І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еліміз егемендік алып, тіліміз мемлекеттік мәртебеге ие болуына байланысты қоғамда тарихи сана мен ұлттық таным көкжиегі кеңейе бастады. Осыған байланысты ұлттық рухани-мәдени мұраның тарихи маңызын саралап, қайта бағалау мүмкіндігі туып отыр. Кез келген этнос атаулының ежелгі дүниетанымдық жүйесі, халықтық рухы әуелі оның тілінде көрініс табады. Бұл ретте В.Гумбольдт: “Язык народа есть его дух, и дух народа есть его язык. Язык насыщен переживаниями прежних поколений и хранит их живое дыхание”,- деп пайымдаған [1,68-82 б.]. Әр халықтың өзіндік салт-санасы, елдік рухы алдымен оның тілінде таңбаланады. Этностың өзіндік дүниетанымынан, тұрмыс-салт ерекшелігінен туындаған арнайы сөз қолданыстардың халықтың өткен өмірінде қандай мәні болса, бүгінгі өмір тіршілігіне тигізер пайдасы одан зор. Тілдің мемлекеттік мәртебесін нығайтудың қазіргі таңдағы маңызды бір мүмкіндігі – оның осы танымдық қызметін неғұрлым толық ашып көрсету, сол арқылы ежелгі елдік атрибуттарды, халықтық қалыпты, рухани тамырды тереңірек зерттеп, жете тану. Тіл мен танымды жіктеп қарамай, оны құбылыс ретінде сабақтастыра қарау академик Ә.Т.Қайдаров ұсынған “тіл мен ұлт біртұтас” немесе “адамды тіл әлемі арқылы тану” деген қағидаларға сүйенетін қазақ тіл біліміндегі жаңа бағыттың қалыптасуына әкелді. Этнолингвистиканың ғылыми-теориялық негізі Ә.Қайдаров, Е.Жанпейісов, М.Копыленко, Р.Сыздықова, Б.Қалиев, Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова, Р.Шойбеков, А.Жылқыбаева т.б. ғалымдардың еңбектерінде қаланды. Соңғы уақытта қазақ тіл білімі лингвомәдениеттану, когнитивтік тіл білімі сияқты тілдік салалармен толығып, өз жемісін бере бастады. Төрт түлік мал атауларын зерттеуде де осы бағыттарды қолдану оң нәтиже берері анық. Өйткені төрт түлік атауларын, әсіресе жылқы атауларын зерттеуді осы бағыттарға сәйкес жүргізу ұлттың тарихы мен тегін зерделеумен қатар, оның дүниетанымын, өзіне ғана тән ұлттық болмысы мен мінез-құлқын айқындауға жол ашады.
Кәсіп пен олардың таңбалық сипаттамасы – тіл бір-бірімен тығыз байланысты. Қазақ халқының қоғамдық-әлеуметтік өмірінде жылқының маңызы зор болды. Қазақ халқы үшін жылқы – қозғалыс көзі, өмір сүру, тіршілік ету формасы. Сондықтан жылқыға қатысты сөздер, сөз тіркестері, фразеологизмдер, мақал-мәтелдер тілімізде көптеп ұшырасады. Осы тілдік деректерді жүйелі түрде жинау, ғылыми талдау сөздік қордың толығуына ғана емес, оны жаңа қырынан зерттеуге, тануға әсер етеді. Сол сияқты жылқы атауларын көркем мәтінде қарастыру мәселесі де өзекті. І.Есенберлин сынды сөз зергерінің атын әлемге паш еткен “Көшпенділер” трилогиясындағы жылқы атауларына этнолингвистикалық талдау жасау, біріншіден, қазақ халқының ұлттық танымының, ұлттық болмыс-бітімінің, ұлттық рухының, менталитетінің жарқырай көрінуіне жол ашса, екіншіден, жазушының тілдік тұлғасын тану мүмкіндігіне ие боламыз. Мұның өзі жылқы атауының негізіндегі ғаламның ұлттық тілдік бейнесін және қаламгердің идиостилін айқындауға жол ашады. Тақырыптың өзектілігі де осында.
        
        ӘОЖ 811.512.122:39                           ... ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық мәні
10.02.02 – Қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2008
Жұмыс С.Аманжолов атындағы ... ... ... университетінің
практикалық қазақ тілі курсы кафедрасында орындалды.
Ғылыми жетекшілері: ... ... ... Манкеева Ж.А.
Филология ғылымдарының кандидаты,
доцент Жылқыбаева А.Ш.
Ресми оппоненттері: Филология ғылымдарының докторы,
профессор Қасым Б.
Филология ... ... ... ... ... мемлекеттік қыздар педагогика институты
Диссертация 2008 жылы “26” мамырда сағат 14.00-де Абай атындағы Қазақ
ұлттық ... ... (050010, ... ... Достық
даңғылы, 13) филология, педагогика ғылымдарының докторы (кандидаты) ғылыми
дәрежесін беру жөніндегі Д 14.09.04 ... ... ... Абай ... Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің кітапханасында танысуға ... 2008 ... “25” ... ... ... ... хатшысы,
филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... өзектілігі. Еліміз егемендік алып, тіліміз
мемлекеттік ... ие ... ... ... ... сана мен ұлттық
таным көкжиегі кеңейе ... ... ... ұлттық рухани-мәдени
мұраның тарихи маңызын саралап, қайта бағалау мүмкіндігі туып ... ... ... ... ... дүниетанымдық жүйесі, халықтық рухы әуелі
оның тілінде көрініс табады. Бұл ретте В.Гумбольдт: “Язык ... есть ... и дух ... есть его ... Язык ... переживаниями прежних
поколений и хранит их живое дыхание”,- деп пайымдаған [1,68-82 б.]. ... ... ... елдік рухы алдымен оның тілінде ... ... ... тұрмыс-салт ерекшелігінен туындаған арнайы
сөз қолданыстардың халықтың ... ... ... мәні болса, бүгінгі өмір
тіршілігіне тигізер ... одан зор. ... ... мәртебесін
нығайтудың қазіргі таңдағы маңызды бір ... – оның осы ... ... ... ашып көрсету, сол арқылы ежелгі елдік атрибуттарды,
халықтық қалыпты, ... ... ... зерттеп, жете тану. Тіл мен
танымды жіктеп қарамай, оны ... ... ... ... ... ұсынған “тіл мен ұлт біртұтас” немесе “адамды тіл әлемі ... ... ... ... ... тіл ... жаңа бағыттың
қалыптасуына әкелді. Этнолингвистиканың ғылыми-теориялық негізі Ә.Қайдаров,
Е.Жанпейісов, М.Копыленко, Р.Сыздықова, ... ... ... Р.Шойбеков, А.Жылқыбаева т.б. ... ... ... ... қазақ тіл білімі лингвомәдениеттану, когнитивтік тіл
білімі сияқты тілдік салалармен толығып, өз ... бере ... ... мал ... ... де осы ... ... оң нәтиже берері
анық. Өйткені төрт түлік атауларын, әсіресе жылқы атауларын зерттеуді осы
бағыттарға сәйкес ... ... ... мен ... ... ... оның
дүниетанымын, өзіне ғана тән ұлттық болмысы мен мінез-құлқын айқындауға ... пен ... ... ... – тіл ... ... ... халқының қоғамдық-әлеуметтік өмірінде жылқының маңызы зор
болды. Қазақ халқы үшін жылқы – қозғалыс көзі, өмір ... ... ... Сондықтан жылқыға қатысты сөздер, сөз тіркестері, фразеологизмдер,
мақал-мәтелдер тілімізде ... ... Осы ... ... ... жинау, ғылыми талдау сөздік қордың толығуына ғана ... оны ... ... ... әсер етеді. Сол сияқты жылқы атауларын көркем
мәтінде қарастыру мәселесі де ... ... ... сөз ... ... паш ... ... трилогиясындағы жылқы атауларына
этнолингвистикалық талдау жасау, біріншіден, ... ... ... ... ... ... рухының, менталитетінің
жарқырай көрінуіне жол ашса, ... ... ... ... тану
мүмкіндігіне ие боламыз. Мұның өзі жылқы атауының негізіндегі ... ... ... және ... ... айқындауға жол ашады.
Тақырыптың өзектілігі де осында.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... түлігіне байланысты тіл
деректерін жинақтап, бір жүйеге түсіру, ... ... ... ... тұрғыдан талдау. Осыған байланысты жұмыста төмендегідей
міндеттерді шешу көзделеді:
- шығармадағы жылқы атауларының ұлт мәдениетіне қатысын ... ... ... ... тұтас лексика-семантикалық топтарға
жіктей отырып зерттеу;
- шығармадағы ... ... ... ... ... т.б.
байланысты этнолексиканы сараптап, жіктеп көрсету;
- шығармадағы жылқы атауларының ... ... ... ... ... ... түрі, түсі т.б.)
түсіндіру;
- ... ... ... ... ... құрылымдық моделін
анықтау;
- жылқы малына байланысты фразеологиялық тіркестердің, ... ... ... т.б. ... ... ашу.
Зерттеу нысаны. І.Есенберлиннің “Көшпенділер” трилогиясындағы жылқы
атауларын этномәдени тұрғыдан зерттеу.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... “Көшпенділер” тарихи трилогиясындағы жылқыға қатысты тілдік
деректер алынды. Жалпы жылқыға қатысты деректер түсіндірме, этимологиялық,
фразеологиялық және т.б. ... ... мен ... ... ... алынды.
Зерттеу әдіс-тәсілдері. Зерттеу барысында теориялық-әдістемелік негіз
ретінде антропоцентристік және когнитивтік лингвистиканың “ғаламның тілдік
бейнесі” ... ... ... алынды. Қажетіне қарай
сипаттама, тарихи-салыстырмалы, этнолингвистикалық талдау, жүйелеу, ... ... ... ... ... мен ... ... нысаны бойынша
төмендегідей мәселелер ғылыми шешімін ... ... ... көркем мәтіндегі қолданысы кешенді талданды;
- І.Есенберлиннің “Көшпенділер” тарихи ... ... ... ... ... этномәдени, тарихи мазмұнымен сабақтас өрілгені
нақты анықталды;
- шығармадағы жылқы атаулары жинақталып, жүйеленіп, ... ... ... ... ... ... және материалдық лексика қазақ халқының
мәдениетінің, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпының ажырамас ... ... ... ... жылқы атауларының этностың рухани және
материалдық мәдениетімен, халықтың ... ... ... мәні ... ... шығармада жылқыға қатысты лексиканың кең қолданылуы, “жылқы” атауының
ұлттық санадағы оған ... ... ... ... қамтуы оның (“жылқы”
атауының) шығармадағы қолданысының концептілік жүйесін айғақтайды.
Жұмыстың ... және ... ... Зерттеу барысында алынған
тұжырымдар мен нәтижелер лексикология, ... ... ... ... ... ... лингвистиканы дамытуға
септігін тигізе алады. ... ... ... ... лингвомәдениеттану, елтану бойынша арнайы курстарда, қазақ
тілін ана тілі деңгейінде оқитын аудиторияларда, ... ... ... ... оқулықтар, сөздіктер (түсіндірмелі, ... ... т.б.) ... ... ... ... ... І.Есенберлиннің “Көшпенділер” тарихи романындағы жылқыға қатысты
этномәдени лексиканың молдығы ... ... ... тән ... ... ... көрінісі;
- шығармадағы жылқы атауларын зерттеу “ғаламның тілдік бейнесінің”
тілдік ... ... ... жылқы атаулары сөздік қордағы ең байырғы лексика ... ... ... ... ... ... ... атаулары қазақ тілінің сөздік қорында өзіндік орны, үлес салмағы
бар тілдік единицалардың мағыналы жүйесі болып табылады;
- жылқы атаулары ... ... ... ... мен ... ... тілдік бейнесін сипаттайды;
- аналитикалық тәсіл жылқы малының түр-түс атауларын жасауда ... ... ... ... мәтінде жылқы атауларын қолдану шеберлігі жазушының
тілдік тұлғасын сипаттайтын аялық білімін де көрсетеді.
Жұмыстың жариялануы мен мақұлдануы. Диссертацияның ... ... ... ... университетским образованием: проблемы и
перспективы” (Өскемен), “Қазақстандағы ... ... ... ... даму ... ... ... оқулары-2004” (Өскемен),
“С.Аманжолов оқулары-2005” (Өскемен), “Орта Азия және Қазақстан: Түркі
өркениетінің бастауы” ... ... ... ... ... оны шешу ... ... атты халықаралық, “Жоғары кәсіби білім:
оқытудың тиімді стратегиялары трансфері” (Семей), “Абай ... ... және ... ... мен ... ... атты республикалық ғылыми-практикалық конферецияларда баяндалды.
9 мақала ... ... ... ... ... ... Ғылыми жұмыс
бойынша барлығы 18 мақала жарияланды. ... ... ... Қазақстан Мемлекеттік университетінің ғылыми-теориялық ... ... ... ... ... университетінің қазіргі қазақ тілі
теориясы мен оны оқыту әдістемесі ... ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
Негізгі ... ... ... ... “Жылқы атауларының тарихи-
ономосиологиялық және сөзжасамдық ... деп ... Төрт ... ... қатысты деректердің зерттелу жайы. Қазақтардың
дәстүрлі идеологиялық таным-түсінігінде төрт түлік маңызды орын ... ... ... ... деректердің қайнар көзі – салт-дәстүрлер мен ... ... өз ... ... ... екінші жартысы мен ХІХ
ғасырдың басында жазылған этнографиялық зерттеулерден ... ... ... шаруашылық қатынастарымен қоса, мәдениет үрдісінде де алдыңғы
орынға шығып, сол кезеңдегі адамдардың наным-сенімдерінде ... ... ... қатар, олардың идеологиялық танымында да ... ... ... ... т.б. ... төрт түлікке
қатысты сүбелі еңбектер жазған. Төрт түлік атауларының ... ... ... алғашқы деректер А.М.Щербак, Э.В.Севортян, Г.Н.Потанин,
А.И.Левшин, Н.И.Ильминский, В.В.Радлов, А.И.Добромыслов, А.Е.Алекторов
еңбектерінде кездеседі. Төрт ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, төрт түлік атаулары, түр-түсі т.б. төрт ... ... ... мен мақал-мәтелдер этнолингвистикалық
тұрғыдан академик Ә.Қайдаров, Р.Сыздықованың еңбектерінде ... Төрт ... ... табу мен ... ... ... ... зерттеу жұмысына түйе малы арқау
болса, Б.Тлепиннің жұмысына қой-ешкі ... ... етіп ... еңбектерінде төрт түлік атауларына қатысты фразеологизмдерге
талдау жасалады. Т.Линко, ... ... ... ... ... төрт ... атауларына қатысты лексика тарихи-
ономосиологиялық ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейхановтың, С.Сейфуллиннің,
С.Аспендияровтың ғылыми-зерттеу еңбектерінде жылқыға қатысты ... орын ... ... ... ... жылқыға
қатысты деректер кездеседі. ... ... ... ... жұмыс
ретінде Н.Айтбаеваның “Қазақ тіліндегі жылқыға қатысты ... ... және ... ... және ... ... жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени
уәждемесі” ... ... ... ... ... ... жұмыстарында өзге түліктермен қатар жылқыға
қатысты ... ... ... ... ... ... алынатын тағам атаулары талданады.
1.2 І.Есенберлиннің “Көшпенділер” романындағы ... ... мен ... ... ... ... ... деректер
бір-бірімен қандай да бір байланыста болып, өзара белгілі бір сөз топтарын
(тақырыптық, мағыналық) құрайды. ... сөз ... ... ... лексика-семантикалық топқа бөліп қарастыру ыңғайлы, тиімді де
қажетті әдіс. Сөздерді лексика-семантикалық, ... ... ... ғалымдардың пікірі әрқилы. Кейбір ғалымдар ... ... деп ... ... бір топ ... оларды бірі бірінен тәуелсіз
екі термин ретінде қолданады. Сөздерді тақырыптық ... бөлу ... ... ... ... ... Сондай-ақ, кез
келген лексика-семантикалық топ қандай да бір тематикалық ... ... ... қарап, бұл екі терминнің арасында айырмашылық жоқ деп ... топ ... тек ... ... негізделмейді, ол
әрі парадигмалық, әрі денотаттардың арасындағы байланыстарға сүйенеді.
Демек, тематикалық ... ... ... ... да, ... топтың көлемінен де кең болады. Тематикалық топ ұғымы ... топ ... ... ... ... ... ... сөз табынан құралған сөздерді енгізсе, лексика-семантикалық топқа бір
сөз табына жататын сөздерді кіргізеді. Тематикалық ... ... ... ... ... ... келеді, бұл топқа жаңа сөздер қосылса
немесе, керісінше, кейбір ... ... ... бұл осы топ ... ешқандай залалын тигізбейді, яғни ... ... ... ... жоқ ... енеді. Мысалы: жылқы, жүйрік, ат, бие,
сәйгүлік, бесті, құлагер т.б. Лексика-семантикалық ... ... ... ... мағынасы жағынан байланысады. Мәселен, құлын,
жабағы, тай т.б. Ұқсастық: екі ... ... ... де ... ... Айырмашылығы – лексика-семантикалық топтың мүшелері арасында
белгілі бір оппозициялық байланыс болады. Құрамына қандай да бір сөз ... ... ... ... байланыс өзгереді. Демек, лексика-
семантикалық топқа енген сөздердің бірінің мағынасы өзгеріске ... ... ... ... ... ... ... жіктеуге болады.
Сөздерді мұндай топтарға бөлу жылқы атауларының мән-мағынасын ашуға,
олардың ... ... ... ... т.б. ... мүмкіндік
жасайды. Ғалым М.Оразов сөздерді лексика-семантикалық ... ... ... шарттардың ескерілуі тиіс екенін атап ... ... ... ... біз осы ... негізге алдық
[2,124-125 б.].
Лексика-семантикалық топтар туралы сөз қозғағанда сема және оның түрлері
мәселелеріне де ... жөн. ... ... ашу, түрлерін
айқындауда В.Б.Гак, Н.И.Толстой, Д.Н.Шмелев, И.Кучқартаев, Ю.А.Найда,
О.И.Селиверстова, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... алынып жүр.
Шындық болмыстағы заттардың жаратылысына тән ортақ белгілері мен
айырмашылықтары болатындығы ... ... ... ... анықтауда жалпылаушы сема мен даралаушы семалардың болуы заңды
құбылыс. Романдағы құлын, тай, жабағы семалары – ... ... ... сема – ... ... жасы ... Сол ... ілбу, аяңдау, желу,
шабу сөздерінің семасы – даралаушы сема ... ... – оның ... ... сема ... ... бір ... топтарға
бөлінуіне негіз болса, айырушы сема сөздердің жеке-жеке өмір сүруіне негіз
болады. Сонымен ... ... ... құрылымын анықтауда қосымша
семалардың алар орны ерекше. Өйткені кез ... ... ... мағынада
қолданылатын сөздер бар. Олар – сол этностың тіл байлығының көрсеткіші.
Мысалы, құлыным лексемасының да қосымша ... бар. ... ... ... ... ... де, сол ... өмірге әкелген, “құлыным” деп түн
ұйқысын төрт бөліп аялай сүйген сорлы анаға, дәл мұндай сұмдық ... ... ... ... [3,87 б.]. Бұл ... ... мәні зор. Ол –
қазаққа ғана тән жақсы көргендікті, сүйіспеншілікті білдіру. Қандай да бір
жануар ... ... ... адамға қатысты қолданылғанда, халықтың
дүниетанымы мен ұлттық менталитетіне тікелей байланысты болады. ... бұл ... ... ... ... ... ... Жылқының жасы мен жынысына, түрі мен түсіне қатысты ... ... ... берілуі. Жылқының жалпы атаулары: ат, жылқы,
жұнт, қылқұйрық. ... ат, ... ... ... ... ... ... шығарманың оқиғалар желісі қазақ хандығы ... ... ... Бұл – ... ... ... үшін жылқының маңызы ерекше
артып, жылқы әрі көлік, әрі азық, әрі ... ... ... кезең болатын.
Сондықтан шығармада атты, салт атты, атты әскер тәрізді сөз қолданыстары да
жиі ұшырасады.
Шығармада жылқының жасы мен ... ... ... ... ... ... тай, құнан, бесті, байтал, дөнежін, сәурік, бие т.б. Олар
жеке-дара емес, бір ... ... ... ... ... ... және саяқ деп ... бөледі. Үйірге
түсетін еркек жылқы айғыр, бес ... ... ... ... ... ... деп аталады. Бес жастан асқан, ақталған жылқыны азбан, екі ... үш ... ... ... жылқыны құнан, төрт жасқа шыққан еркек жылқыны
дөнен дейді. Құнан, дөнен, құнажын, дөнежін лексемаларындағы -құ/-гу, -дө/-
ду ... ... ... монғолдың үш, төрт сан есімдерімен
сәйкес екеніне қазір ешкім күмәнданбайды.
Қылшылдаған жас айғыр кезі келгенде ... ... өзі ... б.] ... сөйлемде жазушы айғыр, үйір сөздерін ауыспалы мәнде,
адамға қатысты қолданып, көркем бейнені сомдауға ... ... ... ... өте көп. ... да өн ... ұшырасып
отырады. Халықтық дәстүрлі тәжірибе ... ... ... ... ... ... ... атауларын біз былайша топтадық: 1) туылған
уағына ... ... ... ... ... 2) ... ... жарыту,
жарытпауына т.б. байланысты: күнқақты құлын, мәйекті құлын, еміншек құлын,
тіленшек ... 3) ... ... ... да ... ... даму ерекшеліктеріне қарай: асау құлын, шу асау ... 4) ... ... қара ... құлын, жабағы; 5) түгіне байланысты: қаракер
құлын, ... ... ... құлын т.б.
Жылқының жасына, жынысына, тұқымына, мінез-құлқына, табиғи ерекшеліктері
мен түрлі қасиеттеріне байланысты тілімізде өте көп атаулар пайда ... ... орын ... Сол ... жылқының түр-түсін білдіретін атаулар
да көп. Этнограф Х.Арғынбаев жылқының түсі дәстүрлі 4 топқа бөлінеді ... ... 1) ... 2) ... 3) ала; 4) ... [4,29 б.]. ... ... жалаң атаулардың барлығы да шығарманың өн бойында кездесіп
отырады. Мысалы, қылаң, қылаңға жататын басқа түстер де шығармада назардан
тыс ... Қос ...... ... ... ... ... [5,39
б.]. Қылаң тобына жататын түстердің негізгісі – ақ. Жылқының ақ бозын ... ... ... ... ... мен ... ... ақ боз болып келуі тегін емес. “Ақ ат мінген сайыпқыран жорықта
кілең жеңіске ... ... ... атты сардар немесе патшаның өзі мінсе
жарасады”, - дейді Омар Хайям. Тағы ... сес ... ... басынан жоғары көтере, нөкерлерін ... ... ... ... ... жанай ақ боз ақалтекесін ойнатқан ... ... ... ... жиі ... ... ... дәстүрі қазіргі заманда
ұмытыла бастады. Соғыс кезінде боз бие құрбандыққа шалынып, оның қанына екі
жақтың адамдары ... ... ... бітімге келетін болған. Жалпы
қазақ ұғымында ақ – ең ... түс, ... ... ... ... ... Шығармада халықтың ежелгі хан сайлау дәстүрі бірнеше
рет сөз ... ... хан ... ... ... боз ... сүтіне
шомылдырып, ақ кигізге көтеріп, хан сайлаған. ... ... ... ... ... ... ... хан көтеріп, таққа отырғызуы
баяндалады. Бір ай ... осы ... Шу ... ... руларының басшылары
жиналып, Бұрындықтың орнына боз ... ... ... ақ кигізге
көтеріп, Қасымды хан сайлады [3,291 б.]. ... Атамыз Абылайды үш ... ... боз ... ... ... ақ ... ... хан ғып көтерген
күнінің түнінде ол бір ғажайып түс ... ... [5,181 б.]. ... ... түстісі ерекше символдық және магиялық, сакральдық (киелілік) сипатқа
ие. Құрбан шалғанда ақ жылқының таңдалу себебі: ақ түс – ... ... ... ... ақ емес, қызыл дейді. Сол сияқты жылқының ақ
түстілерін қызыл жылқы деп ... ... ... түсін атауда сирек
қолданылатын қызыл түс те күннің түсі, Тәңірдің символы. Қызыл ат ... ... ... ... ... яғни ... түсі енді тарланға
айналады. Шығармада тарлан ат та кездеседі: Кәрі ... кей ... ... ... [5,156 б.]. Жазушы мұнда қарт адамның қимылын кәрі
тарланға балайды.
Қазақ ... тағы бір ... түс – көк. ... – түгі ... ... қоңырлау көк денені, әсіресе, бас-аяғын көкшіл қылшықтар басқан жылқы
түсі, ...құлын кезінде қоңыр, күлгін, сұр ... ... бұл түс ... ... түседі” [6,92 б.]. Ертеде көк ала ... да ... Бұл ... естігенде қас жаулары, әсіресе, Әбілқайыр жерін алып,
суын алып, ... көп ... ... ... ... көк ала жылқы құрбан
шалып, қуанышқа кенелді [3,247 б.].
Қара – баранға жататын, ... түгі ... ... шымқай қара, ұшы жылтыр
қылшықты жылқы түсі. Шығармада баран, қара, қара көк ... аз ... - ... әкем ... ... да отыз мың қара көк пен ... емес пе.. Жиырма мың қылаң мен бараным бар [5,101 б.].
Жылқыға біткен негізгі төрт түстің бірі – ала - ... ... ... көк, сары т.б.) ... ретсіз орналасқан үлкенді-кішілі ақ,
ақшыл ... бар түс [6]. Ала сөзі екі ... ... жұмсалады: әрі әбден
есейіп, күш жиған, мықты ... ... ... әрі ... түсін
білдіреді.
Шығармада жылқының барлық түстері (қылаң да, баран да, ала да, шұбар да)
қамтылған. Автор жылқыға біткен әр ... ... ... ... ... қарай ұтымды қолдана білген.
1.2.2 Жылқының тұқымына және табиғи ... ... ... сыны мен бабына байланысты атаулардың қаламгер ... ... ... ... мен ... ... ерекшеліктеріне
байланысты: қазанат, арғымақ, ақалтеке, жүйрік т.б. сөздер мол ... әр ... ... ... мен ... ... ашып, шығармада шебер пайдаланады.
Жылқы жүрісінің атаулары: ілбу, жол жорға, тайпалу, жорыту, жортақтау,
бұлаң құйрық, май бүлкек, ит бүлкек, ... ... ... табиғи және
жасанды болып екіге бөлінеді. Табиғи жүріс – ... ... ... ... ... табиғи жүрісінің түрлері: аяң, өгіз аяң, желіс
(бүлкіл, ... ... сар ... ... ... шабыс (жай түрін
майшоқырақ, қарқындысын жай шабыс, ал ... бар ... ... ... ... Қара ... деп ... шаппай жүріп отырған аяңды
ұзақ жүрісті, қалмақы жүріс, желіс деп ұзақ уақыт желе ... ... ... (бүлкекке) басты деп жорта жөнелгенді, сау желіске салғанды
айтады.
Шығармада жылқыға тән қимыл-әрекет атаулары мол ... ... ... ... шіңгірледі, азынады, сатұр-сұтыр шабу т.б.
жылқының жүрісіне, шабысына, үркуіне, үні мен түрлі ... ... ... ... ... ... дыбыстық еліктеуіш
етістіктерге Қ.Н.Шотаның диссертациясында жан-жақты талдау берілген [7,56-
61 б.]. Ал ... ... ... ... тулады, тарпыды, қарғыды,
т.б. жылқының түрлі қимыл-қозғалысының атаулары.
Жылқының дене ... ... ... өн бойында ұшырасып
отырады. Бұл топтағы жал, ерлік, құйысқандық т.б. ... ... ... болса, қалғандары түрлі жануарларға ортақ атаулар. Жұмыста сербек,
шаша, жаңбырлық, шідерлік т.б. сөздерге талдау жасалады.
Жұмыста бәйгеге ... сыны ... ... (ХІ ғ.), ... үлгісі (ХІХ ғ.), сыншы Ш.Шөңкейұлының (ХІХ ғ.) талаптары, Күреңбай
(ХІХ ғ.), Толыбай сыншының, ... ... ... ... Ат
баптаудың қыры мен сырын қазақ ... ... ... жеке ... ... ... ... атын баптауға қатысты ұжымдық тәжірибелері –
тілдің кумулятивтік ... ... ... ... халықтың
қазынасы. Осы ұлттық құндылықтар жазушының назарынан тыс қалмай, ... ... ... ... І.Есенберлиннің “Көшпенділер” романындағы жылқы атауларының сөздік
қордағы орны.
1.3.1 Шығармадағы жылқы шаруашылығына қатысты ... ... ... ... ... жылқы шаруашылығына қатысты лексика ... ... ... заманда елдің ішкі, сыртқы саясатын реттеу,
азаттығын сақтап қалу сияқты ірі мемлекеттік мәселелердің ... ... ... ... емес ... Ұзақ ... ... шығу үшін
сарбаздардың аттары бабында, ер-тоқымдары, әбзелдері де мықты, сенімді
болуы тиіс. Қысқасы, ... сай ... ел ... қамтамасыз етуге
қажетті шарттардың бірі еді. Ұлан даланы мекендеген қазақ тәрізді аз халық
үшін жылқының қаншалықты маңызды ... ... ... ... ... ... шаруашылығына қатысты лексика төртке ... 1) ... ... ... 2) ... ... 3)
жылқыны бағуға, сынауға, баптауға қатысты сөздер; 4) жылқыдан алынатын өнім
атаулары және өнім алуға, сақтауға қажетті заттар.
Автор шығармада кәсіп ... ... ... ... ... ... ... Атбегі әбден жаратқан ... ... ... ұзап кетті [3,321 б.]. Ақбақайдың қашқан қасқырды қалай ... ... рет ... ат ... ... - ... ... көр...
- деп Ораққа өзі ақыл берген [3,71 б.]. Ат дүбірі ... елең ... ... ... көтеріп алып, өзіне ұмтылған құрықшыны көзі шалып, ор
қояндай ата жөнелген [3,81 ... ... ... ... көп. ... ... атқұмар халықтың
көзінен таса қалмай, белгілі атауға ие болған: ... ... ... ... ... жырым, ауыздық, тізгін, жақтау, желкелік,
сағалдырық, кекілдік, ... т.б. ... ... атқа ... ... ... ... үшін, әрине, сарбазға олардың құрамдас
бөлшектерінің де ... білу ... Сол ... ... атқа ... мен олардың бөлшектерінің атаулары молынан қамтылған. Бұның
астында аты шулы “Киік-аяқ” атанған ақбоз жүйрік, Рабиу-Сұлтан-Бегімнің ер-
тоқымындай ат-әбзелін алтын ... ... ат ... ... ... ... бәрі қақтаған ақ күміс... [3,20 б.].
Жылқыны бағуға, сынауға, баптауға қатысты атауларды: 1) жылқыны ... ... ... 2) жылқының дене мүшелерінің атаулары; 3) бәйге
атын баптауға, ... ... ... деп ... ... ... ... бағуға қатысты қаңтару, тұсау, қамшы, құрық,
шалма т.б. сөздер кездеседі. Жылқының күземі де ... тыс ... ... ... құлаған көштің бір бүйірінен, жал-құйрығы күзеулі
тайға мінген, екі ... ... ... ... әнін ... он ... ... қара торы қыз бала көрінді [5,14 б.].
Шығармада жылқыны байлауға, ұстауға, басқаруға, үйретуге арналған құрал-
жабдық атаулары да қолданылады. Керме, ... ... ... - ... ... ... ... ауыл маңында байлап ұстауға арналған
заттардың атаулары. Жылқыны ... ... асау ... ... ... шалма, қыл арқан, қамшы, құрық т.б. Мәселен, ... ... жиі ... ... қамшы тастау дәстүрін былайша суреттейді:
Сөз астарын түсінген ... ... ... би сөз ... ... ежелгі дәстүр бойынша, айыр тісті, алтын ... ... ... ... ... тастай салды [3,204 б.]. - Мә, менің қамшым... ... ... ... таста да, өзің кейін шап! [5,567 б.]. Қамшыны
ұстаудың өз этикеті бар: жаяу адам ... ... ... салт атты ... ... іліп, сол қолымен аттың тізгінін ұстауға ... ... да өз жөні бар, сәні бар. Оны ... ... ... ... ерекше салтанатымен емес, Жаған өз
келбетімен, жасынан ат құлағында ойнап ... ... ... қызы ... тұрған ерекше отырысымен, қамшыны сипай тартқан болмысымен көздің
жауын алады [3,20 б.].
Шығармадағы жылқыдан алынатын өнім атаулары және өнім ... ... зат ... ... да үшке ... қарастырылды: 1) жылқыдан
алынатын өнім атаулары; 2) өнім алуға қажетті заттар (ыдыстар); 3) ... ... ... ... ... ... ... алынатын
өнімдерге: қымыз, қазы, қарта, жал, жая жатады. Трилогияда бұл топқа енетін
сөздер де қамтылған: - Қаным ... ... бір ... ... бар ... - деп ... әзілдеген болады. Ақбөкен түрегеліп барып, ... ... ... ... қымыз әкеледі [5,42 б.]. Шығармадағы аз кездесетін
сөздер – жылқы өнімін ... ... ... заттар мен құралдар
атаулары. Сырттағы жалшыларына қонақтарға арнап ту бие ... ... үйге ... бес ... ... ... ... қара піспекпен
күрпілдете пісіп, тегенедей-тегенедей ағаш аяқтарға қымыз құя бастаған
[3,108 б.]. ... ... ... ... ... ... сақтауға
қажетті зат атаулары да кездеседі. Қыз үн-түнсіз босағада тұрған ... ... шара ... ... ... содан кейін ағасы Қалден
Церен мен Ренатқа қымыз құйып берді [3,347 ... ... ... жылқы шаруашылығына қатысты лексиканың мол
қамтылуы оның жанрымен байланысты. Жылқымен біте ... ... ... ... ... ... да ішсе – сусын, жесе – азық, ... ... ... ... ... ... Сол себептен де шығармада ... ... ... ... ... ... ... қатысты антропонимдер мен ... ... ... жолдары. Адам есімін жылқымен байланыстырып қою
жиі кездесетін құбылыс. Оның мәні ... ... ... деп ... ... бірге жылқы – байлықтың, сән-салтанаттың белгісі. Ал, құлын
– сұлулықтың, еркеліктің символы. Халқымыз әдемі әйелді ... ... ... ... деп сипаттайды. Адам есімін жылқыға байланыстырып
қоюдың сырлары осында.
Шығармада Тайшық, Жамантай, Тайжан тәрізді антропонимдер қолданылады.
Тілімізде жылқыға байланысты ... ... да мол. ... ... ... Атмінгескен тәрізді топонимдер мен гидронимдер бар.
Жазушы Атмінгескен ... ... ... желісіне орай қызықты, әрі орынды
баян ... ... ... ... ... “Киік-аяқ”,
“Киіккетпес”, “Тарланкөк”, “Тұлпаркөк”, “Көксеңгір”, ... ... ... ... ... “Ақсирақ”,
“Ақбақай”, “Жалынқұйрық”, “Құмай төс”. Бұлар жылқының түр-түсіне, ... мен ... ... ... ... барлығы дерлік күрделі
сөздер.
1.4 Романдағы жылқы атауларының ... ... ... тәсіл арқылы жасалған атаулар. Синтетикалық
сөзжасамдағы ең түпкі мағыналы бөлшек – ... ... ... қатысты бір
буынды түбір сөздерге: ат, тай, кер, боз; екі ... ... ... жорға,
құлын; үш буынды түбір сөздерге: жабағы, арғымақ т.б. жатады.
Романда ... ... ... ... атаулары біршама.
– шы, -ші жұрнағының үстелуімен жасалған сөздер: ат-шы, жылқы-шы, бие-
ші, құрық-шы. Бұлар зат ... ... ... зат ... Ал ... ... ... тәсілмен, біріккен сөзге (ат+қос+шы, ат+бап+шы) -ы
қосымшасының жалғануы арқылы жасалған. Асау қуып үйренген бір ... ... ап, ... міне сап, ... жайылып жүрген Ақбақайға
лап қойған [3,80 б.]. Ол әрі мылқау, әрі ... ... ... ... еді [3,536 б.]. Мысалдардан көрініп тұрғандай, -шы, -ші жұрнағы -
мамандық, кәсіпті білдіретін өнімді әрі ... ... ... -дық (-дік), -тық (-тік) – ең өнімді жұрнақ. Аталмыш жұрнақ
арқылы ... ... ... кекілдік, шоқтық, шашалық, бұғалық,
тізелік, желкелік, кеуделік, ... ... ... құндыздық,
шідерлік, ерлік, жаңбырлық, ауыздық т.б. сөздердің терлік, ауыздық ... ... ... ... дене ... атаулары.
Мысалы: Аттан секіріп түсем деп әрекет істемес үшін, көмірдей қара, жұп-
жуан ұзын қос ... ат ... ... ... ... өткізіп,
аттың омыраулығынан мықтап ілмешектеп қойған [3,274 б.].
-гер (-кер) қосымшасы жалғануымен жасалған жылқы атаулары ... ... ... ... ... қасиеттерінің атауы болса, бапкер
– кәсіп атауы. ... ... ... ... -гер ... ... білдіріп тұр. Демек, бұл сөздердегі -гер қосымша емес, жылқының түсін
білдіретін (кер) ... сөз. ... -кер, -гер ... ... ... ... (желіскер, шабыскер) білдіретін, екіншіден,
кәсіпті (бапкер) ... ... ... ... тәсіл арқылы жасалған атаулар. Біріктіру тәсілі
арқылы: қылқұйрық, ... ... ... құнаншығар, Ақбақай т.б.
жасалған. Бұлардың сыңарлары ... әуел ... ... құрамын
толығымен сақтай отырып біріккен.
Қосарлау тәсілімен жасалған жылқы атаулары екі ... ... я бір ... ... ... ... сыңарлары бір лексика-
семантикалық топтан немесе мағыналас болып келеді, бір сөз табынан тұрады.
Мысалы: құлын-тай, ат-арба. Қос ... ... буын саны сай ... ... ... Бұл заңдылық бұзылса, буын саны аз компонент
бірінші, буын саны көп компонент екінші орында тұрады: ... ... ... ... бос ... Ағыс жағына күштілерін салатын да,
олардың ық жағымен тай-құлындарын тоғытатын [3,139 б.]. ... ... ... те ... ... ... құлын-тай. Ал мынау құлын-тайлары
ауық-ауық бүйірден бөліне шапқан шағын жылқы сауынға арнай ауыл ... ... [5,77 ... ... ... жасалған сөздер жинақтау мағынасын береді.
Мысалы: ат-сайман, ... ... ат және ат үсті ... қажетті
құралдар деп түсінеміз. Қос сөздердің кейде екі сыңары да бір ... ... ... ... ... ... қайталанады: үйір-
үйір, саба-саба, қос-қос. ... екі ... ... ... ... ... Кейде екі компоненттің бірі, көбінесе
екіншісі, алғашқы сыңардың бірінші дыбысын өзгерту, я ... ... ... ... ат-мат, ер-мер. Асау бала жігітті ат-матымен сүйрей
жөнелді [3,195 б.]. Бұлар ... ... ... ... ... ... ... компоненттерінің мағыналары
ұзақ уақыт қолданыла келе кірігіп, бір ... ... ... ... ... әрқайсысы ақиқат өмірде ... ... ... тілде дайын тұрған сөздер, әркім оларды осы ... ... бір ... ... ... ... Мәселен, ат сөзіне қатысты:
ат арба, ат шана, ат тырма, ат соқа, ат жабу, ат ... сол ... ... ... ... ... ... құнан өгіз, құнан
қымыз, құнан қой, бесті ... т.б. ... ... ... ... түр-
түсін білдіретін сөздер өте көп: теңбіл көк, ақ бөрте, тарлан боз, ... ал қара көк, ақ ... сұр ... қара қасқа, ақ қаптал. Бұлардың
әрқайсысы біртұтас лексикалық мағына береді, ... ... ... ... ... ... орны ... араларына басқа сөз
түспейді. Жеке компоненттері синтаксистік байланысқа түспей, тұтас бір сөз
ретінде басқа сөздермен байланысып, сөз ... бір ... ... бір ... ... ... атқарады. Бұлар шығармада заттанған
күрделі ... ... ... ... бұл ... ... соң, ... ер-тоқымды, жүген-құйысқанды қос күлсары жорға
мініп Рабиу-Сұлтан-Бегім мен келіні Аққозы келген [3,183 ... ... ... ... ... ... ... бойынша екі топқа бөлініп қарастырылды: 1) негізгі екі түр-түс
атауының ... ... ... 2) ... ... ... не ... қатысып басқа сөздермен тіркесуімен жасалған атаулар.
Екінші топ компонент санына байланысты: 1) екі компонентті; 2) үш және ... ... деп ... ... ... ... екі ... қосындысын білдіреді. Соңғы
компоненті сол түстің доминанты ... ... ... ... ... ... ... торы, кер торы, қара торы деген түс ... – қара және ... ... екі ... ... соңғы сөзі түр-
түстің өзін білдірмесе, онда негізгі мағынаға екеуі де ... ... ... қара ... ақ ... көк ... ... қара, ақ, көк
түстер жылқының түсін түгел емес, ... бір ... ғана ... ... тұр [6]. ... жылқының мұндай түстері аз емес. Көп
ішінен қара қасқа жүйрік ... қара сұр ... ... алға шыға ... ... ... де негізгі түсті білдіретін атаулар: қара кер; қара көк;
құла жирен; қара торы; боз шұбар. Екі компонентінің ... ғана ... ... ... ... компоненттің не алдыңғысы (анықтауышы),
не артқысы (анықталушысы) негізгі түстің қосалқы мән-мағынасын ... ... ... ... төбел, танау, бақай, бас, сауыр, табан, мойын,
тұяқ, бел, ... ... ... ... ... ... сүлік, шал, ор
сияқты жылқының мүшелерін, ерекше белгілерін, я ... ... ... т.б. ... ... ... [6]. Мысалы: мақпал қара,
қан ... ... ... ... ... әсем қоңыр, көк шолақ. Бұлар
қалыптасқан тілдік бірлік ретінде ... ... бие, ... бесті,
байтал т.б. жылқы атауларының тұруын талап етпейді. ... ... да даяр ... жылқы атауларының тіркесуінсіз қолданылады.
Жылқының түр-түсін білдіретін екі компонентті атаулар негізінде үш ... ... ... ... Академик Ә.Қайдаров айтқандай, бұл тәсіл
түр-түске үстеме мағына артудан гөрі, оны ... ... ... ... етеді: ақ бақай торы, жалпақ бел жирен.
Автор шығармада жылқының ... ... ... ... “көркем
сөздің бейнелеу, суреттеу, әсірелеу талаптарына сай” қолданады [5,98б.].
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... атаулар
бірегей жазушының талғам-танымын, шеберлігін паш етеді.
1.4.3 Лексика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған атаулар. Лексика-
семантикалық ... ... ... жаңа ... ие ... Көп мәнді
болып келеді, омонимдік қатар түзеді, о бастағы мәнін жоғалтып, я әлсіретіп
басқа бір сөз ... ... ... ... “Бәйге алмаған тұлпардан
Белі берік бесті артық”. Мақал құрамындағы бесті сөзі ... ... ... т.б. ... атаулар да субстантивтенген. Заттанған
сөздер қатарына жылқының түр-түсін, ерекше белгілерін, ... ... ... т.б. сипатын білдіретін сөздер жатады. Мысалы: ақ бақай,
ала сирақ, сүліктей ... ... торы т.б. ... ... ... ... Бұлардың бір ерекшелігі: өзінен кейін ат, бие т.б.
жылқы ... ... ... ... ... олар заттану процесіне
ұшырап, ешқандай тілдік тұлғалардың қатысуынсыз, дыбыстық құрамын сақтай
отырып, мағыналарын өзгертіп, ... ... ... мағынаға ауысып отыр.
Жылқының түр-түсіне қатысты атаулардың заттануы – ... ... ... ... бұл тіркестердің құрамындағы құнан, байтал
т.б. жылқы ... ... ... ... ... ... білдіретін сын
есім сөздер субстантивтенуге бейім.
Лексика-семантикалық тәсілге сөз мағынасының кеңею және ... ... Сөз ... ... я ... оның ... әсер етпейді. Мағынаның тарылуы – ой желісінің жалпыдан жекеге
айналуының көрінісі. Мәселен, қазір қысыр байталдар үйірі ... ... ... сөзі ... жалпы бие деген ұғымның орнына, яғни, кең
мағынада қолданылған. Ертеде жиі және кең мағынада қолданылған қысырақ ... келе ... ... ... ... ... түркі тілдері
сөздігінен шығып қалған. Ал ... ... ... сөзі мағыналық даму
барысында семантикалық өзгеріске ұшырап, биеге ғана емес, ... ... да ... ... Сол ... көне ... ... “йылқы” лексемасы “үйірдегі тұяқты мал” деген ... ... ... ... ... “мал” сөзінің синонимі, мал атаулының
жалпы атауы болған. ... өте келе ... ... сөз ... ... ... тек жылқыға қатысты қолданылатын болды.
Зерттеу жұмысының екінші ... ... ... ... атауларының этномәдени және ... ... ... ... ... жылқы атаулары қазақ этнолингвистикасының
“зерттеу нысанын өзара әрі ... ... ... ... ... ... сақтай отырып, мағыналық-тақырыптық топтарға
бөлініп, өзара жіктеліп зерттеледі. ... ... ... ... жіктеуі бойынша үш салаға (“Табиғат”, ... ... ... ... ... ... мәселе “Табиғат” деп
аталатын саланың “Хайуанаттар дүниесі” тармағының “Үй ... ... ... ... “Ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан
зерттеу. Әрбір ... ұлт ... әлем әр ... ... ... Бұл,
әсіресе, тілде айқын байқалады. Яғни, тілдегі әлем бейнесі – ... ... ... ... ... пен ... көзқарастары тұрғысынан
қарасақ, әр ұлт ғаламды өзінше ... ... ... Тіл ... “ғалам бейнесін” қалпына келтіруге мүмкіндік жасайды, тіл
арқылы ата-бабаларымыздың “ғалам бейнесін” ... ... ... ... ... модельде айқындалатын болса, ол өз кезегінде
ұжымдық санамен, ... ... ... ... ... ғаламның тілдік бейнесі негізінен және толығымен адамдар санасындағы
әлемнің логикалық бейнесімен сәйкес келеді. Ал ғаламның ... ... ... ... және ... ... айқындайтын
метафора, теңеу және символ болып табылады” [8].
Көшпенділер танымында, салт-санасында жылқы – ... ... ... символы. Мәселен, батырлар жырында, жылқы көлік
қызметін атқарушы ғана емес, ер ... ... ... ... ... ... ... иерархиясында жылқы бірінші орын алады.
Аркаикалық дүниетанымда күшті желдің және Күн ... ... ... ... ғана тең келген. Жылқы – Тәңірінің сүйген ... ... ... ... ... [9,104 б.]. Қаза ... адам
жерленген соң, оның мінген атының жал-құйрығы ... ... ... ... ... ... мінілмей, бос жіберіліп, жыл толған соң, асына
сойылып, еті атақты ... ... Тұл атты ... ... ... ... ... рәсімдерінің негізінде жылқы медиаторлық қызмет
атқарады деген анимистік қағида жатыр.
Жылқыға қатысты табу, ... көп ... ... ... ... ... түс, атты байла деп айтпайды. Жамандыққа бастамасын деп, сол мағынаны
білдіретін қон, бекіт, кір деген ... ... ... ... ... ... ... жолдыаяқ деп, мінгені байтал болса –
ат деп атайды. Жорыққа байтал мінісе, жол болмайды деп ... ... ... ... ... ... сауылатын мал.
Теңеу – барлық өзге көркемдеу құралдарының негізі, ... ... ... ... ... этнос болмысының ... ... ... ... ... Яғни ... ... ұлттық ерекшеліктері, көркем ойлау ... ... ... ... ... – тіл мен ... ұлттық дүниетанымның тоғысуынан
туындайтын күрделі құбылыс. ... ... ... ... ... жіктеуі негізге алынып, олар мағынасына және сыртқы дүниемен
қарым-қатынасына қарай алты топқа жіктелді [10,41 б.].
Т.Қоңыров: ... ... ... ...... үш ...... тұлға-тұрпаты, формасы; екіншісі – олардың қимыл-
әрекеті; үшіншісі – заттардың түр-түсі, бояуы”, - ... [10,41 б.]. ... көру ... ішінде осы үш белгінің алғашқысы көп кездеседі.
Өйткені халық ... ...... ... шыдамдылықтың
символы. Бұл топқа жататын теңеулер шығарманың өн ... ... ... ... ... жылқы алынатын болса: Адамға тесіле қарайтын
үлкен сұрғылт ... ат ... ... жігіттің топ жылқының ішіндегі
ақалтеке, арғымағындай, бойшаң келген дене бітіміне қарағанда, оны он ... бес ... деу қиын еді [3,319 б.], енді ... түрлі жанды-жансыз
заттар (жануарлар, жәндіктер, бұйымдар т.б.) алынады: Әсіресе бұлардың
көзге ... ... ... мен ... есік пен ... қара сирақ тұлпары
бар Жәнібектің екінші баласы Қамбар болатын [3,209 б.].
Көру теңеулеріне негіз болатын заттардың ... ...... ... Мұның да жалғыз жолы бар. Ол ... ... ... ... ... ... ... өргізуің керек [3,226 б.]. Теңеудің
бейнесі де, заты да – деректі, нақты. ... ... ... ... ... бейненің, яғни, жылқының деректі, нақты қимылына ... ... ... нәтижесінде предметтің (Дәшті Қыпшақтың) қимылы
нақтылы сипатқа ие болып, эмоционалды-экспрессивті бояуы қанық көркем бейне
жасалған. ... ... ... ашса, алақанында, жұмса, жұдырығында
ұстады, халыққа дегенін істеткізді деген мағынаны осындай әшекейлі-кестелі
теңеу арқылы ... ... ... ... ... ... ... – олардың түр-
түсі, бояуы. Бұл теңеулердің мәні – заттардың құр ... ... ... ... ... түсін қанықтыру, ... ... ... түсу ... табылады. Мәселен, жазушы Ал біз тайлы-таяғына
дейін айдап алдық десек, арғы түбекте әлі де үш ... ... ақ ... ... [5,134 б.] ... ... теңеудің затын, яғни асау
жылқылардың түсін әншейін ғана ақ немесе боз емес, кілең ақ ... ... ... өте бір ... тіл ... сұлу ... айналдырған. Ал Сөз
айтпай үш жүз мақпал қара, асыл жылқысын айдап беріп, өзін ... ... ... ... ... [3,123 б.] ... сөйлемде мақпалдай қара
дәстүрлі теңеуі ... ... есту ... ... ... ... ... жақында жүрсе, тебіседі), шығармада сирек кездеседі. Олар
дыбыстың ... ... ... ... әрекеттерін бейнелейді.
Тұтқын қыздың сұлулығына күйіндім бе, ... ... ... ғой, ... шыңғыртып жатқанда сенің сұлу түрің қандай болады екен, көрейін”
деп жігітке қыл бұрауды тұтқын қыздың көзінше салғыздым [3,350 б.]. ... ... ... ... я ... тартқанда шошып, қиналғанда
шығаратын үні ... ... ... мәні ... ... қыл ... ... қиналып шығарған үнін басына ноқта түсіп, ... асау ... ... ... ... әсері мол картина жасап,
оқырман көңіліне жол таба алған.
Жылқыға қатысты сезім-күй теңеулері үш топқа бөлінеді: 1) ... ... да ... ... 2) ... ... заты ... теңеулер; 3)
бейнесі нақтылы қимыл-әрекетке негізделген теңеулер.
Бейнесі де, заты да деректі сезім-күй теңеулерінің бейнесіне де, затына
да көзге ... ... ... болатын деректі заттар негіз болады.
Бірақ ... ... зат пен ... ... ... ... мен құбылыстардың
бір-біріне еш ұқсастығы болмайды: Қалың ойға шомып ... ... ... үн-түнсіз отырған қарт жырау, шапқан дүбірді естіп, тыпырши қалған
кәрі тарландай, кенет басын ... алды [3,55 б.]. ... өр ... ... Қазтуған Қотан толғауынан мойымады. Қамшы тиіп, ырши түскен жүйріктей
енді ... ... ... [3,55 ... ... заты дерексіз сезім-күй теңеулері рухани заттарды
материалдық заттарға ұқсату арқылы жасалады. ... заты ... ... ... ... бұл теңеулердің затына адамның жан-
дүниесінің түрлі күйін бейнелейтін ұғымдар алынады. ... ... ... ... ит ... ... қаша жөнелген (арман), тұсаған ... ... ... ... ой тәрізді адамның жан-дүниесіндегі
психологиялық ... ... ... ... ... ит ... ... тайға, тұсалған орнынан ұзай алмайтын жылқыға баланып, рухани
құбылыстар материалдық сипатқа ие болған. ... ... ... қолмен
ұстауға болмайтын абстракциялық құбылыстарға жан бітіп, бейнелене түседі,
белгілі бір қасиеттерге (ұшқыр қиял) ие болады. Былтыр өзі ... жоқ ... ... ... бір асау ... ғой, ... ... үйреткенде өз сезімімді
өзім үйрете алмаймын ба” деп [3,235 б.]. ... ... ... ... ... ... жылқыға қатысты теңеулерге өте бай. Шығармада көру теңеулері мен
бейнесі нақты қимыл-әрекетке негізделген ... ... ... Жазушы жылқыға қатысты теңеулерді қолдану арқылы халық танымына
жақын, ұлттық ... сай, әсем де ... ... жасап,
шығарманың көркемдік, психологиялық, ... ... қол ... ... жылқы атауларының этимологиялық табиғаты. Жұмыста
Ә.Қайдаров, С.Исаев, Қ.Жұбанов, ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынды.
Жылқының жиі қолданылатын атаулары ат, айғыр, құлын, тай, ... ... ... ... ту бие, шал құйрық, ереуіл ат т.б. сөздерінің шығу
тегі жөніндегі ғалымдардың пайымдауы берілді.
2.2 Жылқы малына ... ... ... ... ... ... ... келгенде ұл баланың кіндігін “ат ... ... ... аттың жалына байлап қоятын дағды бар. ... ... ... ... ... ... бермес шабандоз болсын”
деген тілек айтады. Бала ес біліп, етек жия бастаған ... ... ... ... ... ішінен таңдап жүріп, тай мінгізеді. Ол
жиеннің бәсіресі, бәсіре тай немесе “жиенқұрық” деп ... ... ... байланысты сан қилы қуаныштар кездесіп, оған ... ... Атап ... атқа ... мінгізу тойы, ашамайдан
шығып үзеңгілі ерге ... ... ... ... ... ... құнанға, атқа
мініп шабу, тоқымқағар, сайысқа түсу, асау үйрету. Бұл ... ... ... атқа ... ел қорғауға қамдандыру мақсатын ... ... ... ... ... (сіргемөлдіретер)
сияқты салт-дәстүрлер халқымызда көптеп саналады.
Қазақ біреуге ат ... я ... ... ... ... бағы басында, жылқының басына пайдаланған ноқта мен жүгенде де құттың
демі бар, бұлар атпен қоса ...... ... бағы еріп ... деп
ырымдалады. Үйірлі жылқысынан мал бергенде сол жылқының ... бір ... ... ... ырыс ... кетпесін деп қылға оның ... ... ... сақтап қояды. Бұл – “сілекей сірне” деп аталады.
Қазақтар жылқыны ұрып-соғу былай ... ... ... деп, ... ұстайтын құрықтан, бақанның үстінен аттап өтпейді. “Бақан аттаған
байымайды, балта аттаған жарымайды” деген ... бар. ... атты ... ... ... ... басып тұрса, қашып кетсін деп, көзін оң қолымен
сүртіп, ... ... келе ... ... сауырынан ұрмайды. Жапанда
жалғыз келе жатқан жолаушыны қолдап, жебейтін Қызыр пайғамбар ... ... деп ... ... ... ... ... түс көрсе балаша қуанып, жаман
түс көрсе, мән бермеуге тырысса да, көрген түсін ... ... ... боз ат көрсең, ісің оңалады, қара ат көрсең сәтсіздікке ұрынасың, жылқы
сатып алып ... жаңа ... ... ... ... жүрсең, қуаныш деп
жориды. Шығармада Бұқар жырау Абылай ханның ... ... ... ... – хан ... ... [5,182 б.]. ...
Абылай ханның жорыққа мінетін аты.
Қазақ халқы біреуге алғысын білдіруде де ... жан ... ... ... болсын, Айғырың байталды болсын! Атыңның басы ойнақты
болсын, қораңның іші торпақты болсын! Құлынды желіге ... ... ... көбейсін! – дейді. Қарғыс мәнді фразалар да кездесіп қалады: Атың
арып, тулақ болсын, ерің арып, аруақ ... Ат ... ... ... сазаңды!
Көшпенді халықтың өмірінде жылқының маңызы зор болғандықтан, жылқыға
байланысты салт-дәстүрлері мен ... өте көп. Олар ... ... ... ... ... қайталанбас, қайтып келмес асылы жылқы
бағу дәстүрі сипатталады [3,231 ... ... ... ... ... өлшем атаулары. Халықтық өлшем
атаулары халықтың күнделікті өмірімен, күн ... ... ... ... ... көпшілігі көшпенді халық үшін зор маңызы
бар – жылқы шаруашылығымен байланысты.
Жылқыға қатысты уақыт өлшемдері: бие байлар кезде, биенің бас ... ... бие ... ... ... ... бие ... өлшемін асқан
шеберлікпен, сан құбылта пайдаланады.
Жылқының дене мүшелері қатысқан ... ... де ... ... ертеде қыстыңгүні жауған қардың қалыңдығын: ... қар ... қара ... ... ... тізесінен, қара қапталынан, аттың
қабырғалығынан келу (биіктік, ... ... ... сөз ... су ... ат ... ... Мәселен, аттың шашасынан,
толарсақтан, тілерсектен, ... ... ат ... ... ... ... ... деп мөлшерлеген. Шығармада
автор шаштың ұзындығын: Тоқпақтай ... ... ... төмен ат
тірсегіне дейін төңкеріле түсіп тұр, - деп суреттейді [5,42 б.]. ... ... ... Тек түн ... ... ... ... атты кісі
көрінбес қалың анақурайлы Баскөлдің тұсына келгенде ... - Осы ... көз ... ... ... еді, Сейтеке, - деді Ожар [5,16 б.]. Бір
шеті мен бір шеті ат ... ... ... ... кең ... ... ат бауырынан келген көк шалғынға бөленген [3,46 б.]. Ал ... ... ... ... ... ... дала енді аттың шашасына
дейін көмілген құмға ... ... ... ... ... күн дегенде Сырдың теріскей тұсына Ақмешіттен бір ... ... ... [3,356 б.].
Қашықтық өлшемінің атаулары: ат тұяғы ... жер, ат ... ... жер, ат ... (ат жетпес) жер, бие бауындай жер, бие сауым ... ... ... ... ... сол ... ат шаптырымдай жерде Ақсақ
Темір уақытында салынған Қаңғыт руының дихасы – Маңғыт, одан әрі бір күндік
жерде Үргеніш ... ... [3,153 б.]. ... ... ат ... жер, ... ... жер өлшемдерін түрлендіріп, былайша қолданады: Темір бидің аты
жеткен жерге, Жәнібек ханның аты жете ... деп ... ба? [3,204 ... ... ... ... ... әскері атының тұяғы жеткен
жеріне дейін, сол кезде екі миллиондай қазақ халқы тұрған екен [3,317 ... ... ... өмір тұрмысында затты салмақпен өлшемеген, көбіне
затты көлеміне қарап ... ... әр ... ерекшелігіне қарай әр қилы
қалыптасқан [11,137 б.]. Салмақ, көлем өлшемінің атауларына ат төбеліндей,
бес биенің сабасындай, ат ... т.б. ... ... ... ... ... бір үйір, бір қос (жылқы), бір желі (құлын), ... ... ... ... Екі тепе сулы жері бар ... екі үйір жылқысы
бар қазақтан бай ... [3,592 б.]. Бұл ... ... қос ... ... көптік ұғым пайда болады. Мысалы, үйір-үйір, қос-қос
жылқы, желі-желі құлын. Аңшылар ... деп ... ... ... ... ... ... алдарына он бестей қой айдаған бір топ жігіт ауылдан
шыққан кезде, хан жасағы да солтүстікке қарай бет алды [3,21 б.]. ... ... ... ... алды [3,472 ... ... ... қатысты халықтық өлшем атаулары – қазақ тілінің
сөздік қорында өзіндік орны бар ... ... ... ...... ... негізінде қалыптасып, халық жадында сақталған
атаулар тіл тарихы мен халық мәдениетінің ... ... ... осы ... қолданыстарды барынша көрсете білген.
2.4 Жылқы атауымен байланысты ... мен ... ... Қазақ халқының сан ғасырлық өмір тарихы, қиын да
күрделі ... аса бай ... ... ... фразеологиялық қордан
көрініс тапқан. Тұрақты сөз тіркестерінің көпшілігіне төрт түлік мал, соның
ішінде жылқы атаулары ұйытқы болған.
Тілдік қолданыста ат ... ... ... жоғары болғандықтан ат
сөзі ұйытқы болған тіркестер де өте көп. ... ат ... ... екі ... ... ... тек жылқыға
қатысты қолданылатын және адамға қатысты қолданылатын фразеологизмдер.
Тек жылқыға қатысты қолданылатын фразеологизмдер ... ... ... ... дене мүшелерін, ... ... ... ... ... ... ат ... көп жегендіктен, т.б. себептен
аяғы ақсап ... Мұны атқа жем ... жем ... ... ... - үш ... бәйгеден келсе бірге келеді, қалса бірге қалады...
Бірақ бұ жолы бәйгеге ... реті ... ... ... ... ... ... ақсап жүр [3,85 б.]. Жылқыны жанындай көріп, ... ... ... ... ... түсіп, біраз шөп жегізіп, әлдендіріп,
тынықтырып, аялдататын болған. Мұны – ат шалдыру ... ... ... ... ... тал түбекті құла су Жанғабыл өзенінің бойындағы “Орда
тіккен” деп ... бір ... Жошы аулы ... ... ат ... қасында он жасауылы бар, Көксеңгірін ойнақтатып Қобыланды
батыр ... сау ете ... [3,99 ... ... қатысты қолданылатын фразеологизмдер көлемі адамға қатысты
қолданылатын тіркестерден ... аз. Ал ат ... ... ... алғашында тура мағынаны білдіріп, мағына дамуының барысында ... ... ... ... ... ауысқан фразеологизмдер
өте көп. Шығармада да жиі қолданылады. Мәселен, ат басын бұрды тіркесі бір
жаққа қарай бағыт ... ... ... ... ... ... ... мақсатына сай кейде арасына сөз ... ... ... ... ... Ат басы ... сұлтанның аулына қарай бұрылысымен-ақ,
бұған жолай төре тұқымынан қиянат көрген басқа рудың кедей ... ... ... [3,492 б.]. Ана ... оған жауап қайтармаған, үн-түнсіз
аттарының басын бұрып, келе жатқан адамдарға қарсы аяңдаған [3,23 б.].
Фразеологизмдер – ойды ... ... ... құралы. Мысалы,
тынықты, сергіп қалды деудің орнына құр атқа ... ... ... ... деп жай айта ... ... ... түйенің қомында
деген әлдеқайда әсерлірек шығады. Ал ат құйрығына байланды фразеологизмі
атқа сүйретті, жазалады, қорлады деген ... ... ... ... ... Өйткені көшпенділер өмірінде бұл жазаға адамдар жиі
тартылған. ... ауа ... тек өз ... ... ... көнбейтін
кесір, тоң мойын ру бастықтарын ат құйрығына байлап ... ... де ... па [3,227 б.]. Ат ... ... де жиі ... түседі. Бұл тіркес
тура мағынасында тұра шапты, шаба ... ... ... ... баптап жүрген жүйрікті жайлап келдім деген мағынасы бар. Шығармада
тұра ... ... ... ... ... болған жоқ, жыралы ойпаттан екі
жүз әскер жүйріктерін ойната шығып “Табын! Табын!", “Тіленші! Тіленші!" деп
ұрандай ат ... [5,48 ... ... ... ... ... ... тек жылқыға
қатысты қолданылатын тұрақты сөз тіркестері жылқының дене бітімін, жасын,
жынысын, ... ... ... ... ... қасиеттерін білдіреді. Қазақ
қоңды, сауыры тұтас жылқы туралы сөз ... ... ... ... Таңдаулы саңлақ, сайысқа сай тұлпарды жау басар жүйрік дейді. Ер
азаматтары жау басар жүйріктерінің ер-тоқымын алмай түнде қос ... отыр [5,28 ... ... ... ... ... ... туралы болғанмен,
олар адамның іс-әрекеттерін, мінез-құлқын, ... ... ... ... ... Иран ханы ... да бас көтеріп,
Ақсақ Темір балаларының тізгінін үзіп кетпек боп тұрған кезде, ел ... ... ... [3,190 б.] ... сөйлемдегі тізгінін үзіп ... ... ... ... ... деген мағынаны берсе, -
Әбілқайыр ханның ... ... аты ... жете ... арық еді, енді
хан Жәнібектің тұсында жал бітейін дегені ғой [3,206 б.] ... ... ... ... ғой тіркесі Үйсіндердің жағдайы жақсарған екен деген
мағынаны береді.
Қазақ ... ... ... ... өте көп. ... ... Андыз барда ат өлмес, қолымызда күш тұрғанда бізге бос жатуға
болмайды [3,238 б.]. Ат қазығынан кетпейді, ... да өз ... ... [3,111 б.]. ... ... ... ... қазақтың жаужүрек батыры
Қобыландыға қаратып айтылып тұр. Мұндағы үйір сөзі ... ... үйір ... ... ... ... бар: - ... Ал өз
бауырларыңа қарсы садақ безеген ана екі ағаңды қайтеміз? - Адасқанның айыбы
жоқ, ... ... ... ... [3,564 б.]. ... да үйір сөзі ... қолданылып тұр.
Шығармада байталға қатысты мақалды жазушы Чжао Хой ... ... ... ... қумақ түгіл, “байтал түгіл бас қайғының” ... ... басу ... Чжао Хой ... ... шегінген [3,545 б.].
Құрамында жүйрік сөзі бар төмендегідей мақал-мәтелдер ауыспалы ... ... ат ... да ... деген [5,223 б.]. - ... ... жете ме, - деп шал ауыр ... [5,232 ... ... байланысты мақал-мәтелдер де кездеседі. Қаламгер
шығармада төмендегі мақалды адамның бәрі бірдей емес деген мағынада ... ... Бір ... ала да ... құла да ... бір шіріген жұмыртқа
кімді бүлдірер дейсің дейді ішінен Кенесары [5,83 б.].
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмыста І.Есенберлиннің “Көшпенділер” романындағы жылқы атаулары тілдік
және ... ... ... төмендегідей мәселелер
айқындалды:
- тарихи трилогияда жылқы атауларының мол ... ... ... ... ... ... ... тілінің сөздік қорында жылқы
атауларының өзіндік орны, үлес салмағы бар ... ... ... ... ... романындағы жылқыға қатысты
этномәдени лексиканың молдығы қаламгердің тілдік тұлғасына тән ... ... ... көрінісі;
- романдағы жылқыға байланысты тіл деректері, этномәдени лексика қазақ
халқының сан ғасырлық тарихи-мәдени өмір-тәжірибесінен ... ... ... танымдық маңызын арттыруға ықпал жасайды;
- аталмыш шығармада киелі жылқы түлігіне байланысты салт-дәстүрлердегі,
табу мен эвфемизмдердегі, ... ... ... өлшем атауларындағы
ұлттың дүниетанымының жүйесі айшықты сипатталған;
- қазақ халқының жылқыға қатысты әдет-ғұрыптары мен ... ... ... ... және ... мәдениетін сараптап,
зерделеуге, осы арқылы көшпенділердің дүниетанымдық бітімін ... ... ... ... байланысты сөздер сөздік қордағы ең байырғы, көне
сөздер қатарынан саналады. Жылқының ... ... ... заттану
процесіне бейім келетіндігі, сонымен қатар олардың тек жылқыны ... ... ... ... ... ... түрлі қасиеттерін
анықтауда маңызды екендігі анықталды;
- тіліміздегі аттың сынын білдіретін, тұлғасын, бабын ... ... ... ... сан ... өмір ... ұжымдық танымның
нәтижесінде пайда болған, олар тек қазақ халқына ғана тән ... ... олар ... ... ... ... атадан балаға
мирас болып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді;
- тек жылқыға ... ... ... ... ... атауларын, мінезін, бабын, күйін т.б. қасиеттерін сипаттаса,
адамға қатысты ауыспалы мәнде қолданылатын ... ... ... ... ... ... атаулары сөзжасамында біріктіру, қосарлау, тіркестіру тәсілдері
белсенді қызмет атқарады. Жылқы атаулары сөзжасамындағы ең ... ... ... ... ... ... шығармадағы жылқыға қатысты теңеулер – қазақ халқының ... ... ... ... мәнерінің көрсеткіші.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. –Москва: Прогресс, ... ... М. ... казахского глагола. Дисс.докт.фил.наук. 10.02.06.
–Алматы, 1983. -415-б.
3 Есенберлин І. Көшпенділер. Тарихи трилогия. –Алматы: ... 1986. ... ... ... 6 том. 1 - 2 ... -600-б.
4 Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк.
–Алматы: ... 1969, ... ... І. Көшпенділер. Тарихи трилогия. –Алматы: Жазушы, 1986. ... ... ... 7 том. 3 ... ... Қайдаров Ә., Ахтамбердиева З., Өмірбеков Б. ... ... ... Ана ... 1992. -160-б.
7 Шота Қ.Н. Дыбыстық еліктеуіш ... ... ... ... ... ... ... білімі институты, 2004. – 166-б.
8 Қаирбаева Қ.Т. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық мәні.
Фил.ғыл.канд.дисс.автореф. 10.02.20. –Алматы: А.Байтұрсынов ... ... ... 1997. ... Тоқтабай А., Сейтқұлова Ж. Төрт түліктің қасиеті. –Алматы, 2005. ... ... Т. ... ...... ... 1978. – 192-б.
11 Болғанбаев Ә. Өлшем ұғымын білдіретін сөздер мен сөз тіркестері //
Қазақ тілінің түсіндірме ... ... ... ... ... 1989.
-176-б.
Диссертацияның мазмұны төмендегі басылымдарда жарияланды:
1 Студенттердің қазақ ... ... ... арттырудағы арнайы
курстың орны // “Жоғары кәсіби білім: оқытудың тиімді ... атты ... ... ... ... 2002. ... “Ат” лексемасына байланысты тұрақты сөз тіркестері // Современные
проблемы филологии /сборник научных трудов/. – Өскемен: ШҚМУ ... ... ... ... сыны” өлеңіндегі жылқы малына байланысты сөз орамдары
// “Абай ... ... ... және ... мен ... заман” атты ... ... ... ... 2002. – ... ... ... байланысты өлшем атаулары // Тілтаным, 2002. -№3. -111-
113-б.
5 Жылқы ... ... ... мен сөз тіркестерінің ... // ... 2002. -№4. ... Этномәдени лексиканы қолдану ... ... ... ... қалыптастыру // Управление университетским
образованием: проблемы и перспективы”. Материалы междунар.науч.-практ.конф.
–Усть-Каменогорск, 2002. -66-70-б.
7 ... ... ... ... семантика-грамматикалық
құрылысы // “Қазақстандағы мемлекеттік тілдің ... ... мен ... атты ... ... конференцияның материалдары.
-Өскемен, 2003. -95-99-б. (А.Ш.Жылқыбаевамен қосалқы авторлықта).
8 Жылқы малына байланысты синтетикалық тәсіл ... ... ... ... ... атты ... ... конференция
материалдары. -Өскемен, 2004. -26-29-б.
9 Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған жылқы малына байланысты ... ... -2004. -№4. ... ... малына байланысты ... ... ... ... // ... оқулары-2005” атты халықаралық
ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. -Өскемен, 2005. -174-179-б.
11 Жылқы малына ... ... ... жасалу жолдары //
Ізеніс. -2005. -№3 (2). -90-96-б.
12 Жылқының дене мүшелерінің атаулары, сыны және ... ... бабы // ... -2005. -№1. ... ... малына байланысты лексика-семантикалық тәсіл арқылы жасалған
сөздер // Қазақ мемлекеттік ұлттық ... ... ... -2006. -№2 (92). -17-19-б.
14 Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі”
теориясы ... ... // ... Азия және Қазақстан: Түркі
өркениетінің бастауы” атты халықаралық ... ... ... 2006. ... ... малының түсіне байланысты жалаң атаулар табиғаты ... ... ... ... және оны шешу ... атты
халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. -Өскемен,
-2006. – 228-238-б.
16 І.Есенберлиннің шығармаларындағы жылқының түр-түсіне ... ... ... ... ... // Ұлт тағылымы. -2007. -№4. -324-
329-б.
17 І.Есенберлиннің “Көшпенділер” романындағы жылқыға қатысты кәсіби
лексика // ҚР ҰҒА ... ... ... -2007. -№6. ... ... ... романындағы жылқыға қатысты теңеулердің
лексика-семантикалық топтары // ҚР ҰҒА Хабарлары. ... ... ... ... Айнур Амангелдикызы
Этнолингвистическое значение наименований лошадей в романе И.Есенберлина
"Кочевники"
10.02.02 - казахский язык
Актуальность исследования. В связи с ... ... ... и ... статуса казахского языка в обществе стали
расширяться горизонты исторического сознания и национального познания, ... ... ... ... национального духовно-
культурного наследия. Национальный дух и издревле ... ... ... ... ... свое ... в ... очередь в его
языке.
Особые слова в ... ... ... в ... было ... ... ... и традиций этноса, сегодня выполняют еще
и информативную ... ... ... ... в себе ... ... ... всестороннего исследования таких
языковых знаков обусловило тот факт, что в ... ... в ... ... и ... развиваются такие направления, как
лингвокультурология, когнитивная лингвистика и др. В поле ... ... ... ... исследование наименований четырех видов домашнего
скота (верблюдов, лошадей, коров и овец или коз), занимающих ... ... ... в ... ... но и в материальной и духовной культуре
нашего народа. Знаковый смысл этих наименований и, ... ... ... ... ... зависимостью жизни, благосостояния
и экономических перспектив ... в ... от ... и ... ... ... ... жизни казахского народа лошадь имела очень
большое значение. Лошадь для казахов была не ... ... ... и ... и ... жизни и деятельности. Поэтому в казахском языке
встречается ... ... ... ... ... и
поговорок, связанных с лошадьми. Сбор, систематизация и ... ... ... единиц позволяет раскрыть и понять новые грани словарного
богатства ... ... ... ... ... ... собой эпопею
жизни казахского народа на протяжении пяти ... ... ... значение
которых имеет отношение к лошадям, ... ... ... анализ наименований лошадей в тексте ... ... ... весь мир ... ... ... о ... кочевников и создании казахской государственности, раскрывает
возможность, с ... ... в ... ... ... ... ... познание, национальный дух и менталитет, с другой – познакомиться ... ... ... ... ... это ... ... на
основе наименований лошадей ... ... ... мира и
распознанию идиостиля ... ... ... ... ... ... является изучение наименований лошадей в трилогии
И.Есенберлина «Кочевники» в ... ... ...... и систематизировать на материале ... ... ... ... ... ... и ... их этнолингвистический анализ.
Задачи исследования:
- изучить отобранные на материале ... ... ... ... ... ... ... основанных на смысловой
связи с национальной культурой;
- на материале произведения отобрать и ... ... с ... ... ... ... ... лошадей в
ономасиологическом аспекте (возраст лошади, пол, масть, окрас и др.);
- определить с ... ... ... структурную модель
наименований лошадей;
- раскрыть этнокультурное значение фразеологизмов, ... и ... ... ... с ... и ... ... исследования. Методологическую
основу исследования ... ... ... ... и других наук антропоцентрической парадигмы, а также ... ... ... В ... использовались методы описания,
систематизации, сравнения, классификации, сравнительно-исторического ... ... ... ... на ... изобилие в историческом романе И.Есенберлина «Кочевники» этнокультурной
лексики, связанной с лошадьми, отражает ... и ... ... ... писателя;
- изучение наименований лошадей на материале данного произведения ... ... в ... «языковую картину мира»;
- наименования лошадей в произведении как ... ... ... ... ... ... казахского языка выражают национальную самобытность народа;
- наименования лошадей представляют собой семантическую систему языковых
единиц, занимающую важное место в ... ... ... ... наименования лошадей выражают языковой образ национальной культуры, духа,
миропонимания казахского народа;
- аналитический способ является ... ... при ... ... и ... ... в ... использования автором наименований лошадей в художественном
тексте выражаются фоновые знания, характеризующие языковую ... ... и ... исследования:
- произведен комплексный анализ употребления наименований лошадей ... ... ... ... ... использования И.Есенберлиным в романе
наименований лошадей с ... ... ... ... ... и ... как этнокультурные единицы
наименования лошадей из романа-трилогии «Кочевники»;
- духовная и материальная лексика, связанная с лошадьми, представлена ... ... ... ... ... его ... и обычаев,
доказано лингвокультурное и социальное значение связи наименований лошадей,
использованных писателем, с духовной и ... ... ... ... ... ... ... в произведении лексики, связанной с
лошадьми, и охвату всех ... ... в ... ... со ... ... создана соответствующая концептная
система.
Теоретическая и практическая значимость исследования. Результаты
исследования ... ... ... ... ... науки о
языке, как лексикология, семасиология, словообразование, этнолингвистика и
когнитивная лингвистика. Материалы диссертации ... быть ... ... ... ... языка, в рамках ... ... ... ... лингвокультурологии,
страноведению, в практическом курсе казахского языка, а ... ... ... и ... словарей (толковых, диалектологических,
этимологических, частотных и т.д.).
Степень внедрения. Основные ... и ... ... в 18 ... 8 из них ... в ... докладов на 6
международных и 2 ... ... ... и
опубликованы в соответствующих сборниках материалов. 10 ... ... ... ... и ... в т.ч. ... ... МОН РК.
Resume
Amangeldi Ainur Amangeldikyzy
Ethnolinguistic value of names of horses in I.Esenberlin's novel ... - Kazakh ... of ... In connection with purchase by our country of
independence and change of the status of the Kazakh language in a ... of ... ... and national ... that ... of ... of value national ... heritage
began to extend. The national spirit and since olden days developing system
world outlook any ethnos finds the ... first of all in its ... words in language which value in the past has been caused ... of original culture and ... of ethnos, today carry out ... function of the language signs ... ... Necessity of comprehensive investigation of such language signs has
caused that fact, that recently in the Kazakh ... such ... ... ... ... actively and ... ... In a floor of interests of the given ... branches lays ... names of four kinds of ... (camels, horses, cows and sheeps ... taking the important place not only in a traditional ... also in material and ... culture of our people. The sign sense ... names and, first of all, names of horses, is caused by ... of a life, ... and economic prospects of people in the
past from presence and quantity of these ... a ... life of Kazakh people the horse had very ... value. Horse for Kazakhs was not only means of ... ... the form and a ... of a life and activity. Therefore in ... language there are many words, ... ... proverbs and the sayings ... with horses. ... ordering
and the scientific analysis of given language units allows to open ... new sides of ... riches of the native ... ... ... an epopee of a life of Kazakh ... five ... historical trilogy, units of language which ... horses, take a special place. ... analysis of names ... in the text of the given product owing to which all world ... the historical truth about a life of the Kazakh nomads and creation
of the Kazakh statehood, opens an opportunity, on the one hand, in ... to present national life and ... national spirit ... with another – to get ... with the language person of ... Besides it promotes a ... on the basis of names ... of a national language picture of the world and to ... ... The ... causes a urgency of the selected ... of research is studying names of horses in ... "Nomads" in ethnocultural aspect.
The purpose of research – to collect and ... on a material ... novel of ... "Nomads" the language units designating the names
of horses, and to make their ... ... ... to study the products of the name of horses selected on a ... ... of the complete ... groups based on semantic
communication with national ... on a material of product to select and ... the ... with horse ... to make the ... ... of names of horses in
onomasiology aspect (age of a horse, a floor, colour, ... to define from the point of view of ... ... ... names of horses;
- to open ethnocultural value of phraseological units, proverbs ... ... ... connected with horses.
Methods and methodological basis of the research. A methodological
basis of research the central positions have made ... ... ... sciences ... ... and also the theory of "a
language picture of the world". In work methods of the ... ... ... the comparative-historical and
ethnolinguistic analysis were used.
Scientific ... of the research is in the ... ... in ... ... novel "Nomads" of ... lexicon ... with horses, reflects outlook and unique
individuality of the language person of the writer;
- studying of names of horses on a material of the given product ... recreate ... in language "a language picture of the ... names of horses in product as the most ancient lexical layer ... fund of the Kazakh language express national ... ... names of horses represent the semantic system of language units
taking the ... place in ... fund of the Kazakh ... names of horses express a language image of national ... outlook of Kazakh ... an ... way is rather ... at formation of names ... ... in skill of use the author of names of horses in the art ... the ... knowledge describing the language person of the
writer.
Scientific novelty and results of ... the complex analysis of the use of names of horses in the art ... ... the ... of ... use of ... in the novel of
names of horses with the ethnocultural historical maintenance of product ... are ... ... and ... as ... ... the name of horses from the novel-trilogy "Nomads";
- the spiritual and material lexicon connected with horses, ... as an integral part of culture of Kazakh people, its ... customs, is proved ... and social value of communication of
names of the horses used by the writer, with ... and material ... ethnos, a national ... owing to wide use in product of the lexicon connected with horses,
and to scope of all general concepts of the national ... a word "horse" the system is created ... ... and practical importance of research. Results of research
promote development of such branches of a domestic science about ... ... ... ... ... and ... Materials of the dissertation can be used during teaching the
Kazakh language, within the limits of special courses on ... ... ... ... to regional ... a ... rate of the Kazakh language, and also at drawing up ... and aspect ... ... ... frequency, etc.).
The resume the degree of introduction. Substantive provisions and
results of research are reflected in 18 clauses. 8 from them are ... reports at 6 ... and 2 ... ... and are published in corresponding collections of materials. 10
are published on pages of scientific editions and collections.
Амангелді ... ... ... романындағы жылқы
атауларының этнолингвистикалық мәні
10.02.02 – Қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Басуға 22.04.2008 ж. қол қойылды.
Шартты баспа табағы 2,0. ... ... ... ... 60х84 1/16. ... ... Таралымы 150 дана.
Тапсырыс №26
«КИЕ» лингвоелтану
инновациялық орталығы,
Алматы қаласы,
Төле би көшесі, 27.
Тел.: 291 25 34
Факс.: 291 35 63
Е-mail& KIE_ORTALYGY@mail.ru

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет
Көк сөзінің семантикалық қызметі66 бет
Реалиялар - лингвистикалық құбылыс ретінде19 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь