Қазақстан Республикасының заңдары бойынша тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы жалпы ұғым

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

І.ТАРАУ. Қазақстан Республикасының заңдары бойынша
тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы
жалпы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

1.1 Тұтынушылар ұғымы және оны анықтаудың
кейбір мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8

1.2 Тұтынушылардың құқықтарын қорғау
мақсатында құрылған ұйымдардың мәртебесі ... 23


ІІ.ТАРАУ. Тұтынушылардың негізгі құқықтары ... ... ... ... ..30

2.1 Қазақстан Республикасының заңдары бойынша
тұтынушылардың негізгі құқықтары ... ... ... ... ..30

2.2 Тұтынушылардың құқықтары бұзылған кездегі
оларға келтірілген зиянды өтеу және оның
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53

2.3 Тұтынушылардың құқықтарын қорғауда сот
органдарының атқаратын рөлі ... ... ... ... ... ... ... 72


ІІІ.ТАРАУ. Тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың
теориялық және тәжірибелік мәселелері ... ... .76

3.1 Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы
заңдарды жеілдірудің кейбір мәселелері ... ... ... ..76

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..82

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ..82
Қазақстан Республикасы адамның құқығына және бостандығына кепілдік береді. Қазақстан Республикасы Конститутциясының 14-бабы тегіне, әлеуметтік, лауазымды және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзғарасына, намысына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез- келген өзге жағдайлар бойынша ешкімді де кемсітуге болмайды және заң мен сот алдында бәрі тең деп жариялайды.
Осыған сәйкес, құқықтық мемлекеттің және өркениетті қоғамның азаматтарының қалыпты өмір сүруіне заңдылық негіз болады. Ал заңдылық азаматтардың заң алдындағы нақты теңдігін қамтамассыз етуге қабілетті қоғам жағдайында ғана орын алуы мүмкін. Мұндай жағдай барлық азаматтарға, қажеттіліктерін қанағаттандыруға тиімді жағдай жасау, нарықтық экономикалық қатынастардағы материялдық игіліктерді өндіру саласында теңдікті қамтамассыз ету арқылы қалыптасады. Әрі бұл құқықтық мемлекеттің басты міндеті.
Ал азаматтардың қажеттіліктерінің ауқымды бөлігі тауар алу арқылы, яғни сауда саласында қанағаттандырылады. Біз күнделікті өмірде азық-түлік, киім, тұрмыстық заттар және өзге де тауарлар сатып ала отырып, бұл қатынастардың құқықтық жағына көңіл аудармаймыз. Өкінішке орай, өз әрекетімізді "тұтынушың" әрекеті ретінде және сатушының әрекетін заң тұрғысынан бағалау қажеттігі, біздің қандай да бір құқығымыз бұзылған кезден бастап қана пайда болады. Бірақ өз құқығымызды біле тұрсақ та, оны осындай тұрақсыз экономикалық жағдайда қорғау қиынға соғады.
Ал жалпы алғанда тұтынушылардың құқықтарын қорғау институты біздің елімізде әлі де болса толығымен зерттелмеген және осы мәселе бүгінгі күннің күрделі мәселерінің қатарына жатады.
Әлі еліміз құқықтық мемлекет құру жолына түскен және жеке тұлғаның құқығын қорғау мемлекет мүддесін қорғаудан жоғары бола бастаған қазіргі жағдайда тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселесі өзекті де қызықты деп ойлаймын.
Сондықтан да мен осы тақырыпты таңдадым және бұл жұмысты жазудағы алға қойған мақсатым: тұтынушылардың құқықтарын қорғау институтының мәнін ашып, оның қазіргі жағдайына талдау жасау. Сонымен қатар, осы жұмыс барысында бұл мәселеге қатысты нормативтік құқықтық актілермен, Қазақстан және шет ел ғалымдарының осы тақырыпқа арналған ғылыми жұмыстарымен танысуға, осы тақырыптағы нормативтік және тәжірибелік мәліметтерді жинауға және сол материалдар негізінде тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселесі бойынша тәжірибелік маңызы бар қорытындылар мен ұсыныстар дайындауға тырысамын.
I. Арнайы әдебиеттер:
1. Жайлин Г.А.. Гражданское право РК. Часть особенная.Том 1-
А.. Данекер, 2001г.
2. Витрянский В.В.. Договорное право. Общие положения.- М:
1998г.
3. Домашняя юридическая энциклопедия. Потребителям.-М:
Олимп 1998г.
4. Квятковская Т.Г., Осипова Г.М.. Защити себя сам (Мандат
потребителя) – А: Жеті жарғы, 1995г.
5. Суханов Е.А.. Гражданское право. Том ІІ, Полутом І.- М:
БЕК, 1999г.
6. Шевченко Я.О.. Потребителю о его правах. Вопросы-ответы-
А: Жеті жарғы, 1995г.
7. Тихомирова Л.В., Тихомиров Ю.М.. Юридическая
энциклопедия – М: ИНФРА-М, 2000г.
8. Энджел Д.Ф., Блэкуел Р.Д., Миниард П.У.. Поведение
потребителей – СПБ: Питер Ком, 1999г.
9. Әлімбеков М.. Мамандандырылған соттар. Олардың орны
мен рөлі./Заң, 2002ж. N 11.
10. Бердалин А.. Правовой статус обшеств защиты прав
потребителей.//Предприниматель и право. 1999г.N 19 стр.6
11. Гайкалов О. Права потребителей в сфере обслуживания.
//Предприниматель и право 2000г. N 12 стр 11-12.
12. Гражданское законодательство РК: Статьи, комментарии,
Практика. Вып N 7. Алматы: ВШП “Әділет” 1999г.
13. Воронюк В. Потребитель всегда прав. /Время в Таразе.
Март 2000г.
14. Аузан А.А.. Международная конфедерация обществ
Потребителей сегодня.//Стандарт и качество., 99 N 3, стр 8-11.
15. Ахмедова И.. Это в ваших интересах./Знамя труда 2001г.N 21
16. Рахманов М.М. “Качество товара. Условия наступления
гражданско-правовой ответственности.”//Стандарт и
качество.,2001г. N 11. 14-16 стр.
17. Карелов В.. К вопросу о дышле или куда девались
потребители?.//Мир закона. 2001г. N 1. стр 21-24.
18. Литвинов О. Маркировка товаров в России и за рубежом.
//Стандарт и качество., 2001г N 4. стр 38-39.
19. Иманбеков Н. Монополист диктует, клиент страдает.
/Знамя труда. 24.01.02г.
20. Интервью. Защищаяправа потребителя.
//Внешнеэкономическая деятельность в Казахстане. 2000г.
N 5. стр 11.
21. Нұралықызы А. Әділ биліктің жаңа жүйесі – бүгінгі күн
Талабы./Заң, N 11 20002ж. 13-наурыз.
22. Мукушева А.. Защита прав потребителей – дело самих
потребителей. /Ваше право. 2000г.N 7.
23. Сабденбеков А.. Потребитель в условиях рынка./Щит
13.03.99г.
24. Славутский А.. Уважайте потребителя./Знамя труда 1999г.
N 22.
25. Тавер Е.. Защита прав потребителей на качественные
и безопасные товары. //Стандарт и качество., 2000г N 1
стр. 79-83.








II. Нормативтік құқықтық актілер тізімі:

1. ҚР Конституциясы.
2. ҚР Азаматтық кодексі.
3. ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі.
4. Налоговый кодекс РК “О налогах и других обязательных
Платежах в бюджет” вступивший силу от 2002г. 1 января.
5. 1991ж. 5-маусымда қабылданған, 1992ж. 26-маусымда
өзгерістер мен толықтырулар енгізілген “Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы” Қазақ ССР заңы.
6. 1999ж. 16-шілдеде қабылданған “Сертификаттау туралы” ҚР
заңы.
7. 1999ж. 16-шілдеде қабылданған “Сақтандыру туралы” ҚР
заңы.
8. Закон РК “О языках вРК” от 11.07.97г.
9. Закон РК “О СМИ в РК” от 23.07.97г.
10. Закон РК “Об общественных объединениях” от 31.05.96г.
11. Закон РК “О рекламме” от 8.04.97г.
12. Закон РК “О государственной пошлине” от 31.11.96г. с
изменением и дополнением от 29 ноября 1999г.
13. Закон РК от 24 марта 1998г. N 213-1 “О нормативно-
правовых актах”.
14. Закон РК от 16 ноября 1999г. “О прожиточном минимуме”.
15. Постановление Пленума Верховного Суда РК от 25 июля
1996г. N 7 “О практике применения судами
законодательства о защите прав потребителей”.
16. Нормативное Постановление Верховного Суда РК от 21-
Июня 2001г. N 3 “О применении судами законодательства о возмещении морального вреда”.
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ…………………………………………………………………………6
І-ТАРАУ. Қазақстан Республикасының заңдары бойынша
тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы
жалпы ұғым……………………………………………………..8
1 Тұтынушылар ұғымы және оны анықтаудың
кейбір ... ... ... ... құрылған ұйымдардың мәртебесі….23
ІІ-ТАРАУ. Тұтынушылардың негізгі құқықтары………………30
1. Қазақстан Республикасының заңдары бойынша
тұтынушылардың негізгі құқықтары………………30
2. Тұтынушылардың ... ... ... ... зиянды өтеу және оның
ерекшеліктері…………………………………………………53
3. Тұтынушылардың құқықтарын қорғауда сот
органдарының атқаратын рөлі……………………….72
ІІІ-ТАРАУ. ... ... ... және ... ... ………76
1. Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы
заңдарды жеілдірудің кейбір ... ... ... ... ... ... және бостандығына кепілдік
береді. Қазақстан ... ... ... ... ... және ... жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына,
тіліне, дінге көзғарасына, намысына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе
кез- келген өзге ... ... ... де ... ... және заң
мен сот алдында бәрі тең деп ... ... ... ... және өркениетті қоғамның
азаматтарының қалыпты өмір ... ... ... болады. Ал заңдылық
азаматтардың заң алдындағы нақты теңдігін қамтамассыз етуге қабілетті қоғам
жағдайында ғана орын алуы ... ... ... ... ... ... тиімді жағдай жасау, нарықтық экономикалық
қатынастардағы ... ... ... ... ... ету арқылы қалыптасады. Әрі бұл құқықтық мемлекеттің басты
міндеті.
Ал азаматтардың қажеттіліктерінің ауқымды бөлігі ... алу ... ... саласында қанағаттандырылады. Біз күнделікті өмірде азық-түлік,
киім, тұрмыстық заттар және өзге де ... ... ала ... ... ... жағына көңіл аудармаймыз. Өкінішке орай, ... ... ... ... және ... әрекетін заң
тұрғысынан бағалау қажеттігі, біздің қандай да бір құқығымыз ... ... қана ... ... ... өз құқығымызды біле тұрсақ та, оны
осындай тұрақсыз экономикалық жағдайда қорғау қиынға ... ... ... ... ... ... институты біздің
елімізде әлі де болса толығымен зерттелмеген және осы ... ... ... ... ... ... еліміз құқықтық мемлекет құру жолына түскен және жеке тұлғаның
құқығын қорғау мемлекет мүддесін қорғаудан ... бола ... ... тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселесі өзекті де қызықты деп
ойлаймын.
Сондықтан да мен осы ... ... және бұл ... ... ... мақсатым: тұтынушылардың құқықтарын қорғау институтының мәнін
ашып, оның қазіргі жағдайына ... ... ... ... осы жұмыс
барысында бұл мәселеге қатысты нормативтік құқықтық актілермен, Қазақстан
және шет ел ... осы ... ... ғылыми жұмыстарымен
танысуға, осы тақырыптағы нормативтік және тәжірибелік мәліметтерді жинауға
және сол материалдар негізінде тұтынушылардың ... ... ... ... маңызы бар қорытындылар мен ұсыныстар ... ... ... үш тарауға бөлдім.
Бұл жұмыстың бірінші тарауында Қазақстан Республикасы заңдары бойынша
тұтынушыға ... ... осы ... ... қатынастар
реттелетіндігіне және жалпы осы ... даму ... ... екінші тарауда, Қазақстан Республикасы заңдары ... ... ... ... және осы ... бұзылған
жағдайда оларды қорғау ерекшелігіне тоқталамын.
Үшінші тарауда тұтынушылардың құқықтарын Қазақстан ... ... ... ... ... жағдайына тоқталып, оларды
жетілдіру мәселелерін ... ... ... заңдары бойынша
тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы ... ... ... ... және оны ... ... ... қорғайтын нормалар ... ... ... Бұл ... ... ... ... бастау алады. Өйткені Конститутцияның өзінде біздің
еліміздің ең ... ... ... оның ... ... ... болып табылады деп көрсетілген. Сонымен бірге Конститутцияда
азаматтардың дем алуға, денсаулығын, ... үйін ... қол ... ... ... ... және өзге де құқықтары бекітілген. ... ... ... ... тұтынушының өмірінің қауіпсіздігін,
қоршаған ... ... ... ... ... ... мен
""мемлекеттік білім беру және ... ... ... ... бірге
тауарларды, жұмыс пен қызметтерді бақылау және ... ... ... ... елеулі түрде бұзылуынан әкімшілік ... ... ... ... ... қатынастарды реттеуде азаматтық заң шығармашылығы,
атап айтсақ ҚР Азаматтық кодексі нормалары басты рөл атқарады. Азаматтық
кодекстің ... ... ... және ... ... ... құқықтық негіздері, азаматтық-құқықтық шарттарды
жасаудың негізгі талаптары анықталады. ... ... ... заң шығармашылығының құрамына әртүрлі ... ... ... ... 1991-жылы 5-маусымда қабылданған "Тұтынушылардың
құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР Заңы және ... ... ... ... ... ... ... Бұл заң
шығармашылығының құрамына өзге де ... ... ... ... ... ... ... Мұндай актілер барлық уақытта
қажет, өйткені құқықтық қатынастар бір жерде тоқтап тұрмай, үнемі ... ... ... ... оны ... ... ... керек.
Заң шығармашылығында тұтынушылық қатынастарды әртүрлі ... ... екі ... ... қарастыруға болады. Бірінші топқа
тұтынушы тікелей қатысушы болып ... ... ... ... Осы
топқа тұтынушының тауардың, жұмыс пен қызметтің тиісті сапасына құқығын,
олардың өмірге және ... ... ... ... ... алу-
сату, мердігерлік, тасмалдау және өзге де ... ... ... ... ... ... немесе тиісті дәрежеде
орындамау салдарын, тауарды дайындаушының, сатушының жауапкершілігін
айқындайтын ... ... ... өз ... ... ... жұмыстарға және
қызметтерге талаптарды анықтайтын және осы ... ... ... ... ... ... ... актілер жатады. Оларға
"Сақтандыру туралы", "Сертификаттау туралы", "Табиғи ... ... өзге де ... ... Олар ... үшін маңызды ережелерді орнатады.
Енді бұл жерде бір қатынасты бірнеше нормативтік акт бірдей реттесе
және ... ... ... ... ... қолданылуы тиіс деген заңды
сұрақ ... ... ... ... ... болады. 1998-жылы 24-
наурызда қабылданған "Нормативтік ... ... ... ... 213-1 ... ... төмендегі норма көрсетілген:
1. Әртүрлі дәрежедегі нормативтік құқықтық актілердің
құқық нормаларында қайшылық ... ... ... акт ... ... етеді.
2 Бір дәрежедегі нормативтік құқықтық ... ... ... ... жағдайда
соңғы қабылданған акт нормасы әрекет етеді.
Осы нормаға сәйкес Қазақстан Республикасының Конститутциясының ең
жоғарғы заңдық күші бар және ол ... ... ... ... жатады (Конституцияның 4-бабының 2-тармағы).
Сонымен бірге Азаматтық ... ... ... Қазақстан
Республикасының заң актілерінде қамтылған ... осы ... ... ... ... осы кодекстің ережелері қолданылады деп
көрсетілген (ҚР Азаматтық ... ... ... Бұл нормаларды
толықтыра кететін болсақ "Тұтынушылардың ... ... ... ... ... тұтынушылардың құқықтары мен оларды жүзеге асыру механизмі осы
заңмен және Қазақстан Республикасының осы заңға сәйкес ... ... ... ... ... деп көрсетілген (Заңның 3-бабының 1-тармағы).
Енді осы төрт нормадан ... ... ... негізгі құқықтары
Конституцияда бекітіледі, ал тұтынушы Азаматтық ... ... ... ... ... ... ССР ... бекітілген
құқықтарды пайдаланады. Ал Азаматтық кодекс пен осы заң ... ... әрі ... ... ... Ал ... ... құқықтық
актілер Азаматтық кодекске және "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы"
Қазақ ССР Заңы ... ... ... ... ... ... келетін болсақ, онда ... ... ... ... ... тұтынушылардың
құқықтарын қорғау бойынша заң ... ... ... туралы"
1996-жылы 25-ші шілдеде қабылдаған N-7 ... бұл ... ... ... ... Республикасының Конституциясының 4-бабының 3-
тармағына ... ... ... ... ... ... ... болатындығын соттар ескеруі тиіс. Тиісінше, егер
республикамыз бекіткен ... ... ... ... ... ... ... көзделген құқықтардан өзге құқықтар
көрсетілсе онда ... шарт ... ... келесі маңызды мәселе, осы заң шығармашылығын дұрыс түсіну және
қолдану үшін біз ... ... кім ... және оның ... субъектілермен
қатынасқа түсу шеңберін анықтап алуымыз керек. Заңға сәйкес тұтынушы – жеке
өзі тұтыну немесе өзі жеке ... ... ... ... тауар
сатып алатын және жұмыстар мен ... ... ... ... ... ... тұтынушыға үш талап қойылады. ... жеке өзі ... және ... ... ... ... алу, ... пайда табумен байланысты емес жеке қажеттіліктер үшін ... ... ... ... ... ... ... ССР Заңы азматтар
арасындағы жеке тұрмыстық емес қажеттіліктерін қанағаттандыруға ... ... ... ... ... ... жұмыс пен
қызметті кәсіпкерлік қызмет үшін, яғни пайда табу мақсатында және негізгі
қызмет ... не өз ... ... ... ... мақсатында алуы осы Заңмен реттелетін
қатынастар қатарына жатпайды.
Тұтынушыға қойылатын екінші талап - ол ... ... жеке ... ... Ал жеке ... ... ... азаматтары, шетел
азаматтары, азаматтығы жоқ тұлғалар жатады және олардың құқықтары ... ... ... ... ... дәрежеде қорғалады. Ал ... ... алу ... ... құқықтары жалпы азаматтық заң
шығармашылығы нормалары арқылы қорғалады. Олардың мұндай бөлінуін заңды
тұлғалардың ... ... ... ... және т.б.)
қорғалатындығымен, ал тұтынушыға ешкім мұндай көмек көрсетпейтіндігімен
түсіндіруге болады.
Заң ... ... пен ... ... адам ғана ... осы ... адам да ... болып табылады. Сонымен бірге тауарды алуға
ниет білдірген адам да тұтынушы ... ... ... адам ... көрсетуді және ол туралы ақпарат беруді өтінгеннен бастап тұтынушы
болып есептеледі.
Адам тұтынушы болып есептелуі үшін тауар (жұмыс, қызмет) оған ... ... ... өтуі ... және бұл ... ... үшінші талап.
Егер тауар басқа жолмен өтсе (мысалы, айырбастау, сыйға ... онда ... ... ... ... туралы" Қазақ ССР Заңы
қолданылмайды.
Тұтынушылық құқықтық қатынастың келесі қатысушысы – дайындаушы. ... ... үшін ... ... ұйым, мекеме, не азамат. Бұл жерде
тауарларды тұтынушыға өткізу тікелей емес, тек сауда саттық, ... ... ... арқылы жүзеге асырылатындығын айта кету керек. ... ... ... тікелей өткізсе, онда ол сатушы ... ... ... та, ... емес те ұйымдар
немесе шетелдік заңды ... да ... ... ұйым – бұл негізгі
мақсаты пайда табу ... ... ... ... емес ұйым – ... ... ... бірақ оның құрылтай құжаттарында ... ... ... жүзеге асыра алады. Коммерциялық емес ұйымның кәсіпкерлік
қызметіне коммерциялық емес ұйымның құрылу мақсатына сай ... және ... ... ... мен тауар шығару, сонымен бірге бағалы қағаз ... ... ... жатады.
Бірақ бұл ұйымдарға ортақ белгі, оларға қызметтің белгілі бір ... үшін ... ... ... тағы бір ... заңды
тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке ... ... ... ... ... ... жеке ... ретінде мемлекеттік
тіркеуден өткен кезден бастап ... ... ... ... Жеке
кәсіпкерге коммерциялық ұйымның қызметін реттейтін ережелер қолданылады.
Жалпы алғанда дайындаушы тауарды тұтынушыға ... ... ... егер ол
өнімді басқа тұлғаға өткізсе, мұндай қатынастар "Тұтынушылардың құқықтарын
қорғау туралы" ... ССР ... ... ... ... келесі тұлғаға сатушы жатады. Бұл
тауарды сатып алу-сату шарты бойынша ... ... ... ... ... ...... түрде жұмыс орындайтын немесе қызмет көрсететін
кәсіпорын, ұйым, мекеме немесе ... Оның ... ... ... ... Тұтынушы мен орындаушы арасындағы қатынастар, олар жасайтын шарт
(мысалы, тасымалдау, ... ... ... ... тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы заңдар, атап айтсақ
"Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР Заңы ... ... ... ... ... құқықтарын қорғау саласындағы заңдарда, соның ішінде
"Тұтынушылардың құқықтарын ... ... заң ... ... ... туралы" Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотының
пленумының N-7қаулысында, олардың нақты ... ... ... ... осы нормативтік актілердің нормаларының мәнінен ... ... ... шарт ... ... қатынастар реттелуі
мүмкін деген тұжырымға келуге болады:
- сатып алу-сату шарты;
- мүлікті жалдау шарты;
- тұрғын үйді жалдау ... ... ... ... ... ... мердігерлік шарт және
абонементтік қызмет көрсету;
- азаматтарды, жүктерді және қол ... ... ... ... ... ... шарты;
- қаржылық қызмет көрсету, сонымен қатар азаматтарға жеке ... үшін ... ... ... ... ... ашу,
азаматтардан бағалы қағаздар және өзге де құнды заттар алу және
оны сақтау бойынша, консультациялық қызмет көрсету және ... ... ... ... " ... ... басқа да қатынастар реттелуі мүмкін. Бұл заңмен нақты
қандай қатынастар ... ... ... ... осы
мәселе саласында көптеген даулар тууда. Мысалы мұндай дау қаржылық қызмет
көрсету саласында туындаған. Банк өкілдері: ... ... ... ... ... соған сәйкес бұл қатынас пайда табуға бағытталған
және бұл Заңда көрсетілген ... ... ... келеді, сондықтан
банк салымына қатысты қатынастар "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы"
Қазақ ССР ... ... ... ... ... бұл позиция келесі себептерге байланысты қате болып табылады. ҚР
Азаматтық кодексіне сәйкес меншік иесі ... ... ... жойылу қаупін көтереді, сондықтан ол ... ... ету үшін ... бір ... қолдануға мәжбүр болады. Ал ақшаны
сақтаудың келесі үш жолы белгілі:
- ақша қаражатын ешкімге бермей өзі сақтау;
- ақшаны мүлікке айналдыру;
- ақша ... ... ... ... салу.
Ақшаны бірінші жолмен сақтау тиімсіз, бұл тәсіл ақшаның құнсыздануынан
және ұрлануынан қорғауды толық ... ете ... ... ... да ... ... мүлікті алу, оны сақтау үшін қосымша шығын
шығады. Ал ақша қаражатын ... ... ... ... ... ... салымға сыйақы төленеді, бірақ оны қаржылық құрылымның кейбір
өкілдері азаматтың ... деп ... осы ... ... ... ... ... қатынастар құрамынан шығарып тастауға
тырысады. Бірақ ... ... ... ... ҚР ... кодексінің 144-
бабының 1-тармағының 4-тармақшасына сәйкес жеке ... ... ... оларға төленетін сыйақыларға салық салынуға жатпайды.
Сонымен, заңның өзі ... ... ... ... ... ... операция деп қарастырмайды.
Қаржылық құрылым өкілдерінің тағы бір келтіретін аргументі: ... ақша сала ... ... ... ... ал банк ол ... ... арқылы өтейді, сөйтіп тұтынушы кәсіпкерлік қызметке қатысады дейді.
Енді бұған да жауап ... ... ... ... ақша сала ... мүлкінен уақытша айырылады және ол біріншіден, оларды дер кезінде
пайдалану ... ... ал ... бұл ақша қаражатының
қайтпау тәуекелін . Ал банк болса, сол ақшаны айналымға ... ... Банк бұл ... бір ... ... қайтпау тәуекеліне төлем
ретінде салым салушыға сыйақы түрінде төлейді, ал қалған ... ... ... ... ... Бұл ... ... пайдасы мен азаматтың
салымына төленетін ... ... ... ... жоқ. ... ... салымын кәсіпкерлік мақсатта пайдалансын-пайдаланбасын бәрібір
оған ... ... ... Бұл ... ... ... тұтынушының ешқандай
үлесі болмайтындығын және ол кәсіпкерлік ... ... ... ... ... қызмет көрсетуге ... ... ... ... туралы" Қазақ ССР Заңымен реттелетін
қатынастар қатарынан ... ... ... жоқ.
Енді осы тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың ... ... ... ... ... қозғалысының даму тарихын қарастырмас бұрын
біз оның қалай туындағанын және оның даму тенденциясы қалай екенін білуіміз
қажет. ... рет ... ... ... ... қазіргі кездегі
консюмеризмнің түп-тамыры осы жерден шыққан.[1]
Америкалық зерттеушілер тұтынушылардың құқықтарын қорғау қозғалысының
үш негізгі даму кезеңдерін көрсетеді. ... ... ... соңынан
басталады. Туындаған әлеуметтік мәселелерді шеше алатын ұйымдарды ... тап осы ... ... жетілді және 1891-жылы Нью-Йоркте алғашқы
Тұтынушылар Лигасы пайда болды, ал 1898-жылы жергілікті ... ... ...... ... ... бірікті. Екінші кезең ХХ-
ғасырдың отызыншы ... ... Бұл ... ... ... ... байланысты және осы кезде тұтынушылық сұранымды
реттеу арқылы экономиканы реттеу ... ... ... ... кезең бүгінгі күнге ... ... ... Оның ... ... Джон ... АҚШ ... жолдаған жолдауымен байланысты.
Бұл жолдауда тұтынушылар мәселесін шешу міндетін мемлекет тікелей өз қолына
алатындығы айтылған. Осы ... ... ... ... ... аты
шулы сот процестері болды және олар жария өтуі себепті қоғам жетістігіне
айналды.
Сонымен қазіргі кездегі ... ... ... ... ... ... қауымның өзінің тұтынушылық құқықтары үшін
бір жарым ғасыр күресі нәтижесінде ... және ... ... ... ... ... кезде тұтынушылар қозғалысын бүкіл әлемнен байқауға болады.
Біздің ... бұл ... ... ... жас болып табылады, оның
дамуы біздің еліміздің 1991-жылы ... ... ... ... ... көшумен байланысты. Бұрын тоталитарлық
жүйеде өмір ... ... ... ... ... бір орган
ғана жанамалы түрде шұғылданды, ол – Сауда Министрлігі. Бұл стадия 70 ... яғни ... ... ... ... ... және ол
тұтынушылардың құқықтарын жаппай бұзумен ... ... ... ... ... ... ... күші
әлсіреген 80-ші жылдардың аяғынан басталады. Өйткені 80-ші ... ... ... ... ... "сатып алу" деген сөздің
жоғалып оның орнына "қайдан табуға ... ... ... жиі ... ... кейін барып нарықтық реформалар жасалды, оның соңынан –
тұтынушылардың ... ... ... ... қабылданды. Сол
кездері алғашқы тұтынушылар ұйымдары екі ... ... еді. ... ... бір ... ... тұтынушылардың құқықтарын қорғауға
мүдделі, өзінше бір ... ... ... ... және т.б.) ... ... Көбінде олар газет-журналдар
төңірегінде жиналды.
Екінші жағынан тұтынушылар ұйымдарын ... ... ... өзге де ... ... ... ... стихиялы түрде құрды.
Өйткені мұндай кезекте бірнеше жылдап тұрған адамдар бір-бірімен танысып
алған еді және олар ... ... ... ... ... ... ... бағытталған, ал кейіннен тұтынушы мәселелерінің ... ... ... ... ... ... КСРО бойынша ондаған ғана тұтынушылар ұйымдары
құрылды, ал 1989 жылы желтоқсан айында ... 40 ... ... ... ... ... конференциясын өткізді және осы
конференцияда КСРО Тұтынушылар Ұйымдарының Федерациясы құрылды.
КСРО-ның ыдырауы тұтынушылар қозғалысы үшін ... сын ... 1992 ... ... ... ... конгреске жиналды. Олардың
алдына қойыған мақсаты ұйымды сақтап қалу болды. Ақырында олар біртұтас
ұйымды ... ... атын ... ... Халықаралық
Конфедерациясы деп өзгертті. Қазіргі кезде бұл тұтынушылардың әр түрлі
саладағы құқықтарын ... ... ... ... ... алып ... Кеңес Үкіметі ыдыраған соң ... ... ... және ... ... ... болса
да, олар тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселесін әр түрлі шешті.
Көптеген ... ... ... құқықтарын қорғаудың тиімді
тәсілін қалыптастыруға септігін тигізетін тұтынушының құқықтарын қорғау
бойынша мемлекеттік органдар ... ... ... ... бағынатын тұтынушының құқықтарын қорғау бойынша жеке Министрлік
құрылған. ... Азия ... ... Өзбекстанда
жергілікті дәрежеде де және республикалық дәрежеде де ... ... ... қорғау бойынша бөлімдер құрылған.
Ал Қазақстанның тәуелсіздк алғаннан кейінгі тұтынушылар қозғалысының
даму тарихын екі аспектіде қарастыруға болады. ... ... ... және ... ... ... құқықтарын қоғамдық қорғау
мәселесіне осы тараудың екінші параграфы арналғандықтан, тұтынушылардың
құқықтарын ... ... даму ... ... ... жылы ... ССР Сауда Министрлігінің тұтынушылар құқықтарын қорғау
бөлімі коммерциялық емес ұйым "Қазақстанның Тұтынушылар Одағы" болып ... Бұл ... ... ... ... ... көрсету саласындағы
тексерулерді жүргізу жатты, Яғни қайта ... ... ... ... жоқ. ... ... бұл кезде тұтынушылардың құқықтарын
қорғау белсенді емес еді.
1993 жылы 25 ақанда шаруашылық ... ... және ... ... ... ... сапасыз тауарларды өткізгені үшін
жауаптылығын арттыру мақсатында министрлер кабинет ... ... ... ... бұзғаны үшін жауаптылықты күшейту туралы" N 152
Қаулысын қабылдады. Осы қаулыға сәйкес Қазақстан Республикасы теориясындағы
қоғамдық ... ... және ... ... ... ... ... сеәкес берілетін мемлекеттік тіркеу туралы куәлік ... ... ... стандарттарға сәйкес мемлекеттік өндірушілердің де, жеке
кәсіпкерлердің де ... ... ең ... рет орнатылды. Сауда
жүйесінде және қоғамдық тамақтану ... ... жеке және ... ... сонымен бірге жеке еңбек қызметімен шұғылданатын
тұлғалардан ... ... ... ... ... органдары берген сәйкестік
сертификаты не стандарттар талаптарына және басқа да нормативтік ... ... ... ... ... жылы ... монополияларды қорғау, бәсекелестікті дамыту және
кіші бизнесті қолдау ... ... ... Комитетте)
тұтынушылардың құқықтарын қорғау бөлімі құрылды. 1995 жыл ... ... ... ... ... ... ... және соған
сәйкес азаматтардың өз пәтерлерін жекешелендіруімен (мемлекеттен сатып
алуымен), ... өз ... ... иесі ... ... шешу ... тұтынушылардың құқықтарын қорғау Комитеті
құрылды. Бірақ бұл ... ... ... болмаса да, ол тек пәтер
иелері кооперативінің мәселелерімен ғана айналысып, тұтынушылардың басқа да
маңызды мәселелерін шешпеді.
1995-98 ... ... ... ... ... саласындағы қызметі белсенді түрде жүргізілді, бірнеше нормативтік
актілер қабылданды, заң актілерінің жобасы дайындалды.
Тұтынушылардың ... ... ... ... ... және ... ... үйлестіруді қамтамасыз ету
мақсатында 1995 жылы 11 ... ... ... 20
министрліктері мен ведомстваларының ... ... ... қорғау бойынша ведомствоаралық кеңес құрылды.
Бұл кеңестің қызметі Қазақстан Республикасының министрліктерінің және
ведомстволарының "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... және
тұтынушылардың мүддесіне қатысты өзге де нормативтік актілердің тәжірибеде
қолданылуын ... ... ... ... ... қатар тәуелсіз
тұтынушылар сараптамасын ұйымдастыруға бағытталған.
Тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың мемлекеттік жүйесін қалыптастыру
және тұтынушылардың ... ... ... ... жүргізілетін шараларды
дамыту және жетілдіру мақсатында 1995 жылы 22-маусымда Министрлер Кабинеті
"Тұтынушылардың құқықтарын ... ... ... ... арттыру туралы" N 864 Қаулысын қабылдады.
Осы қаулыға сәйкес тұтынушылардың ... ... ... ... ... және тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... ... ... ... ... ... Осы ... әкімшілік басшыларына тұтынушылардың құқықтарын қорғауды күшейту
мақсатында келесі құзіретті міндеттеді: бөлшек ... ... ... үшін ... ... ... және азық-
түлікке жатпайтын тауарлардың міндетті ... ... Осы ... ... ... тамақтану және халыққа қызмет ... ... ... олардың "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау
туралы" Қазақ ССР Заңына ... ... ... ... түрде тексеріп отырды.
Осы кездегі тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың бүкіл мемлекеттік
жүйесі тұтынушының құқықтарын ... ... ... ... және ... ... ... қағидасына, әртүрлі
мемлекеттік құрылымдар жүзеге асыратын мемлекеттік бақылау және қадағалау
қызметін ... ... ... ... ... еді. Сонымен
қатар тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... ... ... ... ... ... жеке азаматтық
құқықтарын жүзеге асыруға негізделген "тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың"
өзін-өзі реттейтін механизмін құрудың маңыздылығын да ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы тұтынушылардың құқықтарын қорғау бойынша
нормативтік құқықтық базасын жетілдіру мәселесі туралы" Бұйрығы ... ... ... сәйкес тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы бірнеше
нормативтік актілерді жетілдіру жоспарланды.
Тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... ... келе біз, өкінішке орай мемлекеттік
органдардың ... ... осы ... ... жақсартпағанын айта
кетуіміз керек. Өйткені елімізде тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың
механизмі жоқ, ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
2. Тұтынушылардың құқықтарын қорғауда арнайы құрылған
қоғамдық ұйымдардың құқықтық мәртебесі
Тұтынушылардың ... ... ... – бұл ... ... мақсатында азаматтармен құрылатын қоғамдық ұйым.
"Тұтынушылардың құқықтарын ... ... " ... ССР ... және ... ... ... талаптарына сәйкес тұтынушылардың құқықтарын қорғау
ұйымдары кемінде он ... ... ... емес заңды тұлға болып
табылады.
Коммерциялық емес ұйым дегеніміз өз қызметінің негізгі мақсаты ... ... ... және ... таза табысын қатысушыларына үлестіре
алмайтын ұйым (ҚР Азаматтық ... ... ... ... тұтынушылардың құқықтарын қорғау ұйымдары өз қызметі үшін ақы алса
да, яғни оған пайда түссе де, ... ... ... ... ... ... ... жұмыспен) қамтамасыз ету саласында олардың жеке
құқықтарын қорғау болып ... ... ... ... ... ... келісетін және мүше
болуға тілек білдірген кез-келген азамат мүше бола ... ... ... ... ... Заңының 11-бабының нормасына сәйкес
тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... мүше болу ... ... ... Қазақстан Республикасының азаматы болуы тиіс ... оған ... да, ... жоқ ... мүше бола ... ... ... " Қазақстан Республикасы заңының талаптарына
сәйкес ... ... ... ... ... министрлігінде
және оның аумақтық органдарында мемлекеттік тіркеуден өтуі тиіс. Содан
кейін ғана оның ... ... ... ... және ... ... пайда
болады.
Жалпы қоғамдық ұйымдарды мемлекеттік тіркеу заңды тұлғаларды мемлекеттік
тіркеу туралы заңдарда көзделген тәртіпте және ... ... ... ... ... ... жарғы қабылданған жалпы жиналыстың
немесе құрылтай съезінің (конференцияның) ... ... ... статустағы құрылымдық бөлімнің құрылғандығын растайтын құжат;
ұйымды құрушы азаматтардың және барлығының ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Әділет Министрлігінде
мемлекеттік тіркеуден өткен соң салық инспекциясына тіркеліп, өз ... ... ... ... ... ұйымдар, ерікті түрде
Ассоциацияларға (Одақтарға) біріге алады. Сонымен бірге өз ... ... ... ұйымдармен тікелей байланыстар орната алады,
тиісті келісімдер жасай алады және олар ұжымдық мүше бола ... ... ... ... ... ... ұйым ... өтпес бұрын кемінде он адам ... ... ... ... хаттамасын толтырып, ұйым жарғысын қабылдауы тиіс. Жарғыда
төмендегі мәліметтер ... ... ... атауы, оның қызметінің мақсаты,
орналасқан жері;
2- қоғамдық ұйым құрылымы, өз қызметін жүзеге асыратын
аумақ;
3- қоғамдық ұйымға мүшелікке қабылдау, одан шығару
шарты және тәртібі;
4- ... ұйым ... ... мен ... ... ұйымның басқару аппаратын қалыптастыру
тәртібі және олардың өкілеттігінің шегі мен мерзімі;
6- қоғамдық ұйымның қаражатын және өзге де
мүліктерін қалыптастырудың қайнар ... ... ... ... ... ... енгізу тәртібі;
8- қоғамдық ұйымның жұмысын тоқтату және қайта құру,
ол таратылған соң қалған мүлікті пайдалану тәртібі;
Жарғыда қоғамдық ұйымның қызметіне ... өзге де ... ... ... ... ұйымы келесі қызметтерді жүзеге
асырады:
- қызмет көрсетудің ... ... ... сақталуын тексереді;
- тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге , олардың
бағалары мен тарифтеріне тәуелсіз сараптама жүргізеді;
- құқық қорғау және ... ... ... ... және сапа жөніндегі белгіленген
талаптарға сай келмейтін өнім шығару мен ... және ... ... ... ... ... ... тарту туралы материалдар береді;
- мемлекеттің құзіретті органдарына өнімнің сапасын
жақсарту жөніндегі ... ... сапа ... ... сай келмейтін өнім шығару мен оны өткізуге ... ... оны ... ... ... ... ... мен мүлкіне қауіпті айналадағы ортаға келтіретін өнімді
өткізу мен сатудан алып тастау туралы, сондай-ақ ... ... ... ... жою ... ... енгізеді;
- өнімге, бағалар мен тарифтерге тәуелсіз сараптама
жүргізеді;
- тиісті ... ... ... бір ... және реттелетін бағаларды қолдануға бақылауды жүзеге
асыруға қатысады;
- ... ... ... ... ... ... Республикасының Заңдарында көзделген
құқықтары бұзылған жағдайда, олардың мүддесі үшін талап қояды;
Енді осы ... ... ... ... қорғауда
атқаратын рөліне тоқтала кетейін.
Мұндай ұйымдардың болуы бүгінгі қоғамымызда өте маңызды және олардың
осы салада атқарып ... ... де зор. ... ... ... ол ... жағынан сауатты болса да ұйымның моральдық қолдауынсыз өз
құқығын қорғай отырып, сот ... ... да жеңе де ... Ал ұйым ... ... ... ... ондағы адамдар тұтынушыларға қатысты
барлық ... ... ... ... ... ... зор ... олар үшін тиісті сараптаманы ұйымдастыру, өзі қойған талапты сотта
дәлелдеу еш қиындыққа соқпайды. Қоғамдық ... ... ... да бар, ... оның шешімін сатушы ескереді. Егер жеке тұтынушы
сотқа дейінгі талап ... онда ... оны ... болса да алдап жеңемін деп
сенеді, ал егер талапты ... ... ұйым ... онда бұл ... ... кездіккенін түсініп, залалдың орнын сөзсіз толтырады.
Тұтынушылардың құқықтарын қорғау қозғалысының ... ... тағы бір жай бар. Ол ... ... ... ... белгісіз тобы атынан талап қою құқығы. ... ... ... ... үшін ақша алынады делік. Ал мұндай
әрекеттерге тыйым салынғандықтан, ол ақша заңсыз ... Бұл ... ... ... ... ... алынып бюджетке аударылуы мүмкін, бірақ
олар тұтынушыларға қайтарылмайды.Тек тұтынушылардың құқықтарын қорғау
ұйымдары ғана бұл ... ... ... осы ... ... ... шеше
алады.Бұл жерде ол қалай шешеді ... ... ... ... ... жарғыларында қайырымдылық көмек көрсету көзделгендіктен бұл
ақшалар сол ... ... ... ... тәуелсіз тұтынушылық
сараптама жүргізу, тұтынушыларға білім беру және ... ... ... ... ... үшін тағы бір
пайдалы жағына тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... арыздарына мемлекеттік баж ... ... ... құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР
Заңының 23-бабы).
Тағы бір жағынан алып ... ... ... қорғау
ұйымдары үшін тұтынушылардың құқықтарын қорғау тиімді. Бұған ... ... ... ұйымның кез-келген мүшесі немесе лидері - өзі тұтынушы,
сондықтан оның да құқығы басқалардікі сияқты бұзылады. Сондықтан ол ... өзін ... ... ... Екіншіден, ұйымның кез-келген
мүшесі, белсенді жұмыстың арқасында белгілі-бір уақыттан соң ... ... ... ... ... ... ... қорғау
қоғамның ауқымды тобының мүддесіне қатысты болады. Үшіншіден, заң ... ... ... ... айналысуға тыйым салынса да
тұтынушылардың құқықтарын қорғау бұл – экономикалық жағынан алып ... іс. ... ... ... ... ... Қазақ ССР Заңының
22 және 23-баптарына сәйкес сот құқық бұзушыға тағайындаған айыппұлдың 30
пайызы Ұйымның есеп ... ... ... билік органдары Ұйыммен
тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселесі бойынша санасуға мәжбүр, өйткені
экономикалық реформалардың түпкі мақсатына ... сай ... ... ... нарықты, сондықтан да бүкіл саяси жүйені қорғаудың
тиімді механизмі ретінде консюмеризм мемлекетке ... ... ... ... ... ... және саясатты тудыратын жосықсыз
бәсекелестіктің, заңсыз ... ... ... ... ала ... ... Қазақстан Республикасы бойынша тұтынушылардың құқықтарын қорғау
туралы қызмет белсенді түрде жүргізілуде, ... өзі ... ... ... ... ... Мұны статистикалық
мәліметтерден де көруге болады. Мысалы, ... ... ... ... ... 221 арыз түссе, оның төртеуін монополияға қарсы
комитет, тоғызын жеке адамдар, қалғанын тұтынушылардың құқықтарын қорғау
ұйымдары ... ... ... да ... құқықтарын қорғау ұйымы құрылған.
Ол Әділет ... ... ... ретінде 1998-жылдың қаңтарында
тіркелсе де, өз жұмысын 2001-жылдың тамыз ... ... ... түрде
жүргізіп келеді. Бүгінгі күні бұл ұйымға 34 арыз ... ... және олар ... ... ... ... ... күнде, Қазақстанда 100-ге жуық ... ... ... бар. ... ішінде республикамыздың 12 облысының 48 ұйымы
Қазақстан Республикасы Әділет ... ... ... ... Қорғау Ұйымдарының Ұлттық Ассоциациясы ретінде
тіркелген, ал 2000-жылдың қаңтар айында Қазақстан ... ... ... ... ... Лигаға мүше болып табылады. Бұл ... ... ... – тұтынушылардың әлеуметтік өмірін жақсарту және адам
құқықтарын қадірлеу, азаматтық қауымның барлық секторымен ... ... ... ... дамыту арқылы адал рынокты және
тиімді экономиканы құру үшін әлеуметтік жағынан мәнді экономикалық ... ... ... ... ... арттыру. Осы
мақсатты жүзеге асыру үшін көптеген жұмыстар атқарылуда. ... ... ... ... ... Ұлттық Лигасы web-сайт ашқан.
Мұнда барлық мерзімдік басылымдар , жалпы ақпараттар, ... және ... ... бар. ... ... бұл ұйым Бүкіл әлемдік "Consumer
Іnternatіonal" ұйымына 1999-жылдың қазан ... ... мүше ... кірді
[4]. Бұл біз үшін үлкен ... және бұл ... ... ... қорғау ұйымдарының және жалпы ... жаңа ... ... зор ... ... ... құқықтарын қорғау.
1. Қазақстан Республикасының заңдары
бойынша тұтынушылардың негізгі құқықтары.
Тұтынушылардың негізгі құқықтарына тоқталатын ... ... ... ең ... рет жариялаған Америка президенті Джон Кеннеди еді. Ол ... 15 ... ... ... ... 4 ... ... Олар : тауарды еркін таңдау құқығы, қауыпсыз өнімге құқық,
тыңдалу ... ... ... ... алу ... ... кейін БҰҰ Бас
Ассамблеясының 1985 жылы 9 сәуірде қабылданған "Тұтынушылардың мүдделерін
қорғаудың басты қағидалары" ... ... ... ... ағарту, қажеттіліктерін қанағаттандыру құқығын, сапалы өнімге
құқықты, келтірілген шығынның орнын толтыру құқығын қосып ... ... ... ... Бұл ... ... ... тұтынушының
құқықтарын қорғау саласындағы Қазақстан Республикасы заң шығармашылығынан
көрініс алған. Нақтырақ айтатын болсақ Қазақстанның ... ... ... бар:
- тұтынудың кепілдік берілген деңгейіне;
- тауарларды еркін сатып алуға, жұмыстар мен
қызметтерді пайдалануға;
- ... ... өнім ... ... та ... ақпаратқа;
- қауіпсіз өнімге;
- сотқа және өзге де уәкілді мемлекеттік органдарға өтініш
жасауға;
- тұтынушылардың қоғамдық ұйымдарына бірігуге;
- келтірілген шығынның орнын толтыруға ... ... осы ... ... ... ... ... қандай да
бір шарттық қатынасқа түсетіндіктен, олардың осы құқықтарына ... ... шарт ... айта ... Жалпы Азаматтық кодекстің өзінде
азаматтар және заңды тұлғалар шарт жасауға ерікті деген ... ... ... ... ... ... Шарт еркіндігі әртүрлі
аспектілерде көрініс ... бұл – шарт ... ... және шарт ... мәжбүр
етуге жол берілмейтіндік. Басқаша айтқанда азаматтық құқық субектілері
қандай да бір шартты ... ... ... ... ... өз ... тыс шарт жасауға міндетті емес. Екіншіден, шарт еркіндігі
жасалатын ... ... ... анықтаудан көрінеді. Басқаша айтқанда
азаматтық құқық субъектілері қандай шарт ... ... ... ... ... ... да, ... шартты да жасаса алады ... ... ... ... Тек ... ... азаматтық
құқық бастауларына және заңға қайшы келмеуі тиіс. Үшіншіден, шарт еркіндігі
– шарт ... ... өз ... ... ... Егер тиісті шарттың мазмұны заңдармен жазылмаса, онда тараптар
шарттың мазмұнын өз ... ... ... Мысалы, сатып алынатын
тауардың бағасын тараптар өздері анықтайды, тек ... ... ... ... ... ... анықталады. Мысалы, шарт "табиғи монополия"
өніміне қатысты жасалатын болса[6].
Жасау және қалыптастыру тәртібіне қарай шарт жария және қосылу ... ... ҚР ... ... ... ... ... ұйыммен жасалған және өз қызметінің сипатына ... ... ... ... ... ... ... тауарларды сату,
жұмыстарды атқару немесе қызмет көрсету ... оның ... шарт ... шарт деп ... ... сауда, көпшілік
пайдаланатын көлікпен тасымалдау, ... ... ... ... ету, медицина, мейрамхана қызметін көрсету және т.б.). Осы
нормадан көрініп тұрғандай осы шарттардың ... ... ... ... ... осы ... ... шарттың келесі ерекшеліктерін
байқауға болады:
- бір тарап міндетті ... ... ұйым ... ... ол ... ұйымның тауарды сату, қызмет
көрсету және жұмыс істеу бойынша міндетін
көрсетеді;
- бұл міндеттерді өз қызметінің ... ... ... ... әркімге қатысты жүзеге асырылуы тиіс;
- коммерциялық ұйым заңдарда көрсетілген жағдайлардан
басқасында, шарт ... ... ... ... ... құқығы жоқ. Мысалы, көпшілік пайдаланылатын ... ... ... ... ... және т.б.
арналған тегін немесе бағасы төменірек тасымалдау ... ... ... ұйым ... ... тауарлар (жұмыс, қызмет) ұсыну
мүмкіншілігі болмаған ... ғана ... шарт ... бас ... ... ... тауардың дүкенде таусылып қалуы, көлікте бензин болмауы
және ... ұйым шарт ... ... ... ... ... ... (қызмет, жұмыс) күштеп беру туралы және мұндай жалтарудан
келген шығынның орнын толтыру туралы талап қоя ... ... ... ... тауарды алып кету үшін тапсырыс берген көлікке кеткен шығынды
өтеу немесе осыған ұқсас тауарды ... ... ... ... ... ... ... туралы талап қоюы.
Заң актілерінде көзделген жағдайларда Қазақстан ... ... ... ... және орындау кезінде тараптар үшін міндетті
ережелер (үлгі ... ... және т.б.) ... ... ... ... ... бір категориясына қандай да бір
жеңілдіктер беретін немесе қандай да бір шектеулер қоятын, ... ... ... ... ... тараптар үшін міндетті болған
ережелерге қайшы келетін талаптар қоюға ... ... Бұл ... осы ... орнататын талаптардың жарамсыздығына әкеп соғады,
яғни, мазмұны заң талаптарына сәйкес келмейтін, сондай-ақ құқықтық ... ... ... ... ... келетін мақсатпен жасалған
мәміле жарамсыз ... (ҚР ... ... ... 1-тармағы).
Тұтынушылармен байланысты келесі шартқа - қосылу шарты жатады. Қосылу
шарты дегеніміз ... ... ... формулярда немесе өзге де
стандартты нысандарда белгілеген және ... ... оны ... ... ... жолы деп ... алатын шарт (ҚР Азаматтық кодексінің 389-
бабының 1- тармағы). Бұл норманың "тұтастай қосылу" деген сөзі осы тектес
шарттардың ... ... ... Басқаша айтатын болсақ "қосылу
шартын басқа азаматтық құқықтық ... ... ең ... ... ... ... мәні де ... біреуінің әрекет ету
сипаты да (жария шарт) емес, тек шарттың жасалу тәсілі жатады"[7]. ... ... бір ... ... ал ... тарап оған ешқандай өзгеріс
енгізе алмайды. Егер ол өзгеріс енгізсе шарт жай шартқа айналады.
Қосылу шарты ... ... ... ... ... ... және жылу энергиясын, газды және комуналды кәсіпорынның өзге
де ... ... ... ... ... жасалатын шарттар жатады.
Көптеген жария шарттар бір уақытта қосылу шарты да болуы мүмкін.
Мысалы, ... ... ... ... ... отырып жария шарттың бір тарабы
болады. Бірақ ателье шарт жасаған кезде клиентке ... ... ... ... Ал ... ... ешқандай толықтыру енгізбей, оған
қол қоюы тиіс. Егер клиент оған өзгеріс енгізе ... онда ол жай ... осы ... ... ... және ... кейінгі
тұтынушыларға тиісті құқықтарға жеке-жеке тоқталып өтейін.
а) Тұтынудың кепілдік берілген ... ... ... ... ... берілген тұтыну деңгейіне сәйкес
келетін түрлер мен ... ... ... және ... ... алуға
құқылы. Ал кепілдік берілген тұтыну деңгейі дегеніміз ең төменгі күнкөріс
деңгейі, ... ақы ... ... мемлекеттік кепілдіктің болуы, сонымен
қатар тұтынушылардың ең төменгі күнкөріс деңгейіне енген ... ... ... ... ... ... ... заңдары бойынша ең төменгі күнкөріс
деңгейінің тұтынушылық ... ... ... ... іш ... аяқ киім;
- гигиена, санатория бұйымдары, дәрі-дәрмек;
- жиһаз, ... ... және ... ... мәдени – ағартушылық шаралар және демалыс;
- тұрмыстық қызметтер;
- көлік және байланыс кіреді.
Тұтынушылық корзинаны жетілдіруді мемлекеттік басқаруды, кәсіподақтар,
тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... және өзге де ... ... ескере отырып Қазақстан Репбубликасының Министрлер кабинеті
және жергілікті әкімшіліктер ... ... Ал ... ... ... ... ... ұйымдардың аймақтық ерекшеліктері ескере
отырып ... ... және ... ... ... ... ... кабениеті, атқарушы органдар барлық
азаматтарға тауарлар мен қызмееттерді кепілдік берілген тұтыну ... ... мен ... жан басына шаққанда ең төмен табыс деңгейіне
берілген кезде есепке алынған баға бойынша ... алу ... ... ... Ал осы тауалар мен қызметтерді еркін сатып алуға мүмкіндік
жоқ жекелеген облыстар мен қалаларда оларды ... ... ... ... ... қорғау туралы” ҚазССР Заңының 7-бабының ... ... ... сатып алу, жұмыстар мен қызметтерді
пайдалану құқығы.
Тұтынушының тауарларды еркін сатып алуға, жұмыстар мен ... ... ... ... ... алу-сату шартын (ауызша немесе
жазбаша) жасау арқылы жүзеге асырылады. Ал бөлшектеп сатып алу-сату шарты
бойынша ... сату ... ... ... ... ... сатушы
сатып алушыға кәсіпкерлік қызметке ... ... ... жеке өзі,
отбасынды, үйінде немесе өзге де пайдалануға ... ... ... (ҚР Азаматтық кодексінің 445-бабы). Бөлшектеп сатып алу-сату
шартының ең басты ерекшелігіне сатушының тауарды аталған мақсатта алуы ... осы ... ... ... [8].
Бұл шарт ҚР Азаматтық кодексімен, "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау
туралы" Қазақ ССР Заңымен, бөлшектеп ... ... ... ... шетел валютасына жүзеге асыру тәртібін анықтайтын ҚР Ұлттық Банкінің
1997ж 24 ... ... ... ... ... ... ... лицензиялау тәртібі туралы" Ережемен және өзге ... ... ... сатып алу-сату шарты жария шарт болып табылады. ... сату ... және ... сатып алу-сатумен айналысатын кез-
келген кәсіпкер ... шарт ... ... ... ... шарт ... ... шарт пәні, бағасы туралы және тараптардың тауарды
беру туралы талап ететін жағдайлар бойынша ... қол ... ... ... ... алу-сату шарты жасалды деп саналады.
Бұл шарт бойынша сатушы оферент болады, ал ... өзі ... ... ... ... ... бірге жеке оферта да жасауы мүмкін. Мысалы,
"Zepter" фирмасының өнімдері осы ... ... ... оның ... ... бар. ... ... тарапынан жасалатын оферта да болуы
мүмкін. Бірақ ол өте шектеулі . Ол ... ... ... да жоқ және ол туралы
каталогта айтылмаған тауарды алуға мүдделі болған жағдайда орын ... ... қою, ... ... ... ... тауарлар
сатылатын жерде сатылатын тауарлар туралы мәліметтер (сипаттамалар,
каталогтар, ... және т.б.) беру ... ... ... ... ... ... тауарлардың ғана үлгісі қойылуы тиіс. Сөреде
тұрған ... ... ... сапасы тексерілген соң сатып алушының талабы
бойынша сатылуы мүмкін. Әрбір тауардың бағасы, атауы, салмағы (кг, ... және т.б.) анық ... ... ... және ... рәсімдеу
элементі ретінде пайдаланылатын тауар үлгілері сатылуға жатпайды ... қою да ... ... ... ... ... ... да жазбаша да нысанда жасалады.
Жасау кезінің өзінде орындалатын бөлшектеп ... ... ... ... қарамастан ауызша нысанда жасалады.
Егер заң актілерінде және бөлшектеп сатып ... ... ... ... ... ... ... қосылатын формалардың және өзге де
стандартты нысандардың талаптарында өзгеше ... ... ... ... және ... ... ... кезден бастап бөлшектеп сатып алу-
сату шарты тиісті нысанда жасалған болып есептеледі. Бұл ... ... ... оның шарттың жасалғандығын дәлелдеу және оның талаптарын
растайтын куәлік айғақтарға ... ... ... ... ... сатып алушыға тауарды беру міндетін орындау мерзіміне
байланысты бөлшектеп ... ... ... ... ... ... ... мерзімде қабылдап алуы туралы талап қойылған шарт және тауарларды
үлгілері бойынша сату, ... ... ... жеткізіп беру туралы талап
қойылатын шарт болып бөлінеді. Ал бөлшектеп ... ... ... ... ... бұл шарт ... ... отырып тауар сату деп
бөлінеді.
ҚР ... ... ... ... ... сатып алушының
тауарды шартта белгіленген мерзімде қабылдап алуы туралы талап ... осы ... ... ... ... сатып алушыға сатуға болмайтын шарт
жасауы мүмкін. Осыған сәйкес сатушыға тауарды ... ... ... ... ... ... Сондықтан егер заңда, шартта не өзге
құқықтық актіде өзгеше ... ... ... ... ... беруге кеткен шығыны тауар бағасына қосылуы тиіс. ... ... ... ... көзделмесе, сатып алушының ... ... ... ... және ... ... ... өзгеде қажетті әрекеттерді
жасамауын сатушы сатып алушының шартты ... бас ... ... ... сатып алу-сату шарты сатып алушының сатушы ұсынған тауар
үлгісімен (оның сипаттамасымен, тауарлар ... және т.б.) ... ... ... ... ... тиісті тауарды ала отырып, оның
сапасын және өзге де ... ... ... ... ақпарат
негізінде бағалайды, сондықтан ол тауар берілгенге дейін шарттан бір жақты
бас ... ... ... ол сатушы шартты орындау жөнінде әрекет жасалуына
байланысты қисынды шығындарды өтеуі тиіс.
Егер заң актілерінде немесе ... ... ... ... ... ... ... кезден бастап шарт ... ... ... ... ... келесі түріне сатып алушыға тауар
жеткізіп беру туралы ... ... шарт ... Бұл шарт ... ... сатып алушы көрсеткен жерге шартта белгіленген мерзімде ... ... Егер ... тауарды жеткізіп беру мерзімі
көрсетілмесе, онда тауар сатып ... ... ... ... ... қонымды
мерзімде жеткізіліп берілуі тиіс. Сатып алушыға, ал ол ... ... ... ... ... ... ... рәсімдерін
куәландыратын түбіртекті және өзге бір құжатты көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... шарты орындады деп есептеледі.
Бөлшектеп сатып алу-сату шартының келесі түрі – автоматтарды пайдалана
отырып ... сату ... Бұл шарт ... алушы тауар алуға қажетті
әрекеттер, яғни конклюдентті әрекеттер жасаған кезден бастап жасалған болып
есептеледі. Сонымен бірге, заң ... өзі ... және ... ... ... тауар алу үшін жасайтын қажетті әрекеттер туралы ақпарат беру
міндетін жүктеген. Бұл ақпараттар автоматта ... ... өзге ... ... ... ... ... Бұл сатып алушыға сату автоматы тауар
бермеген ... ... беру ... және ... соманы қайтару туралы
талап қоюға мүмкіндік береді[9].
б) Спалы өнімге құқық.
ҚР ... ... ... шарт ... ... оның талаптарын өз
еркі бойынша анықтайды деген қағиданы бекіткен. Бұл ... ... ... ... Қазақ ССР Заңында да орын алған. Осы заң бойынша
сатушы тұтынушыға сапасы шартқа сәйкес келетін тауар беруге ... ... ... ... ... туралы талаптар қоймаса сатушы сатып
алушыға әдетте осы ... ... ... ... ... тауар
беруге міндеттенеді (ҚР Азаматтық кодексінің 422-бабының ... ... ... ... ... ... ... сатқан жағдайда
сатушы сатып алушыға үлгіге не оның сипаттамасына сай келетін тауар беруге
міндетті.
Бірақ шарт еркіндігі тауарлардың сапасы тек ... ... ... дегенді білдірмейді. Кейбір тауарлардың сапасына қойылатын
міндетті талаптар стандарттарда анықталуы мүмкін. ... ... ... шарт пәні ... ... тауар сапасы стандартқа сәйкес келуі ... онда ... ... ... осы ... ... болуы тиіс.
Сатушы мен сатып алушы арасында келісім болған жағдайда, сапасы заңдық
тәртіпте қойылған міндетті талаптардан да жоғары ... ... ... да ... мүмкін[10].
Тұтынушының сапалы тауарларға құқығы тек сапалы тауарды алуды ғана
емес, сонымен бірге осы тауарды жұмысқа ... ... ... ... ... және осы ... ... тұтынушы алдындағы белгілі бір
міндеттерін жүктейді.
Тауарды не ... ... ... ... емес ... ... Тауардың қандай қолданылу мерзімі қалыпты екенін білуде "тауардың
қызмет ету мерзімі" деген термин қолданылады. Қызмет ету ... ... ... тауарды мақсаты бойынша пайдалануды қамтамасыз етуге
міндеттенетін және тауарда өз кінәсі не дайындаушының ... ... ... үшін тұтынушы алдында жауап беретін уақыт кезеңі. Бұл
мерзім тек уақыт кезеңімен ғана емес, өзге де ... ... ... ... ету ... ... ... қолданатын материалдар,
технологиялық мүмкіндіктер, өңдеу тәсілі негізінде анықтайды, сондықтан
әртүрлі дайындаушылардың ұқсас тауарларының ... ... де ... ... ... ... отырғанымыздай, мерзім қою бұл дайындаушының
міндеті емес құқығы. Егер ... ... ... ... да ... ... ... ету мерзімін қоймаса, онда заңда ... ... ... ... ... күннен бастап 10 жыл бойы тауарға
техникалық қызмет көрсету мен жөндеуді қамтамасыз етуге міндетті.
Барлық тауарға қызмет ету мерзімі ... ... ... мерзімі" деген түсінік те қолданылады. ... ... оның ... ... ... ... Осы мерзім ішінде
тауар пайдалануға жарамды болған уақыт кезеңімен, не ол басталғанға дейін
тауар пайдалануға ... ... ... ... (ҚР Азаматтық
кодексінің 424-бабы). Бұл мерзім тамақ өнімдеріне, ... ... ... дәрі ... ... ... ... және
осы тектес өзге де тауарларға белгіленуі тиіс.
Жарамдылақ мерзімі өткен не жарамдылық мерзімі белгіленбеген тауарды сатуға
тыйым салынады.
Тұтынушы сатып ... ... ... ... ... ... салмағын және бағасын тексеруге, олардың ыңғайлылығын қарап
көруге, сондай-ақ оларды қауіпсіз де ... ... ... ... ... жағдайда тұтынушыға бақылау-өлшеу құралдарын, ... ... ... ... ал ... болған жағдайда тауарды
сараптамаға жіберуге көмектесуге міндетті.
Өндіруші өнімнің, ... ... ... ... ... ... ... мен өзге нормативті-техникалық
құжаттарда белгіленген кепілдік берілген мерзім ішінде дұрыс ... ... ... ... ... ... Ал ... мерзімі
дегеніміз- бұл орындаушы тұтынушылар алдында ... ... ... ... ... өз қаражаты есебінен туындаған кемшіліктерді жоюға,
ал кейбір жағдайларда тауарды жаңа тауарға ауыстырып беруге міндеттенеді.
Тауар ... ... егер ... ... көзделмесе, оның барлық
құрамдас бөліктеріне де (жинақтаушы бұйымдарына) қолданылады (ҚР ... ... ... Жалпы ереже бойынша кепілдік мерзімі
тауар сатып алушыға берілген кезден есептеле бастайды. Егер ... ... ... ... ... ... ... мерзім белгіленген
тауарды пайдалану мүмкіндігі болмаса, сатушы тиісті ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге кепілді мерзім ... ... ... ... ... алмаған уақытқа ұзартылады.
Тағы бір ескере кететін жайт, ... ... ... ... ... мерзім қайтадан басталады.
Сатушы тауарына қосымша кепілді мерзім белгілеуге құқылы. Бұл ... ... ... мерзімнен тыс болуы тиіс. Сатушы қосымша
кепілді мерзім белгілегені үшін ... ... ақы ... құқылы, бірақ
тұтынушы тауарды осындай кепілді мерзіммен алатын-алмайтындығын өзі шешуі
тиіс.
Егер тауар ұзақ ... ... ... алынса, онда тұтынушы
үшін кепілді мерзімі біткен соң тауарды кім және қандай негізде ... ... ... тұтынушылардың құқықтарын қорғай отырып, Заң
дайындаушыға ... ... ... өткен соң күту бойынша белгілі бір
міндеттер жүктейді.
Заң талаптарына сәйкес дайындаушы ... ... ... оны ... ... ... желісіне жіберуге, оған техникалық
қызмет көрсету мен жөндеуді бүкіл өндіру ... ... ал ... ... 10 жыл бойы ... ... ... дайындаушы кәсіпорын бұл міндетті орындамаса және тұтынушының
тауарды жөндеуге мүмкіндігі ... онда ... ... жою, ал ... ... тауарды ауыстыру сияқты тұтынушылардың
қосымша құқықтары пайда болады.
в) Өнім туралы ... та ... ... ... тек ... та шынайы ақпарат негізінде ғана тауарды (жұмысты,
қызметті) дұрыс таңдай алады. ... ... ... ... ССР ... сәйкес сатушы (дайындаушы, орындаушы) тұтынушыға, оның
назарын аударған өнімнің бағасы, ... ... ... алудың заңды
әдістері немесе оны бөлудің жергілікті жерлерде қабылданған формалары,
кепілдік міндеттемелері мен кінә тағу ... ... ... оны сақтаудың және қауіпсіз кәдеге жаратудың әдістері мен
ережелері туралы қажетті және нақты ақпарат ... ... ... ... ... ... ... Бланктер, маңдайша
жазулар, жарнамалар, прейскуранттар, баға ... өзге де ... ... және орыс тілдерінде, ал қажет болған жағдайда өзге
тілдерде де беріледі.
Қазақстанда шығарылатын тауарлардың ... ... ... ... ... ... мемлекеттік және орыс тілдерінде
болуы тиіс. Шетелде шығарылған тауарлардың ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген қазақша және
орысша аудармамен қамтамасыз етілуі тиіс.
Шолу ... ... ... ... ... ... сол
жақта немесе жоғарыда – мемлекеттік тілде, оң жақта немесе төменде – орыс
тілінде, көлемі бойынша бірдей ... ... ... ... ... ақпараттары қосымша өзге тілдерде берілуі тиіс. Бірақ шрифт көлемі
нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... тиіс.
Ал ауызша хабарландыру, ақпарат жарнама мемлекеттік, орыс тілдерінде,
ал қажет болған жағдайда өзге тілдерде беріледі[12].
Қажетті ақпаратқа, оның толықтығы жатады. ... ... ... ... ... білімі болмайтындықтан, оған жеткізілген ақпарат көлемі
тұтынушыға дәл осы ... ... ... шешу және оны ... маманның
көмегінсіз қажетті мақсатқа пайдалануға мүмкіндік берілуі тиіс.
"Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" ... ССР ... ... ... жеткізілуі тиіс мәліметтердің тізімі көрсетілген.
Олардың шартты түрде дайындаушы(орындаушы,сатушы) туралы мәлімет және тауар
(қызмет, жұмыс) ... ... деп ... бөлуге болады.
Талаптарға сәйкес дайындаушы туралы ақпаратта келесі мәліметтер
көрсетілуі ... ... ... атауы;
- ұйымның орналасқан жері;
- ұйымның жұмыс істеу режимі;
- ... ... ... ... туралы мәліметтер.
Ал тауар (қызмет, жұмыс) туралы ақпаратқа келетін болсақ, ... ... ... ... және салалы түрде таңдауы үшін дайындаушы
(сатушы, орындаушы) қандай ақпараттар беру ... зор ... ... ... ... ... және
уақыт өте келе тұтынушылық қасиеттері нашарлай беруі мүмкін басқа ... ... ... ... және ... талаптарға сәйкес
мұндай өнімнің жарамдылық мерзімі көрсетілуі тиіс.
Ал тамақ өнімдеріне қатысты оның атауы және түрі, дайындалған ... ... және ... өнім ... ... тамақ қоспалары және
негізгі ингрединттер атаулары; құндылығы; сақтау шарты; жарамдылық мерзімі
қолданудың және сақтаудың шекті мерзімі; ... ... ... фабрикат
өнімдер және балаларға арналған өнімдер үшін); қолдану бойынша берілетін
ұсыныстар, Қазақстан Республикасының заңдарына, ... ... ... және ... тауарларын сату ережелерінің талаптарына
сәйкес өзге де мәліметтер ... ... ... да тұтынушыға орындаушының жұмыстарды атқаруы мен
қызмет көрсету ережелері туралы ақпарат берілуі тиіс.
Осы жоғарыда ... ... ... қоса ... ... маркалау, дайындалған және сатылған уақытын ... ... ... ... салаларында қабылданған өзге де әдістер ... ... ... өнім ... ... емес немесе жеткілікті дәрежеде
толық емес ақпарат ... ... ... ... ... өнім сатып алса, не өнімді мақсатқа сай пайдалану ... онда ... ... келген шығынды өндіруді талап етуге құқылы.
г) Қауіпсіз өнімге құқық.
Тұтынушылар күнделікті өмірде әртүрлі ... ... ... ... зиян ... де туындайды. Тауарды
пайдалану барысында зиян келу ... ... үшін ... ... ... Қазақ ССР Заңында тұтынушылардың қауіпсіз өнімге
құқығына зор назар аударылған.
Тұтынушылардың қауіпсіз өнімге құқығы өнімді ... және оны ... ... ету мерзімі, жарамдылық мерзімі ішінде тұтынушының
өмірі, ... ... мен ... орта үшін ... ... керек
дегенді білдіреді. Егер экономикасы ... ... ... ... халықтың тауар сатып алу қабілетінің жоғары болуы, ... және ... ... ... ... сонымен қатар
тұтынушылардың білімді де тәжірибелі болуы, оларға қажетті ... ... ... ... ... ... ал біздің елде ... және ... ... ... әзірше техникалық, әкімшілік
және құқықтық тәсілдер арқылы қорғауға тура келеді[13].
Сондықтан біздің заңымызда тұтынушылардың ... және ... ... ... ... ... ... шаралар көзделген.
Бұл шараларды шартты түрде келесі екі ... ... ... ... зиян ... ... ... жұмыстарды) тауар айналымына енгізбеуге бағытталған
шаралар;
- тұтынушылар сатып алған тауарлардан келуі мүмкін
зиянның алдын алу бойынша шаралар.
Бірінші топтағы ... ... ... ... міндетті талаптар қоюы жатады. Бұл талаптар стандарттарда
көрсетіледі және ... ... ... ... "Стандарттау туралы"
Қазақстан Республикасының Заңында стандарттау – бұл ... ... ... ... ... мүлікке және қоршаған ортаға қауіпсіздігін
қамтамасыз ету ... ... ... және ... ... ... деп ... Бұл талаптардың сақталуы мемлекеттік
органдар, атап айтқанда мемлекеттік стандарттау, метрология ... ... ... және т.б. қадағалап отырады. Қауіпті
тауарлардың сатылуына қосымша кедергіге сертификаттаудың мемлекеттік жүйесі
жатады. Сернтификаттау – бұл ... ... ... ... ... ... ... сәйкестігін растау үрдісі. Міндетті
түрде сертифиаттауға ... ... ... ... Республикасы
Министрлер кабинетінің 1993 жылы 20 мамырдағы N 411 қаулысымен бекітілген.
Сертификатталуы тиіс ... ... ... тиім
салынады.Сертификаттың болу-болмауына сатушы ... ... ... ... денсаулығына және
мүлкіне қауіпсіздігін қамтамасыз етудің тағы бір ... ... ... ... ... ... этикасында,
маркалауында және өзге де тәсілмен тауарды пайдаланудың, оны ... және ... ... ... ... және ... жатады. Ал сатушы болса осы ережелерді тұтынушының назарына
жеткізуге тиіс.
Бірақ сертификаттау және ... ... ... ... да, ол
тұтынушылардың өміріне және ... зиян ... және ... ... айналымға түсуінің алдын ала алмайды. Сондықтан заңда
егер тұтынушылар тауарларды пайдалану және ... ... ... бұл ... ... зиян ... не келтіруі мүмкін
болатындығы айқындалса, онда дайындаушының сол тауарларды өндіруді тоқтата
тұру ... ... Егер ... ... ... ... ... дайындаушы тауарды өндірістен алып тастауға міндетті. Дайындаушы да
сатушы да ... ... ... ... алуға шара қолдануға
міндетті.
Тауарларды тұтынушылардан қайтарып алу дайындаушының есебінен
жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... ... келтірілген
зиян дайындаушының (сатушының) толық көлемде өтеуіне ... ... ... ... ... ... бар ... қайтарып алу
жөнінде барлық шараларды қолданса, ол осы ... ... ... ... ... зиян үшін ... ... бірге белгілі бір мерзімнен артық пайдалану адамдардың өмірі
мен денсаулығы және қоршаған орта үшін қауіп туғызатын ... ... ... ... бұл ... одан артық пайдалануға тыйым салынады.
Бұл талап тұтас өнімге де, оның құрамдас ... де ... ... және ... ... ... өтініш жасау құқығы.
1995 жылы 30 тамызда қабылданған Қазақстан ... ... ... барлық азаматтарына Конститутцияда
және Заңдарда бекітілген барлық құқықтарын және бостандықтарын сот арқылы
қорғауға кепілдік ... Өз ... мен ... ... ... азаматтар өз бастамасы бойынша сапасыз не ... ... өнім ... ... не ... кінә ... ... тұтынушылардың құқықтарын қорғау тәртібі "Тұтынушылардың
құқықтарын қорғау ... ... ССР ... ... және ол сотқа
дейінгі және соттық тәртіп болып ... ... ... ... ... бұзушыға дауды қарау ... ... өз ... ... ... талап қояды. Сотқа ... ... ... де ("Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы"
Қазақ ССР Заңының 13-бабы) және олардың ... ... да ... ... ... Құқығы бұзылған тұтынушы, сотқа ... , ... ... ... ... екі ... жазады, оның біреуі
сатушыға беріледі, ал ... ... ... ... ... ... қоюы тиіс. Бұл қойылған талапты қарау үшін құқық
бұзушыға 10 күн мерзім берілген ... ... ... ... ССР ... ... ... өз еркімен түзетуден және келген ... ... ... ... ... ... тиісті мемлекеттік орган, прокурор,
қоғамдық ұйым) ... ... ... ... Бұл ... ... құнының мән-
маңызы ескерілмейді.
Тұтынушының сапалы өнімге, жұмыс пен ... және олар ... ... ... ... ету үшін ... ... арнаулы
уәкілдік берілген мемлекеттік органдар (мемлекеттік ... ... ... ... және ... жүзеге
асырылады.
Тұтынушылардың құқықтарын қорғау осы құқықтарды тану құқығы
бұзылғанға ... ... ... келтіру және құқықты бұзатын
әрекеттерге тыйым салу; ... ... ... ... ... ... ... өзгерту; құқық бұзған адамнан келген зиянды
өндіріп алу, ал заңда немесе шартта көзделген реттерде айып ... ... ... заңдарда көзделген өзге де әдістермен өтем алу жолдарымен
жүзеге асырылады.
е) Тұтынушылардың қоғамдық ұйымдарға бірігуге құқығы.
Азаматтардың ерікті ерік ... және ... ... қоғамдық ұйымдар құру құқығы да Қазақстан ... ... ... ... ұйымдары, ұйым мүшелерінің жалпы
жиналысы қабылдаған Жарғы ... ... ... және ол қоғамдық
ұймдардың бір түрі болып табылады. Ұйымдар тұтынушылардың құқықтарын қорғау
саласында ... ... ... атап ... болсақ олар тауарларға ,
жұмыс пен қызметке, олардың бағалары мен тарифтеріне тәуелсіз ... ... ... ... салаларында тұтынушылар құқықтарының
сақталуын ... ... ... және ... ... ... бойынша немесе сапа жөніндегі белгіленген талаптарға сай келмейтін
өнім шығару мен ... ... ... ... және халыққа қызмет
көрсету ережелерін бұзуға кінәлі адамдарды жауапқа тарту туралы материялдар
береді; осы ұйымға мүше емес тұтынушылардың ... үшін ... ... ... ... ... ... жағдайда сотқа
талап қояды және т.б.
Бұл ұйымдарды құру, олардың қызмет ету тәртібі, ... ... ... осы ... ... ... тарауының екінші парагрфында
толық қарастырылған.
ж) Келтірілген залалдың орнын толтыру құқығы.
Тұтынушыға келтірілген зиян - бұл ... ... ... немесе
қызметті дайындаушының, орындаушының не сатушының құқыққа қайшы әрекетінен
келген, ақшалай нысанда ... ... ... ... ... ... және ... қалған пайдадан тұрады. ҚР Азаматтық ... зиян ... ... бұзылған, мүлкі зақымданған не жойылған
тұлғадан шыққан немесе шығуы тиіс шығын. ... ... ... ... ... ... алуы мүмкін болған, бірақ алынбаған табыстан
тұрады.
Тәжірибеде тауар, осы тауарды дайындаушымен ... ... ... зиян ... ... да ... Мысалы, теледидар жанған
кезде залал тек ... ... ғана ... ... ... басқа
тұлғалардың, мысалы көршісінің мүлкіне де келуі мүмкін. Бұл жағдай заңда да
көрсетілген, ... ... ... ... ... ... болған-
болмағанына қарамастан кез-келген залал шеккен тұтынушының сапасыз ... ... ... ... ... ... ... құқықтарын
қорғау туралы" Қазақ ССР Заңының 15-бабының 2-тармағы).
"Тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... ... ССР ... ... ... ... ... немесе мүлкіне
келтірілген залал ... ... ... ... ... өміріне және
денсаулығына келген залалды өтеу ережесі ... ... зиян ... ... ... еңбек ақысы не оның ... ... ... ... ... ... және денсаулыққа зиян келуге байланысты кеткен өзге де ... ... ... ... ... ... не ... онда бұл мүлік
қалпына келтірілуі тиіс. Егер оны ... ... ... болмаса, онда
тұтынушыға дәл сондай түрдегі және сападағы ... ... ... Егер ... ... ... болмаса тұтынушыға келген зиянның орны толтырылуы тиіс.
Осы аталған құқықтар "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР
Заңымен жеке-жеке анық ... де, олар ... ... жиі ... ... ... алдындағы өз міндетін білмеуі не олардың құқықтық
нигилизмді пайдалануы не тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бірақ бұл себептерді
субъективтік сипаттағы себептерге жатқызуға ... Ал ... ... оны ... ... ... негіз болуы
мүмкін. Мұндай объективті себептер біздің жағдайымызда екеу.
Бірінші – біздің нарықтық экономикамыздың қожайыны әзірше монополист.
Қатаң ... ... ... оған әрбір клиент үшін күресу қажет емес,
сондықтан ол нарықта өз ... ...... халқының әлі де болса құқықтық жетілмеуі.
Біздің құқықтық сауатсыздығымыздан халықтық көпшілігі әлеуметтік жағынан
енжар. Егер біз, ... ... ... ... ... бар ... түгіл "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" заңның бар екенін
естімесек, сатушы бізбен қалай санаспақ?
Сондықтан ... ... ... қорғау осы құқықтарды ... ... ... – тек ... ... ... алушының не тапсырыс берушінің жай атауы ғана емес, бұл - нарықтық
жағдайда сіздің ... ... ... ең ... және ... ... ... азаматтық - құқықтық статусыңыз.
2.2 Тұтынушылардың құқықтары бұзылған кездегі, оларға
келтірілген зиянды өтеу және оның ... атап ... ... сапасы шартқа сәйкес келетін,
әдетте мұндай ... ... ... ... ... болатын,
стандарт талаптарына сай келетін тауар (жұмыс, қызмет) алуға, сонымен ... ... ... тауардың берілген ақпаратқа сай болуына құқылы.
Ал тұтынушыға кемшіліктері бар тауар ... ... оның ... ... ... ... ... ССР заңының 14-бабында
бекітілген. Тұтынушы заңда бекітілген бұл ... тек ... ... ... ... ... кемшіліктері туралы ескертпеген жағдайда ... ... ... тауар сатып алған тұтынушы, егер ол туралы сатушы
алдын-ала ескертпесе, өз қалауы бойынша:
- ... ... ... ... беруді немесе бұл
кемшіліктерді түзетуге тұтынушы тарапынан не үшінші тұлғадан кеткен
шығынның орнын толтыруды;
- сатып алу бағасын соған сай ... сол ... ... тауарға айырбастап беруді;
- келген зиянды өтей отырып шартты бұзуды талап етуге құқылы.
Осы аталған құқықтардың қайсысын ... ... өзі ... ... қай құқықты пайдаланатындығын еркін шеше алмайтын екі жағдай
бар.
Бірінші ... ... ... ... ... тұтынушыларға өткізу
мақсатында алған тауарларға қатысты тұтынушының ... ... ... беру ... ... ... кеткен шығынның орнын толтыру
және ұқсас маркалы ... ... ... ... туралы талабы
сатушының келісімімен ғана қанағаттандырылады. Тұтынушы бұл ... ... ете ... ол сатушыға сатып алу бағасын соған сай
төмендету туралы, тауарды басқа маркадағы (модель, артикуль) тура ... ... ... ... алу-сату шартын бұзу туралы ... ... ... ... ... ... ... қатысты
тұтынушы өз қалауы бойынша келесі екі талапты қоя алады: тауарды ауыстыру
туралы немесе ол үшін ... ақша ... ... туралы. Тұтынушы бұл
талаптарды тек тауарды ... қоя ... ... ... талап қою үшін
тауар кемшіліктері оның жарамдылық мерзімі шегінде анықталуы тиіс. ... ... 6 ай ... ... ... үш ай бойы сақталса, ... соң, ... ... білсе, онда сақтау ... ... ... қоя алады.
Енді осы жоғарыда атап өтілген құқықтарға жеке-жеке ... ... ... ... ... түзеп беруді талап ету
құқығы.
Тұтынушы бұл талапты сатушыға, дайындаушыға не шарт ... ... ... ... қояды. Кемшіліктер тауарды жөндеу, бұзылған
бөлшектерін ауыстыру және тағы басқа жолмен ... Бұл ... ... ... үшін ақы ... құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР ... ... ... ... үшін ... ... берілген мерзім ішінде
қоюы тиіс. Ал кепілдік ... ... ... ... ... ... ... алған күнді санамағанда 14 күн ішінде
немесе лабараториялық талдау ... не ... ... өткізу нәтижесінде
расталған жасырын ақаулар ... ... 6 ай ... талап қойылады.
Маусымдық тауарлар (қыстық киім, жазғы аяқ киім және т.б.) үшін кінә ... ... ... ... ... бастап есептеледі.
"Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР Заңының 14-бабына
сәйкес кепілдік берілген жөндеу мерзімі сатып алушы ... рет ... ... ... 10 күннен аспауы тиіс. Сонымен қатар тауардың
кепілдік ... ... ... пайдаланбаған уақытқа ұзартылады. Бұл
уақыт ... ... ... ... жою ... ... қойған күннен
бастап тауардың кемшілігін жойып оны тұтынушыға қайтарған күнге дейін
есептеледі. Егер ... ... ... ... бір бөлігі ауыстырылса
немесе оған кепілдік мерзімі бөлек анықталса, онда бұл ... ... ... есептеледі.
ә) Тауардың кемшіліктерін жөндеуге тұтынушы немесе
үшінші тұлға тарабынан ... ... ... ... ету құқығы.
Тұтынушылардың мұндай құқықтары тәжірибеде кең трамаған. ... ... ... ... ... ... жөндеуге қажет қосалқы
бөлшектің болмауы не тауардың кемшілігін тұтынушының өзі не үшінші тұлға
тез арада ... тура ... ... туындауы мүмкін. Мысалы,
кепілдік мерзімі бітпеген теледидар жаңа жылға бірнеше сағат қалғанда сынып
қалуы ... Теле ... ... кеш ... теледидар иесі оны өзі
не көршісіне (досына) жөндетуі мүмкін. Мұндай ... ... ... жұмыс күні кепілдік берген шеберханаға тауардың кемшілігін жоюға
кеткен шығынның орнын толтыру туралы талап қою қажет.
Мұндай ... ... болу үшін ... екі ... ... керек:
- тауардың кемшілігі болғанын;
- бұл кемшілікті жоюға шығын кеткенін.
Бірінші факт куәлардың айтуымен , сонымен бірге ... ... ... ... факт ... ... ... керек. Мысалы, үшінші
тұлғаның тауарды ... үшін ақша ... ... ... ... не ... сатып алынғанда берілетін чекпен немесе жөндеу
ұйымына тауарды жөндеу үшін ақы төлегендігі туралы квитанциямен ... Жеке ... ... тауарды жөндеу үшін ақша ... ... ... де ... ... ... ... толтыру туралы талапты қарау кезінде шыққан
шығынның қажеттілігі және мақсатқа сәйкестігі туралы ... де ... Бұл ... ... ... ... ... жұмысына (қосалқы
бөлшекке, материялға) төленетін бағаға сай келетінін не осы ... ... ... тиіс.
б) Сатып алу бағасын соған сәйкес төмендетуді талап ету
құқығы.
Тұтынушы бұл талапты сатушыға және оның өкіліне қоюға құқылы. Тұтынушы
бұл ... ... қоя ... Бұл ... ... ... алу ... соған сәйкес төмендету деген не? және тұтынушыға қандай
ақша сомасы төленуі тиіс ... ... ... Бұл ... ... ... бар.
Бірінші вариант. Тұтынушыға сарапшылар не тараптар тұтынушы тұратын
жердегі жөндеу жұмысының бағасын зерттеу ... ... ... ... ... нарықтық бағасы төленуі мүмкін.
Екінші вариант. Тұтынушыға тауардағы кемшіліктерге ... ... ... немесе тауарлық түрінің ... ... ... сома ... ... жататын соманы анықталған пайызға сәйкес
есептеуде талапты қанағаттандыру ... ... ... ... соң оның ... өсуі не ... негізге алынады.
Үшінші вариант. Тұтынушыға, сатушы мен тұтынушы ортақ келісім арқылы
анықтаған және тауардың кемшіліктерінің ... ... ... деп
есептеген кез-келген ақша сомасы төленеді.
Бұл талап та 10 күн ... ... ... ... ... ... ... талап ету құқығы.
Тұтынушы өз қалауы бойынша ... ... ... ... не ... маркадағы тауарға айырбастап беру туралы талап қоюға
құқылы.
Тұтынушы тауарды ұқсас маркадағы(модельдегі, артикульдағы) тауарға
айырбастаған кезде, айырбастауға ... ... түсі және ... ... де ... ... ... жерде ең бастысы - ұсынылатын тауар ауыстырылуы тиіс тауарға ұқсас
болуы, тұтынушылық қасиеті бірдей болуы және сапалы болуы ... ... ... ... ... ... ... пальто да сол матадан
тігілуі және размері де бірдей болуы тиіс. ... ... ... және
ауыстырылған тауарлардың бағасы бірдей болады және ... ... ... ... ... ... ... ұқсас маркадағы (модельдегі, артикульдағы) тауарға айырбастау
туралы талап ... да ... да ... ... ... ... ... талап қойған кезде бұл ... ... осы ... ... ... ... көз ... керек.
Сапасыз тауар бұрын пайдаланылмаған жаңа тауарға айырбасталуы тиіс.
Бұл жерде ... ... ... ... ... мен ... алмастыратын
кезде қолданылатын тауар бағасы арасындағы айырманың орны толтырылуын талап
етуге құқығы жоқ (ҚР ... ... ... ... ... ... ... Қазақ ССР Заңының 14-бабының
4-тармағына сәйкес тауар айырбасталған жағдайда кепілдік ... ... ... ... ... есептеледі.
Тұтынушының тауарды айырбастау туралы талабы дереу ... ал ... ... ... керек болған жағдайда ол 14 күнге дейін
ұзартылуы мүмкін. Тауар сапасын қосымша тексеруге ... ... ... анықтау жатады. Сатушы бұл себептерді анықтауды өз қаражаты
есебінен жүргізуі тиіс. Бірақ сатушы тауардың сапасын ... үшін ... ... міндетті емес. Тауардың кемшіліктерінің себебін
дүкеннің ... ... ... ... ... ... ... тексеру
процесіне қатысуға құқылы. Егер ол ... ... ... сот арқылы шағымдануға құқылы. Егер сараптама кемшіліктердің пайда
болуына тұтынушы ... ... ... ... ... ... шығындар тұтынушыға жүктеледі.
Сапасыз тауардың орнына берілетін тауар сауда ... ... ... ... ... тиісті өтініш жасалған кезден бастап
2 ай мерзім ішінде қанағаттандырылуы керек. Бұл ... ... ... ... ... ... тиіс.
Енді сапасыз тауарды соған ұқсас бірақ, көлемі, ... ... ... ... ... ... сапасы лайықты тауарға алмастыруға тоқталайық.
Мысалы, бұған "Минск" тоңазытқышын "Стинол" тоңазытқышына алмастыру жатады.
Бұл ... ... ... ... ... ... олардың бағаларында да айырмашылық болады. Сондықтан мұндай
кезде алмастырылатын тауардың айырбастаған ... ... мен ... ... ... тауар бағасының арасындағы айырманың орны
толтырылуға ... (ҚР ... ... ... 2-тармағы). Бұл
жерде ауыстыруға жататын тауардың ... егер ... ... күні оның
бағасы жоғары болса, сол күнмен, ал егер төмен болса, сатып алу ... Ал ... ... ... ... ... ... барлық
уақытта талап қою күнімен есептеледі.
Тұтынушы тауарды ... ... ... ... ... (артикульдағы,
модельдегі) тауарға алмастыру туралы талапты тек сатушыға қоя алады.
г) ... ... өтей ... ... бұзуды талап ету
құқығы.
Сатып алу-сату шартын бұзу кезінде тұтынушы сапасыз тауарды қайтарып
беруге міндетті және ... ... ... ... ... құқылы.
Тұтынушы тауарды қайтарып алу туралы талапты сатушыға (дайындаушыға)
не оның өкіліне қоя алады. Бірақ тұтынушы сатушыға ... ... онда ... бұзу ... ... ... алуға байланысты келген ... ... ... ... ... құқылы, ал егер талап ... онда ... тек ... ... қайтаруды талап ете алады.
Ал зиянға құқығы бұзылған тұлға бұзылған құқықты қалпына келтіру үшін
жұмсаған және жұмсауға тиіс болған ... ; оның ... ... ... ... ... ... қатар егер құқығы бұзылмаған жағдайда
тұтынушы алуы мүмкін болған ... ... ... ... ... ... туралы" Қазақ ССР Заңының 14-бабының 11-тармағына сәйкес
шартты тоқтатқан кезде ... мен есеп ... ... ... қымбаттаған
жағдайда тиісті талапты қойған кездегі оның бағасы, ал ... ... ... сатып алу кезіндегі тауар бағасы басшылыққа алына
отырып жүргізіледі. Бұл ... ... ... сатушы (дайындаушы)
тұтынушыға тауар үшін ... ақша ... ... кезінде тауарды
пайдалану не оның тауарлық түрінің төмендеуі және сол ... өзге де ... ... оның ... құны ... айырмашылық сомасын
ұстап қалуға құқығы жоқ.
Енді тұтынушылардың сапасыз тауарды ... ... өзге ... ... құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР Заңының 14-
бабының 6-тармағына сәйкес күрделі заттар ... ... ... ... ... ... ... тегін пайдалануға беруін талап етуге
құқылы. Мысалы, ... ... ... ... ... және т.б. ... тауарлар тұтынушыға тегін жеткізіліп берілуі тиіс. Сонымен
бірге, тұтынушы кепілдік берілген ... ... ... ... ... ... (көлемі 100*50*30) және ауыр (10 ... ... ... ... және кері ... тұтынушыға шеберхананың
немесе дүкеннің күшімен немесе солардың есебінен жеткізілуін, ол ... ... ... ... ... немесе қолданылып жүрген
тарифке сәйкес ... ... ... ... ... ... ... сәйкес, тауардың көлемі 100*50*30 сантиметрден және 10 ... ... ... ... қоя алмайды.
Ал тұтынушының тауарлардың кемшіліктерін түзеу, кемшіліктерді түзетуге
кеткен ... ... ... ... алу ... соған сай кеміту,
сапасыз тауарды айырбастап беру, сатып алу-сату ... ... ... беру ... ... ... әрбір күні үшін сатушы
(дайындаушы) не олардың өкілдері тауардың ... бір ... ... ... ... жерде тауардың қандай бағасына қатысты айып төленуі тиіс екенін
ашып айта кету керек. Егер ... бұл ... ... ... онда талапты орындамаған әрбір күн үшін айып талап
қойылған жердегі ... ... ... ... ... бойынша
есептеледі. Бұл жерде талаптың орындалу жеріне тұтынушы тауарды алуы тиіс
болған елді мекен жатады.
Егер тұтынушының ... ... ... орындалмаса, онда айып сот шешімі
шыққан кездегі тауар бағасымен есептелінеді.
Жалпы тұтынушының айып төлеу туралы талабы сотқа дейінгі ... ... ... тұтынушыбұл талапты сотқа дейінгі тәртіпте қоймаса,
ол сотқа айыпты күштеп ... ... ... қою ... ... талап жеке не басқа да талаптармен бірге (мысалы, тауарды айырбастау
туралы ... ) ... ... бірге сатушыны (дайындаушыны) тұтынушының талаптарын орындау
міндетінен ... ... да бар. Бұл ... ҚР ... және ... ... қорғау туралы" Қазақ ССР Заңында
көрсетілген. Осыған сәйкес, тұтынушылардың ... ... ... ... ... жатпайды:
- талап, сатып алу-сату шартын жасау кезінде ескертілген
тауар кемшілігіне қатысты ... ... ... орнатылған ескіру мерзімі өткен соң
қойылса;
- талап қойылған тауар кемшіліктері, тауар тұтынушыға
берілгеннен кейін тұтынушының тауарды пайдалану немесе оны ... ... ... ... не үшінші бір тұлғалардың әрекеттері
немесе дүлей ... ... ... болса және оны сатушы
(дайындаушы) дәлелдесе;
- сатушы кепілдік ... ... ... ... ... ... ... оны ауыстыратын өзге құжатты
ұсынбаса.
Жоғарыда атап ... ... ... тек ... ... ... Тұтынушының бұған қоса сапалы тауарды айырбастап алу құқығы,
жұмыстарды орындау және қызметтерді көрсету шарттарының ... ... ... ... ... ... ету құқығы және заңда көрсетілген
құқықтарды бұзу салдарынан келген моральдық залалды өтеу құқығы бар.
Сапалы тауарды айырбастау ... ... ... бір ... ... ... ... (ол формасы, көлемі, түсі, үлгісі бойынша сәйкес
келмесе) немесе қажетті қасиеттері болмаса, тұтынушы өзі сатып алған сапалы
азық-түлік емес ... ... ... ... ... туралы" Қазақ ССР Заңының 10-бабы).
Тұтынушы мұндай талапты ... ... ... ... алған
соң 14-күн ішінде қоюға құқылы (ҚР ... ... ... ... Бұл ... ... ... себептерге байланысты тауарды
айырбастағысы келетінін және оның ... ... ... ... ... ... атап ... тиіс. Егер тауардың түр-түсі,
тұтынушылық қасиеттері, пломбалары және ... ... ... кассалық
чегі немесе сатушы тұтынушыға сатылған тауармен бірге берген басқа да
құжаттары сақталса, онда ... ... ... ... ... кезінде ондай тауар сатуда болмаған жағдайда тұтынушы
тауардың құнын қайта есептесіп, сол ... бар ... ... ... алуына болады, не тауардың құны мөлшеріндегі ақшаны қайтарып алуына
не тиісті тауар ... ... ... ... ... алуына болады
және мұндай жағдайда сатушы сатып алушыға тиісті тауардың сатуға түскендігі
туралы хабарлауға міндетті.
Заң сатушыға сапалы тауарды ... ... ... ... ... байланысты шыққан шығынды бөлу туралы мәселені шешпегенін айта
кету керек. Негізінен сапалы тауарды ... ... ... ... алу ... ... байланысты және бұл жерде сатушының
кінәсі болмайды. Сондықтан сатушы сапалы тауарды айырбастауға ... ... ... ... ... талап етуге құқылы. Егер тұтынушы
бұл шығынның ... ... бас ... онда ... ... ... құқылы.
Бірақ тұтынушы формасы, көлемі, түсі, үлгісі бойынша және өзге ... ... ... ... ... ... ... ете алмайды.
Қазақстан Республикасының Министрілер кабинеті ... ... ... Қаулысымен бекіткен Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... емес ... ... Бұл тізімге келесі тауарлар кіреді:
- алтын, платина және күміс өнімдері;
- шұлық өнімдері;
- төсек-орын тысы (ақ жайма);
- іш киім;
- ... ... ... көрсету немесе жұмыс орындау туралы шарт жасасқан
кездегі құқықтары.
Заңға сәйкес орындаушы жұмыстың (қызметтің) ... сол ... ... ... сай болатындай етіп орындауы тиіс.
Жұмысқа не қызметке ... ... ... ... ... ... (қызметті) осы стандарт талаптарына сай етіп ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың (қызметтің) кемшіліктерін тегін жою туралы талап қоя
алмайды: сатып ... ... ... ... ... ... ... егер талап ескіру мерзімі өтіп кеткен соң қойлса; кемшіліктер
тауар тұтынушыға өткен соң ... ... ... ... тауарды
пайдалану ережесін дұрыс сақтамауы нәтижесінде пайда болса; тауарлық чекті
бермесе және ... ... ... ... ... не оның
орнындағы өзге құжатты көрсетпесе.
Жұмыстың (қызметтің) бағасын төмендету туралы талап кемшілікті тегін
жою талабымен; ... ... ... беру ... ... ... ... талабымен бірге қойылатын қосымша талап болып табылады.
Төмендегі үш ... ... бұзу ... ... қоюға болады:
кемшілікті белгіленген мерзімде жоймау; кемшіліктер елеулі ... ... ... елеулі түрде бұзылғанда. Шарт талабының елеулі
түрде бұзылуы дегеніміз тараптар үшін шарт ... ... ... ... ... ... зиянға әкеліп соғатын шарттың
бұзылуы.
Тұтынушы талапты орындалған жұмысты өткізу-қабылдау кезінде, жұмысты
орындау кезінде және ... соң, ... ... ... ... ... қояды. Егер тұтынушы талапты мерзім біткен соң қойса онда ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктер
анықталған жағдайда бұл туралы мердігерге дереу мәлімдеуге, ал егер ... ... ... ... ... ... және ол ... анықталса (жасырын кемшіліктері) олар анықталған соң қисынды мерзімде
мердігерге хабарлауға міндетті. Тапсырысшы мен ... ... ... ... ... ... себептері жөнінде дау туған
жағдайда тараптардың кез-келгенінің талап етуі ... ... ... ... ... ... ... мердігер
көтереді. Бірақ егер ... ... жоқ ... ... ... ... бұл ... орнын толтыруды талап етуге құқылы.
Тапсырысшы анықтаған жасырын кемшіліктер туралы мердігерге хабарлау үшін
шекті мерзім бір жыл, ал ... мен ... ... , сондай-ақ жұмыс
түріне тәуелсіз мердігердің қасақана жасырған кемшіліктеріне ... ... ... бастап үш жыл болып табылады (ҚР Азаматтық
кодексінің 630-бабының 5-тармағы).
Жұмыстың ... ... ... болсақ, онда мұндай жұмыс шартқа
немесе жұмыстардың (қызметтердің) ... ... ... ... сәйкес
орындалуы тиіс. Шартта жұмысты орындаудың бастапқы және соңғы мерзімі
көрсетілуі тиіс және заң ... бұл ... ... үшін ... Ол орындаушының жұмысты орындауға уақытында кіріспеуінен немесе
оны баяу орындап, оны ... ... ... ... ... ... Егер ... жұмысты белгілі бір мерзімде орындамаса, ... ... ... ... ... ... аяқтаудың жаңа
мерзімін тағайындауға және жұмыс үшін ... ... ... ... ... жұмысты орындауды үшінші тұлғаға тапсыруға ... оны ... және ... ... ... ... толтыруды талап етуге;
жұмысты орындау үшін белгіленген бағаны азайтуды талап етуге құқылы. ... ... бір ... ... ... және ол ... ... Егер орындаушы жаңа мерзімде жұмысты бітірмесе, онда тұтынушы
жоғарыда аталған талаптардың бірін қояды. ... бұзу ... ... оның ... ... болады. Тұрмыстық мердігерлік шартын
орындаудан бас тартқан жағдайда, ... ... ... бас
тартылғанға дейінгі орындалған жұмысқа сәйкес келетін бағаны ... ... шарт ... ... ... өтіп ... бұзылса, онда орындаушы
орындаған жұмысы үшін ақы да, шартты орындауға кеткен шығынды да талап ете
алмайды. Егер ... ... ... ... онда айып ... ... дейін немесе өзге де талаптар қойылғанға дейін өндіріледі. Егер
жұмысты аяқтау мерзімі бұзылса, онда айып жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар орындалған жұмыстағы
кемшіліктерді жою мерзімін өткізіп алған жағдайда белгіленген кешіктірілген
әрбір күн үшін айып ... ... ... есебіне қосылмайды. Айып
орындалған ... ... ... ... Егер жұмыстың бағасы
анықталмаса, онда айып ... ... ... ... ... ... орындаушы, мерзімді өткізіп алу тұтынушының кінәсі не ... ... ... ... ол жауаптылықтан босатылады.
Ал жұмыстың кемшіліктерін жою мерзіміне келсек, бұл жұмыстың орындау
кезеңіне ... ... Егер ... кемшілікті жұмысты орындау
барысында анықтаса, онда ол орындаушыға кемшілікті жою үшін ... ... және оны бір ... ... өзі ... Ал егер тұтынушы
кемшілікті жұмысты қабылдау ... ... онда ол ... ... ... Қазақ ССР Заңында көрсетілгендей тұтынушы талап
қойған күннен бастап он ... ... ... ... ... ... бұл ... азайтылуы да мүмкін.
Тұтынушы қызмет көрсетушіні үйге қызмет көрсетуге шақыруға ... ... ... ... не ... ... Егер тұтынушы
қызмет көрсетушіні үйге шақырған кезде алдын-ала ескертпестен қызметтен бас
тартса, тұтынушы оны шақырғаны үшін ақы ... Ал егер ... ... ... және тағайындалған уақытта үйге келмесе, онда
керісінше, ... ... ... ... ... ... ... өтемін төлету құқығы.
Азаматтарға туғанынан тиесілі немесе оның жеке тұлғасымен ажырамас
байланыста болатын заңмен берілген жеке мүліктік емес ... ... ... ... ... және ... келген моральдық залалды толық
өндіру азаматтардың конститутциялық құқықтарын және ... ... ... ... және ... қоғам құрудың тиімді тәсілі
болып табылады.
ҚР Азаматтық ... 9 және ... және ... ... ... ... жеке ... емес өзіндік құқықтар мен игіліктерді
қорғау келесі жолдармен жүзеге асырылады:
- жеке ... емес ... ... мен ... ... ... келтіру, сонымен бірге мемлекеттік басқару
органдарының және жергілікті ... және ... ... сәйкес келмейтін құжатын жарамсыз және орындалуға жатпайды
деп тану;
- жеке мүліктік емес өзіндік ... мен ... ... ... моральдық зиянның өтемін ақшалай нысанда төлету.
Жеке мүліктік емес өзіндік құқықтарды қорғау осы айтылған ... ... ... да, ... ... қолдану арқылы да жүзеге
асырылады.
Бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айырылуы ... зиян ... жеке ... емес ... мен ... азаматқа туғанынан
тиесілі игіліктерге немесе оның жеке тұлғасымен ... ... ... берілген құқықтар жатады. Адамға туылғанынан тиесілі игіліктерге
оның өмірі, денсаулығы, ар-намысы, жеке ... қол ... ... меншікке және тұрғын үйге қол сұқпаушылық; ... алу ... ... ... тұру және ... ... ... таңдау
құқығы және заңмен көзделген өзге де құқықтар жатады[16].
Ал моральдық зиян дегеніміз азамат, оған тиесілі жеке мүліктік ... мен ... ... кемсіту немесе олардан айыру салдарынан
басынан кешірген жан азабы немесе тән азабы (ҚР Азаматтық ... ... ... ... ... ызалану, уайымға салыну, ұялу, түңілу, қолайсыз
жағдайда қалу сезімі және т.б. жатады. Тән азабынан азаматқа қарсы жасалған
құқыққа қайшы ... ... ... зиян ... ... тән ... ... ҚР Азаматтық кодексінің 951-бабының 4-тармағына сәйкес
азаматтың мүліктік ... ... ... (әрекетсіздік) арқылы
кетірілген моральдық зиян өтелуге жатпайды. Оларға ... ... ... ету, ... ... ... құқықтық қатынас
қатысушыларының арасында туындайтын ... ... және тағы да ... егер ... ... ... бұзу оның жеке мүліктік емес
құқықтарын және ... бұзу мен ... орын ... онда ... ... өтеу ... ... та қанағаттандырылуға жатады. ... ... үйге қол ... ... бұза отырып құқыққа қайшы
иелену; тұтынушының ... ... ... бұзу және т.б.)
Осыған сәйкес тұтынушының кез-келген ... ... ... зиянды табуға болады. Мысалы, теле ателье бұзылған теледидарды 5
ай жөндеуі ... ал ... сол ... ... үшін ... ... сұрануы мүмкін және оның, дәрменсіздігінен оның отбасы ... және ... мен ... ... беделі түсуі мүмкін, яғни
тұтынушы осы жағдайға байланысты орасан зор жан ... ... ... ... ... уланса немесе тиісті дәрежеде жасалмаған операция
салдарынан өмір бойы мүгедек болып қалса, бұл жерде де ол аса зор ... ... Тағы бір ... егер сатып алынған кремнің ... ... ... ... біріншіден, оның көркі ұзақ ... ... ... ол ... ... ... адамдармен дұрыс
қарым-қатынас жасай алмайды. Бұл жерде де моральдық зиянның орын алғаны
айқын. Осы ... ... ... ... ... ... осы моральдық зиянды өтеудің кейбір мәселелеріне тоқтала кетейін.
ҚР Азаматтық кодексінің 187-бабының ... ... ... өтеу ... талаптарға ескіру мерзімі қолданылмайды. ... ... ... ... ... заң актілерімен өзге ... ... жеке ... емес ... ... көздейтін
заң актілері, олар күшіне ... ... ... ... Соған сәйкес жәбірленушінің моральдық зиянның орнын толтыру
құқығы көрсетілген заң ... ... ... ... ... ... ... талап қанағаттандырылуға жатпайды.
Заңсыз, кінәлі іс әрекеттермен (әрекетсіздіктермен) моральдық ... ... оны ... ... өтеу тиіс (ҚР ... кодексінің 917-
бабының 1-тармағы).
Моральдық зиян тек ақшалай нысанда өтеледі және оның мөлшерін судья
әділеттілік және ... ... ... ала отырып анықтайды
(ҚР Азаматтық кодексінің 952-бабы). Әрине судья моральдық зиянның ... ... ... ... ... ... көлемі, егер оның көлемін анықтауды ... жеке ... емес ... бұзылуымен байланысты барлық нақты
мән-жайларды ескерсе және сот анықтаған өтеу көлемі талапкер қойған ... ... ... ... ... ... ... және жеткілікті деп есептеуге болады.
Соттар моральдық зиянды өтеудің ... ... ... ... тән және жан ... ... бағалауын және төмендегідей
объективті мәліметтерді ескеруі тиіс:
- жеке мүліктік емес құқықтардың ... ... , ... және т.б.) ... ... жәбірленуші шеккен жан және тән азабының
(еркіндігінен айрылу, дене жарақатын алу, еңбек
қабілеті ... ... ... және т.б.) ... егер ... зиянды өтеу үшін қажет болса, зиян
келтірушінің кінәсінің нысаны (қасақана, абайсызда).
Сот басқа да мән жайларды ескеруге ... ... ... зиян ... үшін ... ... отбасылық және мүліктік
жағдайы.
Тағы айта кететін ... ... ... өтеу ... материалдық
зиянға байланысты болмайды. Тәжірибе бойынша, ... зиян ... зиян ... ... ... ... оның ... әрбір нақты
жағдайда жеке-жеке анықталады[17].
Талап арызда талапкер оның нақты жеке мүліктік емес ... ... ... ... және осы ... ... ... келген моральдық зиянды өтеуге жеткілікті деп есептейтін моральдық
зиян мөлшерін көрсетуі тиіс.
Моральдық зиянды өтеу ... ... ... жеке ... ... болғандықтан, тұтынушылардың құқықтарын қорғау ұйымдарының
тұтынушылардың белгісіз бір ... ... ... өтеу ... ... ... ... іс жүргізу кодексінің 150-бабының
талаптарын бұза отырып ... деп ... осы ... ... ... арыз ... қалдырылады[18].
Бүгігі күнде тұтынушылардың бұзылған құқықтарын қорғау мәселесі
біздің қоғамымыздың басты мәселелерінің бірі ... ... ... ... ... ... асыру, бәсекелестікті және ... бұл ... одан әрі ... ... Бірақ солай бола тұрса да,
нарықтық экономикаға өту біздің өмірімізге елеулі өзгерістер алып ... ... ... ... да ... ретінде көптеген
өзгерістер болды.
Бұлардың барлығы, азда ... өз ... ... ... ... ... елдерінің осы саладағы жетістіктерін ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастыруды талап
етеді. Бұл үшін:
- тұтынушылардың сотқа және мемлекеттік органдарға
деген сенімін арттыру;
- тұтынушының құқықтарын қорғау мәселесі ... ... ... ... ... ... қорғау саласында
халықаралық ынтымақтастықты дамыту;
- тұтынушының құқықтарын қорғау ұйымдарын ... ... ... ... қолдау көрсету қажет.
2.3 Тұтынушылардың құқықтарын қорғауда сот органдарының атқаратын
рөлі.
"Тұтынушылардың ... ... ... ... ССР Заңының 13-бабында
тұтынушылардың құқықтарын қорғауды сот жүзеге асырады деп көрсетілген. Бұл,
тауарды сатушы, ... ... ... ... ... ... ... қандай бір мемлекеттік бақылаушы органға, мысалы монополияға
қарсы комитетке шағымдана алмайды деген сөз емес. Азаматтар үшін осы ... ... ... бір жағынан алып қараған да тиімді. Өйткені
бұл органдардың шағымдарды қарау мерзімі сот талқылауы мерзімінен анағұрлым
қысқа болып ... Әрі бұл ... ... ... ... ... ... бұл органдардың мақсаты – жалпы құқық бұзушылықты жою ... ... - ... ... ... және ... көмектесу болып табылады.
Тек сот қана, мысалы, тұтынушыға моральдық зиянды өтеу ... ... ... Тек сот қана ... ... ... өкілдерінің),
атқарушының, сондай-ақ басқару органдарының тұтынушылардың белгісіз бір
тобы жөніндегі әрекеттерін құқыққа ... деп таба ... және ... ... ... шешім шығара алады.
Сотта істі қараудың өзге де жағымды жақтары бар. ... ... ... ... ... ... сияқты ведомствалық
нұсқаулармен бұғауланбаған, олар қызмет атқару ... тек ... ... ... ... егер ... қатынастың тиісті түрін
реттейтін норма болмаса, судьялар құқық ұқсастығын және заң ... ... Сот ... ... ... және өзге ... да шағымды қараудың ведомствалық ережесіне қарағанда
тұтынушылардың ... ... ... ... ... шағымданудың тағы бір жақсы жағы, соттар ... ... ... мен ... ... ... арыз беру кезіндегі емес, шешім шығару
кезіндегі бағасын басшылыққа алуы.
Сонымен қатар судьяның өкілеттігі кез-келген шенеуніктің өкілеттігінен
жоғары және сотта тұтынушының мүддесін ... ... ... ... ... ... ... талап қойған мемлекеттік ... ... ... ... ... ... баж салығы
салынбайды.
Талап сотқа талапкердің тұрғылықты жері ... ... ... жері ... немесе зиян келген орын бойынша берілуі мүмкін.
Енді осы сот ... ... ... ... сөз қозғайық. Еліміз
тәуелсіздік алып, өркениетті демократиялық даму жолына ... он жыл ... ... ... құру, реформалау бағытында ірі-ірі қадамдар жасалынды.
1995 жылы ... ... ... Конститутциясы сот
билігінің тәуелсіздігін жариялады. Ал ... ... ... ... ... жұмысын қайта құру жөніндегі құжаттар сот ... ... ... ... ... 2000 ... 25 ... қабылданған "Қазақстан Республикасының
сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы" Конституциялық заң, 2001
жылдың 1-қыркүйегіндегі ... ... ... ... сот ... тәуелсіздігін күшейту жөніндегі шаралар туралы"
Жарлығы сот жүйесін жетілдіру жолдарын белгілеп, сот ... ... ... ... ... ... сот ... одан әрі дамыту мен жетілдіру
бүгінгі таңдағы өзекті мәселе болып ... Әрі ... ... ... ... ... ... процестер сот құқықтық реформасына түбірлі
өзгерістер енгізуді қажет етуде.
Бүгінде сот ... ... құру ... ... ... күн ... ... Себебі қандай да бір істің ақ-қарасын айырып соңғы нүктесін
қоятын сот. ... ... ... ... сот ... ... ... да қоғамда сот билігі мәселесіне ерекше назар аударылып, кеңінен
талқылануда.
Бүгінгі таңда, менің көзқарасым бойынша сот ... ... ... екі проблема көтерілуде. Біріншісі - әділ соттың
тәуелсіздігі мен әділеттілігін ... ету, ал ...... және тең ... ... жолдануын қамтамасыз ету болып отыр. Ал сотқа
еркін жолдану қағидасы іске асуы үшін сот ... ... ... ... сот ... ... жасалынған талдау нәтижесі соттарды
мамандандыру мәселесін практикаға жедел ... ... ... ... ...... ... тәжірибеде өткен, адам
баласының қызметінің кез-келген бағытында жетістікке жетуінің тетігі болып
табылады. Сондықтан сот ... ... ... ... ... ету ... Әрі ... бір салаға бейімделіп,
маманданған судья сол ... ... ... меңгереді емес пе.
2001 жылдың қаңтар айында Алматы және ... ... ... ... ... ... Олар ... ішінде жақсы жақтарынан көрініп отыр.
Біздің елімізде әкімшілік юстицияларды құру мәселесі де өзекті болып
отыр. Ал әкімшілік ... ... құру ... қатар жалпы
соттардың жұмысын жеңілдетуге мүмкіндік береді, халықтың кәсіби және ... әділ ... ... қол ... ... ... мемлекеттің
бүкіл органдарының әрекеттеріне сот бақылауы жүзеге асырылады.
Мұндай мамандандырылған соттарды құрудың мынадай жағымды ... ... ... ... бір ... тереңдете зерттеу;
- ұқсас істер бойынша сот тәжірибесін сараптау;
- осы санаттағы істерді қарайтын судьялардың теориялық білімін ... ... ... ... ... мен ақтаңдақтарын
өзінше саралап отыру, оларды жою мақсатында ұсыныстар жасау;
- соттардың тиісті саладағы заңдарды ... ... ... ... ... қатар Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының судьялары мен ... ... ... арттыру институты ашылып, Республика
судьяларының заман талабына сай ... ... ... ету ... бір игі ... ... осы мамандандырылған соттарды құру және ... ... ... ат салысу билердің біліктілігін арттыру бүгінгі күн міндеті болып
отыр, себебі соттардың басты ... ... ... мен міндеттерін
қорғау болып табылады.
ІІІ тарау. Тұтынушылардың ... ... және ... ... ... құқықтарын қорғау туралы
заңдарды жетілдірудің кейбір мәселелері.
Еліміз тәуелсіздік алып, өркениетті демократиялық даму жолына түскен
он жыл ... ... ... ... ... ... ... ірі-ірі қадамдар жасалды. Сол сияқты бүкіл заң шығармашылық
үрдісі бір орында тұрмай, заман ... ... ... ... ... өзгеріп келеді. Ал тұтынушылардың құқықтарын қорғауда ең ... ... ... құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР заңы 1991-
жылғы ... ... ... кезінде қабылданғанын және оған еліміз енді
ғана ... ... ... ... ... ... енді ғана ауысып, еліміздің біріңғай құқықтық жүйесі
қалыптаспай ... ... ... ... өзгерістер мен толықтырулар
енгізілгенін айтсақ жеткілікті. Сондықтан да ... ... ... соңғы жылдардағы қоғамдағы ... ... сай ... ... ... ... ... осы "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... құқықтарын
қорғау туралы" Қазақ ССР заңы ... ... ... ... ... өнім алу, ... ... айырбастап алу құқықтарын, сондай-ақ
тұтынушыларға сапасыз тауар сатқан ... өз ... ... асыру,
тұтынушыны оның өмірі мен денсаулығына төнетін қауіп қатерден қорғау
саласындағы құқықтық ... ... ... ... ... Қазақ ССР заңы осы заңмен
реттелетін құқықтық ... ... ... ... ... ... ... нақты қандай қатынастар реттеуге ... ... ... Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының "Тұтынушылардың
құқықтарын қорғау туралы заң шығармашылығын ... ... ... 1996-жылғы 25-шілдедегі N 7 Қаулысында да тек ... ... ... ... ССР ... ... құқықтық
қатынастардың белгілері ғана атап ... ... ... сәйкес
тұтынушылардың құқықтарын қорғау қатынастары, осы қатынасқа ... ... ... ... ... әр ... саладағы
қызметтерінде туындауы мүмкін. Бірақ бұл азаматтардың кез-келген құқығының
бұзылуы осы заң нормалары арқылы қорғалады деген сөз ... Ал ... ... қорғау туралы" заң нормасымен реттелмейтін
қатынастарды, осы заң ережелері ... ... ... ... ... Қызылорда қаласының соты облыстық тұтынушылардың құқықтарын қорғау
одағының, орталық жылу желісінің ... ... Л. ... ... зиян ... және ... ... су басуына байланысты "ТЭЦ-6"
Акционерлік ... осы ... ... ... шығын және
моральдық зиян өндіру туралы талабын ... Бұл ... ... сот, ... ... ... қызмет көрсету саласында
ешқандай құқықтық қатынас туындамағанын, яғни ... ... ... ... және осы ... бұл ... ... толтыруға
азаматтық іс жүргізудің жалпы ... ... тиіс ... ... ... ... ұйымының сотқа мұндай талап қоюға құқығы
жоқ екенін ескермеген.
Тағы бір мысал, Қарағанды қаласының Кеңес ... ... ... ... құқықтарын қорғау ұйымының білім берудің ... О. ... ... ... ақы ... бойынша қарызын өтеу және осы
себепті келген моральдық шығынды өндіру туралы ... ... ... да аталған заң нормалары қолданылмауы және бұл ұйым мұндай
талап қоймауы тиіс еді. Бұл дау еңбек ... ... ... осы ... оқиғалар біздің тәжірибемізде көп және бұл біздің заң
шығармашылығымыздың кемшілігінің бір ... ... ... Ал ... ... ... ... Федерациясы Жоғарғы Соты Пленумының
"Соттардың ... ... ... туралы заң шығармашылығын
қолдану тәжірибесі туралы" 1994-жылғы 29-қыркүйектегі N 6 Қаулысы ... бұл ... ... тапқан. Осы қаулыда "Тұтынушылардың ... ... заң ... ... ... ... ... мұндай қателіктерді жою үшін біз де "Тұтынушылардың
құқықтарын ... ... заң ... ... қандай қатынастарға
қолданылатындығын атап көрсетуіміз тиіс.
"Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" Қазақ ССР заңының ... ... ... ... ... өзге ... мен
төмендегі құқықтар берілген: тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге, олардың
бағалары мен тарифтеріне сараптама ... ... ... ... әр ... ... тұтынушылардың құқықтарының
сақталуын тексереді (3-тармақтың 2-тармақшасы), өнімге ... ... ... ... ... (3-тармақтың 5-тармақшасы). Біз бұл
нормадан тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... ... ... яғни ол ... ... органдардың қызметін
атқаратындығын көріп отырмыз.
Әрі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999-жылғы 1-қыркүйектегі N 1286
қаулысымен ... ... ... ... ... ... ... актілерін тіркеу ережелеріне сәйкес
тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... ... ... мемлекеттік
тіркеу органдарында (Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасы және аумақтық
органдары жанындағы ... ... және ... ... мемлекеттік органдардың тізіміне енгізілген.
Бірақ “Қоғамдық ұйымдар туралы” Қазақстан ... ... пен ... ұйымдарды ажыратып көрсеткен және қоғамдық ұйымдарға
мұндай өкілеттік бермеген.
Бір жағынан кәсіпкердің ... ... ... ... ... Заң бойынша мемлекеттік бақылау органдары кәсіпкерлерді
жылына бір ... ... ... ... ... құқықтарын қорғау
туралы” Қазақ ССР заңында бұл ... ... да, ... ойымша бұл норма
тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... да ... ... бұл ... ... емес. Өйткені мемлекеттік бақылау органы бүкіл республика
аумағында біреу болса, онда ... ... ... ... саны жүзден асады, әрі олар бір-біріне тәуелсіз және ... ... ... міндетті емес. Яғни бір кәсіпкерді екінші
ұйым қайта тексеруге құқылы. Тек бұл туралы тұтынушы ұйымға жүгінсе болды.
Сонымен ... ... ... жағдайда тұтынушылардың құқықтарын
қорғау ұйымдарының бағаны және тарифтерді ... ... да ... туғызады.
Өйткені ол коммерциялық құпияға жатады және әрбір кәсіпкер бағаны жеке өзі
анықтайды. Ал монополистердің баға ... ... ... ... ... табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау
Агенттігі қадағалап отырады.
Сондықтан, ... ... ... аталған мән-жайларға байланысты
тұтынушылардың құқықтарын қорғау ұйымдарының ... ... ... аталған заңнан алып тастау керек. Бірақ бұл жерде тағы ... ... ... ... ... ... және ... салынған
өнімдерді өндіру және сатумен күрескенімен, олар ... ... ... ... ... олардың мүддесін қорғап сотқа
жүгіне бермейді. Ол органдар тек құқық ... ... ... ... ғана ... ... Бұл ... тұтынушылардың құқықтарын қорғау
ұйымдары немесе жеке тұтынушылар, ... ... ... ... туралы
тексеру органдарына хабарлауы және өзінің құқығын қорғауды осы бақылау
органының тексеру қорытындысы ... ... ... тиіс деп ... бір мәселе, тұтынушы қарсы ... ... ... ... ол өз құқығын сотта дербес қорғай алатындай ету керек. Яғни
әрбір тұтынушы “Тұтынушылардың құқықтарын ... ... ... ССР ... ... ... асыратын механизмді ешқандай шығынсыз кез-
келген уақытта іске қосуы үшін, ... ... ... ... арыз
берушілерді мемлекеттік баж салығын төлеуден босату керек деп ойлаймын.
Жергілікті әкімшіліктерде және монополияға қарсы ... ... ... ... ... ... қызметін тоқтатып,
оларды таратып жіберу менің ойымша уақытынан бұрын жасалған шара. ... ... ... ... әлі ... және ... өздерінің
заңды мүдделерін заң жолымен қорғай алатындығына сенімсіздігі қоса бар.
Сондықтан бұл органдарды қайта ... оның ... ... оған ... ... ... Бұл ойға әрі іс жүргізудің ... ... ... ... ... ... соттық және әкімшілік
тәртібі де итермелейді. Сонымен қатар мемлекеттік ... ... ... ... тұтынушылардың құқықтарын қорғау ұйымдарымен бірлесіп әрекет
етуі тиіс.
Негізінен тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы мәселелердің
негізгі ... ... өз ... және ... ... ... ... Егер адамдар қарапайым қателіктер жібермегенде
көптеген түсінбеушіліктер болмас та еді.
Қазір біздің елімізде ... ... ... ашуға аса зор мән
берілмей отыр. Осы тақырыпқа арналған кітаптар жоқтың қасы. Бұған бір ... ... ... Мен осы ... жұмысты жазуды бастаған кезде осы
тақырыптағы кітаптар тұрмақ “Тұтынушылардың ... ... ... ... ... де ... бірде-бір кітап дүкенінен таппадым.
Сондықтан да біздің еліміздің азаматтарының тұтынушылық ... ... Бұл үшін ... шаралар қолдану керек. Бұқаралық ... ... ... осы ... арналған бағдарламалар ашу
керек, газет-журналдар ... да ... көп жазу ... ... арналған жеке газет-журналдар болса да артық емес.
Тұтынушының ... ... ... кітапшалар шығару керек, меніңше
ЖОО-да заңгер мамандығында оқитындарға арнайы курс оқытылуы керек.
Бұл жерде алға ... ... ... ... өзін ... басты тұлғасы – тұтынушы ретінде сезінуді үйрету ... , заң тек ... және ... тұтынушылық әрекетті жүзеге асыру
құралы болып табылады.
Қорытынды.
Мен осы жұмыс барысында ... ... ... ... ... ... ... Бұл институт көптеген нормативтік құқықтық
актілермен реттеледі және олардың ішінде “Тұтынушылардың құқықтарын ... ... ССР заңы ... рөл ... Бұл заң ... екі ... ... – тұтынушыға нарықтағы тауарлар мен ... ... ... ... - тұтынушының құқығы бұзылған жағдайда, оны
құқықтық қатынастың әлсіз тарабы ретінде қорғау.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... Өйткені
бұл заң “тұтынушының”, тек тауарларды сатып алушының не ... ... ... ... жай ... ғана емес, бұл оның ... ... ... тұлға екенін анықтап қана қоймай,
оған тауар ... ... та ... ... негізінде сапалы тауар таңдауына,
ал құқықтары бұзылған жағдайда өз құқығын белсенді түрде қорғауға мүмкіндік
береді.
Бірақ өкінішке орай, тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... өміріндегі әлі нақты шешімін
таппаған күрделі мәселелердің бірі ... ... Оған ... ... атап ... ... себептер негіз болып отыр.
Бұл жұмысты жазу ... ... ... ... ... ... көптеген оң қадамдар жасалғандығына қарамастан,
бұл мәселенің әлі де ... ... ... ... ... Бұл ... шешу
бүгінгі күннің міндеті. Ал ... бұл ... ... ... ... ... ... қорғау саласында басты
рөл атқаратын “Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы” Қазақ ... өмір ... сай ... мен ... ... ... ... құқықтарын қорғау мәселесі бойынша
мемлекеттік дәрежеде де халықаралық дәрежеде де ақпарат ... ... ... біздің тұтынушыларымыз құқықтық жағынан
әлі де болса сауатсыз.
3- Тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың мемлекеттік
жүйесін қайта ... ... ... ... ... ... қызмет атқарған тұтынушылардың құқықтарын қорғау органдарын
таратып жіберу уақытынан бұрын ... ... ... ... қорғау ұйымдарын құру
және оларға мемлекет тарабынан қолдау көрсету керек. Бұл ұйымдардың
қызметінің мақсаты – ... ... ... ... ... олар осы салаға қатысты нормативтік актілердің
қағаз жүзінде қалмай нақты орындалуына зор ... ... ... ... қорғау саласында
халықаралық ынтымақтастықты дамыту керек. Өйткені бұл Қазақстандағы
тұтынушылардың құқықтарын қорғау ... жаңа ... және ... құқықтарын қорғау саласында
жасалатын шаралардың сапасының артуына зор ықпалын ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Жайлин Г.А.. Гражданское право РК. Часть особенная.Том 1-
А.. ... ... ... В.В.. ... ... ... положения.- М:
1998г.
3. Домашняя юридическая энциклопедия. Потребителям.-М:
Олимп 1998г.
4. Квятковская Т.Г., Осипова Г.М.. Защити себя сам (Мандат
потребителя) – А: Жеті жарғы, 1995г.
5. ... Е.А.. ... ... Том ІІ, Полутом І.- М:
БЕК, 1999г.
6. Шевченко Я.О.. Потребителю о его ... ... Жеті ... ... ... Л.В., Тихомиров Ю.М.. Юридическая
энциклопедия – М: ИНФРА-М, 2000г.
8. Энджел Д.Ф., ... Р.Д., ... П.У.. ... – СПБ: Питер Ком, 1999г.
9. Әлімбеков М.. Мамандандырылған соттар. Олардың орны
мен рөлі./Заң, 2002ж. N 11.
10. Бердалин А.. Правовой статус обшеств ... ... и ... 1999г.N 19 ... Гайкалов О. Права потребителей в сфере обслуживания.
//Предприниматель и ... 2000г. N 12 стр ... ... ... РК: ... ... Вып N 7. ... ВШП “Әділет” 1999г.
13. Воронюк В. Потребитель всегда ... ... в ... ... Аузан А.А.. Международная конфедерация обществ
Потребителей сегодня.//Стандарт и качество., 99 N 3, стр 8-11.
15. Ахмедова И.. Это в ... ... ... 2001г.N ... Рахманов М.М. “Качество товара. Условия наступления
гражданско-правовой ответственности.”//Стандарт и
качество.,2001г. N 11. 14-16 стр.
17. Карелов В.. К вопросу о дышле или куда ... ... 2001г. N 1. стр ... ... О. ... товаров в России и за рубежом.
//Стандарт и качество., 2001г N 4. стр 38-39.
19. Иманбеков Н. Монополист диктует, клиент страдает.
/Знамя ... ... ... ... потребителя.
//Внешнеэкономическая деятельность в Казахстане. 2000г.
N 5. стр ... ... А. Әділ ... жаңа ... – бүгінгі күн
Талабы./Заң, N 11 20002ж. 13-наурыз.
22. Мукушева А.. Защита прав потребителей – дело самих
потребителей. /Ваше право. 2000г.N 7.
23. ... А.. ... в ... ... ... А.. ... ... труда 1999г.
N 22.
25. Тавер Е.. Защита прав потребителей на ... ... ... ... и ... 2000г N ... 79-83.
II. Нормативтік құқықтық актілер тізімі:
1. ҚР Конституциясы.
2. ҚР Азаматтық кодексі.
3. ҚР ... іс ... ... Налоговый кодекс РК “О налогах и других обязательных
Платежах в ... ... силу от 2002г. 1 ... 1991ж. ... ... 1992ж. ... мен толықтырулар енгізілген “Тұтынушылардың құқықтарын қорғау
туралы” Қазақ ССР ... 1999ж. ... ... ... ... ҚР
заңы.
7. 1999ж. 16-шілдеде қабылданған “Сақтандыру туралы” ҚР
заңы.
8. Закон РК “О языках ... от ... ... РК “О СМИ в РК” от ... Закон РК “Об общественных объединениях” от 31.05.96г.
11. Закон РК “О рекламме” от 8.04.97г.
12. Закон РК “О ... ... от ... ... и ... от 29 ноября 1999г.
13. Закон РК от 24 ... 1998г. N 213-1 “О ... ... Закон РК от 16 ноября 1999г. “О прожиточном минимуме”.
15. Постановление Пленума Верховного Суда РК от 25 ... N 7 “О ... ... ... о защите прав потребителей”.
16. Нормативное Постановление Верховного Суда РК от 21-
Июня 2001г. N 3 “О применении ... ... о ... ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұжырымдар алгебрасы41 бет
Патенттер және лицензиялар4 бет
Г. Мендель белгілерінің тұқымқуалаушылық заңдары6 бет
Ежелгі Греция мемлекетіндегі негізгі заңдар8 бет
Жер заңдары14 бет
Жер құқығы қатынастар5 бет
Жеті жарғы. Тәуке Ханның далалық конституциясы3 бет
Мемлекеттің құқықтық және экономиканың әрекеттестік заңдылықтары2 бет
Моңғол шапқыншылығының жағымды жақтары мен апатты зардаптары1 бет
Орман шаруашылығын жоспарлау жайлы ақпарат6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь