қарастыруға ... Әр ... ... аңыз ... ... отырып,
тағыда үшінші әлем «төменгі әлем» пайда болады. Алтай – түркілік жеті ... ... ... Діни аңыз бойынша өлген адамдардың рухы Ерлік
(Эрлик) ке ... ... [101, 102]. ... ... жеті қат ... жеті қат жер асты ... мәдениетінде архетиптік қызмет атқарады.(
) Үндіиран ... ... ... ... түсетін, спецификалық
тұрғыда сумен байланыстырылатын ... тобы ... ... ... ... ... рухы баратын мекен деп ... ... ... қара ... жағалауындағы скифтерде
мұра етіп алу мүмкін. Оларда төменгі әлемде адамға қас жауыздар мекен ... ... ... ... ... ... ... [96,
28]. Осылайша скифтердің діни дәстүрлерінен түйгеніміз. ... ... ... екі ... ... не ол ата баба ... мекені болған,
«төменгі» әлем не құдайлар әлемі болған «жоғарғы» әлеміне ... ... ... ... В.Ю. Зуевтің пікірінше ол кілемдерде
пазрықтықтардың о дүниеге деген көзқарастары берілген. Таулы Алтайдың ... ... ... әлем адамдар әлемінен төменде орналастырып,
(аталмыш жағдайда ол қабір шұңқрының төменгі ... оны ... ... ... ... ... грифон бейнесі.
Әлемнің үш сатылы құрылысы туралы түсінік ... ... ... ... мен ... ... табады. Бұл
Толстая могиладан табылған пекторалдан, бас киімдерден (есік қорғаны.), ат-
әбзелдерінен, пазырықтықтардың ... және өзге ... ... [102, 39-48; 53, 123-125; 12, 18; и др.]. ... ... ... онда, аталмыш есткерткіштің құрылымында,
тернарлық ... ... ... байқаймыз. Жерлей ғұрыптарында,
геометриялық ... ... ... ... ... мәденитетеріне тән:
Афанасьев, Окунев, соңғы қола мен түркі кезеңі. [8, 48]. Әлемнің үш ... ... ... ... ... ... ондай түсінік скифтерде,
сақтарда, үндіирандықтарда, тіптен қазақы дүниетанымда да [102, 40] болған.
Жерлеу рәсімдеріндегі іс-қимылдардың негізгі ... ... ... құра ... ... ... ... о дүниеге
көшіруде. Бұл арада қорған ғарышнамаға адекватты, онда ... азия ... ... ... ... ... айрықша
орынға ие. Мандал туралы әр түрлі халықтардың түсініктерінде, ғалам-
адамның даму ... әр ... және ... ... ... [103, 76]. Графикалық тұрғыда ... ... ... бірі сызылған шеңбер мен квадраттардан тұрады, сандары әр қилы ... ... ... ... ... ... шеңбер мен квадрат
арқылы беріледі.
Осылайша Таулы Алтайдағы пазырық қорғандарында әлем туралы ... ... ... әр бір жеке бөлігі, бүтін есткерткіш сынды
белгілік-нышандық жүктемесі бар.Қорғанды мандал ретінде ... ... ... жасалған микорғарыш пен ортақ үндіирандық ... бар ... діни ... қалпына келтіруге болады.
3.2 Жерлеу рәсімдерінің кейбір элементтерінің семантикасы.
Пазырық қоғамындадағы жерлеу рәсімдеріндегі басты элементтеріне мәйітті
қабірге жатқызу мен бағытталуы ... ... ... ол ... ... мағынамен о дүние туралы әр түрлі түсініктермен байланыстырылған.
Көптеген жазба, этнографиялық, археологиялық деректер ... ... ... қарастыруға болады. [ 43; 73 және т.б.].
Көнеде уақытпен ... ... ... ... ... ... ... анықтайтын, «әлем
образынның» негізгі параметрларын қалыптастыратын негізгі категориялар.
[42, 43-103]. ... ... ... ... географиялық,
астрономиялық, сакральды-культтық, географиялық, тұрмыстық және
ориетациялық түсініктермен ... ... төрт жағы көне ... ... қоршаған ортада, шынайы
өмірмен сакральды кеңістікте бағдар алуға көмектесіп, координаттар жүйесін
жасауда елеулі рол атқарды. ... ... ... ... ... және табиғат», «адам және ғарыш» мәселелерін зерртеу, себебі адамның
кеңістікте бағытталуы оның ... ... ... және уақыт адамның
тірішілік етуінің екі ... ... ... ... физикалық және рухани
болмысы ғарыштық құбылыс. Сондықтан кеңістікте бағадарлану тек ... ... ... ... ие ... Көне адам ... тығыз
дамуда болған. Өзін қоршаған микроғарышта ол уақыттық-кеңістік құрылымды
моделдаған. Осы модель ... адам ... әсер ... ... ... пен жер орта ... бен өзге ... мекендеген қоғамдардың
кеңістікте бағытталуын салыстырар ... заң ... бір ... кеңістікте бағытталудың бірнеше жүйесі қатар не бірін –бірі
алмастырып отырған. Сондай-ақ көне ... ... ... ... нақты сезімдік бағытта болған. (тау, өзен және т.б). Егер ... ... ... ... салыстырар болсақ, осындай
қайталанатын ... ... ... ... ... ... анықтаудың
бірнеше архетипы болуы мүмкін. Оларды зерттеу арқылы біз мәдени сіңіскен,
табиғи –ланшафтылы ортамен байланысты анықтай ... ... бір ... бір ... ... ... комбинацияның бұл архетиптарды қалай
пайдаланғандығын түсінуге болады [104, ... ... ... ... өзен ... ... ... Аталмыш
жағдайда, о дүниеге ағу идеясы берілген. Осындай ұғым түркілік ... ). ... ... ... ... әлемдік тау,
сондай-ақ қонысқа қатысты немесе әлем бұрыштарымен байланысты ... ... ... ... ... зерттеу барысында, оларды
бағытталуы негізінен күннің шығуымен байланысты ... ... ... ... ... ... зерттелінген пазырық қоғамдарында
мәйіттердің бағытталуы былайша ... ... 71,5% сол ... бүктеле, шығысқа бағыттала жерленсе, 8% - сол жақ иыққа бүктеле,
батысқа бағыттала жерленген, ал 15,5% және 4,8% ... ... ... ... сәл бүге ... ... әр түрлі болған.
[73].
Бүктеле жерлеудің семантикасы әр-түрлі. Кей халықтарда ол жатырды
елестете ... ... туу ... ... бір ... табыну белгісін
береді. Сондай-ақ мәйіттің қай иыққа қойылғанынына үлкен мән берілген. Бұл
көне ... дәл ... ... ... ... үш сатыдан
тұрадындығымен байланысты. [Топоров, 1994; Акишев, 1978, с.40; ... с.44- 47; ... 1985, с.27 и др.]. ... мир ... ... ... с ... стороной, а нижний - с левой. Каждому из
этих двух миров ... и ... ... ... север и
восток - атрибуты верхней части вселенной, а юг и запад - нижней. ... ... ... тән, ... ... тән ... Солтүстік және шығыс
жоғарғы, оңтүістік және батыс ... ... ... ... ... оң ... ... қарай жатқызыла жерленуі, діни
философиялық сенім тұрғысынан, ... жаны о ... ... ... ... түсініктері болуы мүмкін. Осы идеямен ... сол ... ... ... Жылқы образы көне қоғамдарда, үнді аңыздарында –
о дүниеге жеткізетін ... ... ... [103, ... сол ... басын батысқа қарата жерлеу, бәлкім ... ... ... білдіруі мүмкін. Пазырық пен
Тувадағы ... ... ... ... ... жылқы малы қоса
жерленбейді [50].
Осылайша ерте көшпелілердің діни ... ... о ... универсмның
жоғарғы және төменгі бөліктерінде орналсқан. Адамдардың созыла ... ... бүге ... таза ... ... ... ... жоқ. Олардың семантикалық мәні белгісіз. Бірақ анығы олар ... ... ... ... мүмкін. Жалпы бұл ... ... ... ... ... ... ... басқан» обалардағы жерлеу рәсімдеріндегі жылқы
Ерте көшпелілер дүниетанымындағы жылқы бейнесі мен семантикасы.
Соңғы қола ғасыры мен ерте ... ... ... яғни б. з. б. ... ... ... ... аймақтарында тарих сахнасында жаңа
мәдени- әлеуметтік көшпелі ... ... ... ... ... белгісі-
далалық аймақтарда көшіп- қону. Сондықтан да, көшпелілер өмірінде ... ... ... ... ... ... жылқының
орны ерекше. Әрине, жылқы бейнесі де ... бір ... ... береді. Еуразия даласында жылқының антропоморфты бейнеленуі кең
тараған. Осыдан ерте көшпелілердің идеологиялық түсініктерінің жақын екенін
аңғаруға ... ... ... ... ... айқындау үшін
сақтардың мифологиясы мен космогониясындағы жылқының алатын орнын ... ... ... рөлі ... ... алғаш рет антикалық
деректерден белгілі. Оның ішінде б. з. б. V ғғ. Геродоттың скифтердің шығу
тегі туралы ... ... өзен ... ... ... көрсетпей тығып қойғаны айтылады. Бұдан біз ерте көшпелілердің
өзен-анамен байланысын көреміз. ... ... ... ... ... – Гестия-Табити, Зевс-Папай, Гея- Апи, Апполон- Гойтосира, Афродита-
Аргимпаспы, Геракл, әсіресе, Арестің мейрамдарында құрбандыққа көбінесе
жылқы ... ... ... ... ... жылқыны құрбандыққа шалу
және мәйітпен бірге қою ерекше орын алады. Ал патшаны бір жылдан соң ... ... тағы елу ... құрбан етеді.
Ал сақтар мен басқа да Орта ... ... ... ... ... ... Геродоттың массагеттер туралы жазбаларында: “Олардың
табынатын ... ... ... ол күн. Күнге олар ең жүйрік тіршілік
иесін құрбандыққа шалады” [97, 71, 72].
Қазіргі ... ... ... ... ... ерте көшпелілерден
бастау алады. Көшпелі қоғамының әр ... мал ... ... ... ... ... заттардың барлығын малдан өндіріп алатындықтан,
олардың байлықтары мал басымен, оның ... ... ... ... ... ... ... мен салт-дәстүрлерін де малмен
байланыстырамыз [66, 44- 78].
Н. Е. Никонов: «Жылқы ... ... ... ... саналған.
Сондықтан сақтар жылқының ... ... ... ... обасынан табылған алтын жалатқан күміс құмырада жайылып жүрген
жылқылар, сол сияқты асау ... ... ... ... ... тартқан үш сақ
бейнесі ойылып түсірілген. Ол сюжетке қосымша атты ... ... ... да ... ... ... ... қорғанында
табылған адам мен жануарлардың суреттерін скифтердің шынайы өміріне қатысты
деп қарауға болады. Қытай деректерінде өлтіруші ... ... ... ... Кэ., 1965). Үйлену кезінде қазақтар мен қырғыздардың ... ... ... ... басымен өтеген. Жылқы, түйе көшпелілердің ең ... [99]. ... ... ... ... дәстүрлері мен
шаруашылығы Еуропалық және Орта Азиялық сақтарға (скиф) ортақ болды.
Жабайы жануарларды қолға үйрету мал ... мен ... ... ... дамуының көрінісі. Ф. Энгельстің пайымдауынша байырғы
заманда жануарларды қолға үйретуде бірнеше орталықтар болған- ды. Кейіннен
сол орталықтар малшаруашылығының ... ... ... қалыптасуы, - Энгельс бойынша, - өзіндік жер ерекшелігіне
байланысты қалыптасқан: семиттерде- шөп жамылғысы қалың Евфрат пен ... ... Үнді ... ... мен ... Дон мен ... Сәйкесінше, алғашқы жануарларды қолға үйрету осы жазықтардың
шекараларында іске асқан».
Алғашқы жылдардағы зоотехникалық әдебиеттерде Орта Азиялық ... ... ... үйретілген жануарларды алғашқы қолға үйрету
мәселелері айтылады. Бір аймақта ғана жануарлар ... ... ... ... ... да аймақтарына тараған деген пікір ғылыми ... ... ... ерте көшпелілерде өздерінің көсемдерімен аттарды бірге қосып
жерлеуі не себепті деген сұрақ тууы ... ... б. д. б. І ... Алтай халықтарының атпен ... ... “о ... ... ... ... ... және сонымен бірге, о
дүниенің өзінде де жауларымен ... ... ... деген діни-
мифологиялық түсініктері болған. Маскасында тау текенің ... бар ... өз ... ... ... ... ... түсінікті де
береді. Аттардың жерлеу маскалары киізден және ... ... ... ... ... ... ... жасалған таутеке
мүйіздерімен жиірек әшекейленіп отырылған. Қабірге тек қана ... ... ... өзі де күнге табынушылықты және ... ... ... ... Тағы бір айта ... ... әрбір
жануарды сақ тайпаларының конфедерациясы құрамына кіретін түрлі рулар
тарапынан құрбандық үшін әкелінген ... деп ... ... Сонымен
қатар, көшпелі өмір сүрген сақтардың негізгі кәсібі мал шаруашылығы, соның
ішінде, жылқы малының орны ерекше болған.
Көшпелі қоғамның әр ... мал ... ... рөл ... қажетті заттардың барлығын малдан өндіріп алатындықтан, олардың
байлықтары мал басымен, оның ... ... ... ... Сақтардың
дүниетанымын бейнелеу өнері мен салт-дәстүрлерін де малмен байланыстырамыз.
Сақтар мыңдаған жылқыларын қарақшылықтан сақтап қалу үшін ... ... ... жасақталған. Сонымен қатар, сақтар көшіп- қону үшін ең
қолайлы жануарлардың бірі жылқыны пір ... Ал ... ... ... мініп, олар ешқашан да бие мен тайларды ерттемеген. Жылқының еті
мен қымызы сақ кезеңдерінен бері ... ... ... ... Бие ... ... ... ал оның еті атресклероз, рак
ауруларына қарсы шипалық қасиеті бар екені ғылымда ... ... И. ... ... ... ... қымыз ашытып, шипа ... ... ... ... қымыз ішіп көптеген аурулардан жазылғанын
айта келе, тері ауруы, жұқпалы ауру, туберкулез ауруларының көшпелілерді
мүлдем кездеспейді”- ... Ата- ... ... ... ... ... өз
өзектілігін жоғалтқан жоқ. Күзге таман жыл сайын жылқы ... одан ... ... ... шипа ... ... қайтадан сақ қорғандарындағы жерлеу рәсімдерінің ерекшеліктеріне
тоқталайық. Сақтар өмір сүрген территорияда табылған қорғандардың ... ... сақ ... ... болғанымен, сондай- ақ аймақтық
ерекшеліктер де ... Оны ... ... ... ... ... ... басты ерекшелік мәйітпен бірге жылқылардың
көмілуі. ... ... ... ... төрт қабырғаға кілем, түскиіз
ілініп, еденге киіз төселуі. Мәйіт салынған саркофакты (ағаш табыт) “аң
мәнеріндегі” ... ... ... ойып ... ... киіз ... іліп безендіру тек алтайлықтарға ғана тән дәстүр.
Жылқыны безендіруге арналған әшекей заттар ... ... ... немесе алтын қаңылтырмен қапталған. ... ... ... ... ... атты ... бірге жерлеген.
Қорғандарда жерленген ... саны ... ... Бұл ... ... ... тіпті Орал қорғандарында 400 жылқы ... ... ... ... ... бірге жерленген жылқылардың саны ... ... ... әр ... ... ... бір байланыс
жатқандай.
Ғалым М. П. Грязнов І Пазырық қорғанынан табылған аттардың еніне қарап,
олардың әр түрлі екенін дәлелдейді. М. П. ... ... ... ... ... ... құрылымның, тайпалық одақтың
болғанын дәделдей түседі”- дейді. Қорғанда ... ... ... сыйы ... қарастыру керек. Жерленген көсемнің қарауындағы
одаққа болжаммен қанша ... ... ... ... анықтауға болады.
Қорғанда жерленген аттардың әр ... ... әр ... меншігінде
болғанын дәлелдейді [86, 85].
Төрт түлік малға ен салу ... бері келе ... ... екенін
қорғандарда жерленген жылқылардың енінен көруге болады.
Көшпелілердің өз меншігіндегі малға ен салу дәстүрі бүгін де ... ... ... ... ен мал араласын кететін жағдайда немесе
қарақшылар ұрлап кеткен малдарын қайтарып алуға ен таңбалар ... ... ... ... әр түрлі ендеріне қарап ғалымдар екі
түрлі пікір айтады. Біріншісі, қазақ халқында ... ... ... адам ... ... үйге ... көрсету, мал беру ғұрпы, яғни сый
арқылы келген мал. Ал ... ... ... ... ... ... ... болуы да мүмкін дейді. Одақтас тайпалардың әкелген ... ... ... ... алтайлықтардың жергілікті дәстүріне айналған деп болжауға
болады. Егер рулық одақтың болғанын есепке ... ... онда ... қайтыс болған адамға дәстүрлі сый арқылы келген.
Жерлеу рәсіміне қатысты ... ... тағы бір ... ... көркемделген ат- әбзелдерімен сән- салтанатты түрде
әшекейлеген. Салтанатты әшекейленген жылқыларға ... ағаш ... ... ... ел ... ... қайың ағашынан жасалған ағаш
арбаның нұсқасы Пазырық қорғанынан ... ... төрт ат ... ... ... Бұл ат ... дөңгелегіне дейін қайың ағашынан жасалған.
Таулы Алтай, Минусинскі, сарматтардың ... ... ... ... да ... ... ... жасалған бұйымдарды
әшекейлеуде “аң мәнері”, киім үлгілерінің ұқсастығы. Ортақ дәстүр ... ... ... әр ... ... ... ... бар.
Қорғандарда жерленген жылқылардың бәрінің жалы мен құйрығы қырқылған. Аттың
жалындағы ... ... 25 см. ... ... ... құйрықтарының түйіп байлаған немесе бұрым ... өру ... ... ... жерленген аттардың жартысының құйрықтары бір
рет ... ... ... бұрым болып өрілген [86]. Бұл ғұрып
алтайлықтарға ғана тән. ... ... біз ... ... №10, №11
қорғандардан табылған жылқылар арқылы да дәлелдеуімізге ... ... ... ... әдемілеп қырқылып (күзеліп), араларынан 3- 4
шошақ қалтырып оны әдемілеп буып қойып отырған, ал ... ... ... ... Ноин-Ула қорғанында бұрымдарын бөлек кесіп,
мәйітпен бірге жерлеген. Бұл ... ... сақ ... ... дәстүрді аймақтық, рулық ерекшеліктерге жатқызамыз [93].
Жалпы алғанда, ... ... ... қазба жұмыстарының
нәтижесінде Берел қорымынан 70-ке жуық ат ... ... ... ірі ... ... №11 қорғандағы аттарды
салтанатты түрде ерттеген және бастары маскамен безендірілген (3 ат). ... ... ... ... ... ... ... сақтардың
аңдық стильінде ағаштан жасалған ат әбзелдері, одан басқа ... ... ... және құс ... көптеп табылды. Осы
табылған бүкіл заттардың беткі ... ... ... және қалайымен
әшекейлеген.
Көсем аттарының тауешкі мүйізі сипатында ағаш мүсін мен ... ... өте ... ... ... Ат маскалары және ағаштан
жасалған тауешкі ... үш атты ... ... ... ... аттардан ерекше бөліп тұр. Көсемнің үш атының
маскамен безендіріліп тұрған ... ... ... ... адам
екенін, таңдаулы билеуші және оның ата-бабаларының рухы мекендейтін аспан
әлемімен байланыстырылып тұрғанымен түсіндіріледі. Дәл ... ... ... ... “о ... табалдырығына қиналмай жетуіне
көмегін тигізеді және сонымен бірге о дүниенің ... де ... ... ... деген діни-мифологиялық түсініктерді қалыптастырған
[16]. Қабірге тек ... ... ... өзі де ... ... ... космостық түсінігінің молдығын көрсетеді. Әрбір атты сақ
тайпаларының конфедерациясына ... ... ... тарапынан құрбандық үшін
әкелінген аттар деп ... ... ... дүниетанымын, бейнелеу
өнері мен салт-дәстүрлерін де атпен байланыстырамыз.
Жылқы көшпелілердің ертеден келе жатқан пір тұтатын ... ... ... ... ... ... қонуында көліктің негізгі түрі,
өзара тайпалар арасында соғыстың жиі болып тұруы атты әскер ... ... ... Азық ... ет- сүтін пайдаланған. Сондықтан да,
жылқымен жерлеу өзінше бір мифологиялық сипатты ... ... ... өзінің атының бас сүйегін темір шотпен ұрып өлтіріп, қоса жерлеген.
Жерлеу рәсімдеріндегі жылқының саны ... ... сол ... алған
рөлін, дәрежесін айқындатады. Жерленген адамның әшекейлерін немесе қару-
жарағын, күнделікті ... ... ... ... Көшпелілер
мәдениеті өзіне тән болын отырған археологиялық ескерткіштері арқылы өзінің
ерекшелігімен, құпиялығымен ... ... ... ... ... жылқымен байланысқан бірнеше
композициялар бар. Жылқы, жылқының ... ... ... біз ... ... ... Берел ескерткіштеріндегі белдіктің әшекейі мен аттың
әбзелдерінде, бас ... т.б. ... ... ... ... жылқының басы, тұяғы белдік пен ат әбзелдің әшекейлерін
көркемдеуде қолданылады. Осындай әшекейлердің ... ... ... ... ... ... адамның бас киімінің әшекейі ... ... ... ... [83, 38- 40].
Жоғарыда келтірілген деректен ерте көшпелілердің мәдениетінің басқа да
территорияларға тарап, мәдени ұқсастықтардың пайда ... ... ... бірге, ертеден жылқыны дәріптеп, күнге құрбандық ретінде
шалып отырған. Бұл жазбаларға дәлел ... ... он үш ... жирен
(күн түсті) болуының күн культінің көрінісі [58, 2- 7].
Аттар Алтайдағы сақ-скиф дәуірінде, жерлеу ... ... ... ... Оған ... Алтайдағы осы дәуірді қамтыған зерттелген
барлық обалардан аттардың мүрделері табылды (Васильев С. К., 2000, с. ... Витт В.О., 1952, с. 163- 205, ... П. А., ... З. С., 2003, с.
117- 118).
Жерлеу рәсіміне қатысты Таулы Алтайлықтардың тағы бір ... ... ... ат- ... ... ... ... шалуы ерте көшпелілердің арасында кең ... бір ... ... ... ... шалу ... ... Алтайда аттың бас сүйегін темір шотпен (чекан) ұрып,
адаммен ... ... ... дәлел Берелдегі табылған аттардың ... ... ... ізі бар. Бұл ... ... бір ... және ... сипатын алады. Лабораториялық- тәжірибелік ғылыми зерттеудің
нәтижесінде шотпен ұру әдісінде ... қаны ... ... қояды. Қан өмірдің
көзі екені бәрімізге белгілі. Көшпелілердің түсінігінде атты толықтай, ... ... ... шалуы, сол кездегі күнге деген сенімнің берік
болғанын көреміз. Ал ... ... ... ... ... ретінде қарауымыз қажет.
Жылқы малының қазақ дүниетанымында да алатын орны ... Оны біз ... ... ... ... Бұл ... ... малын тіршілік
тынысының бір тірегі еткен әрісі көшпелілердің, берісі қазақ халқының да
жылқы ... ... ... ... ... ... талғам-танымы бар.
Ақанның Құлагерін шаппай танитын атбегі ... ... ... ... «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» сынды өлеңді дүниеге
келтірген Абайдың, «Құлагерді» жазған Ілиястың да ... ... ... ... ... да, жылқы малы «төрт түліктің патшасы» ... ... ... ... ... ... ... көптеген наным-
сенімдер, салт-дәстүрлер жылқымен байланысты. Қазақ халқында ас ... ... ... Адам қайтыс болғаннан кейін жыл өткен соң, ... о ... ... ... Ал сол ... ... ... жал-
құйраған күзеп жібереді. Тұлданған аттың күзелуі соғым малын күзеуге ұқсас.
Айырмашылығы, тұлданған аттың кекілін жоғары ... ... ... де, ұшын ... ... ... ... үстіне адам отырмайды.
Жылқымен байланысқан дәстүрлер адам баласы дүниеге ... ... ... дүниеге әкелуін жеңілдету мақсатымен жылқыны үйге кіргізіп,
ананың кеудесін иіскетеді. ... ... ... әрі тез ... Одан кейін
ауру адамды емдеуде бақсылар дұғаларын оқып, көк (ақ) жылқыны шақырады,
жылқы келіп аурудың ... ... ... екен [105, 4- 5].
Міне, осы келтірілген ... ... ерте ... алатын орнын көруге болады. Бұл ... ... ... ... дәріптеуі Бактрия мен ежелгі
ахеменидтік Иран жерінде де ... Бұл ... ... ... ... байланысын көруге болады. Үнділер мен ирандықтарда
жылқымен байланысты ... ... ... екенін жылқылардың
атауларынан, поэтикада қолданылатын эпитеттер мен ... мен ... ... ... ... ... [96,
37- 45].
Көшпелілердің өзіндік дүниетанымы болғаны анық. Дүниетаным, оның ішінде
діні, ғұрыптары мен наным- сенімдері осы тайпалардың ... ... ... ... ... ... басты элементтерінің бірі және ерте
заманнан бастап күні бүгінге дейін сақталған рәсім- құрбандық шалу. Соған
лайық және ең ... ... адам ... ... ... ... өте
келе, адамдардың орнына жабайы жануарлар мен үй жануарлары ... ... ... құрбандық шалу рәсімі өзіндік талаптарын ... ... малы ... бір ... ... ... Мысалы,
ежелгі үнді брахмандық мәтіндерде құрбандықтың иерархиялық сатысы берілген:
адам- ... ... ... тау ешкі [3, 84- 95].
Жылқыны құрметтеу, дәріптеу ерте көшпелілердің діні мен ... және ... ... ... ... негізделген
ғұрыптар Грек, Парсы жазба деректерінде көптеп кездеседі. Алайда, бұл
деректер толықтыруды ... ... біз ... ... ... жөн ... ... зерттеулер нәтижесінде, Таулы Алтайдағы ерте көшпелілер
қорғандарынан көптеген аң ... ... ... ... ... ... ... Үкек, Юстыд, Барбұрғазы, Берел қорғандарында
заттардың жоғары деңгейде ... және ... ... ... сол
заттың функциясын айқындап, мазмұнының ашылуына үлкен септігін тигізді.
Табылған заттардың көп бөлігін ... ... ... ... бұғы,
жылқы, тау ешкі мен құс бейнелері құрап, жерленген мәйіттің сакральді бас
киімін әшекейлеп ... ... айта ... ... бас ... берілген бейнелердің формасы мен түрлері, мәйіттің жынысы мен
жасын ерекшелеп, арнайы ... ... ... бір ... ретінде
қарастырылады. Былғарыдан, киіз және қайың қабығынан ... ... ... ... ... ... нәтижесінде алтайлық
бас киімдерден айырмашылығы көп емес [27, 112- 114]. ... ... ... бас киімнің екі түрі тараған. Олардың бірі екіншісіне қарағанда кең
тарап, конус формасы тәріздес және ұшы ... ... ... ... ... жауып тұрады. Бұл ерлердің бас киімі іспетті. Ал ... ... ... ... яғни ... пен желкені жауып, әйелдер
мен балалар жерлеуінде көптеп кездеседі [3, 49- 50]. Бірақ бұл бас ... ... ... екеуінде де ағаш немесе былғарыдан жасалған,
көптеген түрлі- ... ... ... ... ... ... әшекейленген. Кей жағдайларда шаш қою үлгілірі де қосылып,
күрделі бір құрылыстың керемет ... ... ... [27, ... ХХVІ, ... ... бас ... биіктігі қатардағы көшпелілерде 40- 50 см, ал
беделді адамның жерлеулерінде 60-65см. жеткен [3, 84- 95]. ... №5 ... ... қос ... ... атап айтуға болады.
Алтайлықтардың бас киіміндегі көптеген зооморфты бейнелердің ішінде
негізгі ... бұғы мен қос ... ... алған. Осындай қос бейнелер бас
киімдерде сакральді (қасиетті, киелі) нышанның көптеп кездесіп, қайталанып
отыруы ерте ... ... ... ... ... өзіндік
түсініктің айнасы болып табылады. Киелі бейнелер мен ... ... болу ... ... ... ... мен ... байланысты. Алтай өнерінің көпжылдық үрдісін жалғастырушы және
жасаушы, сол саламен ... ... ... Бұғы мен ... біркелкі көлемде және пропорцияда сипатталып, ал ... оның ... ... дәрежеде бейнелейді. Алтайлықтардың ағашты
өңдеу өнері өзіндік бірнеше ... ... ... ... ... ... ... және ұшы үшкір пышақ қолданылған:
1. ағашты таңдап алып, мүсіннің негізгі пластикалық пішінінің контурын
шығару;
2. ағаштың негізгі пошымын ... яғни дене ... ... ауызын, тұяқтарын ою, әшекейлеп бояу. Осы ... ... ... ... үшін ... ... (колизвар) тесу;
3. мүсінді өңдеп, жұқа алтынмен қаптау және ұсақ әшекейлік, сәндік
бөлшектермен толықтыру.
Бұл ретте, ежелгі алтайлықтардың ... ... үшін ... ... тән. Сақталған жылқы мүсінінің фрагменттеріне қарап, мүсінді ... және ... ... ... ... тау ешкінің мүйізін
әшекелейді [3, 84- 95]. Белгілі жылқылардың бейнелері әр түрлі ... ... ... жылқыларды бірдей, яғни симметриялы етіп бейнелегісі
келгені сезіледі. Алайда, жылқылар бір ... ... ... ең
бастысы, жынысымен ерекшеленеді. Жылқы мүсіндерінің көлемі: ең үлкендерінің
биіктігі 7- 8 см, ал ең ... 2,5- 4 см. Бұл ... ... тек
ересек мәйіттерде болса, кішілері, әрине, балалар ... ... 84- ... ... ... қорымындағы №10 қорғаннан ... ... ... ... ... атап ... ... П. Грязновтың, С. И. Руденконың, К. А. Ақышевтың еңбектерінде бас
киімнің әшекейі ретінде қос ... ... ... ... ... [86, 341; 13, 276- 277; 100, 45]. ... қос жылқы сакральді
(қасиетті, киелі) бас киімнің симметриясы ғана үшін ... осы ... ... қос ... ... ... ішкі мазмұнын
сақтағандай. Кейбір қос жылқы бейнелерінде жынысына байланысты айғыр, ал
кезектегі ... ... ... ... бие ... ... белгілерін
сақтаған. Осыны негізге ала, ежелгі алтайлықтардың дүниетанымы бойынша, қос
жылқы қайтыс ... ... о ... ... ... және “мәңгілік
жайылымда” жайылып, иесіне жаңа жылқыларды дүниеге әкеліп, ... ... ... Бұл қос ... нышан хақында сипатталып,
белгілері сонау Сібір неолитінде пайда болған [106, 305- 306]. Ал З. ... ... ... қос ... ... ... ... қосарлы (бинарлы) принциптерімен, екі ... ... ... және ... ... ... ... егіз құдайы ашвин (“жылқылар иесі” немесе “жылқыдан туған”), кей
жағдайда қос жылқы бейнесіне енетін, сонымен бірге, әлем ... ... ... ... ... олардың бейнесінде ежелгі үнді
еуропалық егіздер культінің ізі ... ... ... ... ... кең тараған адам, бұлан, бұғы, жылқы және тағы басқа қос
жынысты жануарлар бейнеленген. Мысал ... ... ... қос ... ... ... болады. Тағы бір көрініс, қос
айғырдың ... ... ... ... яғни оны көшпелілер
дүниетанымында екі дүниенің бір- бірімен күресі деп қарастыруға болады
[107, 22 ... ... қос ... ... бір типті болып келіп, бұны егіздер
культімен байланыстыруға болады. Аңыз бойынша, ... ... ... ... ... ... пен жаңа ұрпақ ... ... ... егіздер бірде қос жылқы жегілген күймедегі жас ... қос ... ... ... Е. Е. ... пайымдауынша, дәл осы
мифологиялық ... яғни қос ... ... ... №55 ... [96, 106- 107]. ... түгіскендік қос жылқылардың аналогы
ретінде Есіктегі қанатты қос жылқы және ... қос ... ... ... Ежелгі Қытай мифологиясындағы Фэйту және Цзюэти сиқырлы
қос жылқылары жалпы ... ... ... ... аттарының”
дәлелі сынды (Юань Кэ. 1965, с. 225, 246). ... ел ... қос ... ... де ... ... культінің көріністерінің бірі- егіз құлын ... ... ... ... айта кеткен жөн. Алайда, ислам дінінің келіп,
тәңірлік дінді ауыстыруы бұл ғұрыптың негізгі семантикасы мен ... ... ( ). Қос ... басы ... ... ... Еуразия территориясында өзіндік сипатқа еніп, көшпелілер
өмірінде, дүниетанымы мен философиясында, діні мен ... ... ... ... ... ... бір ауызды шешім қабылданбаған, күн ... ... ... ... аймағында кең тараған, күн символын ... ... ... ма, ... бұғы ... мен жылқы бейнесі қатар өмір
сүрді ме? деген сұрақтар әлі шешімін толықтай ... ... Ал ... күн бейнесіне енген жылқы культі бұғы бейнесінен кейін ... ... ... сібір мәдениетінің қайнар ... ... яғни ... ... жерінде табылған жәдігерлерді б. з. б.
VІІІ- VІІ ғғ. деп, кейін б. з. б. ІХ- VІІ ғғ. ... Оны біз ... аң ... ... ... басқа Моңғолия, Ресейлік Алтай, Қазақ
Алтайы, Қытай Алтайының аймақтарында табылған көптеген бұғы тастар, жартас
суреттері және ... ... ... қола ... ... ... ... табылған бұғы таста цилиндр формасындағы күн бейнесі
бейнеленген. ... ... ... ... күн ... ... де бар [83, 41- 43]. Дәл ... күн нышанындағы үш цилиндр
бейнесі Шығыс Қазақстандағы ... ... да ... ... бұғытастар-
Орталық Азияның қола дәуірінің соңғы кезеңімен одан ерте темір дәуіріне
ауысқан өтпелі ... ... б. з. б. ... VІІ ғғ.) көшпелі
тайпалар мәдениетінің бір қырын айғақтайтын ерекше тұрпаттағы жәдігерлердің
бірі. ... Ұлы ... ... ... ... ... олар
Еуразияның оқшау- оқшау, яғни жекелеген ... атап ... ... ... ... ... солтүстік- батыс өңірінде, Ресейге
тәуелді Тува республикасы мен Таулы Алтай өлкесінде, Қазақ ... мен ... ... шоғырлана орналасқан бұғытастар Алтайды мекен еткен сақтардың
белгілі бір тайпасының діни- ғұрыптық, ... ... ... пен тәңірге, ата-бабаларына сыйынып, табынатын ... ... ... орындары болуы мүмкін. Алтай скифтері өнерінде екі немесе
қос ... ... ... ... ... ойылып жасалған [27].
Екі басты бейне әртүрлі халықтарда, әр уақытта өмірдің қилы ... ... және ... ... атқарған.
Жоғарыда келтірілген деректерді негізге алсақ, күндік нышандағы
бұғытастар ертеректе пайда болып, кейіннен оны бұғы ... ... ... қос ... ... бұғы ... кейінірек пайда
болған деп пайымдауға болады. Қасиетті ... ... ... ... деп ... ... ... соңғы қола ғасырында, күн ... Орта ... ... ... мен керексурларды атауға болады.
Ал күнге құрмет ретінде құрбандыққа жылқы шалынған [106, 215- ... ... ... өмір сүрген көшпелі массагеттер күннің
құрметіне жылқыны құрбандыққа шалған [97, 79].
Қарастырылған жылқы, қос ... ... ... ерте көшпелілердің
дүниетанымын айқындауға болады. Күрделі қос жылқы бейнесі семантикалық
қарама- қайшылықтың ... ... екі ... космогониялық
түсініктермен және егіздер культімен байланысқан. Сонымен қоса, жылқы ерте
көшпелілердің ұғымында осы дүние мен ... ... ... ... ... ... ... қос жылқы бейнесі ерте көшпелілердің
құрметтеп пір тұтатын құдайы болуы мүмкін.
Тағы бір айта кетерлік мәселе, “бәй” сөзінің ... яғни ... ... ... өз ... бір ... Ал ... сөзіне
тоқталсақ. Сақтар күнге, яғни құдайға ең ... ... ... құрбандыққа
шалады [97]. Ал ең жүйрік тіршілікті ... ... ... қайдан білген? Сонымен, “бәйге” ... ... я ... ... ... деп пайымдауға болады.
Осыдан, ерте көшпелілерде жылқы культі болып, өзіндік бір ерекшелігімен
сипатталып, жалпы көшпелілер дүниетанымында маңызды орынды алған.
Қорытындылай ... ... ерте ... ... ... ... ... кездегі жылқыны құрметтеу, дәрәптеу тарих сахнасына ... ... ... ... ... ... және орта
ғасырлардығы жылқымен байланысты түрлі идеологиялық түсініктер ... ... ... ... Осыдан біз түрлі этникалық топтардың арасынан
негізгі ұқсастықтарды іздеуге тырыстық. Еуразия ... ... ... ... арасында жылқы малының культі полисемантикалық екенін
дәлелдеуге тырыстық.
Ертедегі мәдениетіміздің қалдықтары ... ... өз ... деп ... ... мен ... ... ерте темір дәуірінің тоң басқан
ескерткіштері сақ-скиф заманының жарқын да ... ... ... ... тауларын мекендеген ерте көшпенділердің негізгі ... ... ... мал ... болып табылып, оның басты екі бағыты ... қой ... ... ... ... ... ... қауымдық шаруашылықтың күші болып
табылатын отырықшы бақташылық және малшылық күн көрістен жартылай көшпелі
мал ... өту ... ... мен ... ірі ... ... ... заманындағы тайпалардың қиын да күрделі құрылыс техникасын
меңгергенін тоң ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Жарлытай көшпелілікті меңгерген ... ... ... ... көшіп келіп отыратын тұрақтарының
орындарынан білеміз. Сондай-ақ, тұрмыстағы ... ... ... түрі төрт ... бес ... ... ... қабығымен, киізбен
жабылған шатырлы арбалардың болғанынан қазба жұмыстары барысында табылған
арба қалдықтары айқын ... ... ... ... ... ... ... құнды деректерінің біріне айналған қазақтың киіз үйіне әкелді. Жерлеу
құрылыстары, қима тағандардың құрылымдары, көне заманғы архитектура ... ... ... этнографиясы мен архитектуралық дамуында өз жалғасын
тапты.
Ескерткіштерден табылған тұрмыста қолнанылған қола, темір заттар ... ... ... ісінің маңызды болғанын, әрі оның орасан ... ... ... ... алтыннан құйылған заттардың табылуы Алтай тауларының кен
байытудың орталығы саналғандығын куәләндырады.
Мәңгілік ... ... ... тоң ... ... арқасында
«мәңгілік дүниеге» ұзатылған көсемдер мен ... ... осы ... ... бастапқы қалпында сақталған артефактарға
қарап көшпелі мәдениеттің жоғарғы деңгейде дамығанына көз ... тоң ... ... ... ... ... келіп соңғы бірнеше онжылдықта сақ-скиф ... өте ... ... ... деп айта ... Осы деректерді қалпына
келтіру, мұражай қорларына тапсыру, ғылыми еңбектер ретінде ... ... жеке ... етіп ... ... ... ... Тур С.С. Об уралоидном компоненте в антропологическом составе населения
Горного Алтая ... ... // ... ... ... эпохи Алтая и
сопредельных территорий. Барнаул, 1999. С.203-205.
2. Дёмин М.А. Первооткрыватели древности. Барнаул, 1989. с ... ... В.Д. ... ... ... 1991. ... ... Ю.Ф., Тишкин А.А. ... ... ... ... Культура
населения в раннескифское время. Барнаул, 1997. Ч.1. 232с.
5. Кубарев В.Д. Пазырыкская культура (Курганы Чуи и ... ... ... ... ... ... Л.С. ... курганов Алтая (VIII-IV вв. до н.э.).
Автореферат дис... к.и.н. Л., 1985. 16с.
7. Марсадолов Л.С. ... и ... ... ... памятников
Алтая VIII-IV вв. до н.э.(от истоков до нач. 80-х гг.). СПб., 1996а. 100с.
8. Савинов Д.Г. К ... ... и ... ... в культуре
пазырыкского времени // Ранние кочевники Средней Азии и ... ... ... Суразаков А.С. Курганы эпохи раннего железа в могильнике ... ... ... в ... ... ... 1983а. С.42-
52.
10. Могильников В.А. Некоторые ... ... ... ... в ... ... веке // Материалы по археологии Горного ... 1986. ... ... В.А. Курганы Кер-Кечу // Проблемы ... ... ... ... Горно-Алтайск, 1988. С.60-107.
12. Суразаков А.С. Горный Алтай и его северные предгорья в ... ... ... ... и ... ... Горно-Алтайск,
1988б. 215c.
13. Руденко С.И. Культура населения Центрального Алтая в скифское время. ... 1960. ... ... Н.В. ... культура // Древние культуры Бертекской
долины (Горный Алтай, плоскогорье Укок). Новосибирск, 1994б. ... ... Л.С. ... курганов Алтая (VIII—IV вв. до н. э.).
Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических
наук. Л., 1985, с. 1-16.
16. Полосьмак Н.В., Кундо Л.П., ... В.В., ... А.А. ... ... ... ... ... культуры
Горного Алтая (VI-II вв. до н.э.) // ... ... ... ... 1998. ... ... А.А. О связях населения Саяно-Алтая и Ордоса в V-III вв. ... // ... ... скифской эпохи Алтая и сопредельных ... 1999. ... ... С.А. Костюм древней Евразии (ираноязычные народы). М.: Восточная
литература, 2006., 661 с.
19. Шульга П.И. ... ... на ... ... // ... ... ... 1996. с.106-123.
20. Руденко С. И. Культура населения Центрального Алтая в скифское время.
М.; Л., 1960. c. 360.
21. ... С.Г., ... Д.Г., ... ... К ... хунно-
юечжийских войн.//Древние культуры Центральной Азии и ... ... ... ... посвящённой 70-летию со дня
рождения Александра Даниловича Грача. СПб: ... 1998. С. ... ... Т.А. ... ... антропологического состава населения
Горного Алтая в древности (от ... ... до ... ... ... Сибирь
в панораме тысячелетий. – Новосибирск: Изд-во ИАЭТ СО РАН, 1998. - Т.1. ... (0,75 ... ... М.Т. ... ... 1 и культурно-хронологическая
атрибутация земледельческих поселений Горного Алтая // ... ... ... 1998. С.165-171.
24. Членова Н.Л. Центральная Азия и скифы. Дата кургана Аржан и его ... ... ... ... мира. М., 1997. 98с.
25. Радлов В.В. Aus Sibirien (Из Сибири), ... 1884 ... ... ... А.В. К ... ... Алтая. Петроград, 1916. C. 8-45
27. Руденко С. И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. Москва-
Ленинград, 1953. 402 c.
28. ... С.С. ... ... М., ... ... С.С. Работы Восточно-Казахстанской экспедиции. М., 1960.
30. Черников С.С. Восточный Казахстан в ... ... М:, АН ... 1960 ... с. ... ... и ... по археологии СССР, № 88
31. Сорокин С.С. ... ... ... ... ... материалов
раскопок 1865 и 1959 гг.) //ТГЭ. - Л., 1969. – Т. 10.
32. Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников в верховьях ... ... ... 1967. - № ... ... А. М., ... Г. К. Некоторые итоги археологического
исследования Восточного Казахстана //Проблемы ... и ... ... ... ... археологической
конференции. Алматы, 1998.
34. Полосьмак Н. В. “Стерегующие золото ... (ак- ... ... ... Грач А.Д. ... ... ... пазырыкского этапа Саглы-Бажи 2
(Южная Тува) ... ... ... ... ... итогам работы ГЭ за
1962 г. – Ленинград, 1963.
36. Грязнов М.П. Пазырык. ... ... ... на Алтае. Памятники
культуры и искусства в собраниях Эрмитажа. М.-Л., 1941.
37. Самашев З. Берел. Алматы 2011.
38. Руденко С. И. ... ... ... ... в ... ... ... Кызыласов Л.Р. Пратюркские жилище. ... ... 2005.-96 ... ... А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. ... ... ... ... 1966, 436 ... ... А.А. Пятый Пазырыкский курган. Дополнение к раскопочному
отчету и исторические выводы // Жречество и шаманизм в скифскую ... ... МК. СПб. - 1996. - ... Савинов Д.Г. Об обряде погребения Больших Пазырыкских курганов //
Жречество и шаманизм в скифскую ... ... МК. СПб. - 1996. - ... ... Д.В., Запорожченко А.В. "Пазырыкский шаманизм": артефакты и
интерпретации // Жречество и шаманизм в скифскую эпоху. ... МК. СПб. ... - ... ... С.С. Загадка золтого кургана: где и когда зародилась скифское
искусство 1965.-165б.
45. Кочеев В.А. Средний слой ... ... // ... структуры древних обществ Западной Сибири. Барнаул, 1997.
С.112-114.
46. ... С.А. ... ... ... ... в отечественной
археологии. Автореферат дис... к.и.н. Барнаул, 1998. ... ... В.С ... ... // ... ... и ... на юге Восточной Европы (МИАР). М., 1997. N1. С.85-96
48. ... Л.С. ... ... ... ... ... VI-IV вв. ... // Социально-экономические структуры древних обществ Западной Сибири.
Барнаул, 1997в. ... ... Д.Е. ... устройство пазырыкского общества Горного Алтая
// Социально-экономические структуры ... ... ... ... 1997. ... ... А.А., ... П.К. 2003 : Социальная структура и система
мировоззрений населения Алтая скифской эпохи. Барнаул: ... Алт. ... 430 ... ... A.A., ... П.К. 2004 : Основные аспекты изучения скифской
эпохи Алтая. ... ... ... ... Алт. ... 2004. 238 ... Артамонов М.И. 1950. К вопросу о происхождении скифов. // ВДИ. ... С. ... ... Н.А. ... кочевники по археологическим и этнографическим
данным // Методологические аспекты археологических и ... в ... ... ... 1981 б. ... Грач А.Д. 1980 : ... кочевники в центре Азии. М.: 1980. 256 с
55. Акишев А.К. Искусство и мифология ... ... 1984. ... ... Д.Г. 1984 : ... ... Сибири в древнетюркскую эпоху. Л.:
ЛГУ. 1984. 174 с.
57. Мартынов А.И. О хозяйственном освоении территорий скифо- ... // ... опыт ... ... Новосибирск, 1986. С.11-14.
58. Самашев З., Базарбаева Г., Жумабекова Г., ... С. ... // ... ... 2000.
59. Самашев З., Базарбаева Г., Жумабекова Г. Берельские курганы Казахского
Алтая //Казахская культура: исследования и поиски. Сборник научных ... ... ... ... З., ... Г.А., ... Г.С., Кущ Г.А., ... Г.И.
Археологические изыскания в Казахском Алтае. ... НАН РК. ... ... 1 (242). ... ... ... З., Джумабекова Г., Базарбаева Г., ... А., ... ... Г., Толегенов Е. Некоторые итоги работ на некрополе ... ... ... ... ... Вып. ... ... Самашев З., Базарбаева Г.А., Жумабекова Г.С., Кущ Г.А., ... ... ... в ... ... ... НАН РК. ... наук, 1 (242). Алматы, 2004.
63. Самашев З.С., ... А.С. ... ... ... ... ... ... на территории ВКО за 1988. Архив ИА МОН РК.
Ф. 11, оп. 2, д. 2210, л. 9.
64. ... З., ... А., ... Г. ... ... вождей.
Алматы, 2004.
65. Киясбек Г.К. «Алтын қорыған таздар» ... ... ... научной
конференции молодых ученых «Ахинжановские чтения-2004». - Алматы, 2004.
66. Самашев З., Джумабекова Г., ... Г., ... А., ... ... исследования на могильнике Берел //Отчет об археологических
исследованиях по государственной программе ... ... ... ... З., ... В. ... у древних скотоводов
Казахского Алтая (материалы комплексного анализа ... ... ... 11 ... ...... ... Савинов Д.Г. Карасукская традиция и «аржано-майэмирский» ... ... ... Азии и Санкт-Петербург. – СПб., 1998.
69. Сорокин С.С. Большие седельные подвески из Пазырыка и Башадара и ... ... – Л., 1980. – ... ... Л.Л. Конская маска из Первого Пазырыкского кургана //АСГЭ. –
СПб., 1999. - № 34.
71. ... Н. В. ... ... ... ... Баркова Л.Л. Изображения свернувшихся хищников на золотых пластинах ... ... № 24. – Л., ... Дашковский П.К. Проблема реконструкции основных компонентов ... ... ... ... ... ... и ... культур
Северной и Центральной Азии. Материалы 40-й РАЭСК. Новосибирск, 1-6 февраля
2000 г. – Том ... ... Л.Л. ... ... из ... ... ... //АСГЭ. –
СПб., 1999. - № 34.
75. Грязнов М.П. Древние культуры Алтая. – Новосибирск: Общество ... ... ... Ф.Р. ... пазырыкский ковер: семантика композиции и место в
ритуале (опыт ... ... ... ... ... ... М., ... Раевский Д.С. Об игровом начале в скифском зверином стиле //Первобытная
археология. Человек и ... – Н., ... ... Т.Н. ... характеристика пазырыкского текстиля с
плато Укок //Приложение 1 в книге ... Н.В., ... Л.Л. ... ... пазырыкцев Алтая (4-3 вв. до н.э.). Н., 2005.
79. Мыльников В.П. Технико-технологические аспекты ... по ... ... ... ... Укок //Алтаика. – Н.: ИАЭ СО РАН, 1994.
80. Черников С.С. Отчет о работе Калба-Нырымского археологического отряда ... и ... А. А. ... об ... С. С. ... ... РАН. – Ф. 2, оп. 1, 1937 г., д. № 339 ... Полосьмак Н.В., Баркова Л.Л. Костюм и текстиль пазырыкцев Алтая (4-3
вв. до н.э.). Н., ... ... С. П. ... ... Москва, 1948.
83. Грязнов М. П. Аржан: царский курган раннесакского времени. Ленинград,
1980.
84. Радлов В. В. Из ... ... ... Москва, 1989.
85. Самашев З. С., Толеубаев А. Т., Исин А. И. И и др. ... на ... ... // ... НАН РК. Сер. общ. ... ... ... М. П. Первый Пазырыкский курган. Ленинград, 1950.
87. Беленицкий А. М. Конь в ... и ... ... ... Азии и ... ... в древности и раннем средневековье //
КСИА. Москва, 1978. Вып. 154.
88. Липец Р. С. ... ... ... в тюркско- монгольском эпосе
// Обряды и обрядовый фольклор. Москва, 1982.
89. ... А. Т. ... ... ... в ... обрядности
казахов. Алма- Ата, 1991.
90. Кастанье И.А. Надгробные сооружения ... ... // ... 1911. Вып. 26. -с. ... Pulleyblank E. Chinese and Indo- Europeans… // JRAS. London. 1966.
92. Тишкин А.А., Горбунова Т.Г. ... ... ... ... ... раннего железа и средневековья. Барнаул – 2004
93. Васильев С.К. Лошади из погребений скифского времени Горного Алтая ... ... ... Новосибирск, 2000.
94. Самашев З.С., Косинцев П.А. Лошади из могильников скифского времени
Казахского ... // ... (XVI ... ... Пермь, 2003.
95. Грязнов М.П. Пазырык. Погребение племенного вождя на ... ... и ... в ... Эрмитажа. М.-Л., 1941. Корректура книги,
готовившейся к выпуску в 1941 г. //Рукописный архив ИИМК РАН. Ф. 35, оп. ... д. № ... ... Е. Е. ... искусство скифов и бактрийцев. Москва, 2002.
97. Геродот. История. Ленинград, 1972.
98. Байпаков К. М. ... ... ... ... Толеубаев А. Т. Происхождение и сущность казахского обычая посвященного
умершему коню // Изв. АН ... Сер. общ. ... ... Ата, 1984. № 2.
100. Акишев А. К. Искусство и мифология ... ... ... ... Л. П. Мифы ... народов как исторический источник //
Вопросы археологии и этнографии Горного Алтая. — Горно-Алтайск, 1983. —
С.96—110.
102. Акишев К. А. ... ... ... 1978.
103. Войтов В.Е. 1996 : ... ... и ... ... ... ... ... VI-VIII вв. М.: 1996. 152 с
104. Подосинов А. В. Ориентация древних ... с ... ... ... ... // Вестник древней истории. 1992. № 4. С. 64-74
105. Токтабай А. У. Культ коня у ... ... ... ... А. П. ... и ... век Прибайкалья. - МИА, - №43,
1955.
107. ... З., ... Ж. ... ... Алматы, 2005.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
XX ғ. 50 жж. Қазақстанның саяси-әлеуметтік жағдайы және экономикасы мен мәдениеті6 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
«Менеджмент теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша тест cұрақтары13 бет
«Мәдениет» ұғымы4 бет
Алтын адам10 бет
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Басатуыш сынып оқушыларын еңбекке баулу негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыру мазмұны және әдістемесі57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь