Қазақстан Республикасының экономикалық дамуы және оған дүниежүзілік ипотеканың ықпалы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ЭКОНОМИКАНЫҢ ОРНЫҚТЫ ДАМУЫНЫҢ БАСТЫ
ФАКТОРЛАРЫ
1.1 Экономикалық өсу үлгілері және факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Қазақстан Республикасындағы ипотекалық несиелеудің
теориялық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

2 ӘЛЕМДІК ҚАРЖЫ ДАҒДАРЫСЫ СЕБЕБІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҚАЗАҚСТАНҒА ӘСЕРІ
2.1 Қазақстандағы қол жететін тұрғын.үй құрылысының дамуы
және оған мемлекеттің қолдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.2 2009.жылдың І тоқсанындағы Қазақстанның
әлеуметтік.экономикалық қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 30
2.3 Дағдарыстан шығудың да, тұрақты дамудың да өзекті
мәселесі . экономиканы әртарап¬тан.дыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ...50

ҚОСЫМША
Тұрғын үй құрылысы – біздің экономикамызды алға сүйреуші қуатты күш (Қазақстан Республикасы Президентінің жолдауынан).
Экономиканы қай жағынан алып қарасақ та, олардың барлығы экономикалық өсу мәселесiне алып келедi. Бұл мәселенiң өзектiлiгi халықтың тұрақты өсуiне, өмiр сүрудiң жоғары деңгейiн қамтамасыз ету болып табылады.
Қазақстан Республикасы XXI ғасырға күрделi өзгерiстермен аяқ басты. Он жеті жылдан астам уақытта елiмiздiң тәуелсiздiгiмен қатар жүргiзiлiп келе жатқан экономикалық реформалардың маңыздылығына және оны ары қарай дамыту мәселелеріне тоқталар кез жеттi.
Бұл мәселенiң өзектiлiгi әлемдiк экономикалық қауымдастықта елiмiздiң нарықтық бағытта дамушы ел деп танылуымен арта түстi. Себебi Елбасы атап көрсеткенiндей, “мемлекетiмiз әлем таныған, алдыңғы қатарлы елдер қатарына қосылуы керек”.
Сондықтанда болар бүгiнгi күнi экономикалық дамудың тиiмдi жолдарын табу туралы мәселелi сұрақтар кең түрде талқылауға түсiп отыр. Ол үшiн елде тұрақты экономикалық өсу және соны жүзеге асыру үшiн мемлекеттiк бағдарламалар немесе стратегиялар қажет.
Экономикалық өсу әдетте ЖIӨ-нiң нақты өсуiмен бағаланады және оның өсу қарқынымен тiкелей байланысты. Экономикада құлдырау және өркендеу кезеңiне байланысты өсудiң екi аспектiсi болады: өсу нәтижесiнiң бұрынғы деңгейiне жету және одан асып кету. Нарықтық экономикаға өту кезiнде мемлекеттiң, яғни макроэкономикалық реттеудiң алатын орны үлкен болуы керек.
Қазақстан Республикасының халық шаруашылық кешенінің дамуына, яғни жеке айтқанда тұрғын үй құрылысына ипотекалық несиелеудің әсер ету мүмкіндіктерімен анықталады. Елімізде нарықтық экономиканың қажетті инструменттерінің бірі – ипотекалық несиелеу. Ипотекалық несиелеу тұрғындардың тұрғын үйге төлем қабілеттілік сұранысын кеңейте отырып, тұрғын үй аясына, тұрғын үй құрылысына және құрылыс материалдар өндірісіне бюджеттен тыс қаражаттарды тартуға көмектеседі.
Тұрғындар үшін ипотекалық несиелеу тұрғын үйді сатып алу үшін қаражаттарды жинаудың ұзақ мерзімді альтернативасы болып табылады.
Банктер үшін бұл ұзақ мерзімді инвестициялаудың перспективті аясы. Мемлекет немесе қалалық билікті алсақ, олар тұрғын үй құрылысының сұрақтарын шеше отырып, қоғамда әлеуметтік басымдылықты шешеді. Ипотека Қазақстан Республикасының экономикасын көтеру үшін фундамент бола алады және болуы тиіс. Көптеген дамыған елдердің мысалы көрсеткендей, тұрғын үй мәселесін шешумен қатар ипотека, мемлекетте сапалы жаңа қаржы-несие қатынастарының, кепілзат және бағалы қағаздардың жоғары дамыған нарығы есебінен қаржылық және экономикалық тұрақтылықтың туындауына көмектеседі.
1. Мамыров Н.Қ, Тілеужанова М.Ә. Макроэкономика. – Алматы , Экономика 2003 – 431бет.
2. Искаков Ұ.М, Бохаев Д.Т, Рузиева Э.А., Қаржы нарығы және делдалдары – Алматы, 2008 – 295 бет.
3. Айқын,. 22 қаңтар.,-2009
4. Егемен Қазақстан., Кенжеғали Сағдиев.- Сынаққа сақадай саймыз ба? №147 (25544), 2009 жыл. 25 сәуір.
5. ЖаҺандық қаржы дағдарысы // Известия Казахстана. – 2009. - №17
6. Табынұлы Т. Нақтыланған бюджетте артық шығын жоқ // Егемен Қазақстан. – 2009. - №23
7. Қаржылық дағдарыстар: олардан қандай сабақ алған жөн // Қаржы менеджменті. – 2008. - №5. – 28-31б.
8. Шөкеев Ө. Ірі банктер игермеген қаржы орташа банктерге үлестіріледі // Егемен Қазақстан. – 1 мамыр, 2009. - №154-157
9. Егемен Қазақстан., 29 сәуір, 2009 жыл. “Екінші деңгейлі 10 банк ипотекалық несиелерді қайта қаржылндыру бағдарламасы бойынша бөліген қаржыны 1маусымға дейін игерілуі тиіс”.
10. Қазақстанның қаржы жүйесін тұрақтандыру // Қаржы менеджменті. – 2008. - №11. – 18-21б.
11. Назарбаев Н.Ә. Жүйелік дағдарыстан жүйелік жаңару жолымен ғана шығуға болады // Егемен Қазақстан. – 2009. - №97
12. Бақыт Сұлтанов.- Еліміздің әлеуметтік- экономкалық дамуының бірінші тоқсанындағы жағдайы.Егемен Қазақстан., 2009жыл, 22 сәуір.
13. Қ.Р Президентінің 1995 ж. 23 желтоқсанында қабылдаған №2773 “ Жылжымайтын мүлік ипотекасы” туралы жарғысы
14. Қ.Р Үкіметінің №1290 қаулысымен қабылданған ипотекалықнесиелеу жүйесі.
15. http://www.google.kz
16. http://www.nationalbank.kz
17. Жұмыла көтерген жүк жеңіл // Егемен Қазақстан. – 2009. - №72-73
18. Дағдарысқа қарсы жүргізілген жұмыс // Егемен Қазақстан. – 2009 - №72-73
19. Назарбаев Н.Ә. Жүйелік дағдарыстан жүйелік жаңару жолымен ғана шығуға болады // Егемен Қазақстан. – 2009. - №97
20. http:// www.inform.kz
21. http:// www.kase.kz
22. http://www.egemen.kz
23. http://www.aikyn.kz
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Экономика және бизнес факультеті
Макро – ... ... ... ... экономикалық дамуы және оған дүниежүзілік
ипотеканың ықпалы
Орындаған 4 курс ... ... ... ... ... ... ... ... бақылаушы ... ... ... ... қорғауға жіберілді
э.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... ... ОРНЫҚТЫ ДАМУЫНЫҢ БАСТЫ
ФАКТОРЛАРЫ
1.1 Экономикалық өсу ... ... ... ... ... несиелеудің
теориялық
негізі......................................................................
..............................9
2 ӘЛЕМДІК ҚАРЖЫ ДАҒДАРЫСЫ СЕБЕБІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҚАЗАҚСТАНҒА ... ... қол ... тұрғын-үй құрылысының дамуы
және оған ... ... І ... ... ... Дағдарыстан шығудың да, тұрақты дамудың да өзекті
мәселесі – ... ... ... үй құрылысы – біздің экономикамызды алға ... ... ... ... ... ... қай ... алып қарасақ та, олардың барлығы экономикалық
өсу мәселесiне алып келедi. Бұл мәселенiң өзектiлiгi ... ... өмiр ... ... деңгейiн қамтамасыз ету болып табылады.
Қазақстан Республикасы XXI ғасырға күрделi өзгерiстермен аяқ басты. Он
жеті жылдан астам ... ... ... ... ... келе
жатқан экономикалық реформалардың маңыздылығына және оны ары ... ... ... кез ... ... ... әлемдiк экономикалық қауымдастықта елiмiздiң
нарықтық бағытта дамушы ел деп танылуымен арта түстi. ... ... ... ... әлем ... ... ... елдер қатарына
қосылуы керек”.
Сондықтанда болар бүгiнгi күнi экономикалық дамудың тиiмдi жолдарын
табу туралы мәселелi сұрақтар кең ... ... ... ... Ол үшiн ... экономикалық өсу және соны ... ... үшiн ... немесе стратегиялар қажет.
Экономикалық өсу әдетте ЖIӨ-нiң нақты өсуiмен бағаланады және ... ... ... ... ... ... және ... байланысты өсудiң екi аспектiсi болады: өсу нәтижесiнiң бұрынғы
деңгейiне жету және одан асып ... ... ... өту ... яғни ... реттеудiң алатын орны үлкен болуы
керек.
Қазақстан Республикасының халық шаруашылық ... ... ... айтқанда тұрғын үй құрылысына ипотекалық несиелеудің әсер ... ... ... нарықтық экономиканың қажетті
инструменттерінің бірі – ... ... ... ... ... үйге ... қабілеттілік сұранысын кеңейте отырып,
тұрғын үй аясына, тұрғын үй құрылысына және құрылыс материалдар ... тыс ... ... ... үшін ... ... тұрғын үйді сатып алу үшін
қаражаттарды жинаудың ұзақ мерзімді альтернативасы болып табылады.
Банктер үшін бұл ұзақ ... ... ... ... ... ... ... алсақ, олар тұрғын үй ... шеше ... ... ... ... ... Ипотека
Қазақстан Республикасының экономикасын көтеру үшін фундамент бола алады
және болуы тиіс. Көптеген дамыған ... ... ... ... ... ... қатар ипотека, мемлекетте сапалы жаңа ... ... және ... ... ... ... ... қаржылық және экономикалық тұрақтылықтың туындауына көмектеседі.
Ипотекалық несиелеу әлеуметтік және ... ... ... ... нарық қазіргі таңда қаржы нарығының белсенді бөлігі
ретінде дамуда. Сондықтан осы тақырып бойынша ... ... ... ... ...... тұрақты дамуын қамтамасыз
ететін ипотекалық несиелеу жүйесін құру, ... ... ... ... ... болып табылады. Қойылған мақсат диплом жұмысының
мазмұнын анықтайды және келесі міндеттерді ... ... ... өсудің үлгілері мен факторларына тоқталу;
- Ипотекалық несиелеу түсінігін ашу;
- Қазақстандағы тұрғын үйді ... ... ... ;
- Қазақстан Республикасындағы және шетелдегі ипотекалық нарық мәселелерін
анықтау;
- Қазақстан Республикасында тұрғын үй саясатын ... ... ... ... ... ... екі ... қорытынды,
пайдаланылған әдбиеттер тізімінен тұрады: бірінші ... ... ... үлгілері мен ... ... ... және әлемдік ипотекалық несиелеу жайында, ал екінші тарауда
ипотекалық дағдарыс себебі, ұлттық экономиканың тиімді ... ... іске асуы ... ... ... ... ДАМУЫНЫҢ БАСТЫ
ФАКТОРЛАРЫ
1.1 Экономикалық өсу үлгілері және факторлары
Соңғы ... ... ... көп ... адам ... ЖҰӨ және жиынтық ЖҰӨ тұрақты ... ... ... ... ... ... болып отыр. Экономикада болып ... ... те, ұзақ ... ... өсуі ... Сондықтан экономиканың тұрақты өсуі – бұл экономикадағы басты
құбылыс. Бұл ... ... ... көп ... ... екі жүз
жылдықта байқалып отыр.
Экономиканың өсуін өлшеудің екі жолы ... ... ... ... өсуі (ЖҰӨ, ЖІӨ, ТҰӨ, ... адам ... шаққандағы тұтынудың өсуі).
2. Әлеуметтік институттар үрдісінің ... ... ... құқығы
құрылымының өзгеруі, өндірісті ұйымдастыру және бөлу формаларының өзгерісі
және т.б.). Бұл жағдайлар экономикалық өсудің бір ... ... ... ... болады. Жоғарыдағы әдістемеге байланысты өсу теориясында үш
бағытты атап өтуге болады.
- неокейнстік;
- неоклассикалық;
- тарихи-әлеуметтік.
Жан ... ... ... ... өсуі халық ... ... ... ... жауап басқа түрде және басқа әдіспен
құралуы мүмкін. Өсіп келе жатқан ... жаңа ... ... және ... ... шеше ... Экономикалық өсу
ресурс шектелуінің ахуалын шешуді жеңілдетеді.[1,338б.]
Экономиканың өсуінің ... көзі ... Кез ... ... ... алты фактордан тәуелді. Олар:
1. Табиғи ресурстардың сапасы мен көлемі.
2. ... ... ... мен ... ... капитал қорының көлемі.
4. Технология
Экономиканың өсуіне әсер ететін осы төрт факторды ұсыныс факторлары
деп айтуға болады.
Дәл ... ... ... ... ... Сапалы ресурстар және
технологиялық әлует ... ... өнім ... ... ... өсуіне әсер ететін соңғы екі факторды қарастырсақ, олар:
1. Сұраныс факторы.
2. Бөлу, тарату факторы.
Өндіріс әлуетін дұрыс пайдалану ... ... ... ... дер ... сату да ... өсуіне әсер ететін сұраныс және ұсыныс факторлары бір ... ... ... [1, ... ... ... үлгілерін қарастырыйық. Басқа үлгілір
сияқты өсу үлгісі абстракты, экономика үрдісінің наты түрі ... ... ... ... Үлгіні жасау барысында пайдаланылатын болжамдар
нақты үрдістің нәтижесін жоққа шығарады, бірақ экономиканың өсуі ... ... ... және ... ... талдауға мүмкіндік
береді.
Өсу үлгісінің көбі өнімнің нақты көлемінің көбеюі, негізгі өндіріс
факторларының өсу ... яғни ... пен ... әсерінен пайда
болады.
Өсу үлгісінің көбі шығынның нақты ... ... ... ... өсім ... яғни ... пен капитал ықпалына,
еңбек факторы сырттың ықпалына ... тұра ... ал ... ... инвестициялық саясат арқылы тез өзгертуге болады. ... ... ... ... ... ... ... және таза
инвестиция көбейетіні белгілі. Біз экономиканың өсуінің өзі бағалы ... ... оның ... - ... ... көтеруге негіз
болғанында. Сондықтан экономиканың сапалы өсуіне баға беру үшін, ... ... ... ... өсу ... ... ... құрал қолданылады, бізге
белгілісі кейнстік қысқа мерзімдік тепе – теңдік үлгісі.
Сұраныс талдауын ... ... ... ... қоса
отырып қарастырамыз. Бұл арқылы экономикадағы сұраныс пен ұсыныс тепе –
теңдігінің шарттарын анықтауға болады. [1, ... өсу ... ... түрі Е. ... ... ... табылады,
бұл үлгіде капиталдың шекті өндірісі ... ... ... ... үлгісі еңбек нарығында ұсыныстың артықшылығынан
шығады, бұл бағаның тұрақтылығын ескереді. Капиталдың ... ... жоқ, ... (K / Y) және қор ... ... ... ... келеді. Өнім тек 1
ресурсқа ғана тәуелді деп айтуға болады, ол – капитал.
Инвестицияның өсуі экономикада ұсыныс пен сұраныс ... ... ... Егер ... ... инвестиция және I – ға ... ... ... ... сұраныс келесіге ... ∆I*m= ... ∆I* ... ... ... ... бейімділік
s- қор жинағына шекті бейімділік
∆YAS=α* ∆K- жиынтық ұсыныстың ... ... ... ∆K өсімшесі инвестицияның I көлемімен қамамасыз етіледі, осыдан,
∆YAS=α* I ... ... тепе ... ... пен ұсыныстың
теңестірілуінің шартында пайда болады. ∆I/s= α* I немесе ∆I/ I = α* ... ... ... ... ... мен қор жинағының шекті
бейімділігіне тең болуы керек.
Тепе теңдік шарты бойынша инвестиция қор жинағына тең ... , ал S= sY; s=const ... ... ... ... ... пропорционал болады, сонда:
∆Y/Y= ∆I/I= ... Е. ... ... сай , ... ... тепе тедік өсу қарқыны және қолда бар ... ... ... Ол капиталдың шекті өнімділігіне және қор ... тура ... ... ... – капиталдың қайтарылуының
өсімшесіне тура пропорционал болады. Инвестиция мен табыс бірдей қарқында
өседі.
Егер ... ... ... жеке ... ... өсу қарқыны ауытқыса, мұндай динамикалық тепе ... ... ... ... ... өсу теориясына сай келе алмайды. Бұл кейнстік
қысқа мерзімді тепе теңдікті ұзақ мерзімге ... ... және ... жатқан жүйе үшін қандай шарттар орындалатынын көрсету. [1, 343б.]
Инвестицияның эндогендік функциясын қоса отырып Р. Ф. ... ... ... ... ... ... принципіне сай , ... кез ... өсуі ... ... алып ... бұл өзгеріс табыстың өзгеруіне пропорционалды
:
It = ν(Yt – Yt ...... ... ... ... жағдайларды ескеоре
отырып, кәсіпкерлер өндіретін өнім көлемін ... ... ... сұраныс туралы болжамдары ақталып, сұраныс
ұсынысқа теңелсе , онда өнім ... ... ... егерде экономикадағы сұраныс көлемі ұсыныстан көп болса, ... ... ... ... Егер ... ұсыныс сұраныстан көп
болса, онда олар өндіріс ... ... ... ... арқылы былай өрнектеуге болады:
Yt – Yt-1 / Yt-1 = а * (Yt-1 –Yt-2) / Yt-2 ... ... онда ... ... ... (t-1) ... ... егер а < 1 болса, онда сұраныс ұсыныстан көп болады. Осыдан біздің
экономикадағы ұсыныс көлемі мынаған тең:
Yt =Yt-1 (( а * (Yt-1 –Yt-2) / ... ... табу үшін ... үлгісі қолданылады (және
теңдік шарты (I= S):
Yt= It/s=ν(Yt – ... өсуі ... ... пен ұсыныстың теңдігінен шығады.
ν (Yt – Yt -1)/s= Yt-1( а ... –Yt-2) / ... ... ... алуа ... (Yt – Yt -1)/ Yt -1= а * (Yt-1 –Yt-2) / Yt-
2)+1), ... ... ... пен ... өзара тең болады дейік, немесе
a=1. ... ... ... сай ... ... кезеңде
өндірістің өсу қарқынын өзгерусіз қалдырады:
Yt – Yt -1/ Yt -1= Yt-1 –Yt-2 / ... / ... ... ... кеткенді келесі түрде көрсетуге болады:
ν/s (∆Yt / Yt -1) = (∆Yt / Yt -1) + ... тепе ... ... өсу қарқыны келесі болады:
∆Y / Yt -1= s/ ν – ... s/ ν – ... ... ” өсу ... деп ... Оны
қолдай отырып, кәсіпкерлер өздерінің шешімдеріне толық қанағаттанады.
Сұраныс ұсынысқа тең болып, ... ... ... бастайды. Бұндай
экономикалық өсу толық өндірістік қуаттың қолданылуын қамтамасыз ... ... жою ... ... аса ... пен ... өсу ... арасындағы сараптама мынадай
қорытынды жасауға ... ... егер ... өсу ... ... онда жүйе ... теңдестік жағдайынан алыстайды.
Кепілдік өсу қарқынымен қатар Харрод “табиғи ” өсу ... Бұл ең ... өсу ... блып ... ... өсу қарқыны
кезінде еңбек пен капитал факторларының толық қамтылуы байқалады.[1, 345б.]
1.2 ... ... ... ... ... ... ... үй саясаты тұрғын үй мәселесін
шешуде ... ... ... ... ... ... ... саясатымен қатар, орташа табысы бар және тегін
жекшелендірудің нәтижесінде ... өз ... ... ... бар ... ... ... жаңа екпін түсіріп отыр.
Ұзақ мерімді ипотекалық тұрғын үй несиесі халықтың осы ... ... ... ... Алайда халық табысының аздығы,
қаржы нарығында пайыздық мөлшерлемелердің ... ... ... үй ... және ... ... ... деңгейден түспеуін ескермегенде
, ипотека механизмінің көмегімен шешілуі тиіс басқа да мәселелер көп.
Ипотекалық тұрғын үй ... – ҚР ... ... табылатын жеке
тұлғаларға екінші ... ... ... ... ... ... асыратын ұйымдардың ) несие қаражатына бөліп – бөліп немесе
толық сатып алынған жылжымайтын ... ... ... ... беретін қарызы. Ипотекалық тұрғын үй несиесі ... ... ... үйден жеке пәтер сатып алуы үшін немесе жеке үй ... алуы ... ... үй несиесін ҚР Ұлттық ... ... ... ... алған банктер береді.
Кез келген елде ипотекалық несиелеудің дамуына мынадай факторлар ... ... ... ...... ... ... жалпы тұрақтылығы.
2. Құқықтық фактор – мемлекеттің құқықтық ... ... ... Мұнда ипотеканың дамуына құқықтық ортаның меншіктік қатынасы ,
ең алдымен оның жылжымайтын мүлік обьектілерін қорғай алатын қабілеті ... ... оның ... ... ... болып табылатын мүліктен
салық өндіріп алуды және мүлікті шеттетуді заңдық ... ... , ... мүліктің нақты тіркеу жүйесінің, сондай – ақ ... ... ... ... да мәні зор. ... ... ... жүзеге асырудың мазмұны мен тәртібін реттейтін
заңдар мен ... ... ... ... ғана ипотека жақсы дами
алады.
3. Экономикалық – қаржылық нарықтың жағдайы мен дамуы, инфляция деңгейі ... ... ... ... қабілеті.
4.Тарихи жағдайлар мен факторлар – қаражаттың дәстүрлі жолмен жинақталуы
немесе оның болмауы, ... ... ... ... , елдердің
тарихи даму ерекшеліктері. [2, 70б.]
Әр түрлі факторлар ипотекалық несиелеуді ұйымдастырудың әр ... ... ... ... ... ... бұл ... тарихи ерекшеліктеріне қарай қалыптастырады.
ҚР Президентінің 1995 жылдың 23 желтоқсанында қабылданған ... ... ... ... ” заңдық күші бар Жарлығы Қазақстандағы
ипотекалық дамудың бастауы болды. Онда ипотека кепіл түрінде анықталды ... ... ... ... ... ондағы үлес кепіл берушінің
немесе үшінші тұлғаның иелігінде және пайдалануында болады. ... ... ... ... үй ... қамтамасыз ететін жүйені құрудың
алғашқы кезеңінде мемлекеттің рөлі айрықша болды. Мемлекет ... ... ... оның ... әрі ... ... ... жағдай
тудыратын құқықтық базасын қалыптастырды және қарыз алушыларды әлеуметтік
жағынан қорғаудың ... ... ... ... нарығының
қатысушыларын ынталандыратын салықтық ... ... ... ... ... құрап, оларды басқаруға ат салысты.
[13]
2000 жылдың 21 ... ҚР ... №1290 ... ... Республикасында ипотекалық несиелеу жүйесін дамыту және тұрғын үй
құрылысын ұзақ мерзімді қаржыландыру тұжырымдамасына ... ... ... иптекалық компанияларды түрғын үй ... ... ... жабық акционерлік қоғам формасында құруға негізделді. Бұл
жүйеде ... ... ... қамтамасыз етілген ... ... ... ... ... ... ... банк
басқармасының 2000 жылдың 20 ... ... ... ... ... ...... акционерлік қоғамы құрылды. [14]
Дербес қаржы институты болып табылатын “ ... ...... ... ... ... ... банктерден ипотекалық
тұрғын үй несиесі бойынша талап ету ... ... әрі осы ... ... ... бағалы қағаздарды шығарады.
Компанияның негізгі функцияларына мыналар жатады:
- Несие берушілерді белгіленген стандарттар мен талаптар ... , ... ... тұрғын үй несиесін талап ету құқықтарын сатып алу
жолымен қайта ... ... ... ... ... ... ... ипотекалық
бағалы қағаздарды шығару;
- Тұрғын үй несиесі саласына инвесторлардың қаражатын тарту;
- ҚР Ұлттық банкімен несие беруші ... ... ... туралы
ақпараттар мен қамтамасыз ету туралы келісімді бекіту;
- Банктер үшін ипотекалық несиелеу бойынша әдістемелік ұсыныстарды әзірлеу;
- Несие берушілерге ... ... үй ... ... ... ... және ... несие операцияларын жүргізудің тәуекелі
төмен әрі оңтайлы тәжірибесін енгізуіне ықпал ету.
Компания несие ... ... ... тұрғын үй несиесі
бойынша ұсынған мәліметтерін талдайды, ... ... үй ... ... ... ... және ... алушылар жөніндегі ақпараттарды
алу туралы мемлекеттік немесе басқа да органдарымен келісімді ... – ақ ... ... ... ... ... мақсатында оларды оқытуды жүзеге асырады.
Ипотекалық несиеге тән кепілдік жүйесін жұмыс істеу механизмі
мынадай ... ... ... ... ... ... механизмі*
7 2 5
3
6
6
*Дерек ... ... ... және ... ...... ... облигацияларды шығарады;
2 – инвестордың осы облигацияларды сатып алуы;
3 – коммерциялық банктарге ... ... ... ... беру;
4 – коммерциялық банктер қарыз алушыға несие береді;
5 – қарыз алушы несиені жыл ... ... етіп ... ... – коммерциялық банк компания несиесінің сомасын қайтарады;
7 – пайыздарды ... және ... ... өтеу.
Екінші деңгейлі банктер жеке қарыз алушыларға олардың өтей алатын
мүмкіндіктерін алдын ала ... ... ... ... ескеру мен
несиенің ең көп шамадағы ықтимал сомасын анықтап, олардың бастапқы ... ... ... ... ... жетпейтінін анықтап алғанна
кейін және ипотеканың мәнін бағалаған соң, ипотекалық несиені ... ... алу үшін ... Бұл ... қрыз алушының андеррайтингі деп аталады.
Несие берушуі ... ... ... ... тексереді, оның төлем
қабілеттілігін бағалайды және несие беру туралы шешім қабылдайды ... бір ... ... оған ... ... бас ... [2, ... несие беруші жағымды шешім қабылдайтын болса, берілітін
несиенің сомасын есептеп, оны берудің басқа да маңызды ... ... ... өтеу ... ... ... ... несие төлем, мерзім, қайтару шарттарымен
және несие қаражатының пайдалануына қатаң бақылау орнатумен беріледі. Қарыз
алушының ... үйді ... ... ... ... ... де, өтініш
бергеннен кейін де таңдауына құқығы болады. ... ... үйді ... ... ... ... белгілеген мерзімде келісілген баға бойынша, қарыз
алушының тұрғын үйді сатып алудағы басым құқығын қарастыратын тұрғын үй ...... ... ... ... ала қол ... ... беруші
несиенің қайтарылуы тұрғысынан тұрғын үйді бағалайды және ... ... ... ... ... әрі ... ... құнына қарай, оның
сомасын есептейді. Екінші жағдайда әлеуетті қарыз алушы ... ... ... ... ... ... ... өзіне қолайлы, төлеуге
қабілеті жететін тұрғын үйді таңдайды. Содан соң өзінің сатушысымен сату ... ... ... бекітеді. Бұл мәміледе несие берушінің сатып алынған
тұрғын үйдің несиені қамтамасыз ете алатыны ... ... ... түрде
болуы керек.
Несиеге сатып алынатын пәтерді таңдаған ... ... ... ... ... Бағалаушы таңдап алынған тұрғын үйді ... ал ... ... оны ... ... ... ... беруші оң шешімге келген жағдайда қарыз алушымен несиелік
келісімшартқа отырады. Ал ... ... ... ... ... ... төлеміне пайдалану үшін сақтап қойған жарнаны банктегі өз ... ... ... ... ... кейін бірден жылжымайтын
мүліктің меншік иесіне айналады әрі оны несие беруші банкке кепіл ретінде
ұсынады. Ал ... ... ... ... ... кейін несиемен қызмет
көрсетуге кіріседі.
Несиелік келісімшартта екі жақ мына шарттарды қарастырады :
- Берілетін ... ... ... ... ... Қарыз алушының несиені пайдаланғаны үшін төлейтін пайыз мөлшері;
- Несиені және ... ... ... ... ... Келісімшартты мерзімінен бұрын бұзудың және ... мен оның ... ... ... және т.б.
Несиелік қамтамасыз ету мәміленің нотариалдық растауымен, пайда
болған ипотеканың мемлекеттік ... ... ... сатып алынған
тұрғын үй ипотекасы бойынша келісімшартпен ресімделуі мүмкін, сондай – ақ
тұрғын үй ... мен сату – ... ... үш ... ... де ... мүмкін. Мұнда мүдделі үш тарап пәтердің
сатушыдан сатып алушының меншігіне өткенін, сондай – ақ бұл ... ... ... ... ... бір ... ... түрде әрі
нақты тіркеп, нотариалдық тұрғыдан растайды. Немесе ол сатып алынған тұрғын
үй ... сату – ... алу ... ... ... несие
қаражаты есебінен тұрғын үйді сатып ... ... ... [2, ... ... ... екі жақ мынадай шарттарды қарастырады:
- Ипотеканың мазмұнын;
- Ипотекаға берілген үйдің бағасын;
- Ипотекамен ... ... ... ... ... ... ... және пайдаланылатын ақша ... үшін ... ... ... ... етілетін негізгі міндеттеменің орындалу мерзімін
(несие берілетін мерзімін);
- Ипотекаға берілетін мүліктің ... ... ... жатқанын
көрсетуін (өйткені, ол ипотека туралы ... ... ... ... ... ... берілген мүлікті сақтандыру жөніндегі талабын;
- Ипотеканы және басқаларды өндіріп алуды талап етудің негізін.
Ипотека жөніндегі келісімшарт пен ... ... ... ... құқықтары мен міндеттері несие берушінің және қарыз алушылардың
мүдделерін қорғауға және олардың өз ... ... ... ... ... ... ... бастапқы жарнаның және несие ... ... ... сату – ... алу ... ... тұрғын үй құнының
төлемін жүзеге асырады. Несие берушінің сату – ... алу ... есеп ... ... ... ... ... бақылау
жүргізгені мақсатқа лайықты болады. Осыдан кейін ипотека – қарыз алушының
өмірін сақтандыру, сондай – ақ ... ... үйге ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Одан ары несие беруші несиеге қызмет көрсетуді жүргізеді, яғни қарыз
алушыдан ... ... ... ... ... ... ету
бойынша қажетті шараларды жүзеге асырады.
Ипотекалық несиенің параметрлерін компания мен банктер бір – ... ала ... ... ... ... ҚРҰБ ... ... стандартты болуы керек;
- Қарыз алушы тұрғын үй ... бір ... ... ... бастапқы
жарнаны тұрғын үй құнынан 30% мөлшерінде әкелуге міндетті, ... ... 15% – ына тең ... әкелген жағдайда соманың қалған 15% – ы
азаматтық – ... ... ... ... ... ... үй ... бойынша кепіл болып табылады;
- Ұзақ мерзімді ипотекалық несие ... ... ... ... ... ... ... мөлшерлемесі оның уақтылы төленуіне мүмкіндік ... ... ... бұл ... ол ... инвесторларға, зейнетақы
жинақтаушы қорларға, сақтандыру компанияларына және т.б. ... ... ... қарыз сомасы мен оның пайызы аннуитеттік төлем формуласы бойынша
есептелген ай сайынғы төлем түрінде ... ... ... – ақ ... алушының өмірі мен еңбек қабілеттілігі міндетті
түрде сақандырылуы керек.
Компанияның облигациялары тек осындай (жоғарыда аталған) ... ... ... ... ...... қамтамасыз етіледі. [2,
77]
Ипотекалық несие берілерде ұсынылатын қамтамасыз етудің құнына қарай
қарыз алушыға берілуі мүмкін ең жоғары ... оның ... ... ... (К/3 ... Бұл ... жылжымайтын
мүліктің сатылу бағасы немесе осы мүліктің бағаланған құны – міне, осы ... ең аз шама ... ... ... құны мен ... несие
сомаларының арқатынасы ретінде анықталады. Осы талапқа ... ... ең көп ... ... құннан немесе сатылу бағасынан – екі
шаманың қайсысыаз, соған қарай – 70 %- дан ... ... ... несие беруші банк пен компания өз мойнына алатын
тәуекелдік деңгейінің бағалануына өз ... ... К/3 ... ... тәуеклділік те соғұрлым жоғары болмақ. Белгілі бір қарыз ... ... ... ... мәні оның ... төлеу қабілетіне байланысты 70
%- дан аз ... ... ... К/3 ... ... ... ... типі, сыйақы мөлшерлемесі және ... да ... ... ... Кез келген өзгерту банк пен компания арасындағы келісімде
көрініс табуы керек.
Компания ... ... ... ... ... ... ... нарығын ұйымдастырушы ретінде компания ипотекалық
айғақты сатып алу ... ... ету ... ... ... ... ... несиеге қызмет ету бойынша функция банктің өзінде қала береді.
Банктер құқық – ... ... ... ... ... ... ... барысында құжаттардың стандартты формаларын ... ... ... ала ... парағы.
2.Ипотекалық несиеге анкета -өтініш.
3.Жұмыс орны бойынша сұрау салу.
4.Банкке сұрау салу.
5.Андеррайтингтің нәтижелері туралы есеп беру.
6.Кепілдің жағдайын тексеру туралы есеп ... ... ... үйді сату – ... алу ... ... және егер бар ... ипотекалық айғақты кері сатып алу
келісімшарты.
Банк ипотекалық тұрғын үй ... ... ... құжататрдың
бұлардан басқа қосымша формаларын дербес пайдалана алады.
Компания сатып алынған құқық –талаптардың пулдарымен ... ... ... ... Әрбір эмиссия ... ... ... жеке пул ... Оның ... банктер мен
компания арасында сатып алынған құқық – ... ... ... ... Бұл ... берушіге қарыз алушыны және кепілге
салынған үйді ... ... ... ... үшін ... ... мүмкіндік береді.
Стандартқа сәйкес келмейтін ипотекалық несие анықталған жағдайда банк
кемшілікті жоюы керек немесе сапасыз ... ... ... алушының тарапынан ай сайынғы төлем төленбесе немесе мүлдем
төленбесе банк ай сайынғы төлем мөлшерінде ... ... ... ... ... [2, ... ... несие сапасыз деп танылатын болса, онда банк ... ... ... алады және негізгі қарыздың қалған сомасын өтеу
туралы қарыз алушымен жеке келіседі. Несиені өндіріп алуды ... ... ... емес банк ... ... яғни оны ... алудың)
тәуеклділігін өз мойнына алады. ... құн ... ... ... ол жаңа несие бойынша талап етудің ... іске қосу ... ҚР ... банктің қайта қаржыландырылуына қолайлы ақша немесе бағалы
қағаздар секілді өтімді активтерді өтеудің арнайы шотына ... ... ... ... ... (зейнетақы қорлары,
сақтандыру компаниялары және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... облигацияларды сатып алады.
Осылайша олар ипотекалық нарықтың қайта қаржыландырылуын және тұрғын
үй несиесінің ақша ... ... ... ... ... өз қызметінің алғашқы кезеңінде негізінен тіркелген пайыздық
мөлшерлемесі бар, өтелу мерзімі 3 жылдан10 жылға дейінгі ... ... ... ... Мұнда несие бойынша сыйақының мөлшері 3 ... ... ... ... ... 10 жыл ... несие
бойынша 18,8%-ға дейінгі көрсеткішті қамтиды.
Несиенің ең аз ... 3000 АҚШ ... ... болды, ең көп
шамасы 4,5 млн теңгеден (эквмваленті 30 мың АҚШ доллары сомасынан) ... ... ... ғана ипотекалық тұрғын үй несиесінің ең ... ... ... ... ... 100 мың долларға дейі жоғарылай
алады. Сонымен ... құны 4300 ... 43000 ... ... ... ... тек ұлттық валютада теңгемен ғана беріледі.
Бүгінгі таңда Қазақстанның ипотека нарығында несие бойынша ... және оның ... ... ұзарғаны байқалып отыр. Оның үстіне,
тұрғын үй несиесі бойынша мамандандырылған “Тұрғын үй құрылыс ... ... ... ... ... ... ... АҚ, “Алматы Сауда-Қаржылық Банкі” АҚ, “ЦенрКредитБанкі” ... АҚ, ... АҚ және ... ... емес ... ... “Недвижимость-Алматы”, “ЦКН-Ипотека” жылжымайтын
мүлік агенттіктері. Бұл банктердің Қазақстан ипотекалық ... ... ... қатар өздерінің ипотекалық несие пакеттеріне
ие. Кейбір банктер компанияның серіктестері болып табылмаса да, ... ... ... асырады. Қазақстан Республикасында әр түрлі
ипотекалық бағдарламаларды ... ... ең көп ... ... банк -
“Тұрғын үй құрылыс банкі” АҚ. [2, ... ... ... ... ... ... құпия
әдістер арқылы қозғалмайтын мүлікке құқықты белгілеу қаупінің алдын ... ... Жер – бұл ... ... ... сол ... бұл ... мен кепілдікке несие берушілер үшін де қауіпті және бұл ... ... ... ... ... салынады. Осындай себептерге
байланысты, ипотека мүлікті қамтамасыз етуді ... ... ... ... оның ... ... ... мүліктің басқа иегерге көшірілуін
шектеді. Уақыт өте келе “ ... сөзі ... ... ... ... ипотека орта ғасырдың еуропалық заңнамаларына ... ... XIV ... кейін пайда болса, Францияда XVI ... ... ... қызмет етті. Ол сенімді заттың құқығы болды, ... ... ... ... ... ... кейін ғана болған еді.
Ипотекалық жүйе әр елде кеңінен дами отырып, 1783 жылы жарғы арқылы
Пруссияға, 1811 жылы ... ... ... Австрияға, 1843 жылы жарғы
арқылы Саксонияға енгізілді.
Бірінші ипотекалық банк 1770 жылы Силезияда ... Бұл ірі ... ... ... ... ... банк ... Ол
қаражаттар тарту үшін кепілдік актісін (ипотекалық облигацияның түрлерін)
шығарды.[2]
Әр түрлі елдердің ипотекалық нарықтары.Қазіргі кезде әлемдегі ... ... ... ... үш ... қағида арқылы құралуда:
- Келісім жинақтары;
- Ипотекалық несиелендіру;
- ... ... осы ... ... ... ... ... мүмкін.
Мысалы, өзара келісім жинақтарының әр түрлі үлгілері еуропалық елдерде
ерекше кең ... ... ... тұрғын үй құрылысын инвестициялаудың
ипотекалық үлгісі басым. [2, 277б ]
Малазиялық ... ... ... ... аты) ипотекалық
несиелеу нарығын дамытуда аса үлкен қызығушылық тудырып ... Бұл ... ... ірі ... ... және ... да қаржы ұйымдарының
қатысуымен ЖАҚ формасында арнайы ипотекалық ... құру ... ... Ол ... берушілерден (банкткрден) ипотекалық несие сатып алады,
содан кейін сатып ... ... ... ... ... қағаздар – ипотекалық облигациялар шығарады (басқа сөзбен айтқанда,
қозғалмайтын мүлікке қарыздық құқықтар). Ипотекалық ... ... ... өзінің ипотекалық несиелерді сатып алу шығындарын
жабады, ол банктер өз ... жаңа ... ... үшін ... жұмсау мүмкіндігін алады, бұл соңында тұрғын үй құрылысы
нарығын ынталандырады. Берілген осы үлгі ... Мэй және ... ... ... қатысатын американдық үлгіге бірқатар ұқсас келеді.
Бірақ американдық үлгіден ерекшілігі агенттік ипотекалық ... ... ... ... ... қағаз” түрінде алдағы уақытта оларды
сату үшін ... ... ... ... ... ... ... өз портфелінде сақтай
отырып, белгілі бір сападағы кепілдік пулдарын сатып алады және ... ... ... ... ... ... міндеттемелерді
эмиссиялайды.
Малазиялық үлгінің негізгі ... ... ... ... арқылы мемлекет қамтамасыз ететін қарапайымдылық пен
сенімділік болып табылады. ... ... ... ... несиелерді сатып алу ... ... ... және банк пен ... ... келісім түріне
байланысты банк агенттік алдында ... ... ... ... алу ... бар ... ... кезде банк “Кагамас”
талаптарына жауап беруден қалған ... ... ... ... жүзеге
асырады. Кері сатып алу міндеттемесі жоқ келісімшарттар жасаған ... ... ... ... ... ... қабылдайды, ал банк
қызмет етуші банктің комиссиялық сыйақысы жоқ қарыз алушылар ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетеді.
Еуропаның ипотекалық нарығы облигация ... ... ... ... ... ... және ... көлемді секъюритизация
жүргізетін қандай да агенттіктің болуына талап етпейді.
Несиелеудің сызбасы өте ... ... ... ... ... несиелендіруде қарыз ақшаның қажеттілігін ... ... ... және ... ... ... керек
екндігін негізге ала отырып,нарықта делдалдар ретінде қызмет етеді. Банкткр
алдымен ... ... ... ... ... ... ... несиесін ұсынады, содан кейін бұл несиелер бір үлгідегі пулдарға
топтастырылады. Мұндағы келесі қадам – ... ... ... ... ... пулы мен ... өз ... болып табылатын бағалы
қағаздарды – ипотекалық облигацияларды шығару. Осылайша, ... ... ... ... үшін қызмет етеді. Бұл
жағдайда мынадай қағидалар сақталуы қажет:
- жабу;
- ... ... ... ... ... ... ... және
кепілдік актісі бойынша салынған облигациялар құнының ... ... ... құны ... ... құнына тең болуы
қажет. Сәйкестілік қағидасы активтер тартылған ... ... ... ... Банк ... мен міндеттемелер бойынша өтеу
мерзімінің сәйкес келуін қадағалауы керек. [2, 279б]
Германияда 1900 ... бері ... ... ... ... ... ... бастап олардың бірі де ойсыраған жоқ. Олар тіпті, бірінші және
екінші дүниежүзілік соғыс уақыттарында да өз ... ... ... ... ... ... ... XVIII ғасыдың аяғынан бастап
Германияда нақты жинақтардың классикалық ... ... ... болды. Бұл кассалар қарапайым қағида бойынша ... ... ... ... құрылысы үшін 10000 мың ақша бірлігі қажет болып, ал өзінің жеке
баспанасының болуын армандаған әрбір адам бір ... тек мың ақша ... ... онда ол ... үйді 10 ... ... ғана ... алады.
Ал осындай адамдар өз ниеттерін жүзеге асыру үшін қаражаттарын ... бірі ... үйді бір ... соң, ... екі ... кейін және
тағы сол сияқты тұрғыза алады. Қазіргі уақыттағы құрылыс жинақ ... ... ... үй саласын инвестициялау институттарының бірі.
Келісімшарттың тұрғын үй жинақтарының ... да ... ... мен
Ұлыбританияда қалыптасқан. Францияда тұрғын үй жинақ шоттарының екі түрі
бар. ... шот А ... ... деп аталатын шоттар. Бұл шотта 100000
франкке дейін ақша жинауға және тек ... ... ғана 150 мың ... ... ... 3,75% ... ... тұрғын үй несиесін алуға
болады. Сондай-ақ жалпы жинаққа 7,5 мың ... ... ... ... ... үй жинақ шоттарының екінші түрі – PEL ... үй ... ... деп аталады. Бұл шоттарда 400 мың франкке дейін жинақ
салуға және 600 мың ... ... ... жылдық пайызы 4,8% болатын
жеңілдікпен тұрғын үй несиесін алуға болады. Несиелерінің мөлшерлемесі 4-5%-
ға тең, яғни нарықтық ... ... Ірі жер ... ... ... де
Франс) және оның филиалы – Кәсіпкерлер конторасы (Контуар дез антрепренер)
жер иелері мен ... ... ... үй және ... ... ... /ссуда/ береді. Ипотекалық операциялар негізінен ірі ... мен жер ... орта және ұзақ ... ... ... ... 20 жыл ... берумен байланысты болып келеді.
Ұлыбританияда құрылыс қоғамдарының жүйесі өткен ғасырдан бері табысты
қызмет атқаруда. Олардың жұмыс ... ... ... ... ... ... үй ... алу үшін олар міндетті түрде құрылыс
қоғамының ... ... ... ... жылдары Біріккен Корольдік банк
ісінің ... ... ... ... қоғамының қызметі
коммерциялық банктер қызметімен көбірек қиылысып отырды.
Америка Құрама Штатарында президент Ф.Рузвельттің ... үй ... ... мен ... үйді ... ... жүйесі құрыла бастады. Белгілі болғандай, американдық ипотека
ондаған жылдар бойы ... ... ... алды және ... ... ғана ... үйді ... жетекші формасына айналды.
АҚШ-тағы ипотекалық тұрғын үй несиесі – бұл ... үйді ... ... ... ... ... өзін міндеттемелерді қамтамасыз ету үшін
кепілдік актісіне 3 жыл немесе одан да көп ... ... ... ... жеке ... ... несие немесе қарыз. [2, 281б ]
2 ӘЛЕМДІК ҚАРЖЫ ДАҒДАРЫСЫНЫҢ ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... қол ... ... ... дамуы және
оған мемлекеттің қолдауы
Негізін алпауыт төрт банкир құрған Американың федералдық резервтік
жүйесі тым көп ... ... ... Штаттардың үкіметіне сатты. Бұл
әрине, ... ... ... шара болатын. Ипотекаға қолдау көрсету, соның
нәтижесінде экономиканы дамыту мақсатына бағытталды. Олар ... ... ... ... ... ... алып, кейін оның ставкасын өсіріп
жіберді. Адамдар бұдан кейін өз міндеттемелерін орындай алмай, ... ... ... ... ... осылай басталды. Жұрт жаппай
алған қарызын қайтармаған соң, оның екпіні ... ... ... ... Қаржы блогында төлемдер тоқталған соң қаржы ... ... ... қаржы дағдарысы осы ипотекалық несиеден бастау
алды. Оның себебі – нақты қаржы нақты ... ... ... ... ... Баспанамен қамтамасыз етеміз деді де, банк сырттан
әкелген ... осы ... ... ... оның бағасының шарықтап
кетуіне жол ашып берді. Несиені көшеге ... ... соң, ... ... бас ... ... ... бәрін қарызға байлап қойып, банктер
байыған үстіне байыды. Оларға ... не ... ... банк ... қаржы секторына тигізіп отырған залалы біздің елдегі банктерден
көрініс бере ... мына ... ... ... елде немесе біраз
аймақтарда банк мекемелері жабылып, кәсіпорындар мен ұйымдар және ... ... зәру ... ... ... банк ... функциялары мен
мақсаттарын дұрыс жүзеге асыра алмайды, банктер кәсіпорын, ұйымдармен өзара
ықпалдаспайды, ... ... ... да олармен байланысуға
құлықсыздық танытады, ... ... ... ... ... ... 7-8 жыл ... экономиканың дамуының арқасында, әсіресе бізден
сыртқа шығарып сататын мұнай мен металдың бағасы әлемде үзбей ... ... қор мен ... ... бірталай өсіп еді. Өткен
жылы аталмыш заттардың ... ... ... кетті. Қаржы дағдарысына
байланысты шетелден жылына ... ... ... келетін қаржы
көзі азайды. Несие тапшылығынан шағын және орта ... ... ... ... ... жыл ... қиындықтармен басталды. Олардың үстіміздегі жылы да
жалғасуы және, мамандардың айтуынша, бұрынғыдан да күрделі болуы мүмкін.
Шет ... ... ... ... ... оның ... ... экономика
саласына ауыса бастады. Дағдарыстың әлем елдеріне етегін кеңірек жайғаны
және тигізген зардабының ауырлығы сонша, ... әр ... ... шығуы
мүмкін емес, барша әлем қауымдастығы болып осы ... ... ... ... табу керек деген пікір қалыптасып отыр. Оны
мамандар да айтады, мемлекет басшылары да ... ... әр ... ... ... олардың тиімділігіне жауапты, бірақ ... ... ... одан ... ... да көбінесе ортақ.
Осыған байланысты шет елдердегі қаржы дағдарысының туу ... оның ... ... ... және де өз елімізде қабылданған дағдарысқа тойтарыс
бағдарламасы, орындалу қарқыны, ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Қазақстан нарық экономикасына көшкен ел. ... ... ... осы ... 17 жыл ... ... келе ... Асқан
асуларымыз бен алған шептеріміз де мақтанышпен айтарлықтай. Әлем елдері
даму деңгейімен үш топқа бөлінеді. ... топ – ... ... ... топ – дамып келе жатқан елдер, үшінші топ – ... ... ... жүрген мемлекеттер. Егемендіктің қарсаңында, оның алғашқы
жылдарында Қазақстан орны осы үшінші ... ... ... ол топты артта
қалдырып, тек дамып келе жатқан елдердің қатарында болу ғана ... ... ... ... ... озық елу елдің санатына қосылады деп сан-алуан ... ... ... ел. ... ... ... тууы ... жылдарында
Президент жүргізіп отырған сындарлы саясаттың, біз таңдаған ... ... ... ... дамуында біркелкі тұрақтылық жоқ. ... жеке ... ... ... Әр ел, әр ... ... әр
кәсіпкер өз пайдасын көздегендіктен, олар ... ... ... ... пен ... ... қамтамасыз ете бермейді. Бір
жерлерде ... ... ... ... Олар ... ... әкеледі. Бір жерлерде тауар шығару үшін ақша жетпей, өндіріс
тоқтап, қаржы дағдарысын туғызады.
Өкінішке қарай, осындай үлкенді-кішілі ... ... ... ... отырған елдерде мезгіл-мезгіл болып тұрады. Сондықтан да
нарық экономикасын құбылмалы экономика ... ... ... ... әлем ... өмірінде жиі белгі беріп жүр. Тек соңғы ... Азия ... ... ... (1997-1998), Ресей
Федерациясында мемлекет сыртқы қарызын өтеуден бас тартқан дағдарыс (дефолт
– 1998), ... ... ... ... ... ... болып өтті. Кішігірім дағдарыстар Латын ... ... да ... ... ... ... ... Америка Құрама Штаттарынан ... ... ... күні ... әлем ... етек жайды. Бұл дағдарыстың
төркіні тіпті бөлек. Ауқымы жағынан да, өзімен келген залал-зардабымен ... ... бұл ... бір ... бүкіл әлем елдерінің
экономикасын орасан зор қиыншылықтарға тірелткен ... ... ... (Ұлы ... ... ... Америка Құрама Штаттары басынан
өткізгені белгілі. Соның салдарынан аталмыш ел өзінің ұлттық ... ... ... ... еді. Сөйтіп, АҚШ экономикасы қирап та, күйреп ... ... оның ... әсері әлемнің басқа өңірлеріне аса біліне қойған
емес, ... ... ... ... замандағыдай кең өріс алмаған
болатын.
Ал ... ... ... ... ... ... ауыр зардабын
әлем елдерінің бәріне (оның ішінде бізге де – қазақстандықтарға) ... ... ... ... мен ... ... ... кейбіреуі банкрот болып, кейбіреуін үкімет өз қарамағына сатып
алуға мәжбүр болуда. Күйреу мен құлдыраудың тереңдігін ... үшін ... ... ... ең ... ... ... қаржы ұжымының 150
жылдан бері озық үлгісі болып келе жатқан Lehman Brothers ... аз ... ... 679 ... ... тұратын құнды қағаздарының 617 миллиард
доллар құнын жоғалтып, өзін амалсыздан ... ... ... ... ... қағаз иелері Freddіе Mac және Fannіе ... ... үй ... ... ... ... ... банкроттықтан құтылу үшін Америка үкіметінің қол астына
тығылды (себебі төменіректе ... ... күні ... ... ... ... мен ... күйреуіне жол бермеу ... ... ... ... ретінде 700 млрд. доллар бөлуге мәжбүр
болып отыр. Бірақ бұл да аздық қылады, жаңа ... ... ... ел ... әлі де 600-700 ... ... көлемінде қосымша
қаржы бөлу керектігін айтып жатыр.
Еуропада, ... ... ... ... де ... ... ... ауыр. Өз қаржы мекемелері мен кәсіпорындарына Германия –
520 млрд. еуро, Франция – 320 млрд. ... ал ... ... елдері (27
мемлекет) 2,0 ... еуро ... ... ... көмек
көрсетуде. Осы мақсатпен нарық субъектілеріне 50 млрд. фунт стерлинг ... 950 ... ...... 586 ... ... Қытай Халық
Республикасы бюджеттен қаржы бөлетіндерін хабарлады. ... ... да ... ... ... ... шаралар қолданылып жатыр. Ерекше
ескеретін бір жағдай – жекеменшік банктер мен ... ... ... ... оның ... басқа бір де инвестор,
яғни қорғаушысының болмауы. Барлық елдерде жағдай осындай. Бұл – ... ... ... “түнгі күзетші” ретінде болуы керек,
қалғанын нарық өзі шешеді” деушілерді келешекте ... ... ... ... ... ... мен компанияларға құйылып жатқан ағыл-
тегіл қаржы олардың тұрақты дамуын әлі қамтамасыз ете алмай ... Әлі ... ... ... ... ... бар ... мекемелері мен
кәсіпорындардың аты жиі естіледі. [4]
Дағдарыстың бастауы – ... ... ... ... ... біртіндей
келе, нақты экономика дағдарысына әкеле жатыр. Қазір дүние жүзінде көптеген
компаниялар өндірісін ... ... ... ... ... әйгілі Крайслер компаниясы өзінің АҚШ-тағы 30 мәшине жасау
зауыттарының ... ... ... ... ... ... да ... күй кешуде. Әлемдегі шикізат шығаратын компаниялар
олардың ... ... күрт ... және ... ... ұшырауда. Мұндай қиыншылық кейбір ... ... ... ... да ... ... ... дамытуға өз мүмкіндіктері азайғандығынан немесе
жоқтығынан Исландия, Украина, Латвия, Белоруссия ... ... ... ... ... ... болып отыр. Басқа да Балтық бойы
елдері, Словакия, Болгария мемлекеттері ... ... ... ... мүмкін.
Қорыта айтсақ, әлем елдері басынан кешіп отырған ... және ... ... ... Ақпарат құралдарының айтқанына сүйенсек,
2008 жылы ... ... ... ... әлем ... ... құны 30 триллион доллардан артық арзандаған ... Үнді ... ... құны 52 ... ал ... ... ... 66 пайызға
төмендепті. Тек қана Америка үкіметі қаржы дағдарысымен күресу жолында 4
триллион 280 ... ... ... ... ... ... бойынша бұл
әлем елдерінің екінші дүниежүзілік соғыстағы шығынынан 2 еседен аса артық.
Осындай орасан зор дағдарыстың себептері: 1944 жылы ... ... ... ... ... деген шағын қаласында ... ... ... ... сол ... ... ... екінші
дүниежүзілік соғыстың салдарынан қисыны кеткен әлемдік қаржы айналымын
реттеудің болашақ тетіктеріне келіскен болатын (бұл ... ... ... министрі де қатысып, бірақ ондағы шешімдерді орындауға кейін Кеңес
үкіметі ... ... ... ... ... мен ... әлем деңгейінде үйлестіру мақсатымен Әлемдік банк және
Халықаралық валюта қоры ... ... ... әлем ... тауар
алмасу доллармен есептелетін болды, сөйтіп америкалық доллар әлемдік валюта
дәрежесіне көтерілді. Доллардың ... ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 70-ші жылдарына дейін өз міндетін
толық атқармағанымен, әлемдегі қаржы айналымын ... ... ... ... ... осы жылдары үлкен беделге ие болды, әр ... ... ... ... басқалармен салыстыруға айналды. Осыған
байланысты әрбір ... ... ... ... ... ... ұмытыла бастады. Доллардың өз басы құнды, оны ... ... жоқ, ... да оның ... ... ... және тұрақты
деген пікір қалыптаса бастады.
Міне, осы кезеңнен бастап ... және ... ... көлемі мен
олардың айналымын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... басы осы болды деп атап ... ... ... ... тек бір-ақ жағдайда – шығарылған тауар мен қызмет ... ету үшін ... ... олар ... мөлшері жағынан бір-
біріне сәйкес болуы керек.
ХХ ғасырдың 70-ші жылдарынан бастап осы сәйкестік жоғала ... ... ... шектелмеген доллар да, тек доллармен
құндылықтарын анықтайтын басқа валюталар да көлемі ... ... мен ... ... ... ... ... артық шығарыла бастады.
Базельдегі халықаралық есеп банкі осыдан 15 жыл ... ... ... ... ... 1 ... ... ол – тауар мен ... ... 50 есе ... деп ... Міне, осы кезеңнен жаһанда қаржы
пирамидасы қалыптасты деуімізге ... ... ... және барынша етек жаюына либералдық, ... ... ... осы қағидалардан туған іс-қимылдар үлкен әсер
етті. ... ... ... ... үшін қаржы мол болуы керек
деген теориялық қағида, АҚШ ... ... ... ... ... болу ... деген пікірмен жалғасты. Инфляцияны реттеу жолында Батыс
елдерінде монетарлық қағидаларды ұстанушылар болғанын және ... ... ... екенін айтуымыз керек. Бірақ осы қағиданы берік ұстау туралы нарық
реформасын жүргізіп ... ТМД ... ... ... қатаң талап
қойғанымен, өз елдерінде (АҚШ-та, ... ... ... ... ғасырдың 80-ші жылдары жоғалта бастады. Нәтижесінде ақша ... ... ... мен айналымдағы ақша көлемінің арасындағы алшақтық
ұлғая берді. Қазіргі заманда барлық елдердің валюталарын және ... ... ... ... ... ақша 700 триллион долларды
құрайды екен, ал әлем елдеріндегі ішкі жалпы өнім 60 ... ... ... яғни 10 есе ... өз ... (тауар мен қызмет көрсету айналымына
сәйкестігінен) ... ... ... ... ... жұмсалудан емес, өзінің дербес ... ... табу ... Оны қамтамасыз ететін сан алуан ... ... ... дүниеге келді. Бүгін әлемдегі қаржы саласында ... ... ... , ... қағаз, құнды қағаз, ипотекалық
облигация, хедж-қор (сақтандыру, қайта сақтандыру), своп, опцион, форвард,
тағы басқалары осы ... ... ... ... ... қолдану
ауқымының өскені сонша, әлемде экономиканың тағы бір жаңа түрі – ... ... Және оның ... ... экономика тиімділігінен
еселеп асты. Нәтижесінде ақша жасады, тиімділігі жоғары болғаннан кейін осы
салада ... ... ... ... Дами келе осы жағдайлар ... ... ... әкелді.
Көптеген салаларға арзан несие берілді. Мысалы, Америка Құрама
Штаттарында кәсіпкерлерге берілген несиенің құны 2003 жылы 1 ... ... ... ... тұтынушылық психология қалыптаса
бастады. Әлем деңгейінде тұтынушылық қоғамның ауқымы ... ... ... ... ... арзан несиемен пәтер немесе тұрғын үй
сатып алуға көптеп кірісті. Несие алу мүмкіндігі ... ... ... тек ... алуға ғана емес, күнделікті өмірде басқа мақсаттарға да
кеңінен пайдаланды. Мысалы, 2005 жылы ... ... ... ... ... несие алған екен. Бірақ оның 560 миллиард доллары немесе
75 пайызы жаңа пәтер (тұрғын үй) алуға, болмаса ... ... ... ... мұқтаждықтарға жұмсалған. Несиеге аталмыш халықтың
дағдыланғандығы сондай, дағдарыс қарсаңында ... ... 12 ай ... 8 ... ... өтеуге берешек болған. Америкалықтар әрбір
тапқан долларына қосымша 30 цент жұмсайды, ол ... ... ... деген мәліметтер бар. Тұтынушы қоғамның осы бір көрінісі тек
Америкада ғана емес, басқа елдерде де орын ала ... дами ... ... ... ... ... ... Инфляцияны
өсірді. Нәтижесінде несиені қымбаттату талабы туды. 2006 жылы ... ... құны бір ... ... ... дейін, яғни еселеп
өсті. Бұл қымбатшылықты халық та, ... да ... ... Несие
қайтара алмағандар банкроттыққа ұшырай ... етек жая келе ... ... ... ... ... ... дағдарысына әкелді.
Аталмыш елге осы дағдарыстың әкелген қиыншылығы мен залалы туралы жоғарыда
айтылды.
Сонда басқа елдерде де осындай ... не ... етек ... ... ... Оған ... біріншіден, нарық экономикасымен дамыған ... де ... ... ... ... ... ... үлгі
еткен қаржы-несие саясатын өз ішінде қолданды. Оларда да ... жоқ ... ... дами келе күйреуге әкелді. Екіншіден, Америка Құрама
Штаттары экономика тұрғысынан дүние жүзіндегі ең үлкен, ең бай ... ... әлем ... ішкі жалпы өнімнің 20 пайызын шығарады. Сондықтан
әлем экономикасына ықпалы зор, ол дүние жүзіндегі ең ... ... ... ... ... ... да ... Сондықтан Америка экономикасы мен сауда
саясаты бұзылған кезде көптеген ... ... ... Еуропа елдеріне,
Жапония, Қытай мемлекеттеріне, басқаларға теріс әсерін тигізбей қоймайды.
Оны біз қазіргі ... ... анық ... ... ... ... Америка экономикасының тиімділігі мен даму тұрақтылығына
барынша сеніп, ол ... ... ... ... басқа елдер молынан сатып
алу дәстүрі қалыптасқан. Дағдарыс ... ... ... ... ... ... шет мемлекеттердің, шетелдіктердің қолында
болған. Америка қор рыногы күйреген ... бұл ... ... да ... ... ... ... хедж-қорлардың, қор биржаларының
біреуінің ғана күйреу салдарынан оның ... ... әр ... 50 ... ... ... зиян шеккенін баспасөз жариялады.
Жоғарыда айтылған америкалық Lehman Brothers компаниясының ... оның ... ... ... ... Hypo Real ... ... күйреу қаупін туғызды. Оны құтқару ... ... деп ... банкіге Германия үкіметі өте қомақты қаржы ... ... ... саласының бір-бірімен тығыз байланыста екенін ... ... ... ... өз ... Америка құнды қағаздарымен
сақтау тәсілі әлі де жалғасуда. Ресей ақпарат жүйелерінің айтуынша, қазіргі
таңда Қытай 663 млрд. ... ... ... 81 млрд. доллар мөлшерінде
америкалық қазыналық облигация құнды қағаздарына ие ... ... ... ... ... ... үшін біздердің, Қазақстан мемлекетінің де осы
қазыналық облигацияларды сатып алғанымыз бар.
Біріншіден, әлем елдері ... ... ... ... негізінде ақпараттық төңкеріс салдарынан ... мен ... ... жетілуі арқасында жаһандану үрдісі әлем
елдерін бір-бірімен өте тығыз ... ... да ... ... де әлем елдеріне ортақ. Оларды бір-бірімен тығыз байланыстыруға қаржы
саласы өзінің ерекше үлесін ... ... ... ... ... ... халықтардың түр-түсіне қарамай тығыз валюта
байланысын ... ... ... ... ... ... елдерді бірыңғай тәуелді етті. Қара сөзбен айтсақ,
әлем елдерінің бірін жайлаған қаржы ... ... ... ... ... ... ... байланыс пен тәуелділікті әр елдің қор
рыногы акцияларының дағдарысқа байланысты ... ... ... деңгейлерінен байқап отырмыз. Америка құнды қағаздары қаншалықты
арзандаса, осыған сәйкес Еуропа, Азия елдері акциялары да ... ... ... ... да ... қаржы, оның соңынан етек жая бастаған
экономика дағдарысын әлем тарихында бірінші рет ... ... ... дей ... ... әлем ... жайлаған қазіргі таңдағы дағдарыстың сыры
мен сипатына біршама тоқталдық. Оның ... ... осы ... ... ... өзімізде болып жатқан экономика саласындағы
қиындықтарды ... ... ... ... ... ... ауқымы мен
залалы қандай дәрежеде, дағдарысқа қарсы жасалып ... ... ... ... па ... ... тек әлем ... болып жатқан оқиғаларға
үңіліп, дұрыс жауабын табуға болады. Қазақ елі жаhандану ... ... әлем ... ... мен ... ... ... тығыз
байланысқан ел. Сондықтан да басқа елдерде ... ... ... ... ... өтпеді.
Екіншіден, дағдарыс қаржы саласының, жалпы экономиканың ауруы. Оның
себебін неғұрлым дұрыстап қарасақ, анықтасақ, соғұрлым ... ... ... осы ... ... ... дұрыс табуға болады.
Осыған байланысты либералдық нарық экономикасы ... мен ... ... ... ... ... ете алмайды деген пікірлер
бұрын бәсең болса, ... ... және жиі ... жүр. ... ... ... реттеуге қол сұқпай, еркіндік пен барлық мүмкіндікті
нарыққа беру керек деген ... ... және ... ... ... ... ... қиын жағдайын көріп отырмыз. Осы қайшылықтар кім-кімді де
ойландыруы тиіс. Осындай жағдайды болашақ іс-қимылдың ... ... ... ... [4]
Қазақстандағы қаржы дағдарысына, оның барысы: дағдарыс
белгілері бізде 2007 жылдың шілде, ... ... ... Әлемдегі қаржы
дағдарысының салқын әсері ТМД мемлекеттері ішінде бірінші болып бізге ... ... бар. Біз ... ... және ... несие (қарыз) алған
елміз. Осы жылдары Қазақстанда экономиканың даму қарқыны жоғары ... ... ... ... ... біз ... ... сататын
мұнай мен металдың әлемдегі бағасы жылдан-жылға өсуінің ... ішкі ... өнім ... 7-8 ... 9-10 ... ... өсіп
тұрды. Бұл бізді тұрақты және жедел дамып келе жатқан мемлекет ретінде әлем
деңгейінде беделімізді ... ... ... ... ... көрсеткішіне ие болдық. Осының арқасында шетелдік банктер, басқа да
қаржы қорлары біздің коммерциялық ... ... ... ... несиелерін күмәнсіз беріп жатты. Шетелдік ... ... ... ... ... арзандау болғанын да айтуымыз
керек.
Жалпы молынан алынған несие қаржы халықты тұрғын ... ... ... салалардың өсуіне оң әсерін тигізді. Ал енді олар нақты қай
салаларға, қалай жұмсалды? Өкінішке қарай, ол ... ... ... ... ... ... дені ... мерзімге (алты ай, бір жылға)
берілді, ал өндірісте, энергетикада кәсіпорындар салу одан ұзақ мерзімді (3-
5 жыл ... ... ... ... салу ... ... ... “ұзын ақша” керек болды. Біздің коммерциялық банктердің шеттен
алған несиелерінің ішінде ... ... ... тым аз ... және ... ... ... ғана (2006, 2007) келе бастады. Оның үстіне өңдеу
өндірісіне жұмсалған қаржының ... ... ... ... ... ... ал ... тау-кен өндірістерімен
салыстырғанда көп төмен ... ... да осы ... қаржы иелерін өңдеу
саласын дамытуға ынталандырмады. Аталмыш ... ... ... екендігі бүгінгі күндері де сезіліп отыр. Еліміздегі
экономиканы әртараптандыру үрдісінің баяу ... ... ... бірі ... ... біз ... де экономика дағдарыстан шығып дами бастаған
кезеңінде де осы жағдайды, яғни өңдеуші салаға инвестициялық ... ... ... ... ... болып келу ... ... ... алынған несие қаржылар шапшаң игеріліп, ... ... ... ... ... Олар – ... ... мен
құрылыс, әсіресе тұрғын үй құрылысы болды. Тез ... ... ... ... ... елді ... ... сауда орталықтары
ашылып, олардың іші шет ел тауарларымен лық толу себептерінің бірі осында.
[7]
Соңғы 6-7 жыл ... ... ... ... ... баршамыз білеміз. Ипотека арқылы немесе банктерден тікелей несие
алып ел ішінде баспана салуға кіріскендер саны ... ... ... көптігінен және халықтың табысының өскеніне байланысты тұрғын үй
бағасы үзбей қымбаттағанымен, ... ... ... ... үшін өте тиімді, салған ақшасының түсімін 2-3 есе өсіріп
қайтаратын ... ... ... бұл ... ... капитал да молынан келе бастады. Соңғы жылдары құрылысқа
келген қаржының 40 пайызына жуығы жалдаптық (спекулятивный) мақсатпен ... ... ... ... Бүгінгі күні ел өңірлерінде 34 мың ... ... өз ... ... ... ... себебі осында.
Пайымдап қарасақ, біздегі жағдай Америкадағы ... ... ... ... ... ... жылдың орта кезінде қазақстандық коммерциялық банктердің шет
елдерден алған қарыздары 45 ... ... ... жетті. Оның үштен
біріне жуығы әр жылда кейін қайтарылуы керек болатын. ... ... ... тек өз қалтасынан емес, жаңадан қарыз ... ... өтеу ... ... жақсы пайдаланды. Осындай мүмкіндік
Қазақстан банктері үшін әлем елдерінде қаржы ... ... ... ... ... коммерциялық банктердің шет елден несие алатын
мүмкіндігі күрт азайды, тіпті жабылды десек те болады. Бұл ... ... ... ... бүкіл экономиканы қаржымен қамтамасыз ету істерін
үлкен қиындыққа тіреді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... болып жатқан қаржы дағдарысының тікелей салдарынан. Дегенмен, осы
дағдарысты туғызуға, не әсерін ... өз ... де ... ... ... айта кетуіміз керек. Біріншіден, коммерциялық банктер
несиені алса да, оны қайтару қиындығын дұрыс ... Банк ... ... емес, барлық елдердің банктерінде де) несие алуда да, несие беруде де
осыдан тууы мүмкін қауіп-қатерден ... ... ... құралы бар. Осы құрал біздің банктердің тәжірибесінің аздығынан
немесе оған немқұрайды ... ... ... және ... ... тек қана олар емес, кейбір кәсіпкерлік топтарда да,
жеңіл және ... ... табу ... қалыптасып келеді. Осының
салдарынан несиені байқап, жан-жақты ойласып, ... алу ... ... ... ... ... айтуына да олар онша құлақ аса
қоймайды. Жедел ... ... ... болса да жақсы, бірақ шынайы
кәсіпкерлік барынша табандылықты, төзімділікті, ... ... ... ұзақ тер төгу ... ... ... ... әсіресе кәсіпкерлер
қауымын осылай тәрбиелеуіміз керек. [8]
Енді өз елімізде дағдарысқа қарсы жасалып жатқан іс-шаралар жайында.
Ең алдымен, ... шет ... осы ... ... ... ... ұйқастығын айтуымыз керек. Әлем елдерінің тәжірибесіне
үңілсек, қаржы ... ... ... ... шаралары мыналар:
– экономиканы, оның қауіпті салаларын қолдау мақсатымен арнайы бағдарлама
алу;
– дағдарысқа қарсы қор құру, оған қаржы бөлу;
... ... ... ... ... құнын арзандату;
– қаржы жүйесін реттеуді жетілдіру;
– жұмыссыздықпен күресу, оны болдырмау шараларын жасау.
Осы көрсетілген шаралардың бәрі біздің елімізде жасалып ... Және ... ... қателеспейміз.
Дағдарысқа бірінші болып іліккен ... ... ... елімізде 2007 жылдың күзінен басталып, 2008 жылы жалғасын тапты.
Алғашында бюджеттен 4 млрд. ... ... ... ... 10 млрд. доллар
көлеміндегі қаржы банк жүйесі қызметін тұрақтандыру үшін ... ... ... ... ... 25 пайызына дейін мемлекет өз меншігіне
сатып алуда. Қаржыгерлердің өте күмәнді акцияларын сатып алу үшін ... қоры ... оған ... бір ... ... ... үш миллиард доллар көлемінде қаржы бөлу шаралары
қарастырылуда.
Екінші деңгейлі 10 банкке ... ... ... ... 120 млрд теңге бөлінді. Бұл жөнінде «Самұрық-Қазына» қоры
басқарма төрағасының орынбасары Үкімет ... ... Оның ... 30 ... ... ... ипотекалық қарызын қайта қарастырады.
Бүгінгі ... ... 35 ... 3 ... теңге 9 мың 197 борышкердің
қарызын жабуға жұмсалған. Қайта ... ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер әсер еткен. 1
маусымға дейін ... ... ... банктер тәулік бойы үзіліссіз жұмыс тәртібіне көшті. Арнайы
еңбек кестесі әзірленіп, басқа ... ... осы ... ... 90 млрд ... ... 1 ай уақыт қалды. 1 маусымға Үкімет талабы
орындалмаған жағдайда, мемлекеттен ... ... ... банктерге аударылатын
болады.
Қаржы дағдарысынан туған қиындық тек ... ... ... да келді. Оның даму ... күрт ... ... ... кейбір салаларының маңызы мен ерекшелігін ескеріп,
Үкімет тарапынан ... ... ... ... ... Шағын және
орта бизнеске, ауыл шаруашылығына, өндіріс саласына олардың әрқайсысына 1
млрд. ... ... ... ... ең ауыр ... ұшыраған
құрылыс саласы, дәлірек айтсақ, ... ... ... болды.
Дағдарысқа дейін осы сала біздің әр жылда өндірілетін ішкі жалпы өнімнің ... кем ... ... жылы оның ... ... ... ... үлескерлер тиісті пәтерлерін ала ... бұл ... ... да ... Оның жұмысын жандандыру мақсатында
мемлекет Ұлттық қордан 3 млрд. доллар көлемінде ... ... ... ... саясаттың кейбір маңызды бағыттары қайта қаралып, оларды
жетілдіру шаралары заңдастырылуда. Биылғы ... ... жаңа ... жаңа ... ... ... ... Соңғысында кәсіпкерлерге салық
ауыртпалығын жеңілдететін нақты шаралар бар. Корпоративтік табыс ... 2009 жылы 30 ... 20 ... ... 2010 жылы – 17,5, ... 15 ... яғни 3 жыл ішінде 2 есе төмендетілетінін атап айту ... ... ... ... ... салық төлеушілер үшін өте жақсы
жеңілдік. Корпоративтік табыс салығын біз сияқты өте төмен деңгейде ... не ... ... ... әлем ... ... ғана.
Мамандардың есебі бойынша, тек 2009 жылда корпоративтік табыс салығын ... 20 ... ... ... оның ... ... ... 300
млрд. теңгеге азайтады екен, яғни осы көлемде қаржы кәсіпкерлердің өзінде,
өз бизнесіне жұмсау үшін ... ... құн ... 13 пайыздан 12 пайызға
төмендету де кәсіпкерлердің салық жүгін жеңілдететіні күмәнсіз. Бұл салық
түрінің біздің елде ... ... ... көп ... екенін (оларда 18-20%
көлемінде) айтуымыз керек. Жаңа Салық кодексінде ... ... ... ... кәсіпкерлерге арнайы жеңілдеткен салық тәртіптемесі
(режім), басқа да ... ... ... қарастырылған. Осы шаралар
үстіміздегі жылдан бастап біздегі бизнес-ортаның нәтижелі іс-қимылына ... ... ... қиындықтар халықтың да тұрмыс деңгейіне теріс әсерін
тигізбей ... Мұны біз әлем ... ... ... ... ... ... азайғандығынан, біздегі ... ... ... қарқынын қысқартуға мәжбүр болып және
бұл жағдай жұмыссыздықтың өсуіне алып келу қаупін тудырды. Шағын және орта
бизнестің ... ... ... ... ... жалақы деңгейінің
біршама төмендеуі байқала бастады.
Осы жағдайлардың барлығын алдын-ала ескеріп, тиісті ... ... ... өткен жылғы халыққа Жолдауында көрсетілгендей,
2009-2011 үш ... ... ... бюджет қызметкерлерінің жалақысы,
шәкіртақы, алғашқы екі жылдың әрқайсысында 25 пайыздан, үшінші жылы – ... ... ... үш ... екі есе өсу ... отыр. Аз уақыт ішінде
осындай өте ауқымды салаларды екі ... ... ... ... елдерде,
әсіресе ТМД-дағы әріптестерімізде жоқ. Ал жалпы әлеуметтік ... ... ... жылғы бюджетте де, алдағы жылдардың бюджетінде де ... ... жоқ. Мұны біз ... жүргізіп отырған әлеуметтік
саясаттың ұшқырлығы және ел экономикасының ... ... деп ... айтылған іс-шаралардың елімізде жедел түрде ... ... ... үшін ... шешуші рөлін атап айтуымыз керек. Бұл
нарық экономикасын жақсы түсінетін, әлем экономикасының даму бағыттарын ... да өз ... ... ... ... ... Тек қана
дағдарысты тоқтату мақсатымен, мемлекеттен экономикаға ... ... ... 2,2 ... ... артық қосымша жәрдем беріліп
отыр. Бұл Қазақстанның бір жылғы ішкі жалпы өнімінің 22 пайызына ... ... өз ... ... ... көмек басқа
елдерде бізбен салыстырғанда төмен. Дәлірек айтсақ, ол ішкі ... ... ... 1,5 ... ... – 6, ... – 9, ... мен Қытайда
– 18 пайыз деңгейінде. ... ... ... ... ... екенін көреміз. Біз еліміздің жоғарыда аталған көрсеткішін
қанағаттанғандықпен ... ... ... одан елде ... үлкенді-кішілі
қорды осындай төтенше жағдайларға ... беру ... ... ... [11]
2.2 2009 – жылдың І ... ... ... ... қорытындысы
Әлемнің көптеген елдеріндегі рецессия ... ... ... ... төмендеуіне ықпал еткендігін жеткізді. Экономика және
бюджеттік жоспарлау министрлігінің бағалауы бойынша жалпы ішкі ... 2 ... ... Әрине, әлемнің көптеген басты елдерінің
көрсеткіштерімен салыстырғанда бұл құлдырау барынша төмен ... ... ... ... өндіріс көлемінің төмендеуі 4,6 пайыз болған. Ал
металлургия өнеркәсібі мен дайын металл ... ... ... ... ... ... ішінде қара металлургияда бұл көрсеткіш 22,4
пайызды, түсті ... 9 ... ... ... өзі бір ... де. ... аталған металл түрлеріне деген әлемдік рынок сұранысы
барынша ... ... ірі ... ... ... ... кейін
бірі тоқырауға ұшырау үстінде. Сөйтіп Атырау және ... ... ... ... ... дерлік өнеркәсіп өндірісінің
төмендегендігі ... ... ... ... ... ... бірінші тоқсан қорытындысында
еліміздің ауыл шаруашылығы ... ... оң ... ... айту ... Бұл ... ... мерзім ішінде 134,9 миллиард
теңгенің өнімдері өндіріліп, бұл өткен жылдың осы мерзіміндегі көрсеткіштен
3,6 пайызға асып ... Күні ... ... құрылыс саласында да
қысқартулар бар. ... ... ... ... инвестициялардың
көлемі 4,9 пайызға төмендеген. Бұл жалпы көрсеткіш. Ал ... ... ... ... 28 ... ... 15,7 ... ішінде тау-кен өнеркәсібінде 30,6 пайызды құраған. Өңірлер бойынша
алғанда инвестициялар ... ... ... ... ... қалалары
мен Ақмола облысында көбірек байқалуда.
Міне, осындай жағдайлардың әсерінде тұтыну белсенділігінің төмендеуі
көрініс берді. ... ... ... ... ... 3,4 пайызға
төмендеді.
Дегенмен, осындай жағдайға қарамастан, екінші деңгейдегі банктердің
экономика салаларына салған ... ... ... 1 ... ... 12,2 ... ... байқалады. Ал банк
жүйесіндегі депозиттердің көлемі 45 пайызға, халықтың депозиті 7,3 пайызға
ұлғайған. [9]
Осы ретте ... ... ... ... ... қалыптасып отырғандығы ақиқат. Өйткені, үстіміздегі жылдың екі
айында сыртқы сауда айналымы өткен жылдың осы ... ... ... ... ... ... 48,4 ... импорт 17,4 пайызға қысқарған
екен. Сыртқы сауда айналымының осылайша ... ... ... ... ... ... таныту үстінде. Соның әсерінен әлеуметтік
саладағы жағдай тұрақты қалпында деуге болады. ... ... 2008 ... ... 2 ... ғана ... Зейнетақы мен бюджеттік
қызметкерлердің жалақы көлемі өсті. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың
мөлшері орта есеппен 12 пайызға ... ... ... ... ... жан
басына шаққандағы номиналды табысы 62 764 теңгені құрады. Яғни, 5,1 пайызға
арта түсті.
Қаржы министрі ... ... өз ... 2009 жылдың бірінші
тоқсанындағы мемлекеттік бюджеттің орындалу жайына тоқталды. Оның айтуынша,
бірінші тоқсанда қарыздар ... ... ... ... 797,1 ... теңгені құраған. Бұл ... 3,6 ... Ал ... ... ... орындалуы (қарыздарды өтеуді
есептемегенде) 709,8 миллиард теңге болып отыр. Бұл ... 87 ... ... және ... әлеуметтік қорғау министрі Гүлшара Әбдіхалықова
үстіміздегі жылдың бірінші тоқсанында ... сала ... 25 ... өскендігін жеткізді. Ал зейнетақының ең төменгі мөлшері
15 263 теңгені, орта мөлшері 22 493 теңге, жоғары мөлшері 32 121 ... Бұл ... орта ... ... ... ... 37 ... білдіреді.
Дегенмен, өткен жылдың төртінші тоқсанынан бастап еңбек ... ... ... ... ... Соның ішінде жұмыссыздар
саны 12,6 мың адамға көбейе түскен. Ал ... ... ... ... саны тағы да 30 ... ... ... жұмыссыздық
деңгейі 6,6 пайыздан 7 пайызға дейін көтерілгендігі байқалуда.
Осы жағдайға орай Үкіметтің ірі компаниялар мен ... ... ... ... ... ... ... алдын алу жөнінде 4569 меморандум
жасағандығы көптеген елдердегі секілді жұмыссыздықтың жаппай етек алуына
үлкен ... ... ... ... ... ... ... органдардың дағдарыспен күрес
бағдарламаларының негізінде ... ... ... ... ... ... мың адамның жұмыстан босауы ықтимал екендігін айқындаған. Оның ... ала ... ... оқу орындарын бітірген 191,4 мың түлек еңбек
рыногына келуі тиіс. Мұның үстіне “Нұрлы ... ... ... ... ... жұмысқа орналастыру қажет. Сөйтіп, еліміз бойынша жұмысқа
орналастыруды қажет ететін азаматтардың жалпы саны 378 мың ... ... ... ... көрсету үшін және өңірлік ... ... ... ... ... 140 ... теңге бөлу көзделінеді. Бұл
қаражаттың 112 миллиард теңгесі ... ... ... ... ... ... жабдықтау және дамыту ісін ... ... ... ... мақсатқа жергілікті бюджеттен тағы да
51 миллиард теңге бөлу жөнінде алдын ала ұйғарымдар бар. Осы ... ... ... ... ... ... қосылатын болса, онда
көптеген азаматтардың жұмыспен қамтылатындығы анық.
Сондай-ақ Үкімет отырысында аталған мәселе бойынша ... ... ... сөз ... ... ... ... арттыру
бағытында тапсырыс берушілермен 1 триллион теңгеден ... ... ... ... ... қатар, құрылыс саласын, шағын және орта
бизнесті қолдау, ауыл шаруашылығын басымдықпен дамыту ... ... ... ... ... отыр. Бұл қаржының алды екінші тоқсаннан
бастап жұмыс істеп, қазіргі жағдайдың ... ... әсер ... ... ұлттық әл-ауқат қорының басшысы мемлекеттен қорға
бөлінген 1 триллион 888 ... ... 716 ... теңгесі банктерге
орналастырылып, нақты нәтижелер көрсете бастағанын жеткізді. Осы ... 30 мың ... ... ... ... ... ... жылдың
өзінде Астана қаласында 14 525 үлескердің, Алматы ... ... ... ... [3]
“ҚазАгро” холдингі басқарма төрағасы ауыл шаруашылығы
саласындағы алға басулар ... және ... ... ... ... ... берді.
Отырысты қорытындылаған Үкімет басшысы Кәрім Мәсімов екінші
тоқсанның міндеттеріне тоқталды. Үкімет басшысы ең бірінші ... ... ... ... сала ... қызметкерлерінің жұмыстан
босауына жол бермеу қажеттігін айтты. “Бұл – өте ... ... ... ... ... ... жоспарда және “Жол картасында”
белгіленген іс-шараларды, әсіресе жұмыс орындарын сақтау ... ... ... ... ... Үкімет басшысы тапсырыстардағы қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... жақсартуға, шағын және орта бизнесті басымдықпен ... ... ... ... ... айтты. Елімізге жуық уақыттың ішінде
инвестициялар есебінен 6 миллиард доллардан астам қаржының келе ... ... өзі ... ... ... ... үлкен
сенім артып отырғандығын білдіреді. Ал ... ... ... ... ... ... ... Осы ретте ... ... ... ... ... ... ... экономиканы дағдарыстан
кейінгі дамудың сара ... ... ... болып табылады. Яғни, міндет
айқын. Жағдайды жақсартудың мүмкіндіктері қалыптасу үстінде. Мемлекеттің
экономиканы қолдау бағытында ... ... ... ... ... ... уақыт та алыс емес.
Елдің экономикалық жағдайына 2009 жылғы ақпан айына қысқаша шолу
2-кесте. Негізгі әлеуметтік – ... ... ... |2009 ж. |2009 ж. ... ... |2009 ... ... |бірлігі |қаңтар- |ақпан |тиісті ... |
| | ... | ... %- |2009 ... |
| | | | |бен ... |
| | | | | |%- |
| | | | | |бен |
| | | | |2009ж. |2009ж. | |
| | | | ... ... | |
| | | | ... | | ... |Б |1 |2 |3 |4 |5 ... ішкі өнім ... |15907,0 |- |103,2 |- |- ... ж. ...... | | | | | ... | | | | | | ... ... ... |1014,4 |524,0 |96,8 |95,3 |91,0 ... ... | | | | | ... ... |83,9 |41,3 |104,7 |105,1 |95,8 ... ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... ... |133,2 |71,1 |88,6 |94,6 |114,1 ... ... | | | | | ... ... ... |69,6 |32,9 |104,2 |100,7 |89,4 ... |теңге | | | | | ... ... ... |332,9 |164,3 |97,8 |95,5 |96,6 ... ... | | | | | ... капиталға |млрд. |373,1 |210,2 |90,3 |94,4 |128,5 ... ... | | | | | ... ... |% |- |- |108,7 |108,7 |100,8 ... (ТБИ) | | | | | | ... ... |% |- |- |71,3 |71,6 |101,9 ... баға | | | | | | ... | | | | | | ... саны |мың адам|- |598,5 |- |104,1 |102,4 ... ... |мың ... |7791,3 |- |99,7 |- ... саны | | | | | | ... |% |- |7,1 |- |- |- ... көзі : Қ.Р ... ... бойынша
2009 қаңтар – ақпандағы экономикадағы макроэкономикалық өзгерістер.
Оң үрдістер:
– өнеркәсіптік өндіріс өнімдеріне бағаның 1,9 %-ға өсті (2009 ... ... ... қаңтарға);
– ауыл шаруашылығы жалпы өнімдер көлемі 4,7%-ға өсті;
– байланыс қызметінің көлемі 4,2%-ға өсті;
– өнеркәсіптің өндіруші ... ... ... ... (НКИ) ... ... ... (2009 ж. қаңтарға) 3,7%-ға өсті;
- жылдық көрсекіштегі инфляцияның өсу ... ... ТБИ ... ж. ... ... ... 2008 ж. ... салыстырғанда
8,7%-ға өсті (2008 ж. өсу тиісінше 0,8 және 18,8% ... ... ЖІӨ НКИ ... ... ... 3,2%-ға (2009ж.) дейін төмендеуі;
– өнеркәсіптік өнімдердің НКИ 3,2%-ға төмендеді;
– өндірістік өнеркәсіптің НКИ 11,4%-ға төмендеді;
– құрлыстың НКИ ... ... үй ... инвестиция 69,7%-ға
төмендеді;
– бөлшек тауар айналымының НКИ ... ... жүк ... жалпы көлемінің НКИ 4,1%-ға төмендеді;
– негізгі капиталға инвестиция 9,7%-ға төмендеді;
– ҚР ... ... ... (2009ж. ... - ... төмендеді, оның
ішінде:
экспорт - 50,5%-ға;
импорт - 21,4%-ға;
... саны (2009ж. ... ... ... [15]
1. Макроэкономикалық көрсеткіштер
2008 жылы елдің нақты ЖІӨ 2001 -2008 ж.ж. ... ең аз ... отыр (3,2%), бұл ... ... көрсету секторы 4,4 %-ға, тауарлар -
1,1%-ға өсті.
1-сурет. ЖІӨ нақты көлемінің индексі (өткен жылғы тиісті кезеңге %-бен)
2008 жылы ЖІӨ өсу ... ... ... өндірісі 108,1%-дан (2007ж.)
101,1%-ға дейін төмендеді, қызмет өндірісі 113,2%-дан ... ... ... НКИ 2008 жылы ... ... ... саладағы, ауыл
шаруашылығындағы өндіріс көлемінің төмендеуіне және құрылыста ... ... ... ... өсуі біршама баяулады. 2008
ж. қорытындысы бойынша өнеркәсіптің НКИ 2,22% ... ... ... ... 2,1% (10%), ... ... операциялар 5,8% (7,7%)
болды.
2-сурет. ЖІӨ құрамындағы негізгі салаларының (өткен жылғы тиісті кезеңге %)
2008 ж. ... ... ... ... ... 0,8% ... Жылдық
көрсеткіштегі бағның өсуінің баяулау үрдісі жалғасты.2009 ж. қаңтар-ақпанда
бағаның өсуі жылдық көрсеткіште 8,7% ... ол 2008 ж. ... ... төмен
3-сурет. Тұтыну баасының индексі, өткен жылдың тиісті ... ... ... ... ... ... ... теңгенің бағамы
біршама төмендеді. 2009 жылғы ақпанда теңге көп мөлшерде АҚШ доллары мен
еуроға және аз ... ... ... ... USD, EUR, RUR ... ... динамикасы
Жұмыссыздық, жұмыспен қамту (өткен жылдың тиісті айына %-бен)
2009 жылғы ... жұмы ... саны ... ал ... ... ... артты. 2009 жылғы ақпанда жұмыссыздардың саны 4,1%-ға
өсті.
5-сурет. Жұмыссыздардың саны (%-бен), жұмыссыздықтың нақты деңгейі
2009 ж. ... ... ... ... саны ... Жалдамалы жұмысшылардың үлесі бұрынғысынша жұмыс ... ... ... ... ... Экономикада кезең аяғында жұмыспен қамтылғандардың құрылымы
2009 ж. қаңтарда (2008 ж. ... ... ... ... ... ... ... жалақы (өткен жылдың тиісті кезеңіне %) [16]
2. ... ... ... ... ... ... ... қыркүйекте басталған құлдыраудың кері трентін ... ... ж. ... ... ... ... ... өнім бағасы ақпанда
1,9%-ға өсті, бәрінен бұрын олардың өндіруші салада ... ... ... ... секторындағы баға индекстері (ағымдағы жылғы
өткен айға %-бен, бір ай үшін)
2009 жылы ауыл ... және ... ... өсуінің баюу үрдсі
байқалды. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне баға бір айда ... аз ғана ... Ауыл ... ... сату ... индексі
Құрылыстағы баға 2009 жылғы қаңтармен салыстырғанда 0,4%-ға өсті.
10-сурет. Құрылыстағы баға индексі
3. ... ... ... ... өңдеуші салада және құрылыста өнеркәсіптің көлемі
төмендеді. Өндірушіде - 1,5 %-ға өсті. 2009ж. ... ... ... ... оған өңдеуші саладағы көлемнің тқөмендеуі ... ... НКИ ... ... ... ... ... қаңтар - ақпанда құрылыс жұмыстарының көлемі 11,4%-ға төмендеді.
12-сурет.Құрылыс жұмыстарының көлемі
2009ж. қаңтар-ақпанда ауыл ... ... ... көлемі 4,7%-ға
өсті. Ауыл ... өсуі мал ... ... ... ... Ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің нақты көлемінің индексі (өткен
жылдың ... ... ... ... капиталға инвестициялар.
Негізгі капиталға инвестицияның төмендеуі шығарушы салада инвестициялаудың
25,4%-ға, "жылжымайтын ... ... ... ... 2009ж. қаңтар-ақпанда негізгі капиталға инвестиция 9,7%-ға
төмендеді.
14-сурет. Негізгі капиталға инвестициялардың НКИ ... ... ... %-бен)
Үй құрылысына инвестицияның көлемі 2009ж. қаңтар-ақпанда күрт ... ... үй ... 69,7% ... , ол 2008ж. ... аз.
15-сурет. Тұрғын үй құрылысына инвестициялар (өткен жылдың тиісті кезеңіне
%-бен)
2009ж. ... ... ... төмендеуі құрылысқа
инвестицияның жеткіліксіздігіне ... 2009ж. ... ... құлдырауынан кейін (32,8%-ға), ақпанда төмендеу
10,6%-ға азырақ болды.
16-сурет. Тұрғын үйлердің жалпы ... ... ... ... Халықтың ақшалай кірісі
2009ж. қаңтарда халықтың ақша ... өсуі ... ... ... ... 2009ж. ... нақты ақша кірісі орташа жан басына
шаққанда 2008 ... ... ... ... ең ... өсуді
көрсетіп 5,8%-ға өсті.
17-сурет. Халықтың нақты ақшалай кірісі (бір ай үшін, өткен жылдың ... ... ... ж. ... ұзақ ... құлдырауынан кейін 2009 ж. ақпанда
энергоресурстарға және түсті металдарға баға біршама өсті. 2009ж. ... және ... ... баға ... және ... ... ... жекелеген түрлеріне өндіруші кәсіпорындардың
бағасының индексі (өткен жылдың тиісті айына %-бен)
2009ж. ақпанда мұнай баррелінің орташа айлық бағасы ... ... ... 5 айға ... ... құлдырауынан кейін, 2009ж. қаңтар-
ақпанда баға тұрақталды.
19-сурет. Брент сұрыпты ... ... ... динамикасы
2.3 Дағдарыстан шығудың да, тұрақты дамудың да өзекті мәселесі –
экономиканы әртараптандыру.
Индустриялық-инновациялық ... ... бес жыл ... ... ... ... даму ... оларға молынан қаржы бөлінді. Жер-жерде ... ... да ... ... ... ... құрылып жатыр.
Аталмыш Стратегия алғашқы жылдары өте баяу жылжыды. Тек 2008 жылы ... ... ... ... жаңа ... ... ... түзеле бастады. Өткен жылғы шетелдік инвесторлар кеңесінде
жұмысқа керек материал мен ... ... ... ... алу ... деп ... Н.Назарбаев жасаған ұсыныс экономиканы
әртараптандыруға жаңа ... ... ... ... ... ... қазақстандық кәсіпорындардан жылына орта есеппен 20-25 млрд.
долларға керек заттарын сатып алуға мүмкіндіктері ... ... ... бойынша, қазақстандық
кәсіпорындармен байланысты жақсарту үшін соңғылардың ... ... ... барынша жариялы болуы керек. Қазақстанда шығарылған
тауарларды ішіміздегі шетелдік ... ... ... осы ... ... да ... тиісті шешімін табу керек.
Жалпылай айтсақ, әртараптандыру, әсіресе өңдеуші ... тек ... ... ауыл ... де ... ... барынша дамыту тек бүгінгі
дағдарысқа ғана емес, болуы мүмкін басқа дағдарысқа тосқауыл қоюдың бірден-
бір амалы. [17]
Барлық көңілді ... шығу ... ... біздің ұзақ
экономикалық дамуымыздың кейбір мәселелері назардан тыс қалу қаупі бар.
Мысалы, әкімшілік ... оның ... Осы ... реформалар туралы
тиісті шешім қабылданғанына үшінші жыл болып барады. Бірақ ... ... ... ... оны ықшамдайтын, сөйтіп әлеуметтік-экономика
салаларының дамуына жақсы әсерін ... ... әлі ... ... алынбай отыр. Соңғы уақытта көптеген холдингтер құрылды. Олар мен
министрліктердің істейтін істерінің ... әлі ... ... ... ... бүгінгі таңда құрылыс саласының даму бағыттарын анықтауды,
оларға бөлінген қаржыны, несие беру ... ... ... қоры өз ... ... Біз мұны теріске шығармаймыз, дегенмен
құрамында арнайы құрылыс комитеті бар Индустрия және ... ... ... міндеті қандай болу ... ... ... ... ... үшін ... даму институттары құрылып,
оларға тиісті қаржы ... ... олар ... ... әл-ауқат
қорының қарамағында, ал аталмыш Стратегияны жүргізуге Индустрия және сауда
министрлігі жауапты. Бұл да қайшылықтарды тудырмай ма? ... ... ... ... мен ... холдингінің, Білім және ғылым
министрлігі мен ... ... тағы ... да ... ара-жігін анықтау төңірегінде де туады.
Қай мемлекетте болмасын шаруашылықтың жекелендірген ... ... ... – министрліктер. Олар мамандандырылған, осы
саланың ... ... ... ... ... ... ... басқару жүйелері. Осындай министрліктер бізде де
бар. Және аз да емес, құрамында ... ... одан да көп) ... департаменті бар, қызметкерлерінде де таршылық жоқ мекемелер. Бірақ
соңғы кездерде осы министрліктердің жауапкершілігі мен міндеті ... ... ... ... ... ... әкімшісі
(администратор) болғандарымен, оларды толығымен және тиімді игеруге ... ... жоқ. ... ... ... және ғылым министрліктеріне
бөлінген бюджет қаражаты ... ... ... әкімдіктеріне (олардың
аталмыш салалардағы департаменттеріне) аударылады. Бюджет бекіткен жобаны
орындаушыларды тендер арқылы ... ... ... ... ... мен ... ... осы департаменттердің міндеті.
Тікелей облыс әкімдігіне ... ... ... ... ... шектеулі. Нәтижесінде бюджетті орындаудан туатын
міндеттің ... ... екі ... ... олардың
жауапкершілігін төмендетуде. Жылдан-жылға ... ... ... едәуір бөлшегінің игерілмей қалуының себептерінің
бірі осында. Бюджет орындалмай, министрліктер мен ... оның ... ... де ... жағдайдан туады. Өкінішке қарай, әкімшілік
реформа барысында осындай қайшылықтар (олар жоғарыда аталған екеуінің ... ... ... де ... бар) әлі күнге дейін дұрыс ... ... ... ... ... ... құрылды (ҚазМұнайГаз, КЕГОК, ҚТЖ,
т.б.). Бірақ ... бір де ... ... министрліктердің
құрамына кірмейді. Бұрын бұлар “Самұрық” ... ... ... ... ... әл-ауқат қорының құрамында. Бір салада жұмыс
істейтін министрлік пен ұлттық ... ... ... ... да осы ... мәселелерді дер кезінде шешу мүмкіндігіне теріс
әсерін тигізуі мүмкін.
Басқару жүйесінің дербес деңгейлері ... ... ... ... ... ... алынған шешім төмендегі орындаушыға тезірек жетеді
деген қағида оқулықтарда да, шетел компанияларының тәжірибесінде де ... ... ... ... ең кемі ... ... ... ал “Самұрық-Қазына” ұлттық ... ... ... ... тіпті жетіге дейін
барады. Үкіметте қабылданған шешім орындаушыға жеткенінше қаншама ұзақ ... ... ... болады және оның жедел орындалмайтын
себептерінің бірі де ... ... - ... ... ... ... және корпоративті
басқару жүйесін жетілдіру үшін ... ... ... ... жақсарып келеді. Дағдарыстың ... ... ... ... мен ... өздерінің акцияларын халықаралық
рынокқа шығарды. Бұл олардың басқару жүйесінің жақсаруына әсерін ... ... ... ... оның ... ... жұмыс істеп
жатқан компаниялар да баршылық. Дегенмен, ... ... ... әлі ... ... ... мәселелер орын алып
отыр. Корпоративтік жүйенің жоғары ... сай ... ... аз.
Оны құнды қағаздар биржасының біздің елде жақсы дәрежеде ... ... ... ... де, ... де бизнеске керек
қаржыны сырттан емес, өз ... ... ... ... ... сату арқылы табу қажеттігі өсе бастайды. Сондықтан ... ... ... барынша жетілдірудің маңызы зор.
Компаниялардың стратегиялық даму бағыттарын анықтау үшін директорлар
кеңесі ... ... ... ... ... осы директорлар
кеңесін барынша өз ... ... ... экономика саласындағы
ұжымдардың бірінші басшыларынан құрап ... ... ... ... директорлардың саны аз және Үкімет ұсынғаннан кейін олар Үкімет
ықпалынан толық тәуелсіз деп айту ... ... ... кеңесінің
шешімдерінің дұрыстығын, ол шешімдердің компания мен жалпы ... ... ... ... немесе жағдай қалыптаспаған. Нақты
тежеу тетігі болмағандықтан, компаниялардың директорлар ... ... ... ... отыр деп айту ... Осындай жағдайды ескеріп, Ресей
Федерациясы өздерінің ұлттық компанияларының директорлар кеңесіне ... ... ... ... ... мүшелерімен ауыстыруда. Шетелдік
тәжірибе де осындай. [18]
Әлем ... ... ... компанияларға тағы бір
талабы – олардың іс-қимылының, қаржы көрсеткіштерінің ... ... ... ... қазіргі қаржы дағдарысына байланысты
жариялылықтың маңыздылығын әлемдегі сарапшылардың бәрі де ... ... ... ... шығарудың халықаралық стандартында топталған ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
дамыған елдердің компаниялары қаржы-шаруашылық есептерін осы ... ... ... ... ... һәм ... ... іс-қимылын растайтын стандарт осы. Жариялылық жемқорлыққа,
көлеңкелі экономикаға тосқауыл қоятын тәсілдердің ... ... ... ел осы ... көшуі керек, не оған сәйкес ұлттық стандартты
жасап, қабылдауы керек. ... елде осы ... көшу ... ... ... ... бөлініп еді. Бірақ осы қаржы қалай игерілді, дайындық
дәрежесі қалай, елімізде қанша ... ... ... ... есеп-
қисабын шығарып, жариялап жатыр? Осылар туралы толық мәлімет жоқ. Осы бір
маңызды іс те түбегейлі ... ... ... ... экономикасының осындай, кейбір басқа да талаптары мен тетіктері
елімізде әлі дұрыс, толығымен қолданылмай жатқанын айтуымыз керек. ... тек ... ... ... ... шет ... ... саудаға
шыққанмен бітпейді. Оның әр кәсіпорын үшін, әр шаруашылық саласы үшін,
басқару ... әр ... ... ... ... тиімділігін
қамтамасыз ететін тетік-талаптары бар. Оларды ... ... және ... ... ... біз ... жетістіктерге, тиімділікке әкеледі
деу қиын.
Осыған байланысты іскерлік ортада, жалпы экономика саласында да ... да ... ... ... ... ... ... тоқталмауға болмайды. Дағдарысқа дейін 7-8 жыл ... ... өсті деп ... ... Оның ... ... ... әлем деңгейіндегі сұранысы мен бағасы тынбай өсуінде болды.
Осының арқасында кәсіпкерлерде, ... ... ... ... ... қолайлы жағдайда (ақшадан таршылық жоқ, шаруашылық
жақсы дамып келеді) жұмыс ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі азаматтарға да әсерін тигізбей
қойған жоқ. Жеңіл іс, жедел табыс ... ... ... ... ... ... (жобалар) терең, жан-жақты
ойластырылмай, жеңіл-желпі, атүсті қабылданатын ... Ең ... ... ... ... азайды. Нарық ... ... ... ... өзінің маңыздылығы жоғары тетіктері толық игерілмей және
оның талаптары, жоғарыда көрсеткендей, толық орындалмағандығы байқалады.
Дағдарыстан шығу, тұрақты даму ... түсу тек ... ғана ... экономикасының тетіктерін толығымен игеріп, оның ... ... ... ... қатар, менеджмент, іскерлік
ортаның психологиясын өзгертудің, дұрыс бағытқа бұрудың да ... ... ... ... да, ... іс-қимылдың әлемі. Алдағы алатын
асуларымыздың деңгейі осыған дайындығымызға байланысты. [19]
Елбасы ұсынып отырған саясат өте сындарлы, заманымыздың ... ... ... ... бере ... саясат. Оны орындау үшін ... және ... ... ... ... ынта-жігер, қайрат пен
пәрменділік көрсетуіміз ... ... ... ... пен селқостықты
көтермейді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әлемдік экономика сипатының ерекшелігі оны дамытудың циклділігі болып
табылады. Кез келген ... ... ... әрқашан экономикалық
өрлеу болады. Сондықтан ... ең ... ... ... ... ... ... алдын алып қана қоймай, сондай-
ақ оның отандық экономиканы нығайту мен дамыту үшін беретін ... ... ... ... ... ... қабілеттілігін қамтамасыз
ету мақсатында пайдалану болып табылады.
Осы ... шешу ... ... «2030 ... ... ... гүлденуі мен азаматтарының әл-ауқатын
қамтамасыз ету жөніндегі бағытты жалғастыруға мүмкіндік береді.
Мемлекет басшысы Үкіметтің өткен ... ... ... ... сөйлеген сөзінде “ бізде дағдарыстан табысты өтудің ғана ... ... ... ... үшін ... ... ... мен өзгерістер жасау және дағдарыстан кейін ел дамуының жаңа
векторына шығу әрі ел ... ... және ... ... ету ... бар. Осы ... орындау үшін бізде барлық
тұтқалар бар ”.
Елбасы ұсынып отырған саясат өте сындарлы, заманымыздың нағыз өктем,
жоғары талаптарына ... бере ... ... Оны ... үшін терең
түсінуіміз және үзбей ізденіс, табанды ... ... ... ... ... керек.
Дипломдық жұмыстың негізін Германия, Ұлыбритания, Франция, АҚШ сияқты
т.б. шетелдердегі жылжымайтын мүлік ипотекасы ... ... ... ... ... ... оның ... сондай-ақ бүгінгі күнге
дейін Қазақстандағы жылжымайтын мүлік ипотекасының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... қарастыру арқылы
ипотекалық несиенің негізгі бағыттарын, олардың ортақ ... ... ... яғни ... ... ... банктердің және
ипотекалық компанияның, сонымен қатар осы ... ... ... барынша толық мағлұмат беруді негізгі мақсат етіп қою ... ... ... ... ... мазмұны мен құрылымы анықталып,
негізгі мәселелер төмендегідей топтастырылды:
- жылжымайтын мүлік ... ... ... ... ... несие ... ... ... және ... экономикалық шешімдер қабылдаудағы ... ... даму ... және ... ... ... ... мәселелер осы
жазылған еңбектің арқауы болып табылады.
Ипотекалық несиені ... ... ... ... ... олар ... ... несие елдің экономикалық және ... ... ... ... ... оның тек ... өте жақсы азаматтарға емес,
сонымен ... ... ... қолы ... ... ... ... мөлшері (пайыз мөлшері, бастапқы салымының төмен
болуы, және ... ... ... сай келетін болуы.
- Шетелде қолданылатын ипотекалық несиенің ... ... ... ... ... нақты жетілдіру.
- Ипотекалық несиені алған кезде, тұрғын үйді жөне ... ... ... ... ... түрде сақтандыру.
- Ипотекалық несиені дамытудағы тағы бір ұсыныс жолы,
ол ... ... ... ... ... ... ... инфляция коэффициентімен байланыстыра отырьш ұлттық
валютаретінде белгілеу қажет, бүл осы ... ... іс ... ... ... үшін осылайша жасалуы тиіс.
Қорыта келгенде, ҚР Президентіміздің Қазақстан халқына Жолдауында
айқанындай осы ... ... ... және ... ... болып
шығамыз және ипотекалық несие саласы біздің экономикалық дамуымыздың
жетекші ... ... ... ... ... ... ... инвесторлардың кеңесінде сөйлеген сөзінде:
“ Қазір бәріміздің бірігетін уақытымыз әрі ... ... бен ... ... ... ... отырып шешетін уақыт. Экономика
мен қоғам алдында тұрған қатерлерді дұрыс қабылдай білу, ... ... ... мен азаматтардың табыстарын сақтау үшін ... ... ... емес оның ... өсу ... Көптеген жылдар бойы
жұмсалған орасан күш-жігердің ... ... ... ... ... жоқ ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Мамыров Н.Қ, Тілеужанова М.Ә. Макроэкономика. – Алматы , ... ... ... ... Ұ.М, Бохаев Д.Т, Рузиева Э.А., Қаржы нарығы және делдалдары –
Алматы, 2008 – 295 ... ... 22 ... ... Қазақстан., Кенжеғали Сағдиев.- Сынаққа сақадай саймыз ба? №147
(25544), 2009 жыл. 25 сәуір.
5. ЖаҺандық қаржы дағдарысы // ... ... – 2009. - ... ... Т. ... бюджетте артық шығын жоқ // Егемен Қазақстан. ... - ... ... ... ... ... сабақ алған жөн // Қаржы
менеджменті. – 2008. - №5. – ... ... Ө. Ірі ... ... ... орташа банктерге үлестіріледі //
Егемен Қазақстан. – 1 ... 2009. - ... ... ... 29 ... 2009 жыл. ... деңгейлі 10 банк
ипотекалық несиелерді қайта қаржылндыру бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесін тұрақтандыру // Қаржы менеджменті. – 2008.
- №11. – 18-21б.
11. ... Н.Ә. ... ... ... жаңару жолымен ғана шығуға
болады // Егемен Қазақстан. – 2009. - ... ... ... ... ... ... ... бірінші
тоқсанындағы жағдайы.Егемен Қазақстан., 2009жыл, 22 сәуір.
13. Қ.Р Президентінің 1995 ж. 23 ... ... №2773 ... ... ... ... жарғысы
14. Қ.Р Үкіметінің №1290 қаулысымен қабылданған ипотекалықнесиелеу жүйесі.
15. ... ... ... ... жүк жеңіл // Егемен Қазақстан. – 2009. - №72-73
18. Дағдарысқа қарсы жүргізілген жұмыс // ... ... – 2009 - ... ... Н.Ә. ... ... ... жаңару жолымен ғана шығуға
болады // Егемен Қазақстан. – 2009. - №97
20. http:// www.inform.kz
21. http:// www.kase.kz
22. ... ... ... ... (1)
4 44444
Коммерциялық
банктер

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ипотекалық кредиттің экономикалық мәні мен мағынасы38 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
АҚШ-тың әлемнің ең қуатты еліне айналуы30 бет
Валюта жүйесі66 бет
Валюталық жүйе және оның даму кезеңдері43 бет
Валюталық нарықты валюталық қатынастар мен валюталық операциялар36 бет
Дүниежүзілік валюта жүйесі44 бет
Дүниежүзілік валюта жүйесі туралы мәлімет42 бет
Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ)88 бет
Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру мәселелері19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь