Сақ тайпаларының мәдениетi

Кіріспе

1. Сақ тайпаларының мәдениетi.
2. Қолөнер
3. Тұрғын үй және киімі
4. Діни нанымдары мен ғұрыптары
5. Бейнелеу өнері . аң стилі.

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер.
Б.з.д. бiрiншi мыңжылдықта Орта Азия, Таяу және Орта Шығыс жерлерiнде Ассирия мен Мидия мемлекетi құрылады. VIғ. Мидия мемлекетiнiң орнын Ахеменидтер мемлекетi басады. Бiр топ парсы тайпаларының көсемi II-Кир оның негiзiн салды, б.з.д. 550ж. Ол Мидияны талқандап, өзiне бағындырады да, тiптi Орта Азияның оңтүстiк аудандарында қоластына қаратып орасан зор империя құрады. Б.з.д. 530 – 522 жылдар арсында Ахамедин мемлекетiнiң құрамына Парфия мен Хорезм, Бактрия мен Соғғиана, Сақа енедi, ал Орта Азия мен Қазақстан територриясын мекендеген халықтарды Ахеменидтер не жаулап алады, не бағындырады.
Көне деректерге жүгiнсек, бактриялықтар, соғдылар мен хорезмдiктердiң терiскей жағын “желдей жүйрiк атты көшпелi турлар” мекендеген. Парсы деректерiнде турлар - сақтар деп аталады, бұл “еңiреген ерлер” деген сөз, ал грек авторларының туындыларында олар скифтер деген атпен кiрген, бұл көшпелiлердiң екiншi аты, бейнесi ретiнде айтылып, әдетке айналып кеткен.
Б.з. Iғ. Көне рим оқымыстысы Плинийдiң үлкенi: «Яксартты» (Сырдарияның көне аты) арғы бетiнде скиф тайпалары тұрады. Парсылар жалпы оны сақтар деп атайды. Скиф халықтарының саны хисапсыз көп олардың iшiнде ел - жұртқа әйгiлi болғандары сақтар, масагеттер, дайлар, исседондар, аримасптар» - деп жазады.
Бiздерге жеткен сипаттама деректерге қарағанда, сақтар малшылар болған, олар жылқы, мүйiздi iрi қараны, уақ малдарды өсiрген шеттерiнен ат құлағында ойнайтын шабандоздар, құралайды көзiнен ататын садақшы-мергендер екен.
Гректер мен парсылар скифтер мен сақтар атын айтқанда, бәрiнен де бұрын туыс тайпалардың сансыз көп одақтарын айтса керек. Олардың iшiндегi ең көбi масагеттер болған. Геродот олар туралы былай деп жазады: «Бұл халық Аракс (тегi Сырдария секiлдi) өзенiнiң арғы бетiнде, исседондарға қарама - қарсы тұрады, Киетiн киiмдерiне, тұрмыс салтына қарасақ, скифтерге ұқсайды. Олар атпен де, жаяу жүрiп те соғысады. Соғыстың осынау екi тәсiлiне де жетiк, садақпен де, сүңгiмен де шайқаса бiледi; әдетте, айбалтамен де қаруланады. олардың барлық бұйымдары алтын мен мыстан, олар егiн екпейдi, үй жануарларының етiмен, балықпен қоректенедi, Аракс өзенi оларды балыққа шаш-етектен келтiредi. Олар сүт iшедi».
1) Нығмет Мыңжан «Қазақтың қысқаша тарихы»

2) Т. Х. Ғабитов. М. Ш. Өмірбекова, Мәдениеттану негіздері. Алматы, 2003

3) К. Р. Аманжолов. Түркі халықтарының тарихы. Алматы «Білім» 2002.

4) Қазақтың көне тарихы. Алматы «Жалын» 1993.

5) Қазақстан тарихы очерктер. Алматы «Дәуір» 1994.

6) Қазақстан тарихы. І том. Алматы «Атамұра» 1996.

7) «Қазақ совет энциклопедиясы», 8-том.

8) Көкіш Рысбфйұлы «Қазақстан тарихы: Зерттеулер, Құжаттар»

9) Асфендияров С. Д, Кунте П.А // Прошлое Казахстана в источниках и материалах.
10) Мусин Ч. «Қазақстан тарихы»
        
        Жоспар
Кіріспе
1. Сақ тайпаларының мәдениетi.
2. Қолөнер
3. Тұрғын үй және киімі
4. Діни нанымдары мен ғұрыптары
5. Бейнелеу өнері - аң ... ... ... ... Орта ... Таяу және Орта ... жерлерiнде
Ассирия мен Мидия мемлекетi құрылады. VIғ. ... ... ... ... басады. Бiр топ парсы тайпаларының көсемi II-Кир оның
негiзiн ... ... 550ж. Ол ... ... ... бағындырады да,
тiптi Орта Азияның оңтүстiк аудандарында қоластына қаратып ... ... ... ... 530 – 522 ... ... Ахамедин мемлекетiнiң
құрамына Парфия мен Хорезм, Бактрия мен Соғғиана, Сақа енедi, ал Орта Азия
мен ... ... ... халықтарды Ахеменидтер не жаулап
алады, не бағындырады.
Көне деректерге жүгiнсек, бактриялықтар, соғдылар мен ... ... ... ... атты ... ... ... Парсы
деректерiнде турлар - сақтар деп аталады, бұл “еңiреген ерлер” деген сөз,
ал грек ... ... олар ... ... атпен кiрген, бұл
көшпелiлердiң екiншi аты, бейнесi ... ... ... ... кеткен.
Б.з. Iғ. Көне рим оқымыстысы Плинийдiң үлкенi: «Яксартты» (Сырдарияның
көне аты) арғы ... скиф ... ... ... ... оны ... деп
атайды. Скиф халықтарының саны хисапсыз көп олардың iшiнде ел - ... ... ... ... ... исседондар, аримасптар» - деп
жазады.
Бiздерге жеткен ... ... ... ... ... олар ... мүйiздi iрi қараны, уақ малдарды өсiрген шеттерiнен ат
құлағында ойнайтын шабандоздар, құралайды көзiнен ататын садақшы-мергендер
екен.
Гректер мен парсылар ... мен ... атын ... ... ... туыс ... ... көп одақтарын айтса керек. Олардың iшiндегi
ең көбi масагеттер болған. Геродот олар туралы былай деп жазады: «Бұл ... (тегi ... ... ... арғы ... ... ... -
қарсы тұрады, Киетiн киiмдерiне, тұрмыс салтына қарасақ, скифтерге ұқсайды.
Олар ... де, жаяу ... те ... ... ... екi ... ... садақпен де, сүңгiмен де шайқаса ... ... ... ... ... ... ... алтын мен мыстан, олар егiн екпейдi,
үй жануарларының етiмен, балықпен қоректенедi, Аракс өзенi оларды балыққа
шаш-етектен ... Олар сүт ... бiр ... ... ар ... ... (Сырдария) бойын
қуалай сақтар қоныс тепкен» - сияқты мәлiметтi келтiредi.
Парсының сына ... ... үш тобы ... сөз ... ... арғы бетiндегi сақтар), ... ... ... ... ... (шошақ бөрiктi сақтар). Ол
тайпалардың қай араны мекен еткенiн ... ашып айту ... ... ежелгi
авторлар тiлге тиек боларлық ғылыми-жағрафиялық деректер қалдырмаған.
Бiрқатар зерттеушiлердiң пiкiрiне ... ... ... Арал ... мен ... төменгi ағысында немесе Қаратеңiздiң терiскей
бетiнде өмiр сүрiп, тiршiлiк құрған; тиграхауд - ... ... ... мен Тән - ... ... ... МЅрғаб алқабынан қоныс
тепкен. К.А. Ақышевтың пiкiрi бойынша, иран жазба деректерiндегi тиграхауд
сақтарына ортокарибантия скифтерi ... ... ... ... екi
атаудың екеуi де «шошақ бөрiктi сақтар» деген сөз. Бұған қоса ... ... ... ... сарайының барельефтерiнде бейнеленген сақтардың
бет пiшiнi моңғолоидтi және олар биiк шошақ ... ... ... ... ... тиiс – ... ғалым. Моңғолоидтер таралатын
орталықтардың бiрi ... ... ... ... ... ... ...
сақтар Жетiсуда тұрып тiршiлiк еткен деп ... ... ол. ... қойылған сақ патшасының басына биiк шошақ бөрiк кигендiгi оның бұл
болжамын дәлелдеп ... ... ой – ... ... сақтардың
иайпалық одағына сол сияқты аксатагилер, аристейлер, мүмкiн, аргиппейлер де
кiрген болуға тиiс.
Сақ тайпалары туралы деректер халық жадында ... ... ... ... мол ... Сақ ... туралы мағлұматтар
Қытай жылнамаларында, тарих атасы ... ... ... ... ... ... 64 - б.д.д. 23ж.ж.) шығармаларында айтылады.
Сақтар туралы деректердi Антикалық тарихшылар да, Қытай жылнамашылары
да Қазақ Даласына келiп жазған жоқ. ... олар ... және ... аударып барған, жергiлiктi қуатты елдерге ... ... ... ... орнатқан кездерi жазылған деректер.
1. Сақ тайпаларының мәдениетi.
Қазақ тарихының зерттеген тарихшы, этнограф, антрополог, археолог
ғалымдардың бiрсiпырасы қазақ ... арғы тегi ерте ... Орта ... ... ежелгi сақ тайпаларынан ... ... ... ... ... ... атын сақтармен байланыстырады. Ол: “қазақ” деген сөз ерте
замандағы ... және ... ... екi ... қосылуынан шыққан, яғни
қаспи – сақ, қас – сақ - қазақ болған деп ... ... ... ... ... сөз ... (нағыз), “сақ” деген екi сөзден “қас-сақ”
дегеннен шыққан. Қазақтар – ... ... ... ... екi ... ... ... дейдi.
Қазақ халқын қалыптастырған арғын, қыпшақ тағы басқа тайпалар iшiнде
сақ деген атты ... ... да бар. ... ... ... сақ
құлы, бо-сақ, қар-сақ тағы басқалар. Қазақ халқының арғы тегi болған ежелгi
үйсiн бiрлестiгiнiң құрамында сақ тайпаларының ... ... ... ... ... айтылады. Онда: Үйсiн халқы iшiнде сақ тайпалары
да, ұлы иозы тайпалары да бар дейдi. Бұл ... ... ... ... бiр ... ежелгi сақ тайплары екендiгiн дәлелдейдi.
Елiмiздiң ежелгi замандағы жылнамалары мен томдарында сақ тайпалары
(сәйжүң) (шижүң), ... ... ... ... ... (сақ) және ... ... атаудың өз кезiндегi ханзушы дыбысталуы едi.
Ежелгi заманда Орта Азия өңiрiн ... ... сақ ... ... деректер сол замандағы парсы және грек ... ... ... ... грек ... ... “Азиялық скифтер”
деп атаса, парсы тарихшыларды оларды “сақ” деп атаған.
Ахменид иранның сына жазу ... оның ... ... сақ ... үш тобы ... Олар: хаомоварга сақтары (хаомо
iшiмдiгiн iстейтiн сақтар), парадария сақтары ... ар ... және ... сақтары (шошақ төбелi тымақ киетiн сақтар) ... Олар өз ... Орта ... ұлан – байтақ өңiрiн мекен еткен.
Ол заманда “сақ” немесе “скиф” деген жалпы атпен ... ... ... өзiне тән аты бар көптеген тайпалар болған. Олардың
көпшiлiгi көшпендi мал шаруашылығымен, бiр бөлегi ... ... ... грек ... ... қарағанда, олардың көшiп
қонатын көлiгi екi, төрт, алты дөңгелектi арба, оған екi, үш жұп өгiз, ... түйе ... Осы арба ... ... ... яки ... Бұлар шөптiң сонысы мен судың тұнығын жүзiп, малдарын оттатып
көшiп жүрген. Сақтар ... ... ... ... ... киiз ... ... Олардың қыстауларында кесектен жасалған там
үйлерде болған. Мал шаруашылығымен шұғылданған сақтар жылқы, қой, ... ... ... ... ... арпа, бидай еккен. Тiптi ма
шаруашылығымен айналысқандардың да қыстауларының маңында шағын егiншiлiк
болған.
Ежелгi грек авторларының ... ... ... аты аталды: масагет, яксарт, дай немесе дахи, ... ... ... асси ... ... ... ... тағы басқалар.
Ежелгi грек тарихшыларының айтуына қарағанда, сақтар өте батыр
жауынгер, “қасқа қатал, досқа ... ... ... Олар ... ... Соғыста өлтiрген жауларының бас сүйегiн iшiмдiк iшетiн ыдыс еткен.
Жауларының жон терiсiнен шылбыр ... Олар ... ... ... ... Жыл ... үлкен мерекелер жасалып, бұл мерекеде ... ... тек ... өлтiрген жауынгерлер ғана iшiмдiк iше алатын
болғна. Сақ деп аталардың тайпалардың ... өз ... ханы ... қаза болса, оның өлiгiн арбаға салып ел ... ... ... ... ... ... өз құлағын қанатып, шашын жұлып, бетiн
жыртып, көзiн тырнаған. Сол қолын оқпен ... Қаза ... хан ... ... өлiкпен бiрге алтын, күмiс ыдыс жабдықтарды және
сойылған аттарды бiрге көмген. Тiптi ... ... мен ... ... ... бiрге жерлейтiн болған жоралғылар болған.
2. Қолөнер
Сақтардың тұрмысында үйдегі өндірістің үлкен мәні ... ... , ... ... ... ... түрлі аспаптар жасауға
керекті шикізаттардың көпшілігін ертедегі мал өсірушілер ... ... ... ... ... өз ... мүшелерінің қажет заттарын жасап
беріп, оған айырбасқа ауыл ... ... ... ... ... қоса руаралық және тайпааралық айырбас та кеңінен тарады. Кен-
руда шикізатты, ... ... ... ... ... шалғай
жерлерден тасып әкелінді. Бірақ неғұрлым кейінгі уақыттағы ... ... - сақ ... ... ... ... шаруашылығына тығз байланыстылығымен ерекшеленеді, үй кәсібі де жақын
болып, бөлініп кете қойған жоқ.
Б.з.б. І ... басы ... КСРО ... ... ... аудандарын мекендеген тайпалар мен халықтар үшін адамға
темір қызмет көрсете бастаған заман ... Орта Азия және ... ... ... ... ... көршілері – скиф – сармат тайпаларына қарағанда темірмен неғұрлым
кейінірек танысты деп ... еді. ... ... ... ... ... “темір және күміс олардың күнделікті тұрмысында
мүлде жоқ, өйткені бұл елде ол материалдарды ... ... ... онда ... мен мыс ... деп тура айтады. Алайда, зерттеудің
көрсеткеніндей, мұндай пікір тым асырып ... ... ... ... Б.з.б.
І мыңжылдықтың басында Қазақстан аумағының ертедегі тайпалары ... ... ... ... ... ... жылтыры сияқты тез балқитын кен түрлерімен
таныс болған. Мұны Қарқаралы қаласына жақын Суықбұлақ қоныс-жұтын ... ... ... ... ... ... ... кеннінің
үйіндісіне қарап білуге болады. Б.з.б. ... ... ... ... ... Қазақстан мен Жетісу обаларынан табылған ... ... ... ... жүген әшекейлері), сондай-ақ Аралдың
шығыс ... ... ... тұрақтарындағы тікелей рудадан алынған темір
балқымасының (кесектер мен ... ... ... де ... ... бірқатар аудандарында, негізінен орталық бөлігінде (Шығыс
Қарқаралы аймағы) темір өндірілген ескі ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда мыс пен қалайы өндіру неғұрлым басым
болды. Саяқ пен Жезқазғандағы, ... мен ... ... ... орталықтарынан алынған құрамында күшала және қалайы бар қоладан
жасалған жоғары сапалы қола бұйымдары темір бұйымдыларынан кем ... ... ... ... ... мол болат қорытуды үйренген кезде
барып қана ... ... ... ... ... заманында кен ісі руда шикізатын алғашқы өңдеу техникасы андронов
дәуірімен салыстырғанда едәуір ілгеріледі. Сақ тайпалары әсіресе қола ... мен ... ... ... ... ... табыстарға жетті.
Өндірістік және шаруашылық-тұрмыстық мақсаттарға арнап алуан түрлі
бұйымдар жасады. Құйма ... ... қыш, ... ... ... ... ... ұштары мен қанжарлар жасау үшін олар екі немесе
үш ұялы жармалардан тұратын қарапайым құйма ... ... ... ... бұйымдарын жасаудың “жойылатын үлгі” тәсілімен құю
сияқты күрделі әдістерін де білген. Оның мәні балауыздан немесе тоң ... ... ... оның ... балшықпен қаптау болатын. Балшық ... ... ... қыздырылып, еріп кеткен балауыздың немесе майдың орнына
металл құйылады. Нақ осындай тәсілмен ірі бұйымдар: ... мыс ... ... ... ... үлкен қоңыраулар құйылады. Құйма қалыптарында
олардың салмақты жармаларын бөлетін тіректер ретінде құбырлар деп арнайы
істелген кішкентай ... ... ... қуыс ... үшін ... біліктер мен құйма жалғамалар пайдаланылды. Құйып
жасалған заттардың көбі кейін ... ... ... ... ... аптау техникасын меңгеру ертедегі құюшылардың елеулі
жетістігі болды. Қалайымен апталған ... онша ... әрі ... ... ... қола және мыс ... ... шалғыштар мен
шырағдандар жиынтығы ерекше көп орын алады, олар жетісу ... ... ... ... ... жұрт ... ... айналды. Металл
өңдеудің жоғары деңгейі мен көркем құйма өнері сақ заманы қола индустриясы
гүлденген ... ... ... Шаруашылықтың жаңа ... ... биік ... ... дамуы, тұрмыстың қиындауы келе-келе
еңбек құралдарының, қару мен тұрмыс және табыну ... ... ... ... ... ... қола ... шой шүйделі балталары, пальстав
сияқты шоттары, қырлы және ұшты қашаулары, жетісулық үлгідегі деп ... ... қола ... ең ... ... ... ... құймашылар ат-тұрманын, қару-жарақ мен ... ... ... ерекше назар аударды. Көне сақ ... ... әрі ... ... Оның қола ауыздықтары екі ұшы кішкентай
үзеңгі тәріздес етіліп ... ... ... ... жүген
жақтауларына айшықтармен жалғастырылды; үш тесігі немесе ілгелі бар бұл
айшықтар қоладан, ... ... ... V ғасырдан бастап жүгендер барынша ыңғайлы ... ... ... ұштары шығыршықталып, екі тесікті айшықтар шықты,
тұтас алғанда ... ... ... ... бола түсті. Осы уақыттан
бастап ауыздық темірден жасалатын болды. Ат әбзелдерінің басқа да көптеген
керек-жарақтары: айылдың құйма ... ... ... тартпалардың
айқасқан жерлеріне арналған алуан түрлі өткермелер де ... ... ... ... садақтардан, парсылар ақинақ деп
атаған, шабуға да, түйреуге де ... ... ұзын ... ... және ... әр ... (бір жағы істік не ... ... жағы ... ... ұзын сапты қарулар) жауынгерлік
балталардан тұрды. Сақ ... ... ... ... ... ... және жебе салынған қорамсақ ілінген ... ... ұшы әр ... ... ... ... неғұрлым ертедегі
ұңғылы және қосқа сапты түрлері болды. Ұңғылы ... ... ... ромб ... ... бір жағы ... ромб тәрізді болды. Жебелердің
сапты ұштарының қанды басы үш қырлы етіліп жасалды.
Б.з.б. V ... ... ... ... ... ... ... керек, қанды басы үш қырлы, ұңғылы жебелер тараған. Жебелердің ұштары
көптеп жасауға неғұрлым ыңғайлы болу үшін ... ... ... де, ... ... қала ... ... жасалған жебелер шыға бастайды,
бұлардың бастапқылары үш қырлы сапты қола ұштардың бітіміне ... ... ... ... ... ... жебе ұштары барлық жерде
тарала бастайды.
Б.з.б. ... ... ... қанжарлары қоладан құйылды. Алғашқы
ақинақтардың ерекше белгісі саңырауқұлақ тәрізді немесе шамбол ... ... ... ... ... немесе қол тірейтін қырымен қоса
құйылған сабы ... ... ... ... ... ... ақинақ өте шебер жасалған. Неғұрлым кейінгі кезеңдегі қанжарлардың
тұтқыры б.з.б. VІ ғасырлардың ... ... ... төмен немесе жоғары
қараған айшық ... ... ... көбінесе ғажайып жартқыш құс ... бас ... ... ... ... тұйықталды.
Мұндай қанжарлардың бәйектері бітімі жағынан көбелектің қанатына ұқсас
болды немесе ... ... ... ... ... қабірлерінен (Есік)
табылған семсерлер мен қанжарлар ... ... ...... ... не қола аралас темірден жасалған қанжарлар ... ... ... ... ... ... осындай қоспа
металдан жасалған қанжарлардың мысалы бола алады. Б.з.б. ... ... ... ... тек ... ғана жасалатын болды.
Қорамсақтар мен ақинақтар әдетте жауынгерлердің белдіктерімен бірге
табылады. ... ... ... ... әдетте
құрастырмалы болып, іші қуыс ірі қола қаптырмалардан тұрған. ... ... беті ... ... кейбіреуі мүсіндер
тәріздендіріліп жасалды.
Тұрмыстық керек-жарақтан ең көп табылатыны – пышақтар. Олардың бәрінің
де ... ... ... ... ұшы дөңгелетіліп немесе тура сабының өзіне
дейін тесілген ... ...... ... қола пышақтардың
орнына түгелдей дерлік темір пышақтар ... ... ... ... ... әідіспен – б.з.б. VІІ-V ғасырлардан-ақ қолдана бастаған темірді
суықтай соғу әдісімен жасалады. Б.з.б. VІІ- V ғасырлардан ... ... ... ... ... қола ... кеңінен тарады. Олар айнаның
сыртына орнатылған ілмегімен әйелдердің белдіктеріне ілінді. ... V- ... ... ... дөңгелегі жайпақ және жиегінде қарапайым тұтқасы
бар айналар шықты. Елеулі бір ... сақ ... ... ... ... ... - ... бетіне балқытылғн қалайы
жалатылған, мұның өзі оларды ... ... ... металл өңдеумен бірге қолөнердің тұрмыстық ыдыс-аяқ
жасау, тас қашау, сүйек ою, тері ... жіп иіру және ... ... түрлері де болды.
Сақ тайпаларының басым көпшілігінің ... ... ... ... ... жаңа ...... тері және ағашты қажет етті.
Көшпелі тұрмыс басым болған Орталық Қазақстанда керамикалық ыдыс тым аз
жасалды, ... ағаш және ... ... ұсталды. Жетісу, Ертіс бойы және
Батыс Қазақстанның орманды-далалық аудандары ... ... ... ыдыстар бұрғысынан жасала берді, бірақ олардың түрі ... ... ... ... ... ... ... көшіп-қонғанда алып жүруге қолайлы тұрқы аласа, жатаған
ыдыстар кеңінен таралды. Олардың ... ... ... ... саптыаяқтар, текше ыдыстар мейлінше жиі ұшырасады. Түбі дөңгелек
ыдысты Батыс және ... ... мал ... деп ... ... бірі ... беретін жеке-жеке таспа сияқты ... ... ... кезде қалып ретінде топырақ толтырылған мата ... ... ... молаларынан жайпақ табақтар мен сатаулар
түріндегі ағаш ыдыстар табылды, көмбедегі табылған заттардың арасынан ... ... мен ... бар ... қола ... да көп ... ... таулы аудандарының тұрғындары түрі басқаша ... ... ... ... ... ... және тік ... құмыралар
мен аласа көзелер жиі кездеседі. Б.з.б. V- ІV ... ... ... ... ... ... ... бояумен әшекей салынған.
Таулы Алайдың Пазырық обаларынан ағаш және тері ... өте ... ... ... табиғи жағдайлары арқасында (оба тоңы) онда
алуан түрі нақыштармен әшекейленген ... мал және аң ... ... ... ойылған биік аяқтары бар ағаш үстелдер
сақталған, оларды ... тұс ... мен ... ... ... тері илеу ... және қолөнерінің басқа да түрлерінің жан-
жақты дамуын толықтыра түседі.
Ертедегі темір дәуірінен тас пен ... ... ... жеткен. Сақ
заманында тасқа қашап өрнек салу, бір және екі жағынан бұрғылап тесу және
абразив материалмен тегістеп жылтырату техникасы ... ... ... ... ... ... ... қайрақ тас сақ малшысы мен
жауынгерінің ... ... ... болған. Белдікке таққанда ыңғайлы
болу үшін оның жоғарғы жағы арнайы ... ... ... ... ... материал құм тас болды. Бұл тас неғұрлым ... ... ... ... үстел жасау кезінде қолданылды. Мұндай заттарды жасарда өз
ісіне жетік шебер өзекті әрі өрнекті құм тастың ... ... ... ... ... ... материал ретінде оларға шаруашылық кәсіп ... өзі ... ... ... Ең ... ... қойдың,
маралдың жілік сүйектері, жылқының тақта сүйектері, марал мен ... ... ... ... өңделердің алдында ұзақ ... ... ... ... ... сүйектен және мүйізден жебе
ұштары, айшықтар, белдікке салынатын алуан түрлі қаптырмалар, түйреуіштер,
тізбелер, жайпақ бедерлі тоғалар мен ... шаш ... ... өзеніндегі Бесшатыр қорымның Тянь-Шань шаршасымен жабылып, шірімей
сақталған қабірлері ағаш ... мен ағаш ... ... ... білуге мүмкіндік береді. Бесшатыр мазарларын салу ... ... ... қарсы беттегі жағасынан 200-250 ... ... ... ... Ағаш ... ... бұталып,
тегістеліп, бөренелерге кертелер салынған. Дайындалған бөренелер арнаулы
ағаш сүйретпелермен өзеннің жағасына тасылған, содан кейін ... ... ... ... ... ... Ауыр ... үш метрден
астам биіктікке көтеру кезінде иіндер мен ... ... ... ... өңдеу іздері балташылық құрал-саймандарының ... қола ...... ... түрлі шоттар, қашаулар, үскілер,
пышақтар болғанын аңғартады. Сақ заманында ағаш ұсталығы да дамыды. Ағаштан
сүт ... ... ағаш ... ... ... және үй ... ... керек-жарақтары жасалды, қабықтан ... және ... ... өрнектер қиылды, олармен ер-тоқымдар, ағаш табыттар, жебе салынған
қорамсақтар, әр ... ... ... ... үй және ... ... Қазақстан аумағындағы мал өсіретін тайпалардың мәдениеті
мен өнері өзінің алдындағы уақытпен салыстырғанда дамудың біршама жоғары
сатысына ... ... ... ... және ... ... ... материалдық және рухани мәдениет түрлерін түбірімен өзгертті.
Евразияның мал ... ... өз ... ... ... ... және ... байланыстары Оңтүстік Сібір,
Алтай, Қазақстан аумағын, Еділ бойын, Солтүстік қара ... ... ... мен халықтардың - әсіресе ерте кездегі ... ... және ... ... ... ... ... әкелді. Алайда осы тайпалардың мәдениеті мен өнерінде
елеулі айырмашылықтар да бар, олар Қазақстанның түрлі аудандарын ... ... әр ... ... ... тұрмыс салты мен тұрғын жайы туралы ... ... ... ... көп ... ... лайықты тұрғын жайдың тігіліп-
жығылатын үлгісі – киіз үй сол ... ... ... ықтимал. Аңызға
айналған аргиппейлерді сипаттай келіп, Геродот былйа деп жазды: ... ... ... өмір ... ... ағаш кез ... ... тығыз ақ
киізбен жабылады. Ал жазда жабусыз қалдырылады”. Көшпелі тұрғын жайдың
бұдан кейінгі эволюциясы ... киіз ... ... ... ... оны ... принципі б.з.б. І мыңжылдықтың өзінде-ақ белгілі болған
еді.
Геродот пен Гипократтың хабарлайтынындай, мал өсіретін тайпалардың көш-
қонды тұрғын үйлерімен бірге, ... ... ... тараған төрт
және алты доңғалақты арбаларға орнатылған киіз үйлер де ... ... мен ... малшылар оларды жыл маусымдарында ... ... ... ... және ... ... тұрақты
тұрғын үйлер: оңтүстікте – шикі кірпіштен, солтүстікте және шығыста –
бөренелерден ... ... ... ... ... бойынша, қола дәуірінде даланы мекендеушілер
күмбез тәрізді қима ... бар ... ... ... ... ... ... дөңгелете жабылған мұндай үйлер Қазақстанда, Орта ... ... ... ... Бұтылы өңірінен (Орталық Қазақстан),
Шағалалы өзеннің бойынан (Солтүстік Қазақстан) табылған ... ... жер ... ... ... киіз үйдің одан да ғөрі ... ... ... ... ... ... және ... жабылған
бұл ағаш құрылыстар киіз үйге ғажап ұқсайды. Көшпелі сәулет өнерінің
бастамасы нақ осы киіз үй ... ... ... түрі төбесі
шошақ күрке, ал далалық аймақта дөңгелете шатыр шығарылған жартылай жертөле
болды.
Күрке мен жертөленің эволюциясы бір ... ... ... киіз ... жағдайда төбесі дөңгелете жабылатын киіз үйдің жасалуына жеткізді.
Сақтардың киім, бас киім және аяқ киім үлгісі туралы деректер ... ... ... ... бірі ... олардың тығыз киізден
тігілген шошақ бөрік киетінін ... ... ... ... және ... Дарий мазарындағы бейнелер сақтардың киімі
туралы айқын түсінік береді. Оларда бейнеленген сақтар биік ... ... ... ... дейін жететін бешпент киген, ... ... ... және ... аяқ киім ... ... оң жағына қанжар, ал сол
жағына садақ ілінген.
Археологиялық олжалар осы түсініктерді қуаттап түседі. ... VІ- ... Орта Азия ... Әмудария көмбесінен табылған алтын және
платина табақшаларында бейнеленген киім-кешек пен аяқ киім иран ... ... бас ... ... ... ... ... қайырылған. Оңтүстік
Қазақстаннан табылған сақтың қола мүсінінде тік жағалы қысқа бешпент, ... ... адам ... ... ... ... тоғалардан
жалбағайлы шекпен салт аттыны көреміз.
Есік обасынан табылған олжа ақсүйек сақтың сән-салтанат ... ... аяқ ... ... тағатын сәндік заттарының қалай орналасатынын
қалпына келтірудің ілуде бір кездесетін мүмкіндігін береді. Оның ... ... ... бар, төбесі шошақ бөрік болған, ол ... ... құс, ағаш ... ... қаптырмалар және тоғалармен сәнделген;
мойнында - ұшы жолбарыстың басы іспеттес алтын ... сол жақ ... - ... жасалған салпыншақтар бар, көз салған алтын ... ... мата ... ... оның ... мен ... неше түрлі
алтын қаптырмалар мен тізбелер ... ... ... ... ... қызыл бояумен боялған былғары бешпенттің өн бойы
жолбарыстың басы бейнеленген алтын тоғалармен және үш сала ... ... ... ... ... ... ... жасалған, көздің жауын алатын он алты көлемді қаптырмамен қапталған
құрама белдік буынған. Белдіктің оң жағына ... ... ... ұзын ... сол ... бұлан мен жылқы бейнеленген алтын қаптырмалар ... бар ... ... ... Есік жауынгерлерінің алтын киімі иерархиялық
басқыштың жоғары сатысында тұрған адамның салтанатты ... ... ... ... ... ... ... сақ обаларында неше түрлі
киімдер: тігіс-тігісіне қызыл жүн бау жүргізіліп әшекейленген ақ ... ақ ... ... және ... теріспен тігілген бешпент,
жалбағайлы киіз күртешелер, ерлер мен ... киіз ... ... жеңі ... ... мен ... ... ойығы бар шегірен
етігі, бұлғын терісінен тігілген балалар мен ... ... ... сақталған.
4. Діни нанымдары мен ғұрыптары
Сақ тайпаларының діни түсініктері туралы мәселе аз зерттелген. ... ... ... ата-баба аруағына, отбасылық-рулық
әулиелер мен желеп-жебеушілерге сыйыну ... ... Бұл ... ... ... ... жасайтынына, өлгендер өзінің рулық қауымының
салттары, үйреншікті ғұрыптары мен ережелері бойынша өмір сүре ... ... бар ... ... ... Осыдан келіп өлген адаммен бірге оның
беделі мен қауымдағы алатын ... ... ... ... қауымның
жеріндегі ру зираттында атқарылатын әрбір тайпаға ... ... ... ... ... ғұрпы шыққан. Малшыларда бұл ең алдымен қыстау ... ... бәрі ... жылдың қай мезгілінде болса да, ... ... да осы ... жеткізілді.
5. Бейнелеу өнері - аң стилі.
Сақ заманы тайпаларының мәдени ... ең ... ... ... өнер ... орын алады. Оның басты компонеті б.з.б. VІІ-
VІ ғасырларда қалыптасып, ... ... Орта ... ... ... ... арасында тараған аң стилі деп ... ... ... ал ... ... де бастапқы табылған орны
бойынша бұл бейнелеу шығармашылығы шартты ... ... ... аң ... аталады. Оның негізгі тақырыбы аңдарды, ... және ... ... ... ... ... жағынан мофологиялық, түрі
жағынан реалистік аң стилі ... ... ... ... ... көбі ... мен құрбандық ыдыстарын, семсер, қанжар, айбалта,
жүген, айна секілді заттарды, киімді, тулардың сабын ... ... ... көп ... ... ... бейнелеуді
мазмұндылығымен жақсы үйлестіріп отырды, осының нәтежиесінде олардың
жасаған көптеген бұйымдары дүние ... ең ... ... ... ... ... ... өздерінің айналасындағы жануарлар
дүниесінің нақты бейнелеріне етене жақын ... Сақ ... ... ... жолжбарыс пен қабанның, марал мен түйенің, дала ... ... ... мен ... ... мен бұланның өздеріне жақсы ... ... ... ... ... ... бұйымдардың көбі қола мен
алтыннан жасалған, сүйектен, мүйізден, темірден, киізден жасалған аңдардың
бейнелері де кездеседі.
Аң ... ... ... түрде үш кезеңге: көне заманғы кезеңге,
өрлеу мен құлдырау кезендеріне бөлуге болады.
Б.з.б. VІІІ-VІІ ғасырлар үшін аңдарды бір орныда ... ... ... ... ... тән болып келеді. Таутекенің, арқардың мүсіндері,
басын көтеріп жатқан қабанның немесе тұрған ... ... ... ... ... ... бұғылардың бедерлеп салынған ... ... Қос ... ... ... екі ... ... қола мүсіні назар
аударарлық: текелер біршама схемалы түрде, бейне бір секіруге ... ... ... бейнеленген, ал бедерлі ... ... тиіп тұр ... (Талдықорған) табылған екі қола мүсінде мүйіздері айнытпай
түсірілген текелердің басы реалистік ... ... ... ... тәріздес төлкелерге орнатылған. Алдыңғы қола құю өнеріннің тағы
бір үлгісі – Солтүстік Қазақстаннан ... ... ... ... ... ... рет ... арқардың ішкі қуыс мүміні, ол соғыс қаруы –
балғашотқа ... ... ... ... ... Қазақстан) табылған
заттардың арасында үлкен мүйіздерін арқасына қайыра жатқан бұғы кейпінде
шебер жасалған алтын ... ... ойып ... шағын мүсіндері
ерекше көзге түседі. Қола пышақтарды жыртқыштардың ... ... ... ... салып әдемілеу, ал жүген тоғаларына ... ... ... ... ... ... әшекейлеу сол кездегі көп тараған әдіс болған.
Алдыңғы ... ... ... ... болмауы тән,
олар ең жақсы дегенде, мысалы, Шіліктіден ... ... ... ... сәл ... ... ... бір құрсақта жатқандай
кейіпте орала бүктетіліп жатқан жануарлардың бейнесі ... ... ... табылады. Бұл кейіптес бейнелердің ертедегі ... ... ... ... ... ... ... Қазақстаннан
(майәмір, Шілікті, Ұйғарақ) табылған. Мысық тұқымдас жыртқыштардан бастап
осындай бүктетіле оралған кейіпте қасқыр, ... мен киік ... VІ-ІV ... ... далаларында аң стиліндегі ... ... ... ... Бір орында тұрған күйінде
бейнеленген жануарлар бейнелерінің орнына құрылымы күрделі, серпімділікке
толы сюжеттер шығады. ... ... ... ... ... ... ... аңдардың шайқасып жатқан, жыртқыштардың шабуыл жасап
жатқан көріністері бар ... ... ... ... ... ... “бұратылуы” тәсілімен беріледі, бұл жағдайда аңның
жарты денесі қарама-қарсы жағына бүктетіле ... ... ... ... басқа да техникалық әдістері: қисық сызықтар жүйесі,
жанурлардың дене ... ... ... орамалар, үшбұрыштар,
жақшалар және т.б. түріндегі арнайы белгілермен беру әдістері қолданылады.
Көп мүсінді композицилар арасынан Орталық ... ... қола ... ... ... көзге түседі, онда үш жыртқыштың (барыстардың)
шалқасынан ... ... ... ... көрінісі бейнеленген. Аңдар
таласының тақырыбы Батыс Сібірден және оған іргелес жатқан ... ... ... ... 1 Петрдің Сібір коллекциясы деп
аталатын мұрағаттардан ерекше айқын ... Осы ... ... ... ... ... аңдар мен құстардың жылқыларға, текелерге,
бұғылар мен ... ... ... ... ... ... түйемен шайқастары бейнеленген. Қазақстан аумағынан
табылған басқа да археологиялық олжаларда да әлгіндей нышандар байқалады.
Алайда бұл аумақтағы сақтар ... оны ... аң ... ... басқа
аймақтарынан айыратын ерекше сипаттары бар. Мұнда қозғалмай тұрған ... ... ұзақ ... ... ол ... жағдайларда көп мүсінді
композиция түрінде көрінеді. Мәселен, Жетісудың кейбір құрбандық ыдыстары
мен қазандарындағы аңдар шеруі көріністері ... ... ... сақ ... жұқа ... қаптырмаларында
жатқан күйінде бейнеленген аңдардың ширатылуы орындау шеберлігі жөнінен
бірегей дүние. Ақинақ жүзінің екі ... ... ... ... бірінде жұқа бедермен он екі, ... - ... ... ... шағын мүсіндері кездеседі, олардың барлығы ерте кезең
өнеріне тән кейіпте аяқтарын бүгіп жатқан күйінде ... ... ... аң ... өнер ... ... бастады.
Аң стилі ою-өрнекке айналады. Оның орнына түрлі-түсті тастан көз салу,
бедерлеу (алтын түйіршіктерін дәнекерлеп ... ... ... ... ... құрамындағы заттармен толтырып құю) ... ... ... ... ... Арасан (Жетісу) ескерткіштері мен
басқа да ескерткіштерінде белгілі ... ... V-ІV ... өнер ... ... Орта Азия мен ... бүкіл
аумағынан ондаған үлгілері табылды. Бәлкім, нақ осы үш аймақта б.з.б. І
мыңжылдықтың аяғында сақтар ... аң ... ... полихромдық
өнердің қуатты ошағының негізі қалыптасқан да болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... стилінің жөнінде тарихи әдебиетте екі негізгі көзқарас бар. Бірінші
болжамды жақтаушылар скиф-сақ тайпалары бұл ... ... ... деп ... Евразияда оның пайда болу мүмкін ... ... ... ... ... мен Мидияның солтүстігіне таман
орналасқан аймаққа скиф тайпаларының ... ... ... ... ... ... пен мәдени жақындық скиф-сақтар
арасында көне шығыс өнерінің кейбір үлгілерінің тез тарауына себепші болды,
кейін бұл ... ... мен ... өздерінің талғамдары мен қажеттеріне
бейімдеп алды. Одан әрі, шамамен, ... V ... ... европалық және
азиялық өнердің даму ... ... ... ... пікірі
бойынша, мұның өзі Қара теңіз жағалауындағы скифтерге көне Грекия ықпалының
күшеюінен ... ал ... ... мен өнеріне Алдыңғы Азияның
Ахеменид өнері тікелей ықпал жасады.
Екінші ... ... аң ... өнерінің қалыптасуына Алдыңғы Азия
мәдениетінің ықпалы болғанын теріске шығармайды. Бұл ықпал ... ... ... ... ... ... ерекше күшті болды делінеді.
Нақ осы ... сақ ... оған ... тән болмаған арыстанның, жарты
денелі арыстан самұрықтың бейнелері, негізгі мүсіні ... ағаш ... ... ... ... геральдикалық композициялар, гүлдер немесе
тұтас алғанда лотос түйнегі түріндегі өсімдік ... ... ... ... аң ... ... ... бұл зерттеушілер жергілікті
ортамен байланыстырады да, оның ... ... қола ... ... ... шыққан негізі карасук мәдениеті деп ... ... ... және ... арғы ... ... ... деп санайды.
Аң стилі өнерінің мазмұны анықтаумен байланысты мәселелер әлі де болса
айқын емес. Оның діни ... ... ... ықтимал. Скиф-сақөнерінің
мазмұнына кіретін хайуандар бейнелері нақты этникалық және ... ... арғы ... бейнелеген. Әр түрлі бұйымдарға салынған бұл
мүсіндер өзінше бір үлгідегі бойтұмарлар ... мен ... ... ... аң ... өнері мазмұны жағынан мифологиялық өнер
болды. Бұл өнер аллегориялық формада, аңдар таласының ... ... ... толы ... және ... ... ерлік даңқы мен
жаулап алушылықтың қатігездігін бейнеледі.
Сақ заманында, алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы ... ... ... жыры ... ... ... ... кейбір бейнелері
мен сюжеттері барынша өзгерген және түрленген күйінде ... ... ... ... ... ... тақырыптары, мәселен, аңшылық
ерліктерінің, ... ... ... ... ... соғыс
жорығынан оралуы І Петрдің Сібір коллекциясындағы сақтардың алтын
тоғаларында ... ... ... ... түрі ою-өрнек болды, ол аң стилі
өнерімен қатар, онымен өзара байланыста дамыды. Көркемдік металға қарағанда
ою-өрнек салынатын ... ... ... ... ... жүн ... ... Сондықтан да ою-өрнек шығармашылығының кейбір үлгілері тек ерекше
қолайлы ... ... ... оба ... сақталған, оның ішінде бұл
үлгілер Алтайдың Пазырық қабірлерінен табылған.
Сақ заманындағы ою-өрнектің ... ... ... ... ... ... ... бөліп көрсетуге болады.
Сақтардың металдан, киізден жасалған бірқатар ... ... ... ... алады. Ол сақ бұйымдарында үш ... ... ... шыршалы, меандрлық және шеңбер бөліктері
тектес ою-өрнек түрінде болып ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Оның басты-басты ... ... мен ... гүл ... ... ... өрмесі, үш салалы
жапықратар түрінде болды. Кейбір ою-өрнек әуендері, мәселен, лотос Ежелгі
Шығыс өнерінің ықпалынан ... ... ... табиғат күштері мен ... ... ... ... ... ... сызық үлгісіндегі сарын
күннің эмблемасы болды; бұйра ... ... ... ирек ... ... ... S – тәріздес сипатта берілді.
Зооморфтық ою-өрнек аң стилінің көптеген сюжеттеріне негізделді. Мұнда
хайуандардың, дала қыранының бастарын, теке, ... ... тур ... ... ... көп ... әдіс ... Қайсыбір затта бірнеше ою-
өрнек сарындарының араласып келуі де жиі ұшырасады.
Қазақстан аумағында жаппай тараған ... - ... де ... бейнелеу өнерінің ескерткіші болып табылады. Әдетте
олар күнге күйіп, бетін қоңыр тат ... ... ... ... қашап салынған. Жартастағы гравюралар түрлі әдістермен:
бейненің бүкіл көлемін ... ою, ... ... ойып ... ... ... ... салынған. Кейде бір бейненің өзі әр түрлі екі-үш
әдіспен салынатын ... ... ... ... әр түрлі тарихи дәуірлерде салынған,
бірақ олардың ең көбі - сақтар салған петроглифтер. Оларды аң ... ... ... ... ... мен сюжеттер бойынша бөлуге болады.
Мәселен, талай ғасырлар бойы тайпалардың ... ... ... түрлі
ғұрыптық мейрамдар өткізілетін орын болған Таңбалы аңғарының ... ... ... ... ... ... жартастарында
сақтардың ондаған бейнелері бар. Олардың арасында сақтар суретшілеріне
ұнаған (тұяқтыларының ұшымен ... және ... ... жатқан) кейіпте
салынған бұғылардың ... ... ... ... ... ... ... қабандардың суреттері, түйелердіәң шайнасқан
көріністері, аю мен басқа да ... ... бар, ... осы
мүсіндердің металдан құйылған түрлеріне ұқсас. Сонымен бірге жартастағы
гравюраларда сақтардың ... өнер ... аз ... мүлде
ұшыраспайтын сюжеттер бар. Бұлар - ... аң ... ... ... желіп келе жатқан түйелердің бейнелері, соғыс және жүк
арбаларының суреттері, адам ... ... және ... суреттер сақ тайпаларының күрделі де сан салалы ... ... ... толықтыра түседі.
Қорытынды
Скиф-сақ өркениетінің өзіндік ерекшеліктері оның басқа мәдениеттерге
тигізетін әсерін және қабылдап алған құндылықтарын бекерге ... ... таш, ... Ешкі өлмес аңғарларында көптеген басы күн
тәрзді құдайлар мен адамдардың ... ... ... ... ... ... ... тасқа қашалып салынған. Күнді құдай
ретінде бейнелеу ... көне ... тән ... Қазақстан
жерінде табылған солярийлер (күн тәрізділер) Ирандағы Бехистун жартасындағы
Ахура-мазда мен Митраның кескіндеріне ұқсас.
Сақтар негізінен киіз үйде ... ... ... тепкен жерлерін
айналдыра қоршап, саз балшықтан дуалдар ... Олар ... ... киіз үйге ұқсастырып қорғандар тұрғызған. Қорғанның биіктігі 10
метрге жуық, ал ені 150 шршы метрдей жерді алып ... ... ... ... мен биік ... ... тән өзіндік үлгідегі
сәулет өнері деп айтуға болады.
Қазақстан аумағында мекендеген тайпалардың ... тән ... ... ... ... ою-өрнекпен әшекейленген құмыра ыдыстары
ерекше көз тартады. Құмыраны отқа күйдіргенге дейін оған үшкір ... ... жай, түзу ... ... ... сызып, геометриялық фигуралар
салған немесе саз бұйымдарға өрнектің қалып-үлгілерін басып, ... ... ... ... жасауда өзіндік тәсілі болған, біріншіден,
құмыра тез жарылып кетпеу үшін саз құрамына қабыршақтар ... ... ... ... ғана оған ... ... алғанда жартастағы суреттер әр түрлі тарихи ... ... ... көбі – сақтар салған ... ... ... ... ... ... ... бейнелер мен сюжеттер бойынша
бөлуге болады.
Жартастардағы суретер сақ тайпаларының күрделі де сан ... ... ... ... ... ... әдебиеттер.
1) Нығмет Мыңжан «Қазақтың қысқаша тарихы»
2) Т. Х. Ғабитов. М. Ш. Өмірбекова, Мәдениеттану ... ... ... К. Р. Аманжолов. Түркі халықтарының тарихы. Алматы «Білім» 2002.
4) Қазақтың көне тарихы. Алматы «Жалын» 1993.
5) Қазақстан тарихы очерктер. ... ... ... ... ... І том. ... «Атамұра» 1996.
7) «Қазақ совет энциклопедиясы», 8-том.
8) Көкіш Рысбфйұлы «Қазақстан тарихы: Зерттеулер, Құжаттар»
9) Асфендияров С. Д, Кунте П.А // Прошлое Казахстана в ... ... ... Ч. ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақ тайпалары туралы8 бет
Сақ тайпаларының орналасуы66 бет
Сақтардың көрші мемлекеттермен қарым-қатынасы34 бет
Шіліктідегі жүргізілген қазба жұмыстары22 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
Алтын адам10 бет
Жарнаманың пайда болуы4 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Тасмола археологиялық мәдениетінің әскери қару-жарақтары және ат әбзелдері89 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь