Аударманы оқыту әдістемесінің қазіргі кездегі өзекті мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 Тарау : «Аударманы оқыту әдістемесіндегі жанрлық ерекшеліктер
және аудармашы іс әрекетін құрылымдық деңгейлік
жүйеде ұйымдастыру» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12

1.1. Аударманы жанрлық жағынан жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.2. Қазақстандағы аударманы оқытудың жанрлық бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... .15
1.3. Аудармашыларды оқытудағы лингвистикалық бағыт ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
1.4. Аудармашыны әдеби және лингвистикалық әдістерді кешенді оқытуды құрылымдық деңгейлік жүйеде ұйымдастыру мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30

2 Тарау : «Аударма ісі мамандығында тілдерді мәдениетаралық
коммуникация аспектісі ретінде оқыту мәселесі» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39

2.1. Тіл . мәдениетаралық коммуникацияның негізгі кілті ... ... ... ... ... ... ...39
2.2. Тілді лингвоелтану тұрғысынан оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
2.3. Ұлттық болмысты білдіретін лексиканы аударуды оқытудағы өзекті мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
2.4. Аудармадағы лексикалық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...66
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70
Тақырыптық өзектілігі: аудармада теория, тарих бар болғанымен де, әдістеме маңызды орында тұр. Себебі, аудару машығын жаттықтыру үнемі, үздіксіз жұмыс болуы керек. Сонда ғана аудармашы аудару техникасын меңгеріп, машықтанады. Аудармашының дайындауда кешенді оқу әдісінің мән мағынасын түсіндіре келіп, оларды оқытудың белгілі бір құрылымдық деңгейлері болуы керек және оны ұйымдастыру аудармашы іс әрекетінің психологиялық, танымдық, әдеби, лингвистикалық қырларын ескере отырып жасалынуы қажет.
аударма техникасын жетілдіру, орыс тілінен қазақ тіліне аудару әдіс-тәсіл жүйесін жасау. Жұмыстың мақсаты: бүгінгі күндегі аударманы оқыту әдістемесінің өзекті болып табылып отырған мәселелерін зерттеу, оған қатысты материалдар мен ақпараттарды жинастырып, белгілі бір жүйеге бағындыра отырып талдау жасау. Осы мақсаттан түрлі міндеттер туындайды. Ал жұмыстың міндеті: осы талдау нәтижесінде шыққан тұжырымдарды ғылыми негізге сүйене отырып жан жақты баяндау, өзіндік қорытындылар жасау және оны мүмкіндігінше ғылыми айналымға енгізуге аз да болса үлес қосу болып табылады, аударма техникасын жетілдіру, орыс тілінен қазақ тіліне аудару әдіс-тәсіл жүйесін жасау.
Аударма - қай кезде де білімді, тәжірибені, кең ой-өрісті талап ететін күрделі іс. Аударманың үздік үлгілері бірқатар мазмұнды тілдік құралдармен дәл жеткізу ғана емес, бұл автордың жеке ерекшелігін, стильдік жүйесін, дәуірдің тарихи өзгешелігін терең түсіну нәтижесі. Аударма таным тұрғысынан қарағанда – бұл түсінудің түрлі сипаттық ауысымы. Түсіну – бұл әдеби шығармадағы және басқа рухани мәдениеттің басқа құбылыстарындағы мәтін мағынасын меңгеру. Түсіну – адамның жеке басының қызметі. Түсіну танымға қарағанда сана қызметінде кең ауқымда колданылады. Мәтінді түсіну дегеніміз оның мазмұнын меңгеру мақсатындағы адамның мәтінге зер салу тәжірибесі. Бұл тәжірибе бір мезгілде дербес және ұжымдық т.б. болуы мүмкін. Тілдік коммуникация жағдайында мәтінді түсінудің үш негізгі түрін бөліп атауға болады: диалог, мәтін, интерпритация.
Аударма – халықтар арасындағы сан-салалы байланысты қалыптастырып, дамытатын рухани қуатының маңыздылығын байқатады. Көркем аударма мәтінінде нақты да шынайы үйлестіру нәтижесінде балама, сәйкестік қалыптасады. Аудармашы аударма мәтінімен жұмыс барысында негізгі екі кезеңді талдау мен біріктіру кезеңін өткізеді. Мәтінге талдау жасаудың негізгі аудармашының оны түсінуімен тығыз байланысты. Негізгі түпнұсқа мәтінін аударма тілмен жеткізе білу – екінші кезеңдегі жұмыс.
1. Жаксылыков А.Ж. Актуальные проблемы организации переводческого процесса в современном Казахстане. // Аударма теориясы мен әжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың өзекті мәселелері. Алматы, 2006. – 429 б.
2. Федоров А.В. искусство перевода и жизнь литературы. Л.: Сов.писатель, 1983. 320 б.
3. Гачечиладзе Г. вопросы теории художественного перевода. Тбилиси, 1964.- 290 с.
4. Тарақов Ә.С. Аударма психологиясы және мәдениеті (Оқу құралы). – Алматы: Қазақ университеті, 2005.- 60 бет.
5. Орилон П. Профессия переводчик. Квебек, 1974.-230 c.
6. Гарбовский Н.К. Теория перевода. Москва: Издательство Московского университета, 2004.- 544 c.
7. Әуезов М. «Евгений Онегиннің» қазақшасы туралы. // М.Әуезовтың он екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1969.- 345б. 11 том, 173-181 бб.
8. Әуезов М.М. Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері // Қазақ әдебиеті, 1989.№ 6. 3-5 бб.
9. Ипмағанбетов Ә. Көркем аударманың кейбір мәселелері. // Көркем аударманың кейбір мәселелері (Аударма теориясының өзекті мәселелеріне арналған жинақ). – Алматы: Қаз.мем.көрк.әд.баспасы, 1957. – 172 б. 13-33 бб.
10. Әлімқұлов T. Жемісті жолда. // Көркем аударманың кейбір мәселелері (Аударма теориясының өзекті мәселелеріне арналған жинақ). – Алматы: Қаз.мем.көрк.әд.баспасы, 1957. – 172 б. 50-68 бб.
11. Ә.Сатыбалдиев. В.Г.Белинский шығармаларының аудармасы. // Көркем аударманың кейбір мәселелері (Аударма теориясының өзекті мәселелеріне арналған жинақ). – Алматы: Қаз.мем.көрк.әд.баспасы, 1957. – 172 б. 69-83 бб.
12. Букетов E. В.В.Маяковскийдің қазақ тіліндегі шығармалары туралы. // Көркем аударманың кейбір мәселелері (Аударма теориясының өзекті мәселелеріне арналған жинақ). – Алматы: Қаз.мем.көрк.әд.баспасы, 1957. – 172 б. 134-155 бб.
13. Есембеков Т.О. Көркем аударма теориясының зерттеу мәселелері.// Халықаралық ғылыми теориялық конференция материалдары. – Алматы: ҚазҰУ, 2002.- 259 б. Б. 20-22.
14. Федоров А.В. Введение в теорию перевода. М.: Изд.лит.на ин.яз, 1953.- 374 стр.
15. De Waard J., Nida E.A. From one language to another. Functional Equivalence in Bible Translating. Nashville, 1986.- 988 p.
16. Лилова А. Введение в общую теорию. Москва, 1985. 242 стр.
17. Федоров А.В. Основы общей теории перевода. М.: Высшая школа, 1983.- 303 стр.
18. Швейцер А.Д. Теория перевода. М., 1988.- 274 стр.
19. Комиссаров В.Н. Современное переводоведение. М., 2001.- 642 стр.
20. Цвиллинг М.Я. Эвристический аспект перевода и развитие переводческих навыков. // Чтение, перевод, устная речь. Москва, 1977. – 200 c.
21. Комиссаров В.Н. О методике преподавания перевода в высшем учебном заведении. // Сб.научных трудов МГПИИЯ им. М.Тореза, вып. 166. M., 1980, - 250 c.
22. Еловская С.В. К проблеме формирования межкультурного компонента переводческой компетенции при обучении художественному переводу. // Сб. Материалдв международной научной конференции. – Нижний Новгород, 2005. – c 145-147.
23. Ресей Федерациясының жоғары және кәсіби білім беру Министрлігі № 1309 жарлығы.
24. Телия В.Н. Русская фразеология семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. Москва, 1996
25. Воробьев. Лингвокультурология: Теория и методы. Москва, 1997
26. Алдашева А.М. Аударманың лингвистикалық, лингвомәдени мәселелері. Алматы, 1999
27. Маслова В.А. Лингвокультурология. Москва, 1997
28. Жұмаділов Қ. Соңғы көш. Бірінші кітап. Алматы, 1998
29. Жумадилов К. Последнее кочевье. Роман дилогия. Перевод с казахского А.Самойленко. Алматы, 1998
30. Пушкин А. «Капитан қызы» (Ә.Тәжібаев аудармасы) Алматы, 1947
31. Пушкин А. «Капитанская дочка» М., 1973.
32. Ашимханова С. Мир Габита Мусрепова. Алматы, 1999
33. Пиввуева Ю.В., Двойнина Е.В. Пособие по теории перевода (на английском материале) Москва, 2004
        
        РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Аударманы оқыту әдістемесінің қазіргі кездегі
өзекті мәселелері.
Жұмыстың көлемі: 70 бет
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 33
Жұмыстың ... ... ... екі ... және ... ... ... әдіс-тәсілдер: Жұмыста салыстыру, салғастыру,
сараптама жасау, талдау сынды тақырыптың өзектілігін ашуға ат ... ... ... мен ... ... мақсаты бүгінгі күндегі
аударманы оқыту ... ... ... ... ... мәселелерін
зерттеу, оған қатысты материалдар мен ақпараттарды жинастырып, белгілі бір
жүйеге бағындыра ... ... ... Осы ... түрлі міндеттер
туындайды. Ал жұмыстың міндеті осы талдау нәтижесінде шыққан ... ... ... ... ... ... өзіндік қорытындылар жасау
және оны мүмкіндігінше ғылыми айналымға енгізуге аз да ... үлес ... ... ... тақырыптың өзектілігі талданып, қазақ аударма
теориясының қалыптасу тарихы мен ... ... ... ішіндегі
лингвистикалық бағыттың ерекшеліктері, аударма барысында мәдениеттер мен
өркениеттердің диалогы ретінде ... аясы ... ... ... осы ... мүмкіндіктерін өзге де әдеби бағыттармен сатастыра,
кешенді түрде оқыту арқылы аудармашыны дайындауда пән ... ... ... пікір айтуға тырыстық. Жүйелі білім беру кешенін жасауға
негіз болатыны айтылды. Тілді аудармашыларды дайындау ... ... ... ... және оны мәдениетаралық байланысты дұрыс
орнату үшін лингвоелтану тұрғысында оқытудың маңызы ... сөз ... ... ... ... ... білдіретін лексиканы аударуды
оқытудағы өзекті мәселелер де қамтылады.
Жұмыстың қорытындысы: Қазіргі кезде өзекті ... ... ... ... ... ... ... 1-2 тарауда
талданды.Қазақстанда аудармашыларды дайындау жұмысы қалай жүріп ... ... ісі ... ... ... ... ... асуда. Қазақ аудармасының даму ерекшелігіне байланысты ... ... ... ... дамуда. Сонымен қатар, қазіргі кезеңде өзге
жанрларда да, сала бойынша аудармашы дайындау ... ... ... ... жиі кездесетін тірек сөздер: аударма ... ... ... ... ... құрылымдық-
деңгейлік, бағыттар, түсіну, бірдейлілік, реалды, релевантты, және т.б.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе…………………………………………………………………………..…… 3
1 Тарау : ... ... ... ... ерекшеліктер
және аудармашы іс-әрекетін құрылымдық-деңгейлік
жүйеде
ұйымдастыру»................................................................
.............................12
1.1. Аударманы жанрлық жағынан
жіктеу..............................................................12
1.2. Қазақстандағы аударманы оқытудың жанрлық
бағыты.................................15
1.3. Аудармашыларды оқытудағы лингвистикалық
бағыт....................................23
1.4. Аудармашыны әдеби және лингвистикалық әдістерді ... ... ... ... ... : ... ісі ... тілдерді мәдениетаралық
коммуникация аспектісі ... ... Тіл – ... ... ... кілті…………………...…39
2.2. Тілді лингвоелтану тұрғысынан оқыту………………………………………42
2.3. Ұлттық болмысты білдіретін лексиканы аударуды ... ... ... ... мәселелер………………………………..……….53
Қорытынды ………………………………………………………………………..66
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі………………………………………………. .70
КІРІСПЕ
Тақырыптық өзектілігі: аудармада теория, тарих бар ... ... ... орында тұр. Себебі, аудару ... ... ... ... ... ... ... ғана аудармашы аудару техникасын
меңгеріп, машықтанады. ... ... ... оқу ... ... ... келіп, оларды оқытудың белгілі бір құрылымдық-
деңгейлері ... ... және оны ... ... ... ... ... лингвистикалық қырларын ескере отырып
жасалынуы қажет.
аударма техникасын жетілдіру, орыс тілінен қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... бүгінгі күндегі аударманы ... ... ... ... ... ... ... оған
қатысты материалдар мен ақпараттарды жинастырып, ... бір ... ... ... ... Осы мақсаттан түрлі міндеттер туындайды. Ал
жұмыстың міндеті: осы талдау нәтижесінде шыққан тұжырымдарды ғылыми негізге
сүйене отырып ... ... ... ... ... және оны
мүмкіндігінше ғылыми айналымға енгізуге аз да ... үлес қосу ... ... ... ... орыс ... ... тіліне аудару
әдіс-тәсіл жүйесін жасау.
Аударма - қай кезде де білімді, тәжірибені, кең ... ... ... іс. ... ... үлгілері бірқатар мазмұнды тілдік құралдармен
дәл жеткізу ғана емес, бұл ... жеке ... ... жүйесін,
дәуірдің тарихи өзгешелігін терең түсіну нәтижесі. Аударма таным тұрғысынан
қарағанда – бұл ... ... ... ... ... – бұл ... және басқа рухани мәдениеттің ... ... ... ... ...... жеке басының қызметі. Түсіну танымға
қарағанда сана ... кең ... ... ... ... дегеніміз
оның мазмұнын меңгеру мақсатындағы адамның мәтінге зер салу тәжірибесі. Бұл
тәжірибе бір мезгілде дербес және ... т.б. ... ... Тілдік
коммуникация жағдайында мәтінді түсінудің үш ... ... ... ... ... ... ... – халықтар арасындағы сан-салалы байланысты қалыптастырып,
дамытатын рухани қуатының маңыздылығын байқатады. ... ... ... да ... ... ... балама, сәйкестік қалыптасады.
Аудармашы аударма мәтінімен ... ... ... екі ... ... ... кезеңін өткізеді. Мәтінге талдау жасаудың ... ... ... ... байланысты. Негізгі түпнұсқа мәтінін аударма ... білу – ... ... ... ...... ... ілеспе аудармада тыңдаушының күрделі
қызметінің нәтижесі. Бұл көп жағдайда ... ... да ... ... ... ... сәйекстікке жетпеуі, көркемдік дәрежесінің
төмендігі сөз мағынасын түсінбеуден туады. Ал, ілеспе аударма кезінде ... сөз ... ... ... (лексика, синтаксис, фонология,
т.б.) дереу есте сақтап, тез ұғынып, қайта жеткізу оңай ... ... ... ... композициялық құрылымымен толық танысудан басталады. Оның
барлық тілдік жүйесін меңгеріп алу өте ыждаhаттылықты ... ... ... тіл мен ... тілінің семантикалық құрылымының бірлігін сақтау –
табанды ... ... ... ... түсініп аудару – аударма
психологиясындағы басты үрдіс. Аударма сәттілігі – мәтінді дұрыс, ... бар ... ... ... ... ... Аудармаға
«адамзат қатынасының негізгі бір мәселесі, өзара рухани қарым-қатынас пен
түсініктік жолы» (Жан Франсуа Жоли) деп ... ... ... ... бірін-бірі танып, біліп бір-бірімен жақындасуы,
қарым-қатынас ... үшін ... ... ... зор. ... көркемдік
жағынан неғұрлым жоғары сапалы, барынша дәл, баламалық қуатымен аударылған
жағдайда ол бір елдің құнды ... ... ... ... ... Сондықтан түпнұсқаны түсініп аудару ұғымының аясында төл
туындының ... оның ... ... ... ... ... алдымен кітапты бірнеше рет қайталап оқиды, жалпы
мазмұнын ғана емес, көркемдік элементтерін, ... ... ... тәсілін ойға терең тоқиды. Сол ... ... ... ... оқу артық болмайды. Автордың бір ғана аударылатын кітабымен
шектеліп қалу аз. ... ... ... ... ... ... алатын орынын, әдеби ағымын, шығармадағы оқиғаларды ... ... сол ... ... ... жүйесін, т.б.
ерекшеліктерін білгеннен аудармашы ұтылмайды. Осы ... ... ... қарап шығу – аударманың сапалы шығуының кепілі.
Кітаптағы кейіпкерлер жүйесі, ... ... ... ... ... ... түпнұсқадағы мәтінді жіті қарап, түсініп
аударып шығудан бөлек, әрбір сөздің өзі зер ... ... ... Сөз – ... жүйелі өнер. Аудармада орнын таппай, олақ қолданылған сөз ... ... ... ... мен эмоциялық реңкімен айырылады.
Аудармашының әр сөзге сақ, ұқыпты қараудан бастап, ... ... ... ...... ... көркем туындының өз ұлтының игілігіне,
кәдесі жарауының жарқын кепілі.
Аударма – ұлттық және ... ... ... ... ... Бұл ... ол ... бір халықтың және онымен қарым-қатынастағы
басқа да елдердің әр дәуірдегі мәдениеттің ... және ... ... адамзат дамуының белгілі бір кезеңінде тарихи түрде ... ... ... ... сәйкес қоғамдық – мәдени жәе басқа
үрдістермен ... ... ... ... ...... ... үрдіс.
Аудармада сыртқы және ішкі күрделі өзара ... ... ... ... және ... ерекшелік аударма қызметінде
бір-бірімен тығыз байланыстағы күрделі диалектикалық бірлікті құрайды.
Аударма – бұл ... таза ... түрі ... ... ... ... диалектикалық бірлігі ретінде оның ең түпкі
негізіне қаланған.
Аударма ұлттық пен интернационалдық ерекшеліктің аралығындағы өзіндік
көпір саналады. Бұл, бейнелей ... бір ... ... ... халықтар
мәдениетімен, бір ұлттық тілдің басқа елдер ... ... ... ... ... – бір ... ... құндылығын басқа халықтың игілігіне
айналдыру, аударма – ... ... ... ... әрі ... ... жасайтын халықаралық шара. Әр ұлттық
мәдениет өзінің алдындағы ... шеше ... ... ... өзінің үлесін қосады, барлық халықтар үшін мән-маңызға ие болатын
туынды жасайды. Мәдени ... ... ... кіші ... ... ... ұлттық тілін, сөздік қорын дамытуға,
байытуға мүмкіндік туғызады.
Аударманың қоғамдағы алатын рөлі ... ... ... ... өте ... Бұл рөл ... әралуан халықтардың рухани
ісіндегі сабақтастықтың ... ... ... Сабақтастық ұғымы
аударманың өзіне де ... ... ... ... ... ... ... жете меңгеруді және олардың аударма
шығармаларында қолданылуын ... ... ... ... ... өзара қабаттасып келу өзгешелігінен өзге ... ... ... өз ... ... қабылдануға
аудармашылар буынының қосқан үлесін, жасаған еңбегінің саны мен сапасының,
жинақтаған тәжірибесін, ізденіс ... ... ... ... ... ... аудармашының дербес ұлттық қолтаңбасы бар, ондағы ең бастысы –
аударма әдебиеттің бағыттарын басшылыққа алатын ... ... ... ... тек қана аудармашылық дәстүрлер мен даму
тұжырымдарын ... ғана ... ... бірге жаңашылдық. Мұның өзі де
үлкен ізденіспен, шындалған шеберлік, толысқан тәжірибемен ... ... ... ... оның саяси, ... ... және ... ... оның ... ... көрсетпейінше, әлеуметтік
те, мәдени де үрдіс деп ... ... ... күні бүгінге аударма ... ... ... ... формаларында адамзат қатынастарының әрқилы сатыларында
халықтардың бір-бірімен ... ... ... мен ... ... ... сауда мен тұрмыста қолданылды. Аудармасыз мемлекет
арасындағы саяси қатынас жүзеге асуы мүмкін емес. Аударма көмегімен ... және ... ... өздерінің шынайы мәдени, рухани, ғылыми және
басқа ... өтей ... ... мәдениет дамуын аударма
әдебиетсіз елестетуге болмайды. Әртүрлі тілдік ... жеңе ... ... жаңа тілдік болмысқа ие болумен бірге, екінші бір тілге
дәл, дұрыс, сәтті, ... ... ... ... басқа халықтың әлеуметтік
және мәдени дамуына ықпал ... оның ... ... дүниесі мен
мәдениетінің, тәжірибесінің, тілінің, тұрмысының деңгейінде рухани ... ...... тіл ... көрсеткіші ғана емес, сол
халықтың тілінің мәдениетімен, мәдени тілмен таныстыру ... Ал ... ...... тіл ... ... ... жоғары
деңгейіне жеткен халық тілі.
Демек, аудармашы мәдениеті тіл мәдениетін, сөз ... ... ... ... Ол шығарма аударатын тілдерге қандай
қатысты болса, аударманы жүзеге асыратын өзінің ана ... де ... ... ... ... терең түсінбей, жете сезінбей, оны
ойдағыдай аудара алмайды. ... ... ... ... ... ... кейін аударуға кіріскен жөн. Әр ... ... ... ерекшеліктеріне жіті көңіл бөлумен бірге, әр
сөздің лексикалық ... ... ... жүйесін, логикалық
байланасын айқын түсіну – ... ... ... ... ... ... ... ең басты психологиялық, логикалық ерекшелік.
Амал не, көп аудармашылар кейде түпнұсқа мәтініндегі ойды ... ... ... ... Кейде еркіндік шеңберінен шығып,
стильді бұзады, сөздер қосады немесе негізсіз қысқартады, алып тастайды.
Әрине, ... ... ... мұндай еркіндік түпнұсқаны түрлендіріп,
«гүлдендіруге» қызмет етпейді, түптеп келгенде түпнұсқаны бүлдіру ... ... ... ... қоймау да қажет, оған өзгерту жасауға
да болмайды.
Аудармашы авторды ... ... ... ... ... ... ... Түпнұсқадағы бар дүние ана тілінің қазанында
қайнатылады. Қазіргі заманғы шынайы аударма ... ... мен ... ... ... ... ... күш салады. Мұндай
табысқа жету үшін аудармашы аударылатын шығарма ... ... ... ... ... де ... ... терең білгені жөн.
Аударма екі ел ортасындағы достықтың арқауы болып қана қоймай, ұлттық
әдебиеттің, мәдениеттің дамуына үнемі өз ... ... ... деген
ойдың мәні бар. Бірақ, көркем ... ... ... ... көп.
«Казахстан на нынешнем рубеже исторического развития ... ... ... ... ... ... интенсивного
социального, политехнического, ... ... ... народа Казахстана сегодня и в ближайшей исторической перспективе
вынесли на первый план вопросы состояния ... дела в ... ... аудармаға деген сұраныстың артуы – ... ... ... өткен, маманданған болуына деген талапты күшейтті.
Себебі аударма айтылған немесе жазылған мәтінді екінші тілде ... ... ... ол тіларалық, мәдениетаралық күрделі үрдістерді қамтиды ... орай ... ... ... мамандарды қажет етеді. Осы жағдай
жоғары оқу ... ... ... ... ... қаруланған
мамандар дайындау міндетін қояды.
Ғалымдар пайымдауына қарасақ, А.В.Федоровтың айтуынша: «Аударма – тіл
білімінің де, ... де ... ... ... бұл ... ғылым» (2; 210). Г.Гачечиладзенің айтуынша: «Жалпы
лингвистикалық ... ... ... бірліктердің заңын береді, аудармашыға
оны білу шарт, ал жеке ... ... екі ... ... заңын
анықтайды, тіпті көркем аудармада да үлкен көмегін тигізеді» (3; 125)
Яғни, көркем аударма әдебиеттану саласына жақын, ... ... ... ... ... ... қолданылатын әдіс-тәсілдері тілдік
тұрғыдан да түсіндіріледі. Әдеби байланыстарды дамыту мәселесі өте ... ... ... ... ... ... ... енуі –
рухани саладан да осындай қадамдарды күтеді. ... ... ... ... ... – оның ... ... деңгейінің
қаншалықты кеңігенінің көрсеткіші десе де болады. Сондықтан да ... ... ... оны ... ... да қарастыру маңызды
сұрақтардың бірі.
Кеңес үкіметінің құлағанынан бері аударма ісі ... ... ... ... ... аудармашылық мектептің
инфраструктурасы да ... ... ... ... жаңалықтарымен
толыққаны белгілі. Аударма ісі мамандығын оқыту әдістемесі де оны өзге
тұрғыларда зерттеуге ... ... ... ... ... жаһандану кезеңінде тәуелсіздік алған Қазақстан үшін тез арада және
сапалы дәрежеде аударма ісінің ... ... ... ... қойды. Сондықтан да қазіргі кезеңде, Аударма ісі мамандығын ... ... ... ... ... және ... ... деңгейі: Жұмысты жазу барысында аударматану саласы
бойынша жазылған, тақырыпқа қатысты маңызды әдебиеттерді мүмкіндігінше
қамтуға ... Атап ... ... авторлардан Әуезов М. , Есембеков
Т., Жаксылыков А.Ж., Тарақов Ә.С., Әлімқұлов T., Сатыбалдиев Ә., ... ... E., ... Ә., ... С., Алдашева А.М.,сынды аударма
саласының көрнекті зерттеушілерінің еңбектерін негізге алдық және де ... ... Л. ... ... ... ... деп
аталатын әдістемелік құралына сүйендік. Ал ... және ... ... А.В., De Waard J., Nida E.A., Лилова А., Швейцер А.Д., Комиссаров
В.Н., Цвиллинг М.Я., ... Г., ... П., ... Н.К. ... ... еңбектері басшылыққа алынды.
Қалай дегенде де, аударма үрдісінде қабілет-таланттың орны ерекше. Тіл
білгеннің бәрі аудармашы ... ... ... ... – аударма өнеріне
шыңдап берілген, соның ыстығына күйіп, суығына тоңған, оны ... ... ... ... ... ... таланты – сирек
талант. Ақын-жазушылық қабілетпен қоса ... ... ... ... шолу ... өтер ... аударма ісінің мамандарын дайындау
әдістемесі туралы сөз қозғалғанда, ең алдымен, ... ... ... ... ... пе, оның ... ... және ол қазіргі
заманда аудармаға қойылатын ... сай келе ме? ... ... ... ... жүру керек және оны пайдалану барысында ұлттық
ғылым саласының ... ... ... ... деген де сұрақтары
да туындайды. Сонымен ... ... ... ... тілді оқыту да
өзекті сұрақтардың бірі. Тіл категориясы аударма пәнінің негізгі және
маңызды ... бірі ... оны жай ... тілі ретінде
лингвистикалық бағытта ғана оқыту дұрыс па деген заңды сұрақтар туындайды.
Тілді аударма ісі мамандығы ... ... ... ... бар.
Мысалы, көркем аударма барысында ұлттық болмысты білдіретін лексиканы
аудару үшін жай ғана ... ... білу ... етеді. Сонымен
қатар, көркем символдар, мақалдар мен мәтелдер, ... ... ... мағыналық жүк артып ... ... ... ... аударуды да ... ... ... ... ерекшеліктері мол.
Аудармашы жұмысы қазіргі кезеңде күрделі психологиялық, әлеуметтік,
әдеби, тілдік ... ... ... ... ... ... осы
сынды көптеген аспектілерін жан-жақты талдап, түсіндіретін отандық және
шетелдік оқулықтар мен ... ... Олар ... елдерден,
атап айтқанда, Ресейден, АҚШ-тан, Канададан, Франция, Германия сынды
аударма салалары жоғары деңгейде ... ... ... ... ... тәжірибенің негізінде жинақталатындықтан, аталған елдердің
аударма тәжірибелері әртүрлі ... мен ... ... ... ... ... релевантты талаптар да әртүрлі болып келеді.
Сол себептен, аударма саласында ... ... ... ... ... ... ... ретінде лингвистика саласы есептелсе,
Канадада аударманың ресми түрі ... ... ал ... ... ... қатар, өзге салалармен қарым-қатынасы туралы
еңбектер көп.
Аталған бағыттардағы еңбектерді ... ... ... ... білім әсерін береді. Оларды қалай жүйелеу керек деген сұрақ
аударманы оқыту әдістемесінің ... ... ... ... ... ... немесе іс-әрекетін құрылымдық-деңгейлік жүйеде
ұйымдастыру жұмысын жүзеге асыру ... ... жүйе ... ... ғана ... емес. Бүгінде кез-келген ғылым, білім
салаларында іс-әрекетті ... ... ... ... ... ... ... Аударма саласында бұл әдіс аударманың әдіс-тәсілдерін жүйелі
түрде деңгей-деңгеймен оқытуға пайдалы ұйымдастырушы күш болар еді. ... ... біз ... ... ... өзекті мәселелері
ретінде осы сынды сұрақтарға жауап беруге тырыстық.
1 Т А Р А ... ... ... ... ерекшеліктер және аудармашы іс-
әрекетін құрылымдық-деңгейлік жүйеде ұйымдастыру
1. Аударманы жанрлық жағынан жіктеу
«Аударма - ... ... ... ... ... мәдениетінің
ажырамас бөлігі. Адамзаттың тіршілігінде рухани мәдениеттің қалыптасып,
дамуы негізінен ел мен ... ... ... түрлі саладағы
байланысына бағытталатыны ... Олай ... ... ... ... ... ... басты ерекшеліктерінің бірі –
аударма. Сондықтан да мәдениеттің, әдебиеттің, ғылым мен ... ... әрі ... ... тууы мен ... мүмкін емес.
Ендеше, аудармасыз мәдениеттің дамуы да мүмкін ... ... ... - деп атап ... ... ... Ә. Тарақов. (4; 52).
Бүгінде аудармаға деген сұраныстың артуы – аудармашылардың ... ... ... ... ... ... талапты күшейтті.
Себебі аударма айтылған немесе жазылған мәтінді екінші тілде ... ... ... ол ... ... ... ... қамтиды және
осыған орай арнайы дайындықтан өткен мамандарды ... ... Осы ... оқу орындарына аударма саласында қажетті ... ... ... ... ... Әлем университеттерінің осы саладағы
тәжірибелеріне көз ... ... және ... ... ... оқыту» бағдарламасын атап өтуге болады. Яғни,
мұнда теория дәрістерінен соң арнайы жұмыс орындары мен ... ... өтіп ... ... теориялық білімін тәжірибе
жүзінде бекітуге көңіл бөлінеді.
Арнайы маманданған аудармашыларды дайындау жалпы және арнайы ... оқу ... ... ... ... ... Бұл жөнінде
әлемдік тәжірибеге көз салсақ, Канада елінің ... атап ... ... ... ... осы ... үздіксіз жұмыс жүргізген
Поль Орилон: «Задача переводчика – ... ... из ... ... ... ... насколько возможно точно передать сообщение, которое он
содержит. Но так как для того чтобы хорошо перевести, ... ... ... и так как от ... ... ... чтобы он был ходячей
энциклопедией, профессия переводчика, подобно многим другим, предполагает
некоторую ... ... ... ... ... юридические, переводчики рекламы и т.д.» (5; 75) - ... ... ... ... ... ... оқу жылындағы
аудармашыларды дайындауға арналған оқу ... ... ... түрлеріне байланысты пәндер кешенінен құралған. Олар коммерция,
экономика, әлеуметтану, медицина, заң, ... және ... ... ... ... ... ... «аударма ісі» мамандығы өнер
және ғылым факультетінің ... ... Ал ... маманданған
аудармашыларды дайындау барысында (ғылыми, ... ... заң, ... ... ... ... бұқаралық ақпараттық құралдардағы аударма) сол салаға
байланысты арнайы ... мен тіл ... да ... ... Мысалы, көркем
әдебиет және әдеби тіл, сауда және ... ... заң және ... ... ... аударманы жанрлық жағынан жіктеу мәселесіне келер болсақ,
көркем аударма дегеніміз – ... ... ... ... ... барлық жанрларының аудармасы көркем аударма жанрлары ... ... келе ... ... ... ... деп ... әдебиеттің үш тегі көркем аудармада іске ... ... ... ... ... ... ... көркем аудармасында драмалық
шығармалар аудармалары да бар.
Аудармада жанрлық жағынан мамандану ... ... ... анық байқалады. Квебектегі Аудармашылар Әріптестігінде тіркелген
кәсіби аудармашылар тізімінде олар ... ... ... Атап айтқанда, аудармалар мынадай жанрларға жіктелген: 1) өнер
және әдебиет; 2) коммуникация; 3) ... 4) ... 5) ... ... 6) ... ... 7) жаратылыстану және қолданбалы
ғылымдар; 8) әртүрлі және ойын-сауық саласы. ... ... әр жанр ... да сала-салаға бөлініп кетеді. Мысалы, ... ...... ... ... ... құқығы және т.с.с. Аталған тізімде екі
жүзден аса тақырыптық аударма ... ... ... бәрін
аудармашылар өздері ұсынған. Бұл тәжірибеден ... ... ... ... ... ... мамандар мен педагогтардың
аудармашыларды дайындаудағы әдістемелік өзекті мәселелерді оңтайлы ... ... ... ... ... ... керек деген өзекті мәселе
туындайтыны сөзсіз. Білім аясы кең ... ... ... ... ... ... аудармашы маман ба, ... ... сала ... тіл ... ... ... ... тиімді ме? Біріншісінде арнайы білімнің жетіспеушілігі анық
көрініс берсе, екінші үлгіде тіл ... ... ... болатыны айқын
сияқты. Аударманың жанрлық-тақырыптық жағынан жіктелуі ... ... ... ... деятельности отражает
стремление канадских профессионалов достичь оптимальных результатов в своей
работе, ... ... ... в ... пусть достаточно
узкой, тематической области до совершенства. Разумеется, такое стремление
может быть обусловлено жесткими ... ... ... в ... где высокое качество продукции – главный фактор успеха. Но ... еще ... ... ... ... ... переводчика, как
всякого художника, полностью подчинить себе материал, с ... ... ... ... ... ... их ... в иной языковой
среде столь же ... как и в ... (6; 163), - ... ... Яғни ... ... жіктелуі ол өмір сүріп отырған орта,
мемлекет, тілдік қатынастарға тікелей байланысты.
1.2. Қазақстандағы оқытудың ... ... ... ғылымы бастауы көне замандардан келе жатқанымен,
оған арнайы мамандық ретінде көңіл аудару, маманданған кәсіби аудармашылар
дайындауды қолға алу ... ... ... ... ... ... Атап ... Шетел тілдері университетінің және Қазақ ... ... ... рет ... ісі» ... ашылды. Шетел
тілдері университетінде мамандарды лингвистикалық ... ... ... ... ұлттық университетінде аудармашыларды әдеби бағытта да, яғни
әдеби аудармашыларды дайындауға көңіл ... ... ... өзі ... ... ... негізінде қалыптасты.
Сондықтан, аударматанудың әдістемесі туралы айтқан ... ... ... ... ... ... беріп өту
қажет. Себебі, мемлекетте аударманың қандай бағыты қарқынды ... ... ... ... мәселелері де аталған бағытпен тығыз
байланысты болады. Яғни аударманың тәжірибесі аударманы ... ... ... ... береді. Қазақ аударматануында әуелден-ақ әдеби
аударма бағытының теориясы басымдықпен ... ... ... ... мен ... ... да әдеби аудармамен тығыз
байланысты. Себебі, қазақ аударма теориясының негізін қалаған С.Сейфулиннің
және ... ... ... өзі ... ... байланысты
жазылған еді. Теориялық ... ... осы ... ... ... рет ... ... аудармаларға анықтамалар берілгенін атап
өтеміз.
Аударма ісіне арнайы мамандар ... ... ... ... ... ... аударма теориясына арналған мақалаларында үнемі
аударманың басты бағыттары, жетістіктері мен ... ... ... ... үшін аудармашылар жетіле түсу керек, яғни кәсібилене түсуі
керектігін атап ... ... ... ... ... ... ... жаңа бағыттарын айқындап отырды.
М.Әуезов аударма ісінің теориясын орнықтыруда, қалыптастыруда, дамытуда,
болашақ ажарын ... ... ... ... еткен тұлға. «Евгений
Онегиннің» қазақшасы туралы» ... ... ... ... ... жүз ... ... қарсаңына орай қазақ
ақындарының Пушкинді аударып жатқанына қарай пікір білдіреді. Бұл мақалада
ақынның шығармаларын аударудағы ... ... ... қайдан
туындайтынын талдап келіп, аудармашылардың қолындағы бар мен жоқты сараптан
өткізіп, не нәрсеге баса назар аудару керек екенін атап ... ... ... ... ... ... ... дейін
актулдылығын жоғалтпаған 1) автордың зерттеу жұмысы, 2) стиль, 3) ... 4) ... ... 5) ... бөлімдерін зерттеу, 6) ұйқас
жаңалығы, 7) ... ... 8) ... ... ... ретіне
тоқталған.
«Түрлі әдебиеттерді орыс тілінен қазақ тіліне аударғанда, – ... ол, – ... ... өсу ... қарау керек. Өйткені
тіпті елуінші жылдардағы аудармаға қойылатын талап қазір біршама ... ... ... болады. Кітап халық үшін шығарылатыны – даусыз ақиқат. Ал
халықтың ... ... ... үнемі өсіп отырады. Қазақ халқының мәдени
өсуіндегі таңқаларлық алып адымды айтып жеткізу қиын ... ... ... Осындай өсу өз кезегінде жаңа талап, жаңа рухани норма ... ... ... ... ... ... ... әкеп соғатыны
күмәнсіз. Сондықтан да аударма ісіне үнемі көңіл бөліп, үнемі жаңа ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым дәл, ғылыми
жағынан баламасы тең келетін әдеби, көркем ... ... ... ... ... қазақ оқушылары қазір екі тілді ... ... ... ... ... сол ... де, оларға мүлтіксіз аударма ұсыну керек,
шала–шарпы немесе белгілі олқылықтары бар ... ... ... ... ... ... ... жұртшылықтың сынына ұшырайды да,
рухани тәрбиелік мәнінен айрылады» (7, 180-181), – деп жаза келе ... төл ... ... ... және ... ... нығайта
түсетініне де көңіл бөлген.
Бұл арада М.Әуезов аударманы және халықтардың мәдени байланыстарының
түп–төркінін ... ... ... ... ... аударма саласының
тарихына тоқталады. Қазақ әдебиетінің қалыптасу, даму, көркею сатыларындағы
аударманың орнын көрсетеді. Әр ... ... ... ... ... ... орыс классик жазушыларының белді шығармаларының аударылу
сапасын да тарихи тұрғыда алады. Мұнда халықтың ... ... ... қарай олардың кемшіліктері мен үлгі–өнеге боларлық ... ... ... Осылай талдай отырып көркем ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда бірге өсіп
отыратынын ойының негізгі мақсаты ретінде атап түсіндіреді.
М.Әуезов аударма теоретигі ... осы ... ... ... ... ... ... туралы» (Қазақ әдебиеті. 1936. 2 қазан),
«Пушкин ... ... ... не ... (Қазақ әдебиеті. 1937. №9),
«Пушкинді қазақшаға аудару тәжірибелері туралы» (Социалды Қазақстан. 1936.
18 қаңтар.), ... ... ... пьесалар», «Көркем аударманың
кейбір теориялық мәселелері» (Көркем аударманың кейбір ... ... 3-12 ... ... ұясының аудармасы туралы», 1910 жылдары
жазылған «Қайсысын аламыз?», «Ғылым тілі» ... ... және ... мен
конференцияларды көркем аударма жайында жасаған баяндамалары кіреді.
Осылардың барлығында М.Омарханұлы ... ... ... теориялық
мәселелерге тоқталмай кеткен емес.
М.О.Әуезовтың ізбасары М.М.Әуезовтың аударманың өзекті теориялық
проблемаларын қамтитын мақалаларының ... ... ... ... ... үлкен орын алады.
Бұл мақаласында М.М.Әуезов аударманың заңдылық жайларын ғылыми, ... ... ... ... ... ... нақтылай түсіп, оның
шешілу жолдарын ұсынады. Аударма тарихын зерттеу керек және сол кезде орын
алған, тек орыс ... ... ... ... ... ... ғана ... қоя салмай, кезең–кезеңге жіктеп, зерттеп,
теориялық тұрғыдан сауатты әрі объективті ... ... ... ... қажеттігін баса айтады. Аударма эквиваленттілігін айқындап, оның
элементтерін көрсетеді: «Ал ... ... ... ... ... ... түрлі қасиеттерін толық беру үшін аудармашы қолданған
құрал–тәсілдерді зерттеумен анықталады, ол ... ... ... ... афоризмдердің түрліше астарларымен бірге)
секілді элементтер жатады және ... ... ... ... ... ... да ... қосылады. Аударылатын шығарманың сөз, стиль
өрнегіндегі осы көрсетілген қасиеттер, бүтіндей алғанда, алуан түрлі ... де ... оңай ырық та бере ... ... сөз ... ... байланысты: бұл аудармашыдан сол қиын жағдайларға
төтеп берерлік творчестволық зор тапқырлықты талап етеді» (8; 4).
Аударма саласының дұрыс ... ... ... сауатты аударма сыны,
ал дұрыс сын қалыптаспай аударма саласы да алға ... ... ... ... де ... ... ... жайларын
көрмеу немесе оны бағаламау бүкіл аударма теориясының игі және нәтижелі
қасиеттеріне ... ... ... жайында мәселені тіпті кең
ауқымда, қилы–қилы кескіндерін қарастыра қою да ... ... ... ... ... ... да ескергеніміз жөн, өйткені әрбір
осал аудармалар өзіне тән осал белгілерімен өзінше осал ... Ал ... ... мен ... ... ... пікірдің өркендеген әдебиет
қозғалысына пайдалы әсері кем болмақ» (8; 5).
Осы мақалада ... ... бірі және ... ... сұрақ ол – аударма барысында өзге ... ... ... жаңалықтарды, олардың ана тілімізбен ... ... бет бұру ... ... М.Әуезов: «Мысалы, аударуға қиын тиетін
және де бұл ... ... ... ... бар, ... жеке ... аудару тәжірибесін ортаға салса, айталық сөз ... ... ... туындылық құрылыстары жағынан бір–бірінен мүлде ... ... ... ... ... түркмен тілінен аударылған қиын
сөйлемдердің аудармасын, оның аса бір халыққа тән жайларын талдап көрсетсе,
өте игі іс ... еді» (8; 4). – ... ... ... ... ... ... тіліне аударылатын шығармалардың көбінесе әсерсіз жүдеу
жолма–жолдықтан аударылатынын жоғарыда атап өттік. Солай болғандықтан ... ... ... оқып ... ... маман–кадрларын
әзірлеудің қажеттілігін дәлелдеп жатпаса да болады» (8; 5). – деп, ... ... ... орыс ... ... әдебиеттің сапалы аударылуы
мәселесіне тоқталады. Аударманы жасау барысында да, теориялық ... да ... ... қабылдаушы тіл оқырмандарына
адаптациялаудан бас тарту, екіншіден, түпнұсқаның стилін ... ... ... етеді. Осы қағидалар М.Әуезовтың ойынша, аударма үрдісінде
басты орында болуы керек. Және ... ... ... ... ... ... ... кезеңде ағылшын тілді әдебиетпен, жалпы батыс
еуропалық әдебиетпен жүйелі түрде таныс болды. Олардың ішінде ... ... ... ... ... Гете мен ... О.Бальзак,
Ремарк, Ж.Верн, М.Твен, Р.Стивенсон, У.Шекспир, Сервантес, ... т.б. бар. ... орай ... ... қатары да қалыптасты.
Оларға Ғ.Орманов, М.Дәулетбаев, Ә.Тәжібаев, ... ... ... ... ... және т.б. айтуға болады.
Аталған авторлардың шығармашылығы негізінен ... ... ... бірге аударма тәжірибесімен бірге теорияға үлкен үлес ... ... ... Қ.Бекхожин, М.Қаратаев, Ә.Сатыбалдиев,
С.Талжанов т.б. атап ... ... жүз ... орай ... ... ... қазақ
аудармасының сапалы сыны арқылы теориясының нық қалыптасуына ықпал етті.
Бұл үрдіске қазақ ақын-жазушыларынан ат ... кем де кем. ... жаңа ... ... енді оған ... ... ... М.Әуезов
бастап, өзгелері қостаған теориялық мақалаларда сол уақыттағы аударма
тарихы ғана ... оның сол ... ... ... ... бағыт-
бағдарының беті айқындалды. Мысалы, Қ.Өтеповтың «Пушкин шығармаларының
аудармалары туралы» (Социалистік ... 1934. 22 ... ... ... ... 1936. 3 ақпан), М.Қаратаев «Жүз жылдан
кейінгі Пушкин» (Әдебиет майданы. 1936. №12), ... ... ... ... 1937. № 2), ... ... ... аудармасы
жөнінде бір-екі сөз» (Әдебиет майданы. 1937. №4), І.Жансүгіров «Евгений
Онегин» на ... ... ... ... 1936. 2 ... «Что ... ... казахской литературе» (Литературный Казахстан. 1937. № 2-
3.). Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... (Социалды Қазақстан. 1936. 21
қазан), С.Мұқановтың «Үлкен табыс («Ревизордың» аудармасы туралы)» (Қазақ
әдебитеі. 1936. 25 ... ... ... ... ... ... Қазақстан. 1937. 16 қараша), Қ.Бекхожиннің «Гоголь
және ... ... ... ... 1938. № 3) және т.б. ... теориясына бағытталған десек қателеспейміз.
1950 жылы Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы ашылып, одан шығатын өнім
негізінен аударма әдебиет ... 50-ші ... ... ... ... орыс ... 300-ге ... аударма жасалып, олар 5000000-нан аса
тиражбен таралған.
1957 жылы аударманың жинақталып, бір ізге түскен теориялық ... ... ... ... ... ... атты тұңғыш
жинақ жарық көрді. Кітап жоғарыда талданған М.Әуезовтың «Көркем аударманың
кейбір ... ... ... ... ... ... ... етіп жүрген барлық көрнекті авторлардың ... ... ... ... ... ... ... мақаласында
аудармашы кадрларды дайындау керек деген ... ... ... ... ... аударманың бізде профессиялық дәрежеде көтерілмей
отырғанын айту керек. ... Көркем әдебиеттен хабары аз ... ... ... дәлелмен аудармаға араласып жүрген адамдар бұл искусствоны дамыта
алмайды. Қайта ... ... ... ... құнсыз аудармаларымен
оның сапасын төмендетеді. ... ... тек ... ... ... ... ... кадрлар ғана дамыта алады» (9,
17). Мақалада ... ... ... бөле отырып: «.. образды
теңеулердің мағынасына түсінбей, әрбір сөзді жазылған күйінде ғана ... ... ... қателердің» (9, 20) көбейіп отырғандығы
қазіргі кезде орын алуға ... ... ... ... екендігін
атап өтеді. Мақалада аударма редактурасына ... ... ... ... ... құнсыз аудармалардың жарық көріп жүргені,
ең алдымен сол редактураның нашарлығын дәлелдейді» (9, 24). ... ... орны ... ... ерекшеліктерін бұлжытпай
аударғанда түпнұсқаның тек қана ... ... ... идеялық
мазмұнын, автордың стилін дәл беру мүмкін емес. Ал енді бұл ... ... аз ... ... ... тура ... ... (9, 32), - деп тұжырым жасайды. ... ... көп ... ... ... ... бірізділікке
салынуы қажеттігін мәселелердің қатарына қосады. Т.Әлімқұловтың «Жемісті
жолда» ... ... ... ... ... «Аударма
шығарманың әрпін емес, рухын жеткізуге тиіс. Сөзді аудармау керек, ой-
пікірді аудару керек, ... ... тіл, ... ... ерекшеліктерін
сақтау шарт, аударма мейлінше жатық болсын...» (10, 52). ... ... ... ... ... лабораториясына байланысты мәселелер қозғалған. ... ... ... керек екендігіне баса назар аударған:
«...аудармашылық – ... ... ... ... да ... ... бір ... бейімділік болуы шарт» (11, 70). Арнайы ... ... ... ... ... аудармаларға түсінік
береді. Аударманың коммуникативтік қатынастарға ғана жұмыс істеуі ... ... ... ... ... ... қажет деген қорытынды
жасайды: «... әйтеуір автордың пікірін қалдырмай жеткізуге тырысады. ... не ... ... ... ... да ұғады. Бірақ бұл дұрыс әдіс
емес. Аударма мәдениетінің жоғары болуын көздеген адам бұл ... ... ... тек ... пікірін ғана жеткізуде емес ... жазу стилін
де, сөйлем құру шеберлігін де, өз пікірін айқын ... ... ... дәл ... ... ... (11, 80). ... ... ... ... ... атты мақаласында
аудармашы авторды қалай зерттеуі керектігіне тоқталады. «Творчество иесін
басқа тілге жеткізу үшін, аудармашы бірден, оның ... ... ... жете ... ... ... ... (12, 136) деген пікірге
тоқталады.
Аталған еңбекті талдай ... ... ... ... ... аударма теориясы да өзінің ... ... ... ... ... ... аудармашылардың лабораториясы, оның
ішінде авторды зерттеу, аудармашының белгілі бір жанрға ... ... ... ... болуы мәселелері енсе, аударманың жалпы
және арнайы теориясы бойынша ... ... ... ... ... ... ... қойылатын ғылыми талаптар мен
рецепторлық талаптар ... жылы ... ... ... теориясы аясында «О некоторых
основных проблемах художественного перевода» атты ғылыми-теориялық еңбегін
жазса, 1972 жылы ... ... ... ... ... и ... в этом ... атты докторлық диссертациясын қорғады. С.Талжанов
Аударманы әдебиеттану саласы тұрғысынан зерттеп, ... ... ... сонымен қатар, адам аты-жөнін аудармалары, тарихи сөздердің
аударылуы, идиомалық тіркестердің аударылуын ... ... ... ... жылы ... ... ... ғылыми-теориялық еңбегінде
аударма әдебиетті жүйелеу, шетел аударматануындағы тұжырымдарды талдау,
аударматану терминдерін жүйелеу жұмыстарын ... ... ... ... ... колориттердің аудармасы, тіл грамматикасының
аудармадағы көрінісі, ... ... және ... ... ... ... ... қор, сөз ауыстыру, қосарлау, үстемелеу
сынды бірліктерге талдау жасаған.
С.Талжанов пен Ә.Сатыбалдиевтің аудармаға байланысты ... 1950 ... ... мәселелерден туындап отырған. Аударма
теориясының өз нысанасын айқындауы, жеке ғылыми салаға айналуы өз ... жылы ... ... ... ... М.Әуезов сынды
авторлар еңбектерінен алып, 1930 жылдары бүкілодақтық қарқында жылдам
дамытылды, 1950 ... ... ... Қазақ аударма теориясындағы
лингвистикалық зерттеу бағыттары М.Әуезовтың аударма ... ... ... яғни 1957 ... бастау алып, Ә.Сатыбалдиевтың, С.Талжанов
еңбектерінде нақты орнықты. ... ... ... ... ... уақыт ішінде аударма тәжірибесінің бай мысалдарына сүйене отырып, басты
релевантты ... ... алды және ... ... ... ... пайдаланды.
1.3. Аудармашыларды оқытудағы лингвистикалық бағыт
Еліміздегі аударма теориясы соңғы жарты ғасырда біршама ... ... ... жеке ... сала ... ... да осы
уақыт аралығына сәйкес келеді. Енді аударма жан-жақты, өзге де пәндермен
кешенді ... ... ... тенденциясы басымдық алып келеді.
Мысалы, жыл сайын аудармаға байланысты өткізіліп тұратын ... мен ... ... ... көз ... жеткілікті.
Ондағы білдірілген ой-пікірлер мен ... ... ... ... ... аударма ғылымымен жақындастыру, интеграциялық
үрдіске ену белгілері айқын байқалады. Атап ... ... ... ... ... профессор Т.Есембеков аударма теориясын
жіктемесін жасайды. Бұл өз ... осы ... ... ... анық және ... пән ... аударматанудың орнын белгілеп
беруге көп септігін ... ... ... ... ... ... салалық, көркем аударма деп зерттеу объектілеріне
байланысты бөледі. Сонымен қатар, осы ... ... ... ... мен критерийлерін ұсынады. Өз кезегінде оларға ... мен ... ... ... ... және жалқы
сипаттарын айқындау, әр кезеңнің ... ... ... ... сәйкестік», «эквиваленттік» сынды ... ... ... ... ашу, ... ... қағидалары мен жеке ерекшеліктерін
жүйелі түрде басқа пәндермен бірлікте зерттеу және т.б. ... (13; 20-22). ... ... ... ... ... ... лингвистикалық тұрғыдан фондық ақпараты бар
ұлттық сөздердің аударылуына талдау жасап, ... ... ... ... ... ... С.Әшімханова мақалаларын, аударманың
салыстырмалы әдебиеттану тұрғысындағы маңызына көңіл бөлген ... ... ... ... ... (1983 ж) ... еңбектерінде
Н.Сағындықова аударманың тәжірибелік және теориялық мәселелерін ... рет ... ... ... ... ... енгізді.
Аударма ісі мен оның теориясы әлем ғылымында өте қарқынды дамуда.
Бүгінде аударма ... ... 1950 ... ... лингвистикалық
бағытқа бет бұрғаны белгілі. Лингвистиканың «сыртқы» (Соссюр) аясының кеңуі
аудармамен астасып жатты, екі саланың бір-біріне ... де ... да ... көптеген лингвист ғалымдар осы саламен жүйелі түрде айналыса
бастады.
Соңғы кездері аудармадағы баламалылықты қалай анықтау ... ... ... ... ... аудармаға қатысушылардың шығармашылық аспектілеріне
көңіл аударғанымен, бұл сала ... ... ... ... ... деген сұраққа нақты ... әлі ... жоқ. ... ... ... ... ... көмегімен жүзеге
асады.
А.В.Федоров: «изучение ... в ... ... ... с необходимостью рассматривать языковые явления,
анализировать и оценивать языковые ... ... ... (14; 13).- ... әдебиеттану тұрғысынан зерттеу ең алдымен қандай мәселені алға
қояды? Біздіңше, әдебиеттану ... ... ... ... ... ... ... таңдау – аударма теориясы басталатын орталық
нүкте ... ... Одан ... ... образдар жүйесінің, стилдік
ерекшеліктерінің игерілуіне аса үлкен мән ... ... ... ... ... ... қандай бағалау критерийлерін
қолдану керек ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... саласы аударманың негізгі қызметін коммуникативтік деп
көрсетіп, оны осы ... ... ... ... ... ... дәрежеде жасалғанына сараптау жүргізіп бере алып отыр.
Лингвистика саласының бұл қызметі бізді өте ... ... ... жинақы жүйелілігі аударманың баламалылығын ... және ... ... ... гөрі ... сүйенетіні айқын. Бірақ, лингвистика бағытының әдеби аудармаға
келгенде сұрақ тудыратын мәселелері көп. Оның бірі ... ... ... ... ... тек тілдік сәйкестіктермен ғана өлшенбейтіндігінен
шығады. Мысалы үшін, заң, экономикалық, ғылыми мәтіндерде қатаң ... ... ... ... ... мәтін мұндай заңдылықтарға
бағына ... ... ... интонациялық бағыттардың
сәйкестігіне мән берсе, әдеби ... ... ой ... ... көп ... бөледі. Ондай жерде сөздің сөздіктік аудармасы, ... ... ... ... жағдайлар кездеседі. Сонымен ... ... ... ... ... қай бөліктерінің
релевантты болатынын айқындай алмайды, ... ... ... ... ... Сондықтан, мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін
лингвистика саласы айқындап береді.
Соңғы кездері аударманы зерттеушілерден, ... ... ... ... шығарманы талдау прагматикасына байланысты үнемі пікірлер
айтылып жүр. Олардың дені жалпы аударма ... ... жаңа ... алады дегенге саяды. Бірақ әдеби ... ... оған ... ... аз ... ... Әдеби аударманың
коммуникативтік қызметінің өзі мәдениетаралық ... ... ... ... релевантты талаптан түсіп, мәдениет, ұлттық рухтың
аударылуы қажет ... ... ... ... ... ... ... асады деген сұрақ туындайды. Қазақ
ғалымдарының бағыты әу баста әдеби тұрғыдан талдау мектебін қалыптастырса,
орыс ғалымдары лингвистиканың көмегімен ... ... ... ... ... ... зерттеудің прагматикасын айқындау әдебиеттанудың
үлесіне тиеді, себебі лингвистикалық тұрғыдан мәтінді ... ... ... ... кетер еді, ал көркем аудармаға бұл теория
жарамайды, сондықтан, мәтінді сегменттеу, яғни оған ... ... ... ... ... ... жасалынса, сол сегменттелген
бөлшектердің коммуникативтік қатынасты қай дәрежеде атқарып тұр ... ... ... ... ... ... универсалды бағытын алғаш рет орыс
аударматанушысы В.Н.Комиссаров ұсынды.
Егер аударма бір тілдегі шығарманың ... ... ... ... ... деп ... түпнұсқа мен аударма арасындағы абсолютті
баламалық ешқашан орындалмайды. Ол ... ... ... ... түсініктер енгізу, алып тастау, ішкі интонация сынды аударма
барысында іске ... ... ... ... автор немесе
оқырманға бағытталған стратегиясы және т.б. ... ... ... ... ... Тек осы ... қай ... жүзеге асқанын
айқындауға мүмкіндік бар. Аударманы түпнұсқа мәтінге жақындату, абсолютті
болмайды.
Аударма коммуникативтік ... ... ... ... мәтінді алған соң,
оны аудару үрдісіне кіріспес бұрын тілдер арасындағы ... ғана мән ... оның ... ... ... ... бірнеше
мәселелер көтеріледі. Олар: әлеуметтік, ... ... және т.б. ... ... ... комплексті түрде аудармашының
өз еркімен жүзеге асады. Бұл ... ... ... ... ... ... Олар тек аударма сапасын айқындаудағы
басты критерийлер болып қалуы тиіс.
Аударманың ... ... ... оның қолданбалылығын
байқатады. Бұл қасиеті оның аудармадағы көптеген мәселелерін шешілуіне ... ... ... ... ... ... комуникативтік іс-
әрекет деп қарастырады, әдебиеттану тұрғысынан да осы сипаттаумен ... ... ... ... ... жасау туралы алғаш пікірді
1986 жылы Ю.Найда айтты. Ол аударма ... ... ... ... ... коммуникативтік, семиотикалық зерттеу
қағидаларының ... ... ... олардың барлығы аударманың түрлі
аспектілерін қарастырып береді, бірақ олар аударманы жеке-жеке зерттеуде еш
нәтижеге жетпейтіндігін атап өтті (15; 22). Осы ... ... ... ... да айтады: «Аударма теориясы лингвистикаға да, ... ... ол ... дара ... пән. Ол өте күрделі, жан-жақты феномен.
Аударма теориясының өзінің шегі бар және ... ... ... ... ... ... ... жақындастығы бар» (16; 40).
Федоров аударманың лингвистикалық бағытына көңіл аударуды ұсынады.
«Основным предметом внимания для теории ... ... ... ... и ... и различие тех форм, которые они принимают ... ... ... объяснения и уточнения»- дейді. (17; 16).
Аударма ... ... ... әлеуметтік-мәдени контексте
қарастыруды жөн көреді. (18; 6).
Көзқарастардың ... ... ... ... ... Сондықтан, миллиондаған пікірдің ішінде адаспас үшін, біз аударманың
нысанын айқындап алғанымыз дұрыс. Мәселенің бұл жағынан ... ... не ... ... ... ... «Перевод – это вид языкового
посредничества, при ... на ... ... ... ... для ... замены оригинала, в ... ... ... (19; 49). ... ... ... болғандықтан, яғни оның ... ... ... түсу ... оның ... әсіресе
аударманы бағалау теориясы да осы ... ... ... ... ... екі ... ... жүзеге асады, сондықтан
аударманы бағалауда екі тілдің сәйкестік ... қай ... ғана ... ... ... Аударма теориясының
тәжірибесі аудармада тек бір ғана ... ... ... отыр.
Аударма мәтіндердің кейбір жерінде сөзбе-сөзділік, кейде еркін кету сынды
тәсілдердің араласа жүретінін белгілі. ... ... ... ... ... қолданылғанын дәлелдеу. Салыстыру-салғастыру жұмысының
нәтижесінде аудармашы эквиваленттіктің қай деңгейіне жақындығын ... ... ... теориясын В.Н.Комиссаров ұсынады.
Зерттеуші аударманы бағалау ... ... ... байланыстырып құрады. Комиссаровтың пікірінше, коммуникативтік
іс-әрекеттің мақсаты аударма жасалудың ... ... ... ... ... бұл ... ... іс-әрекет десек, оның
мақсатына байланысты ... ... ... «Цель коммуникации
может быть интерпретирована как часть содержания высказывания, выражающая
основную или ... ... ... высказывания» (19; ... ... ... яғни ... ... ... ... керек. Автор түпнұсқада не айтты, ... ... не ... ... ... қызметі осы мәселені айқындап бере алады.
Ол теңдеуді шешу тілдік және әдеби, сонымен қатар өзге де ... ... ... ... Ал коммуникациялық мақсаттың сақталмауы мәтінді
аударма деп атаудан бас тартады. ... ... ... ... ... коммуникации оригинала, а конкретное решение может быть разным» (19,
121). Ол эквиваленттіліктің ... ... ... ... айтылған ойдың қай бөлігі сақталғанына байланысты ... Бұл ... ... ... өнім – ... ... ... ... ... ... ... аудармаларды бағалау жұмысына біз аталған ... ... ... ... ... ... термині бізде аударманың ең ... деп ... ... ... де, оның ... ... ... тек әдебиет тұрғысынан түсіндірмелер беріліп келді. Алайда бүгінгі
күні аударма үрдісі құрамына ... ... ... ... сынды т.б. пәндердің кіретіні анықталып ... ... ... ... ... аша ... деп ... балама аударма термині, біздіңше, аударманы трансформациядан
айқындайтын белгі ретінде қалыптасады да, оның ... ... ... мен
аударма мәтіндер арасындағы ... ... ... ... ... құрылымның, семалық ... ... ... арқылы айқындалады.
Аударма тек қана аудармашының шығармашылық ... ғана ... ... бір ... Онда аударылатын тілдің бірліктері түпнұсқа тілінің
бірліктеріне ... ... ... ... Мұндай кезде аударылатын
тіл жаңа тілдік, ұғымдық деңгей аясына шығады.
Аударма ... ... ... ... ... ... – ол автор концепті. Яғни аударманы бағалау ... біз осы ... қай ... ... ... ... да ... автор концептін ерекше айқындайтын негізгі
бөлшектерді ядролар немесе сегменттер деп атасақ, ... ... ... ... ... ... ... айта аламыз. Олардың
өзара баламалылығы әртүрлі деңгейде болуы мүмкін. ... ... ... ... ... эмотивтік функция, ситуация,
ситуацияны бейнелеу тәсілі, синтаксистік құрылым, семалық ұғымдар, динамика
сынды түпнұсқадағы негізгі ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерді айқындайды және типтік әдістер мен
қателіктерді көрсете алады.
Қазақ аударматануындағы ... ... ... ... ... тұрғыдан дамып келеді. Аудармашыларды дайындауда да ... екі ... ... арнайы курстар ретінде аудармашыларды
дайындаудағы оқу бағдарламасына енген.
1.4. Аудармашыны әдеби және лингвистикалық әдістерді кешенді оқытуды
құрылымдық деңгейлік ... ... ... белгілі зерттеушісі Н.К.Гарбовский өз кезегінде: «Повышенный
спрос со стороны читателей на дипломированных ... ... ... в ... ... ... ... что в
переводе необходим профессионализм, что перевод – это не ... ... ... что уже было ... или ... до ... ... процесс межъязыкового ... ... ... ... (6; 160 ) – деп ... ... аударматануының тарихында әдеби және лингвистикалық бағыттарда
аудармашылар дайындауы қатар ... ... ... он ... екі ... арқылы кешенді оқыту, сонымен қатар, оқу бағдарламасының аясында
аударма және психология, аударма және ... ... және ... және әлемдік мәдениет және т.б. сынды ... ... өзге ... ... ... ... жұмыстары
жүргізіліп келеді. Болашақ аудармашыны дайындау барысында аталған пәндер
мен ... ... ... ... ... ... оларды жүйелеу,
белгілі бір оқу үрдісінің заңдылықтарына бағындыру жұмысы әлі ақсап жатқан
тәрізді. Біріншіден, аудармашыларды ... ... ... ... ... қойған жоқ. Аударма ісі ... ... ... бір арнаулы курсты оқып шыққанымен, оның қай жанрда маманданғаны
заңды түрде дипломда ... ... ... оның ... аударманы
жасай алатынына немесе өзге де аударма түрлеріне икемділігін қалай
ажыратпақ? Бұл ... ... ... ... түрткі емес пе? -
Деген сұрақтар туындайды.
Әдеби аударма туралы сөз ... яғни ... ... оқу ... ... аударманың әдеби және лингвистикалық,
психологиялық ... ... ... Қазіргі кезде оқу
бағдарламасының аясында және одан тыс ... ... да ... ... Олардың дені шетелдік оқулықтар болғандықтан, әрқайсысында
аударманы ... ... ... ... әртүрлі сегменттер
айтылады. Болашақ аудармашы аудармашылық кәсібилікті ... ... ... ... ... оқулықтарды оқып меңгергенімен, аталмыш
теориялық кітаптардағы әртүрлі әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Ұйымдастырылмаған білім
аудармашының кәсібилігін арттырмайды. Сондықтан, аудармашыны дайындау
барысында білім беру ... өзін ... алу ... ... ... ... оқу орындарында аударманы оқыту әдістемесіне жан-
жақты көңіл бөлінуде. Бұған дәлел ретінде көптеген ... ... мен ... ... ... оқып-тануға арналған көптеген
оқулықтар жазуын, ... ... атап ... ... ... ... ... Ә.Тарақ және т.б. авторлар. Аталған авторлар
еңбектерінде аударманы оқыту әдістемесін ... ... ... өзге ... кешенді түрде қарастыруға көңіл бөлінген. «...
методика обучения ... ... не ... ... внезапно
или стихийно, но что в ... ... она ... ... на ... ... в этой области» (тетради переводчика 78-бет)
Аударманы оқыту әдістемесі, біздің ... ... ... және
дәстүрлі аударма мектебінің және тәжірибесінің бай қорын саралау және
оларды жүйелеу ... ... ... ... даму ... жол ... шешімдер шығару.
Соңғы кездері барлық ғылым саласында құрылымдық-деңгейлік зерттеу
әдісі кең ... ие ... келе ... Мысалы, Н.С.Роговин
психологиядағы құрылымдық-деңгейлік таным ... ... ... ... дәлелдеп жүр. И.А.Зимняя мен Л.И.Апатова сынды тіл
мамандары өзге ... сөзі мен ... ... ... құрылымның маңызы
жөнінде сөз қозғайды. И.Л.Бим шетел тілдерін оқытуда құрылымдық-деңгейлік
оқыту әдістемесінің артықшылығын көрсетіп ... ... ... ... ... жоқ өзге салаларынан да көптеп ... ... ... ... біз ... ... да ... зерттеу әдісін
қолдану нәтижелі болады деген сенімдеміз.
Нақты айтқанда, аударма әдістемесі ... ... ... ... зерттеуші В.Н.Комиссаров еңбектерінде қолданылып та
жүр. Сонымен қатар ол нәтижелі әдістердің бірі ретінде мойындалуда. ... ... ... аудармалар арасындағы сәйкестік
қатынастарды айқындауға қолданады. Аудармадағы ... ... ... 1) тілдік белгілер сәйкестігі, 2) айтылым немесе
жағдайдың бірдейлігі, 3) айтылым құрылымының екі нұсқада да ... ... ... екі ... ... 5) айтылым мақсатының
сақталуы деп бөлінеді.
Қазіргі кезде аудармадағы деңгейлік таным ... ... ... және ол ... дайындау оқу бағдарламаларына енгізілген.
Біздің ойымызша, деңгейлік зерттеу әдісі тек аударманың жекелеген ... ... ғана ... ... адарма ісі мамандығын ... ... да ... ... ... Әсіресе, бұл әдісті аударма қызметінің
жалпы прагматикасын түсіндіруге, қолдануға болады. Мысалы, аудармашының іс-
әрекеттік-деңгейлік құрылымы:
1. Аудармашының ... ... ... ... ... ... жалпы құрылымын түсіну;
2. Аудармашы қызметінің екінші деңгейі: ... ... ... ... Бұл ... ... ... сөз тіркестерін немесе мағынаға байланысты ... ... ... ... ... ... ... түсіну;
б) фраза аралық байланыстарды ұғу;
в) мәтіннің жалпы ... ... деп ... ... ... ... деңгейі: аудармашы тарапынан
қабылданған мәтінді мағыналық және стильдік жағынан дәл солай өзге ... құру және осы ... ... ... ... аударма әдіс-тәсілдерін
қолдану;
4-ші деңгейде аудармашы еңбегіне кәсіби аударма теориясы тұрғысынан,
олардың ... ... ... ... интерпретациялау,
зерттеу жұмысын жүргізу болып табылады.
Аудармашы қызметінің құрылымынан аудармашының қай деңгейде нақты шешім
қабылдайтыны анық ... Айта ... ... ... осы
деңгейлердің қай-қайсысында болсын қабылдаған ... ... ... қабылдауларға да (тілдік тұрғыдан, стильдік тұрғыдан және ... ... ... ... ... болады. Бұдан аталған құрылымның
деңгейлерінің өзара тығыз байланыста ... көз ... ... ... бір иерархиялық жүйелілігі бар.
Құрылымдық-деңгейлік әдістің ... ... және ... ... ... ... ... қызметі мен реалды шешім қабылдау үрдісін
деңгейлерден анық байқауға болады. Аудармашы іс-әрекетін бұлайша бөлшектеу
(деңгейлер мен олардың ішінара ... ... ... ... ... деп те ... мүмкін. М.Я.Цвиллинг осы пікір туралы:
«многоступенчатое осуществление перевода действительно нередко имеет место
в ... ... едва ли ... считать это существенным
специфическим признаком переводческого процесса... ... можно утверждать,
что ... ... ... переводчика (или шире – эффективность
переводческой ... ... в ... зависимости от возможности
сведения ... к ... ... ... ... ... ... текста при минимальной
затрате общественно-необходимого труда» (20; 176). ... ... ... ... тұрғысынан қарастырып көрелік. Шынымен де
М.Я.Цвиллинг ұсынып отырған аудармашының іс-әрекеті мен қызметін ... ... акт ... тану ... және мұны (профессионалды)
кәсіби аударма теориясын құру үрдісінде ғылыми ... ... ... ... ... Осы ... ... әрине, аудармашының атқаратын
жұмысы да азайып, жеңілдей түсер еді. ... ... ... кімге
байланысты? Оны осындай дәрежеде жеңілдету аудармашы мүддесімен байланысты
ма? Ол аударма үрдісін ... үшін ... ... ... ... ... аудармашы кейбір мәтін бірліктерін нақты әрі ... ... Оның ... ... ... ... жоқ. ... мәтінмен байланыстыра
алмай тұр. Сөздің астарындағы мағынаны сезіп ... жоқ. ... ... мәнін бірден түсіне алмады (оған ... ... ... істеу, оған әрине уақыт қажет). Мұндай жағдайларда
аудармашы қызметін немесе ... ... ... ... ... ... ... немесе деңгейіне ғана кіріседі деп, бір ғана деңгеймен
бағалауымыз ... па? ... жоқ. ... мұндай жағдайда, аудармашы
қаншалықты маман болса да кемшіліктері немесе аудару ... ... ... ... зор. ... ... ауытқу, стилистикалық
қателіктер жатады.
Сондықтан, құрылымдық-деңгейлік зерттеу әдісі ... ... ... де және ... ... ... релевантты
талаптарды да айқындап берері сөзсіз. Бұл бір жағынан, осы ... ... ... ... көзқарастардың (Мысалы, аударманы зерттеуге
және оқытуда тек ... ... ... ... ... ... тәсілдерді ғана мойындау және т.б.) басын қосып кешенді
оқыту бағдарламасын жасауға мүмкіндік ... деп ... ... ... ... әр деңгейі мен олардың ішінара деңгейлерінің бірінде
түпнұсқаны зерттеуге әдеби ... ... ... болса, тағы бір
деңгейінде лингвистика саласының амалдарын білу қажет екенін ... ... ... ... ... ... қолданылатынын нақты
айқындау, білу, аударманы ... ... сол сала ... ... кәсіби түрде талдау жасауға көмектеседі. Әйтпеген күнде
аударманы тек таза әдебиет ... ... тек тіл ... ... ... Ол ... ... әдебиет, тіл, дүниетаным сынды
бір халықтың менталдық, ... ... ... ... ерекше
түрі.
Аударманы оқытудағы құрылымдық-деңгейлік әдістемесі ... ... осы ... ... ... ... ... Әсіресе, әр деңгейде, аудармашының қандай шешімдер қабылдағанын
байқатады және оны бағалауға мүмкіндік береді.
Аударманы құрылымдық-деңгейлік ... ... ... ... ... тың дем ... ... Мысалы, аударманың жасалу
үрдісіндегі деңгейлер мен ішінара деңгейлер ... ... және ... ... және ... ... ... аударма пәнін оқыту әдістемесіне мұндай
құрылым үлкен ... ... ... ... ... кездегі аударманы
оқыту әдістемесі бір ізге түскен ... деп ... да ... ... ... ... ол ... аударманың тәжірибесі, теориясы,
даму бағыттарына қарай маңызды белгілері де әртүрлі болып келеді. Олардың
барлығын бір уақытта ... ... ... беру – ... бір
жүйесіздік туындататынын мойындау қажет. Кейбір оқулықтарда аударманың
негізгі бірліктері ... ... ... де ... ... ... аударманың дамуы оның заңдылықтары, бірліктері,
жүйесі туралы біртұтас ұғым тууы ... ... ол кері ... яғни
шашыранды білім әсерін беруі мүмкін.
Аударманы оқытуды құрылымдық-деңгейлік жүйеге бағындыру – студенттің
де жүйелі, кезең-кезеңімен ... ... ... деп ... ... ... білім – аудармашының тәжірибе барысында оны ... ... өз ... ... ... ... ... негізінде ғана,
уақыт өте келе белгілі-бір құрылымдық деңгейлерге жіктеуіне әкеледі. Ал,
студентті бірден оқу ... ... осы ... үйрету (яғни
лингвистикалық амал қай деңгейде ... ... ... ... ... ... қолданылады және т.б.)– оның тәжірибе барысында сапалы
маман болып шығуына, уақыт үнемдеуіне әсер ететіні ... ... ... тәжірибемен қатар жүруі керек. В.Н.Комиссаров аударманы оқытуды былай
сипаттайды: «По принципу: учить переводить переводя» (21; 185).
Аудармашының іс-әрекетін деңгейлерге ... ... ... ... ... ал оны ... арқылы кәсіби ... ... әсер ... ... ... бір ... ... аудармашыға берілген мәтінді аудартып, талдап үйрету аудармашының
проблемалық, яғни аударманы ... ... ... кездесетін белігілі-бір
қиындықтардың шешімін табу үшін индивидуалды ізденуіне жол ашады. Деңгейлік
жүйеге сүйене отырып, ... ... ... ойлап табу болашақ
аудармашының ... ... ... ... ... оны орындау
барысында үйренуіне көмектеседі. ... ... бір ... ... ... ... – олардың қызығушылығын тудырып қана
қоймай, оқу ... ... ... жүруіне және студенттердің
бойында дұрыс шешім қабылдау ... ... мен ... оны ... ... ... ... сынға да үйретері анық. Студент
бірте-бірте аудармашылық қызметтің жеке деңгейлерінің дәл ... ... ... деңгейдегі кешенді әдістерді меңгеру ... ... ... ... аудармашы қызметін құрылымдық-
деңгейлік жүйеге жіктеу жай ғана ... ... тек ... оқыту,
дайындау барысында әдістемелік әдіс-тәсілдерді ұйымдастыруға ... ... ... ... ... атап өту. Деңгейлік
негізде жасалған ... ... жас ... ... ... үрдісінде кездесетін нақты мәсілелерді шешу ... ... ... Ол ... ... ішкі творчестволық әдіс-
тәсілдерінің кешенін, ... ойын ... ... ... ... талантын ұштар сөзсіз.
Әрине, аудармашы іс-әрекетін немесе қызметін қатаң құрылымдық-
деңгейлік ... ... ... ғана ... ... ... ұғым ... Аудармашылық шығармашылық іс-әрекет болғандықтан, аудармашының
индивидуалдық ізденісінің ... ... ... орын ауыстыруы
(танымдық тұрғыдан) кейбір деңгейлердің аудармашы үшін релевантты ... да ... әдіс ... ... ... ... ... жүзінде кез-
келген жанрдағы шығарманы аударуға мүмкіндігі болады деп айтуға болады. Бұл
осы әдістеменің, яғни құрылымдық-деңгейлік әдістің ... ... ... ... ... туралы жүйелі еңбектер көп.
Дегенмен, жаңадан ... ... ... ... аталған әдіс-
тәсілдерді қолдану керек екендігін біле бермейді.
Аудармашы іс-әректін ... ... ... бұл ... ... ... ... Т А Р А ... ісі ... ... ... коммуникацияның аспектісі
ретінде оқыту мәселелері
2.1. Тіл – мәдениетаралық коммуникацияның негізгі кілті
Г.Триандс 1960-шы жылдары «сензитивтілік» ... ... ... ... ... ... игеру барысында өзге ел ... ... ... ... меңгеруін білдіреді. Бүгінде
мәдениетаралық коммуникацияны зерттеу ғылымда да, оқу пәні ... ... ... аз ... ... МАК ... тек шет ... оқыту әдістемесі
аясында ғана қарастырып келдік. Бүгінде, бұл мәселені тек тілдік құбылыс
қана емес, сонымен қатар ... ... бір ... ... кең ... мүмкіндік бар. Аударманы жүзеге асыру барысында мәдениетаралық
коммуникацияның ережелерін білу, олардың ... ... ... білу қажеттігі мәдениетаралық қатынастарды аударма мамандығын
оқыту үрдісінің аясында тілдік ... ... ... ... күні халықаралық қарым-қатынастың өзекті мәселелерінің бірі –
диалог. Қазіргі кезде қоғам - адам, халық ... ... ... ... тән, сол ... ғана тән ... ретінде қабылдайды. Әрбір
мәдени құбылыстың негізінде сол халыққа тән психология, менталдық түсінік,
дүниетаным, мәдениет, ... ... бар. ... барысында осындай
ерекшеліктерді сақтау, өзге елдің мәдениеті мен ... ... ... ... ... жүргізу мәдениетін меңгеру
болып табылады.
С.В.Еловская: «Мәдениетаралық ... ... ... ............ - түсіну» - деп көрсетеді (22; 145).
Осыған ... ... ... ... қызмет етуші құрал ретінде
қарастыру міндеті туындайды. Аудару барысында, тіл тек қана өзге ... ... ... ғана ... ... оның ... ... де ана
тіліне немесе аударылатын тілге трансформациялауы ... ... ... ... ... ... ... яғни символдар, реалийлер,
этнографиялық лексика кіреді.
«МАК» - яғни, мәдениетаралық коммуникация терминінің шығу тегі шетелде
кеңінен танымал. ... ... бұл – жаңа ... ... ... ғана ... ... арнайы пән ретінде оқу бағдарламаларына ... ... мен ... «Culture as communication» (1954) деп аталынатын
оқулық кітаптары да куә.
Ресейде МАК-ты зерттеу және пән ретінде оқыту 1996 ... ... ... Сол жылы ... ... жоғары және кәсіби білім беру
Министрлігі № 1309 ... ... жай ғана «Шет ... деп ... ... «Лингвистика және мәдениетаралық коммуникация» пәні деп өзгертті (23)
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бері ғылым ... ... әрі ... ... ... ... ... мүмкіндік
алды. 2001 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... ... ... білім беру стандарты» құжаты
бойынша «Аударма ісі» мамандығына «мәдениетаралық коммуникация теориясына
кіріспе» пәнін ... ... пән ... ... Осы ... сүйене
отырып Абылайхан атындағы Қаз ХҚ және ӘТ ... ... ... ... ... ... негізінде МАК бойынша ағылшын тілінде
С.К.Әбдіғаппарованың авторлығымен практикум да ... Ол үш ... атап ... «Мәдени әркелкілік», «Тіл және ... және ... ... деп ... Абай ... ... оқу ... «Мәдениетаралық коммуникация теориясына
кіріспе» пәні енгізілді.
Біздің ойымызша, мәдениетаралық коммуникация теориясына кіріспе пәнінің
курсынан өткен маманданушы аудармашы ... курс ... ... қол ... ... деп ... Өзге ... бейімделу;
стереотиптілік категориясын минимумдеуге қол жеткізу; конфликтілі
жағдайлардың шешімін ... ... ... ... үрдісінің әмбебап қағидалары барлық елдердің,
мәдениеттердің өмір салтына дендей ену үстінде. ... ... ... ... ... ... ... сауда
орталықтарын, газет-журналдарды, теледидардағы ... ... ... ... ... ... болады.
Тіпті белгілі бір әлеуметтік топ мүшелерін бірдей киіммен киінгенінен,
жүріс-тұрысынан айқындауға (мысалы, ... ... ... ... асып
жүреді, спорттық киім үлгісінде киінеді және т.б.) болады. Жаһандану үрдісі
тұлғаның сыртқы қасиеттерінің ғана емес ішкі ... да ... ... ... та ... Осындай даму барысында қоғамдағы жастардың
тәрбиесі мен тіліне үлкен көңіл бөлінуі керек.
Болашақ ... ... ... ... ... мәдениетіне, тіліне
деген махаббатын ояту оның оған таныстыру ... ... ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктері
мен белгілеріне, дәстүрлеріне ерекше сезімталдықпен қарап, оларды ... ... ... ... ... ... ... үрдісіндегі коммуниканттың, яғни аудармашының өзге мәдениетке ену
деңгейін төмендегідей түсіндіруге болады:
1. мәдени қабылдау: «Мен ... ... ... ... ... білемін, ескеремін»;
2. мәдени түсіністік: «Мен өзгенің неге өзге ... ... ... ... қабылдаймын»;
3. мәдени өзара бірігу деңгейінде: «Мен өзгенің құндылықтар
жүйесін қабылдаймын және оны ... ... ... ... ... мәдени төзімділік, шыдамдылық
қасиетін дамыту, екінші деңгейде аудармашының мәдени бейімделуі, ... ... ... ... біріктіре алуы
көзделеді.
МАК тұжырымын лингвистикалық ... ... өте ... ... ... ... ... деп сенеміз. Сонымен қатар, ... ... ... арттырады. МАК-ты тілдік
тұрғымен байланысты пән ретінде өткізу аудармашының ... ... ... ... әсер ... сөзсіз.
Аудармашылар үшін әлеуметтік-мәдени ерекшеліктерге көңіл ... зор. Ол ... ... ... ... өзге ... ... ақпарат
беретін бірліктерін аударуы қажет.
Студент-аудармашыны көп қырлы және ... ... ... ... үшін ... маманданған тілі бойынша сол ... ... үшін ... ... ... ... енгізу
қажеттілігі туындайды. Яғни, аудармашыларды оқыту әдістемесіне арнайы
фондық ... бар ... ... ... кешенін енгізу керек.
2.2. Тілді лингвоелтану тұрғысынан оқыту
Лингвомәдениеттанулық тұрғыдан, тіл мен ... ... ... бейнелейтін сана формасы деп саналады және ол синхронды өзара
әрекетте сипатталады, өйткені, тіл мәдени ... ... ... ... ... ... ... Кейбір бірліктерде ақпарат сол тілде
сөйлеуші үшін имплицитті болып, тек жанама ... ғана ... ... ... ... тіл мен ... өзара әсері
жатады, яғни, ... ... ... ... ... ...
халықтың ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан мұрасы болып табылады.
Тіл мен мәдениеттің өзара қатынасы ... ... ... сәтті айтылған: «Лингвокультурология – новая ... ... ... ... ... отобранную и
организованную совокупность духовных ценностей и ... ... ... ... ... ... прежде всего, живые
коммуникативные процессы и ... ... в них ... ... ... ... ... народа» (24; 218)
Жаңа ғылыми пән ... ... ... ... ... іргетасы қарастырылған. Оның пікірінше,
лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... ... сонымен қатар кейбір өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі.
Лингвомәдениеттанудың негізгі объектісіне ... пен ... ... мен ... ықпалы және осы өзара ықпалды біртұтас жүйе ретінде
зерттеу жатады.
Лингвомәдениеттанудың зерттеу ... ... ... ... ... эталонды, символды, бейнелі-метафоралық мәнге ие ... ... ... ... ... нысанына
адам жасаған материалды және рухани мәдениетті ... ... ... әлем көрінісін» құрайтын артефактілер жүйесін жатқызады. (25; 95).
Аударма саласындағы лингвомәдениеттанудың ... ... ... ... А.М.Алдашева былай дейді: «Лингвистикалық
мәдениеттану саласы – ... де, ... ... ғылым. Лингвомәдениеттанудың әрбір тілдік бірлігінің белгілі
бір халықтың төл элементі, ... ... ... келе ... өз сөзі;
өзгелерден ауыс-түйіс емес, өз ... сөз, сөз ... ... ... ... белгі қайсы; ұлттық «бет-пішін» бар деп
есептелінген сөз ұлттық, әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ... алады дегенді зерттеуге назар
аударады» (26; 122-123)
Жоғарыдағы ғалымдардың пікірлерін айта келе, лингвомәдениеттанудың
бірліктеріне бір ... ... де және ... де ... тіл ... Олар бір ... сол ... ерекшелігі мен сол мәдениеттің
өзгешелігін бейнелейтінін айта кетеміз.
«Ұлттық әлем ... ... ... ... ... бөліктерді лингвомәдени бірлік деп атаймыз. Аудармашының оны білуі
міндетті.
Лингвокультурема ... ... ... ... ... Лингвомәдени бірлік – лингвистикалық және экстралингвистикалық
ұғымдардың диалектикалық бірлігі болып табылатын, ... ... ... нысанын нақтылап, оларды былай бөледі
(олардың әрқайсысы жеке-жеке лингвомәдениеттанулық ... ... ... ... және ... ... тіл ... тілде бейнеленген мәдениеттің әдет-
ғұрыптық формалары, аңыз, ғұрып, сенім;
3. Тілдің паремиологиялық қоры;
4. Тілдің фразеологиялық ... ... ... ... ... ... мен ... Тілдің стилистикалық қатпары;
8. Тілдік мінез-құлық;
9. Сөйлеу этикеті саласы (27; 37).
Л.Н.Мурзин жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ... қарамастан, лингвомәдениеттану нысандарын осылай ... ... ... бір ... жүйе ... Бұл ... тіл мен мәдениет белсенді түрде ықпалдасатын негізгі ... ... ... бәрі ... тіл ... синхрондық тұрғыдан
ғана қызмет етіп қоймай, сонымен қатар, ірі коммуникативті процесстерді,
тіл дамуының диахрондық ... және осы ... тіл ... ... ... менталитеті арасындағы байланыспен өзара ... деп ... ... ... ... - ... әрқашан тани білмейтін ақиқатты өмір туралы
мәліметтер бұлағы болып ... ... бұл өзге ... ... ... ... ... автордың туған мәдениетіне тән ақпаратқа
қанық болады. Бұндай мәтін тіл бейнелілігі және ұлттық мәдени ... ... ... ... ... мен ... әсер ... ақпаратқа да ие болады. Өзге типті мәтіндерге қарағанда көркем
мәтінге ... ... ... ... (подтекст) тән болып
келеді.
Мәдениетаралық байланыстың танымал формасының біріне көркем ... ... ... ... ... көркем мәтін сол жазылған тілдің
фонетикасы, лексика мен грамматикалық ... ... ғана ... сол ... ... ... құралдар жүйесін
көрсетіп, тілдің жарқын «кескінін» салады. ... ... ... ... ... стилистикалық кодымен (авторлық стилистика, көркем тілдің жеке
жүйесі) де ерекшеленеді.
Көркем мәтінді өзге тілге ... ... ... ... ... ... ... көп қиындықтар кездесетіні белгілі.
Өйткені, көркем мәтінде орын алатын ... ... ... ие, ... және ... әлеуметтік-тарихи және
лингвомәдениеттану сияқты өзара байланысты бірнеше саланы қамтиды.
Аударма мәтінде жасалған ақпараттың ... ... ... ... аудармашы грамматика, лексика мен стилистиканы жақсы білумен қатар,
тарихи-мәдени әрі ... ... ... базалық білімі болуы
қажет. Көркем мәтінді түсіну көптеген қиыншылықтарға әкеп ... ... ... ... мазмұнын түсіне алмай қиналады, ал оны түсіну
оқырманның даму ... мен ... ... ... ... ... көркем шығармалардың аударылуын талдау кезінде түпнұсқа
бойындағы лингвомәдени бірлік ұлттық колорит, реалий, баламасыз лексика,
лакунаға көп ... ... ... ... шығармаларында кездескен төмендегідей
лингвомәдениеттанулық бірліктерге көз жүгіртейік.
Түпнұсқа:
«Мал қораланып, ел ... ... ... ... баруға
жиналды» - Қ. Жумадиловтің «Соңғы көш» романының ... ... ... ... когда скот был загнан в кошары и люди разошлись по ... ... ... собираться на качели в аул ... - ... ... орыс ... ... «Последнее кочевье» роман
диалогиясынан берілген аударманұсқасы. (29; 168)
Осы мысалдағы «алтыбақан» сөзінің өзіндік мән-мағынасы кең. ... ... ... ... мен ... кешкі мезгіл ойын-сауық құратын.
Алтыбақан жерге қағылып, оған әрі-бері тербетілетін ... ... ... ... ... ... ән-жыр айтуға алыс-жақын
ауылдардан жастар, ақындар мен ... ... ... ... ... ... ... балама
тұрғысынан дәл болғанымен, әдет-ғұрыптық мағынасына көңіл бөлінбеген.
Түпнұсқа:
«Ертеңінде түске жақын, Ли-хұң, Жағыпар, Нұрбектер ... бұл ... ... ... ... ... алдында оңаша үйде қымыз
ішіп отырып, Жасыбай қонақтардан бұйымтай сұрады» (28; 265).
Аударманұсқа:
«К обеду следующего дня Ли-Хун, Жагфар и ... ... из ... ... угощая своих гостей кумысом, Жасыбай еще раз спросил, по какому
делу они посетили его» (29; ... ... ... ... ... әдет бар. ... ... келіп,
оған қонақжайлылық көрсетілген соң, отағасы қонағынан бұйымтай сұраған.
Бұйымтай - қонақтар осы ауылға қандай мақсатпен ... ... ... ... анықтау үшін сұралатын. Үй иесі қонағы сұраған бұйымды беретін.
Аудармада ... ... ... ... ... бойынша аударған.
Келтірілген мысалда тілде бейнеленген әдет-ғұрыптық формалар қатарына
енеді. Көркем мәтінді аударғанда, ең ... ... ... ... хабар беретін лингвомәдени бірлік, реалии, т.с. сияқты
элементтерді басты назарда ұстаған абзал.
2.3. Ұлттық ... ... ... ... ... ... құрамның негізгі қоры ретінде саналатын әр ұлттың тек өз тіліне
ғана тән сөздері болады. Әдетте лексикалық қабаттарды ... ... ... лексиканы қамтуы мүмкін немесе фондық ... ... ... да бар. ... ... те, ... сөздер ұлттың өзіндік
бітім-болмысынан шығатын номинатив, яғни ұлттық болмыс ... ... ... мұндай лексика сол ұлттың тұрмыс-тіршілігі мен күн көріс
салты, менталдық ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... Ол ... ... нышан ретінде тек жеке лексика ғана емес,
тіркесті сөздерден де көрініс табады.
Аударма - әдебиеттер ... ... ... ... тұс және осы ... болмыс сөздерінің берілуі. Жалпыхалықтық
және арнаулы лексикалардың екі ... ... ... көп ... ... болмыс лексикасы тәржімашылар үшін енді ... ... ... ... білуді қажет етеді. «Сөздік біткен
жерде аударма басталады» деген нақыл сөз ... ... ... ... ... ... ұлт ... табиғи қалпын сақтау үшін ұлттық мәдени
деректері бар сөздер мен ... ішкі ... ... аударып, әрі
стильдік-көркемдік құралдарын сақтай отырып, екінші тілде еркін ... ... ... оңай ... ... ретте ұлттық нышан астарында берілетін ... ... ... ... үлгілерін, ұлттық өлшем ретінде
қалыптасқан теңеулерін, бейне-символдарын, ... ... ... ... беру ... ... ... жүзеге асырылады
деген сауал туындайды.
Мәселен, жылдар бойы қазақ тіліндегі қолданысы ... ... ... ... ... ... баламасы қазір ұлттық ұғымды білдіретін
«базарлық», «қолүздік», «кәдесый» ... жиі ... ... Ал ... арғы ... ... ұғымынан шығады. Бірақ аудармашы «қолүздік»
сөзінің этнографиялық мәнін білуі қажет. Әрі түсінік ... ... ... қол ... ... ... ... жүнін түтіп сабасып немесе
киім-кешегін пішіп бергенде, әйтеуір қол көмегін көрсеткенде берілетін
азын-аулақ сый. ... ... ... ... Бірақ бұл сөз – соңғы
кездері «премия» деген сөздің баламасы ... ... Сол ... ... ... ... ... үшін берілетін азын-аулақ
сыйлықтың түрі. Мағыналық құрылымында «сый» сөзімен бірігіп ... ... ... ... сонда орысша «подарок»
мағынасын мәтіндік мазмұнына қарай құбылтуға ... ... ... ... ... ... бір сөздің маңынан-ақ ... ... ... оқырман үшін аударманың неғұрлым өз тіліне бейім,
сәйкестеніп тұруы үлкен шеберлікті қажет етеді. Мысалы:
«Савельич те менің ... ... ал ... жерден жеті қоян
тапқандай бізді айдап кете ... (30; ... ... по моему примеру, и караульные повели нас ... (31; ... ... ... дочка» шығармасының Ә.Тәжібаев
аудармасынан алынды. Қазақ ұғымына «с торжеством» - «салтанатпен» ... осы ... ... ... ... білдіретін «жерден жеті қоян
тапқандай» фразеологизмі тонның ішкі ... ... ... әрі ... ... аударуға келмейтін, баламасын табу қиын,
ұғымда жоқ метафоралы түрлері кейде көркем әдебиет аудармаларында ... ... ... ... ... ... «Абай жолында»
көзіміз түскен кейбір тұрақты тіркестер орысша ... ... ... ... ... төгу», «қыл мойынға тақалу», «қайрап салу»,
«тұмсығы тасқа тию», «шоқтығы асып ... ... ... да ... да соғу»,
«қолымен от көсеу», «қырына алу», «ұзында өші, ... ... т.б. ... сөз ... ... бұл ... сай ... фразеологизмдердің
жоқтығы немесе сөзбе-сөз аударуға болмайтын жағдайлар ... ... ... ... ... ... аударма нәтижесінде қазақ тіліндегі біраз фразеологизмдердің
оқушы үшін де, ұлт тілі үшін де ... ... ... бар. ... ... ... ... тура келеді. Мысалы:
Кәрі құлақты – уши много ... ... ...... и ... ... ... жарылды – у белого верблюда брюхо распоролось
Ауыл итінің құйрығы қайқы – в своем ауле хвост у собаки ... ал ... бас ...... и ... қарап құрақ ұшу – чутко следить за малейшей ... ... көк ... ... – обсели зеленые мухи, глаза залепили т.б.
Түпнұсқадағы ... ... ... ... ... ... оқушы өзі-ақ
аңғарады.
Негізінде түпнұсқада бар фразеологиялық тіркес сол шығарма үшін орасан
тілдік көркемді-стильдік қызметті атқарумен қатар, ... ... ... мәдени ақпар көздері. Кез келген ұлттық ... ... ... ... сол ... ... ... жатыр. Сондықтан,
мүмкіндікке қарай, еркін аударма ондай ақпарларды қамтуы тиіс.
Аудармашының кейде ұлттық болмыс лексикасын қосымша түсіндіргені ... өте ... ... ... ... екен, бір күні Майраның да айттырған күйеуі ұрын
келіпті (32; 478).
Кербез была права, однажды приехал и жених ... ... - ... – как ... обычно люди этот обычай. (32; 510).
Мысалдар Ғабит ... ... әнші ... ... ... ... ана ... еркін жүзіп сөйлейтін және
ұлттық менталдықтан хабары мол екендігін әңгімені бастан аяқ оқып ... ... ... ... ... ... әлемін
зерттеген ғалым).
Аудармамен шұғылданатын кәсіби тәржімашылар координативті қос тілділік
– екі тілді де тең дәрежеде білетіндер болуы ... ... ... ... ... аз, ... аудармалар субординативті
қостілділіктен – тек ана ... ғана ... ... ... ... аудармашы координативті қостілділікті меңгерген адам болса құба-
құп болар еді. ... ... ... ... ... ... ... аударуға келмейтін тұста, мәтіндегі тіркестер мағынасын
аударуға ... ... ... сөйлемдерді тастап кетуден гөрі,
фонологиялық ерекшеліктерін толық сақтап, жалпы ... ... ... болар едік.
Аударма мәтіндерінің лингвистикалық ерекшеліктері жоғарыда талданған
тек ұлттық болмыс лексикасының сипаттарымен анықталмайтындығы ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін ... ... ... бұл ... тек ... ғана илейтін терінің
пұшпағы ғана ... ... ... ... да ... ... ... шығарманың түрі де мазмұны да сайып келгенде тіл – ... ғана ... ... ... өнер ... ... жолдама алады.
Олай болса, сол әлемнің көркемсуреті қандай тілдік ... ... ... ... ... ... ... қалай аударылып әрленген
десек, тағы да сол ұлт тілінің құзыретіне сүйенеді.
Жаңа ғасыр аудармалары ғаламдану жағдайында ... ... ... ... мүмкін, тіпті ана тілінен алыстап кеткендер үшін өз
ұлтының мәдениетін насихаттау ... ... ету үшін ... ... ... ... ... түсінікті.
Аударманы оқыту барысында студент-аудармашының ... ... ... ... ... де тыс ... керек. Тіл
немесе лингвистикалық аспект ретінде бұл курс ... ... тиіс ... ... сөздік принциптеріне сыя бермейтін
қиынның бірі – көркемдік категориялар, әсіресе, поэтикалық символдар. ... ең ... ... өзі өмір ... ... және өз ... ... байланысымен туатыны белгілі», - деп атап өтеді
зерттеуші Л.Мұсалы. (1; ... ... ... ... ... контекстуалдық ақпараттың
маңыздысы ретінде символдың ерекшеліктерін көрсете, талдай ... ... ... ... ... ... шығармау керек
екендігін түсіндіреді. Көркем мәтіндегі символдардың осындай ерекшеліктерін
ескере ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі
ретінде аудармашыға арнайы оқыту, лекция-семинар курстарын өткізу маңызы
ұлғая түсетіні ... ... ... ... мысалдарды сәтті
келтіріп өтеді: «Классик жазушы (М.Әуезовтың «Абай жолы» ... – М.) ... ... өзін ... ... атап, көркемдік-
жинақтаушылық сипат дарыта білгені ... ... ... ... ... ... мен ... аудармасын салыстыра кетейік:
Түн-түнекте – Во мраке
Құз-қияда – Над бездной
Қапада – В кручине
Қастықта – Во ... – В ... – В ... ... талдай келіп, автор олардың поэтикалық
семантикаларының ... ... ... ... қатар, кейбір көзге олқы,
түпнұсқадағы атқарып тұрған қызметін аудармада жоғалтып алған ... ... да ... ... ... ... бел» ... автор ойынан мүлде өзгеріп, аудармада «қара тауға» айналу ... ... (1; 47). ... ... барысында көркем символды аудару өте
күрделі құбылыстардың ... ... ... өзге ... ... ... ... менталитетін, ойды көркем қабылдау құрылымын білуі керек.
Осы мәселелердің өзектілігі аудармашылар үшін ... ... ... ... ... ... маңызды бір бөлігі болып есептелетін
көркем символдарды ... ... ... ... ... ... ... кешенді әдістемесіне енгізілуі
керек деген қажеттілікті туындатады.
Бұл пәнді оқыту төмендегідей сұрақтарды қамтуы ... деп ... ... тілдеріндегі немесе ана тіліндегі түпнұсқалардағы реалий,
фразеологиялық тіркес, көркем ... ... яғни ... ... ... ... ... оларға сәйкес мағыналы келетін шетел ... ... ... ... ... ... көркем символдар, мақал-
мәтелдерді іздеу, табу;
3. табылмаған жағдайда аудармада берілу тәсілдерін қарастыру –
транслитерация, ... ... ... ... ... отырған жолдар аталған пәнді немесе арнаулы курсты
оқытудағы жалғыз жол ... оны ары ... ... ... нәтижелі болуы үшін
өзгеше де құруға болады.
Мысалы, бұл жөнінен, мақал-мәтелдерді аудару әдістемесі біршама ... әр ... ... ... ... ... білдіретін
лексикалардың арасында көзге түсетін бірліктердің бірі – ... ... ... өзге ... аударғанда, оның түпкі мәнін жеткізу
формасы да өзгереді. Әсіресе мақал мен мәтелдің көркем өрнектері аударылу
барысында ... ... ие ... тілдердегі мақал-мәтелдерді зерделегенде ... ... де, ... ... ... де ... ... барлық нақылдардың функциясы бір. Ал өзгешелігі - сөздердің тіркесуінде
ғана ... әр ... ... ... әлемін бейнелейтін өзіндік
мәнділігінде.
Мақал-мәтелдерді аудару әдістемесінің біршама жолға қойылғаны туралы
жоғарыда атап ... ... ... ... бізге белгілі, мақал мен мәтелдерді
аударудың төмендегідей жолдары бар:
1. Сөзбе-сөз аудару. Мысалы: «Встречают по одежке, ... ... - ... құнын киімінің құнына қарап бағалау».
2. Аналог табу. Мысалы: ... ... ... - «Утро вечера
мудренее»
2.4. Аудармадағы лексикалық мәселелер
Шет тілдік мәтінді лексикалық деңгейде аудару ... ... ... болуы мүмкін:
1. аударма тілінде түпнұсқа тіліне сөздік сәйкестік болмаған жағдайда,
мәселен, тек кез ... ... аса ... ... ... ... ... бар, бірақ оның толық емес болған жағдайда:
- hand, arm – қол;
- foot, leg – аяқ;
3. ... ... ... ... көп мағыналы түпнұсқа сөздегі түрлі
мәндеріне сәйкестігі кездескен жағдайда:
| |- ие, ... |- ... |
| |- ... |
| |- ... |
4. ... ... ... сөзіне өте сирек кездесетін бір мағыналы
сөздік сәйкестік бар ... ... ... ... ... мәселелерге мынадай әдіс-тәсілдер бар:
1). Калькалар – сөз топтары немесе сөз ... ... ... ... ... шет тілдерден алынған кірме сөздер:
skyscraper - көк тіреген үй – ... тек орыс ... ғана ... ... ... калькаларда, бір бөлігі сөзбе-сөз аударылып, екінші ... ... ... боп ......... ... алғандағы аударма (тектік-түрлік алмастыру):
|Боржоми, Нарзан |Mineral water ... Ағаш үй |Hut ... |Church, ... ... ...... ... бір нәрсемен бірдей қолданылатын
барабар сөздер:
| |- ... ... | |
| |- ... ... ... есік ... ... ... ... ... ... ... ... түсіндірмесі:
silver box – темекі салатын қорабы – күміс темекі сауыты;
6). Транслитерация – белгілі бір тілге ғана тән ... ... бір ... заңдылығына лайық белгілеу. Мысалы:
besbarmak – бесбармақ; borsch – борщ;
Аударма үшін ... ... ... лексикалық нұсқалар
деп аталады. Лексикалық нұсқа нақты бір сөздің контекстуалды мағынасымен
анықталып, ең қолайлы ... бірі ... ... Ол ... ... бағынышты. Логикалық ойлау өрісінің көмегімен
жасалған әдіс-тәсілдер лексикалық ... деп ... ... ... ... ... ... қойылған
(тұтастай өзгертіледі):
That cat won’t jump – бұл іс ... ... - этот ... не ... да ... ... ... ықтимал. Бірақ сөзбе-сөз аудармада That
cat won’t jump – Ана ... ... ... тұр, деп ... ... трансформация аудармасы - лексикалық ... ... ... ... және оның ішкі
нысандарының өзгертілуінен тұрады.
Келесі лексикалық трансформацияларын қарастырып көрелік:
1) дифференциация (жіктелу);
2) конкретизация (нақты мысал ... ... ... генерализация (топтап қорыту);
4) мағыналық даму;
5) антонимдік аударма;
6) тұтастай пайымдау;
7) компенсация (орнын толтыру әдісі).
Кез ... ұғым ... ... бір ұғым ... тек бір ... онда ... ... және конкретизация
трансформациялары бағынышты ... ғана ... және ... ... ... ... онда генерализация ұғымы кеңейтілу жолымен қарастырылады.
Аударма барысындағы екі тілдік сөздіктерден табылмайтын нақты немесе дәлме-
дәл мағыналақ реңктер ұқсастықтары бар әдіс ... ... ... орай ... ... бар:
| ... |
| ... ішу |
| ... ... | |
| ... ас ішу |
| ... ас ішу |
| ... ... ішу ... take, get, give ... көп мәнді ағылшын етістіктері мағынасы
бойынша ішу немесе тамақ беру деген етістіктері ... аса дәл ... ... ... ... дәл ... ... үшін
семантикалық қиысу тәртібімен анықтайды:
Give me a little wine if you please.
Мархабат, маған ... ... ... жібересіз
бе?
Get me some coffee.
Маған кофе қайнатшы.
Бұл мысалдарда етістік түрлілігі тікелей толықтауышпен ... ... ... – құю, кофе – ... Басқа жағдайда
етістіктің кең ауқымды мәнмәтін қажеттілігін көрсетеді:
“Are you hungry”? I asked.
“No”, he said. “You know I couldn’t eat, ... ... I told him. “You can have ... аш емес пе?» - деп ... ... - деді ол, - ... сен ... ғой менің тамақ
іше алмайтындығымды».
«Жарайды», - ... ... «Бір ішіп ... ... ... аудармашы оқырманға кең мағынада берілген етістік мағынасындағы
конкретизацияның екі нұсқасын ... you like to take ... ауыз ... ... ... ли что-нибудь выпить или закусить?
Тағы бір ұқсас заңдылықтыр, аударма барысында кездеседі:
Make coffee, if you ... ... кофе ... ... ... кофе если ... you writing a new book”? – “Yes, about a half
done”.
Кітап жазып ... ... ... ... ... ... новую книгу?
Да, наполовину уже написал.
Генерализация әдіс-тәсілі ... ... кері ... – бұл ұғым ... ... (бір ... ... мағынасы
бар сөздің орнына аудармашының басқа ... ... ... бар ... ... ... газетте спорт саласына байланысты ерекше орын бөлініп тұр.
Сөйлемді былайша аударуға болады:
This newspaper gives a prominent space to ... ... ... ... арқылы қолданылады. Мәселен: He
was 5 foot 5 inches tall.
Сыпайы ... ... ... ... ... орта пішінді адамға қарағанда, ұзынырақ.
Генерализация – бұрыс ұғымын болдырмау үшін қолданылады:
No hanging Bill – (асып өлтіру емес) өлім ... ... ... ... ... жаңа ат қою ... есімін алмастыру категориясына
негізделген: бір ұғым көлемінің бір бөлігіне басқа ұғым ... ... ... екінші ұғым көлемінің бір бөлігі алғашқы ұғым көлеміне кіреді.
Бұл әдістің мәні, лексикалық бірліктің немесе сөз ... сол ... ... ... ... ... Оған барлық метафорикалық
және метонимикалық алмастырулар жатады.
Метонимия деп, бір зат аталуының орнына ... ... ... ... ... қатынасы бойынша келген басқа заттың аталуын ... ... ... және ... ... ... ... барысында байқалады. Келесі байланыстарды толығырақ
қарастырып көрейік:
1) себепті-нәтижелі ... Кей ... ... пен нәтиже
орындарымен ауысып тұрады; ... ... ... ... ... ал ... ретінде – негізгі, мысалы:
Бикені неге тынышына қалдырмаймыз?
Shouldn’t we allow the hostess to ... не дать ли нам ... ... ... және ... ... өз байланыстарымен бірігеді
«жұмыс барысы» - «жұмыс нәтижесі»:
...әнекей, қараңдар, жендеттің төменгі бір ... тот ... of the buttons on the ... coat is ... у ... одна ... ... заржавела.
Мұндай трансформациялар барысында тілдік әдіс-тәсілдердің кеңейтілген
жиынтығы ... ... ... ... тот басу ... to be rusty атаулысына өзгертіледі.
Many South African sanctuaries are readily reached from this place.
Мына арадан, көптеген оңтүстік-африкандық қорықтарына дейін
қол
созым жер емес ... ... ... до ... южноафриканских заповедников рукой
подать.
Осы жерде reached (жұмыс барысы) себеппен алмастырылады – ара қашықтықтың
жақындылығын білдіріп тұр.
Something must have ... ... nobody in her room, ... ... been slept ... ... ... барысы нәтижемен алмастырылады. Осындағы айырып
көрсетілген сөйлем мүшелерінің дәлме-дәл аудармасы – төсек орны сол ... ... ... және негізгі қалыптасқан сөздер арасындағы
метонимикилық байланыс ... ... ... ... тасыңдай заттық
жағдайды (be nervous, be jealous, be late және т.б.) осылардың
байланысына ... ... ... ... баяндауыш
(предикат) жағдайы жағынан көрсетілген форма, аудармада көрсетілген
осы форманы ... ... ... ... ... (күйіп-
пісу, күйгелектену, толқу; қызғану, кешігу және т.б.);
Don’t be sentimental.
Сезімділікке берілме.
Не сентиментальничай.
Әсіресе, орыс тілімен ұқсастық бар ... ... ... I’m ... am I?
Мен ба, мелодрама көтеріп тұрған?
Это я устраиваю мелодраму?
3) Метонимикалық ...... ... ... жатыр.
Кейде уақтылы және кеңістіктік қатынастардың байланысымен құрылады:
She then walked down the stairs and out ... ... ол ... ... ... ... спустилась по лестнице и оказалась ... ... ... ... ... ... тудырып тұр. She then walked down the stairs and out into ...... ... ... ... ... әсерінен шуақтанып тұрған
далаға шыққандығын айдады. Бірақ day, ... ұғым ... ... сырт ... ... ... бірге өзара алмастырылып
тұр.
Тұтастай пайымдау – мағыналық дамудың әдіс-тәсілдер түрлілігі. Ол,
басқа сөз ... ... бола ... элементтер бойынша жүзеге
аспаған тұтас бір сөзден толықтырылған ... ... кез ... ... ішкі ... ... Мысалы:
Сақ болыңыз, есіктер жабылады!
Бүкіл грамматика ережелері бойынша ... ... The doors are ... ... ... нұсқалар:
Watch the doors, please.
Keep clear of the doors.
Басқа мысал:
Абайлаңыз! Мұнда ... ... Careful! It’s painted ... ... Caution. Wet ... қарамастан тұтас өзгертілуді мағыналық дамумен салыстырсақ, тұтас
өзгертілу - молымен автономиялыққа ие болып отыр. Оның ... ... мен ... ... ... жоқ мағыналы синтезі болып келеді.
Элементтер арасындағы семантикалық ... ... да ... ... ... – жоба ... эквиваленттілігі немесе баламалығы:
| |- ... ба! ... do you do? | |
| |- ... ... ... you are! | |
| |- ... жарайсың! ... done! | |
| |- ... ... ... yourself | |
| |- Өте ... ... hear | |
| |- ... ... ... will do | ... әдіс ... ... ... фразеологизмдер өзгертіліп жатады.
Компенсация (орнын толықтыру) формалды логикалық теріс категориясына
негізделеді. ... ... ... үрдісі негізге алынып, туыстық ұғымдар
ішіндегі қызметтен алынып тастау үшін қолданылады.
Қазақ тілінде адамның қорқақтығын қоянмен теңестірсе, ағылшын ... ... ... ... көп те ... ... ... пе. Қоянның қорқақ екенін бәрі біледі. Және де адам қояннан ... ... ... Ал ... ... ... ... одан өздері
қорқатын секілді. Өйткені қашан да теледидардан ... ... «Том энд ... ... басты кейіпкерінің бірі
Джерри өзін патшадай сезінеді, сөйтіп ... одан ... да ... әлі де ... ... ... ... тілінде мынадай әйгілі сөз орамы бар:
Selling candidates like soap.
Сөзбе-сөз ... ... ... тілдік жағдайын зерттей отырып, мынадай аудармаға сүйенуге
болады:
Саяси кандидаттарды ... ... ... ... ... сәйкестіктерді табу үшін ... ... ... ... ... тек ... ... мәтін) ғана емес, сонымен қатар
микроконтексті (сөйлем мен азат жолдың мәнмәтіні, яғни микромәнмәтін ... ... ... ... ... Аударылатын мәтіннің жалпы мазмұнына
кіретін түпнұсқалық үзінді ішінде құрылымдық ... ... бір ... ... бір ... ... ұғым бір ... беріле бермейді, ол сөз
тіркесімен ... ... Ол үшін аз да ... көп те болсын тұрақталған
лексикалық тіркесі белгілі бір толық сөз ... яғни ... ... ... ... бірліктер - өз компоненттерінің бекітілудегі түрлі
дәреже ... ... ... ... бірліктері, құрылған мүшелердің
артықырақ-кемірек пайымдарын сақтап отырады. Ал басқа бірліктер ... ... ... іске ... ... ... ... жиынтық ретінде қабылданады. Осыны байланыстыра отырып
фразеологиялық бірліктерді үш ... ... ... ... ... ... ... фразеологиялық тұтастықтар.
Өзінің ең негізгі міндетін сақтай отырып, жиынтығының компоненттері тек
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... білдіру
Тілде тұрақталған тіркесті өзгертуге болмайды:
Мағынаны атқару
Рөлін білдіру
Бұған қоса фразеологиялық ... ... ... ... ... кей ... синонимикалық қойылымға немесе алмастыруға жол береді.
Мысалы: Назар аудару
Көңіл ... ... жету ... victory | |
| To| ... victory | |
| ... жету ... success | |
| To| ... success | ... strong сын ... ... ... тіліндегі әртүрлі құрылымдармен
беріледі:
Strong tea – қою шай – крепкий ... head – шот ... ... түк түсінбейтін адам) – твердый лоб
Strong attraction – көз тартарлық – огромная привлекательность
Strong face – ... бет – ... ... language – ... сөз – ... ... eye – ... көз – зоркие глаза
Strong mind – алғыр ақыл – острый ум
Strong opinion – ... ...... ... heat – ... ... – изнуряющая жара
Strong will – темірдей қажырлылық – железная воля
Ағылшын strike етістігі түрлі етістіктердің ... ... strike a match – ... шағу – ... ... strike the iron – ... соғу – ковать железо
To strike oil – мұнай көзін ашу – обнаружить источник нефти
To strike hands – қол ... қол ...... по рукам
To strike the eye – көзге түсу – ... в ... strike a flag – ... ...... капитулировать
To strike a mine – жарылысқа түсіп өлу – подорваться на мине
To strike a bow – ұрып салу – ... ... strike a bell – шыны ... ... қирату – бить склянки
Сонымен қатар, ағылшын етістіктері қазақ тілінде бір ғана ... ... ... ... open a book – кітапты ашу
To unveil a monument – ... ... discover America – ... ашу
To reveal a secret – сырын ашу
Жалпылай, фразеологиялық тіркестердің мағынасын ... үшін ... ... ... ... ... ... тіркеске қарағанда, сол күйінше
қалатын синтаксистік жиынтығын құрайды.
Бірліктің жалпы мағынасы сөз таптарына жататын ... ... ол ... мен ... жол бермейді:
To show one’s teeth – салғыласу – огрызнуться
To hit the mark – нысанаға тигізу – ... ... ... ... ... дұрыс берілмейді. Сол кезде оларды
құрылымы жағынан сөзбе-сөз жолымен және қазақ аналогына ... ... lives at the ... end
Сөзбе-сөз аудармасы:
Ол әлемнің соңында тұрады.
Аналогтар ретінде:
Ол ит ... ... ... Ол ... түбінде
тұрады.
Фразеологиялық тұтастық (идиома) – тіл білімінде әдетте бұрыннан
қалыптасқан әсерлі бейнелеу тұрақты сөз ... sit above the salt – ... ... көріну.
To sit above the salt ағылшын идиомасы, ағылшындардың ... үйге ... ... ... ... салған тұздан бастап үй
қожайына сәл жақын отырғызады. (Сөзбе-сөз аудармасы: тұздан ... ... ... аналогын дұрыс аударып беру – аудармашының ... ... rains cats and dogs – ... ... тұр – ... льет как ... ... аударма барысында фразеологизмдер ішіндегі сөздің
көркемдігін ... stocking – ... ... одан ... ... ... әйел ... синий чулок.
Dead letter – пайдаға аспау, орындалмау, іске аспау, жүзеге аспау – ... share – ... ... басы ... ең ... – львиная доля;
• Фразеологизмдерге кіретін лексикалық-граматикалық жобасының
ерекшеліктері:
In the dead night – жеті ... түн – ... ... have a news at first hand – ең ... ... ... ...
новость из первых рук;
Аудармаға қиындық ... көп ... ... ... түгелдей алмастыру барысы жүреді:
To take somebody for the ride – бір жерге ... ... ... ... ... алып кету немесе алдап кету, алдарқату; ... ... ... Аударма үшін бейнелеуі жоқ ең күрделі фразеологизмдер:
If anything
For the matter of
that
For that ... мен ... ... мысалдар:
I didn’t ask you about the present or the past for that matter – ... ... ... ... ... ... ... мағынасы бар эллипстік құрылымдар дерлік,
-айын деп, -ейін деп қалды, -ақ қалды; бәлкім, ... ... ... ... ... ... еш, ... ешқандай, еш қажеті жоқ; жалпы,
тіпті, ... ... ... ... ... ... және ... болады:
Objections to this decision, if any, should be reported to ... at ... ... ... еш ... білдірмесеңіздер, онда дереу төрайымға
ұсыныс ... little, if ... could be advanced in the defence ... ... ... ... ... еш қажеті жоқ.
Қанатты сөздер:
|Қалай болса, солай; |Anyhow ... ... ... ... ... |
| |To die ... болу, дүние салу, өмірден өту |To depart for this life |
| |To join the majority ... ... ... ... аудару барасында жиі кездесетін
типтік тәсілдердің жиынтығы. Бірақ, күрделі, сөзбе-сөз аударуға да, аналог
табуға да ... ... мен ... ... ... ... мен
олардың әдістемесін аударма мамандығына маманданып ... ... ... сөз жоқ ... болар еді. Оның келешекте сапалы аудармалар
жасауына көмектесер еді деген ойдамыз.
Қорытындылай келгенде, аударма ісін ... ... ... ... ... оқу ... құруға көмектесетіні белгілі ... ... ... ... ... ... жіктеп оқыту
мамандардың сапалы дайындығын қамтамасыз ... ... ... ... ... (ғылыми, техникалық, ... заң, ... ... ... ... бұқаралық ақпараттық құралдардағы аударма) сол ... ... ... мен тіл ... да ... өтуі керектігі
дәлелденді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінде аударма ісін оқыту барысында жанрлық жағынан жіктеу нәтижелі
оқу әдістемесін құруға көмектесетіні ... ... ... тәжірибеге
сүйене отырып, атап айтқанда, Квебек қаласындағы ... ... ... ... оқу ... ... университетінің
тәжірибесіне көз жүгірте отырып, аудармашыларды жанрлық тұрғыдан жіктеп
оқыту мамандардың ... ... ... ... ... маманданған
аудармашыларды дайындау барысында (ғылыми, техникалық, коммерциялық,
экономикалық, заң, ... ... ... көркем,
кинемотография, бұқаралық ақпараттық құралдардағы аударма) сол ... ... ... мен тіл ... да ... өтуі керектігі
дәлелденді. Мысалы, көркем әдебиет және ... тіл, ... және ... заң және ... тілі және ... қызметін құрылымдық-деңгейлік жүйеге жіктеу жай ғана ... тек ... ... ... барысында әдістемелік әдіс-
тәсілдерді ұйымдастыруға аудармашының ... ... ... ... атап өту. Деңгейлік негізде жасалған жаттығулар
кешені жас аудармашының бойында болашақта аудару үрдісінде кездесетін нақты
мәсілелерді шешу ... ... ... қалыптастырады. Ол бірте-бірте
өзінің ішкі творчестволық әдіс-тәсілдерінің кешенін, өзіндік ойын ... ... ... ... талантын ұштар сөзсіз.
Әрине, аудармашы іс-әрекетін немесе қызметін ... ... ... ... ... ғана ... керек деген ұғым туындамауы
қажет. Аудармашылық шығармашылық іс-әрекет болғандықтан, ... ... ... кейбір деңгейлердің орын ауыстыруы
(танымдық тұрғыдан) кейбір деңгейлердің аудармашы үшін ... ... да ... ... ... ... әсіресе кәсіби аудармашылар
ортасынан анық байқалады. Бұл салада Квебектегі Аудармашылар ... ... ... ... ... алуға болады. Олар
«жанрлық жіктеу» ... ... Атап ... ... ... ... 1) өнер және ... 2) коммуникация; 3) экономика;
4) құқық; 5) техника және өндіріс; 6) ... ... ... және ... ... 8) ... және ... саласы.
Сонымен бірге, әр жанр ішінара тағы да сала-салаға бөлініп кетеді. Мысалы,
құқық саласы – коммерциялық құқық, халықаралық ... ... ... ... ... тізімде екі жүзден аса тақырыптық аударма ... ... ... ... өздері ұсынған. Бұл тәжірибеден
Канадалық әріптестеріміздің, оның ішінде аударма ... ... мен ... ... дайындаудағы әдістемелік өзекті
мәселелерді оңтайлы анықтай ... ... ... ... ... ... ... тәжірибеге байланысты жан-
жақты даму, жаңа қағидалармен толығу үстінде. Қазір аудармашыларды оқыту
әдістемесінің лингвистикалық ... ... ... ... Яғни аударманы
тек әдеби тұрғыдан ғана емес, тілдік тұрғыдан да ... оны ... ... да әдістерін кешенді түрде пайдалану нәтижелі бағыт екенін
дәлелдеді. Осыған орай ... ... ... ... ... ... бағытпен біріктіре оқыту үрдісі енгізілді.
Аударманы жан-жақты, өзге ... де ... ... психология,
лингвистика, әдебиет және т.б.) сала екендігіне ... ... ... ... зерттеушілер мен шетелдік және отандық ... ... ... ... еліміздегі көптеген шетел және отандық
ғалымдардың ... ... ... ... ұсыну
барысында белгілі бір жүйе құру қажеттігі туындады. Осы мақсатқа жету үшін
аудармашы жұмысын немесе іс-әрекетін ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелерін ... ... ... ... ... ұйымдасқан оқыту
әдістемесі аудармашы білімінің шашыранды емес, жинақталған, сапалы болып
шығуына көмектесетінін ... ... күні ... ... ... ... бірі –
диалог. Қазіргі кезде қоғам - ... ... ... ... құбылысты сол
халыққа тән, сол мәдениетке ғана тән ... ... ... Әрбір
мәдени құбылыстың негізінде сол халыққа тән психология, менталдық түсінік,
дүниетаным, мәдениет, өркениет ... бар. ... ... ... ... өзге елдің ... мен ... ... ... ... ... жүргізу мәдениетін меңгеру
болып табылады.
Осыған орай Қазақстанда көптеген жаңа пәндер енгізіліп жатыр. Дегенмен,
әлі дұрыс шешімін таба алмай келе ... ... гөрі ... басым
мәселелердің бірі болып, көркем символдар, фразеологиялық тіркестер,
тұрақты тіркестер, ... мен ... ... т.б. ұлттық фондық
ақпарат беретін лексиканың аударылуы табылады. Қазір олардың аудармасына
байланысты ... ... ... бар болғанымен, олардың
басын қосып, кешенді түрде пән ретінде оқыту әлі толық қолға алына қойған
жоқ.
Қазақстанда ... ... ... ... жүріп жатыр дегенде,
аударма ісі мамандығын жанрлық-тақырыптық жағынан ... ... ... Қазақ аудармасының даму ерекшелігіне байланысты елімізде әдеби
аударма жанры басымдықпен ... ... ... ... кезеңде өзге
жанрларда да аудармашы дайындау жұмыстары жүргізілуге тиіс ... ... ісі ... ... шетел тілін оқыту әдістемесінің
лингвомәдениеттанулық тұрғысы мен мәдениетаралық ... ... ... ... мен ... өзара қатынасы тұрғысынан ... ... ... айтылған: «Лингвокультурология – новая филологическая
дисциплина, которая изучает определенным ... ... ... ... духовных ценностей и опыта языковой личности
данной национально-культурной ... ... ... ... ... процессы и связь используемых в них языковых выражений и
синхронно действующим менталитетом народа» (24; 218)
Жаңа ғылыми пән ... ... ... негізі
В.В.Воробьев еңбектерінде іргетасы қарастырылған. Оның ... ... ... ... ... лингвоелтанумен
келісе отырып, сонымен қатар кейбір өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі.
Көркем мәтінді өзге тілге ... ... ... ... дәлме-дәл аударма жасауға көп қиындықтар кездесетіні белгілі.
Өйткені, көркем мәтінде орын алатын ... ... ... ие, ... және эмоционалды-экспрессивті, әлеуметтік –тарихи және
лингвомәдениеттану сияқты өзара байланысты бірнеше саланы ... ... ... ... барлық қажетті жақтарын сақтау үшін
аудармашы грамматика, лексика мен стилистиканы жақсы білумен қатар, тарихи-
мәдени әрі ... ... ... базалық білімі болуы қажет.
2.4. тараушасында біз аударманың лексикалық мәселелерін ... ... ... қазақ тіліне өзіміз тікелей аударып, көп мысалдар
аудармасын жасадық.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ой түюге талпынып, осындай қорытындыға келіп отырмыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... А.Ж. ... ... ... ... в современном Казахстане. // Аударма теориясы мен
әжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың өзекті мәселелері.
Алматы, 2006. – 429 б.
2. Федоров А.В. ... ... и ... литературы. Л.: Сов.писатель,
1983.- 320 б.
3. Гачечиладзе Г. вопросы ... ... ... ... ... ... ... Ә.С. Аударма психологиясы және мәдениеті (Оқу құралы). –
Алматы: Қазақ университеті, 2005.- 60 ... ... П. ... переводчик. Квебек, 1974.-230 c.
6. Гарбовский Н.К. Теория перевода. Москва: Издательство Московского
университета, 2004.- 544 c.
7. Әуезов М. ... ... ... ... // ... он ... шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1969.- 345б. 11 том, ... ... ... М.М. ... ... ... теориялық мәселелері // Қазақ
әдебиеті, 1989.№ 6. 3-5 бб.
9. Ипмағанбетов Ә. ... ... ... ... // ... ... ... (Аударма теориясының өзекті мәселелеріне
арналған жинақ). – ... ... 1957. – 172 б. ... ... ... T. Жемісті жолда. // Көркем аударманың кейбір мәселелері
(Аударма теориясының өзекті мәселелеріне арналған жинақ). – ... 1957. – 172 б. 50-68 ... ... ... ... аудармасы. // Көркем
аударманың кейбір мәселелері (Аударма теориясының өзекті мәселелеріне
арналған жинақ). – ... ... 1957. – 172 б. ... ... ... E. ... ... тіліндегі шығармалары туралы. //
Көркем аударманың ... ... ... ... ... ... ... – Алматы: Қаз.мем.көрк.әд.баспасы,
1957. – 172 б. 134-155 ... ... Т.О. ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы:
ҚазҰУ, 2002.- 259 б. Б. 20-22.
14. Федоров А.В. ... в ... ... М.: ... ... 1953.-
374 стр.
15. De Waard J., Nida E.A. From one language to another. ... in Bible ... ... 1986.- 988 p.
16. Лилова А. Введение в общую теорию. Москва, 1985.- 242 ... ... А.В. ... ... теории перевода. М.: Высшая школа, ... ... ... А.Д. ... ... М., 1988.- 274 ... Комиссаров В.Н. Современное переводоведение. М., 2001.- 642 стр.
20. Цвиллинг М.Я. Эвристический аспект перевода и развитие переводческих
навыков. // Чтение, перевод, устная ... ... 1977. – 200 ... ... В.Н. О методике преподавания перевода в высшем учебном
заведении. // Сб.научных трудов МГПИИЯ им. М.Тореза, вып. 166. M.,
1980, - 250 c.
22. ... С.В. К ... ... межкультурного компонента
переводческой компетенции при обучении художественному переводу. //
Сб. Материалдв международной научной конференции. – Нижний ... – c ... ... ... ... және ... ... беру Министрлігі № 1309
жарлығы.
24. Телия В.Н. Русская фразеология семантический, прагматический и
лингвокультурологический аспекты. Москва, ... ... ... ... и ... ... 1997
26. Алдашева А.М. Аударманың лингвистикалық, лингвомәдени мәселелері.
Алматы, 1999
27. Маслова В.А. Лингвокультурология. Москва, 1997
28. Жұмаділов Қ. Соңғы көш. Бірінші кітап. ... ... ... К. ... ... ... дилогия. Перевод с казахского
А.Самойленко. Алматы, 1998
30. Пушкин А. «Капитан қызы» (Ә.Тәжібаев аудармасы) Алматы, 1947
31. Пушкин А. ... ... М., ... ... С. Мир Габита Мусрепова. Алматы, 1999
33. Пиввуева Ю.В., Двойнина Е.В. Пособие по теории перевода (на английском
материале) Москва, 2004

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
ШЫҰ халықаралық және өңірлік қауіпсіздігін сақтау саласындағы қызметі31 бет
Жүйелік программалаудың негізгі ұғымдары мен анықтамалары жайлы5 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
«Өзін-өзі тану» пәнін оқыту әдістемесінің ерекшеліктері19 бет
Адам саудасы және онымен күресудің өзекті мәселелері40 бет
Аударманың грамматикалық ерекшеліктері30 бет
Аударманың грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдық рөлі22 бет
Аударманың жасалу түрлері10 бет
Аударманың түрлері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь