1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс

ХІХ ғ. алғашқы ширегінде патша үкіметі Қазақстанға әкімшіліксаяси жаналықтар еңгізуге кірісті. Оның Ресей империясы құрамына әлі де кіре қоймаған өлке аудандарын өзіне қосып алмақ мақсаты болды. 1822 ж. Сібір қазақтары туралы Устав далалық аудандарды басқару құрылымын түбірінен өзгертіп жіберді. Енді басқарудың округтік жүйесі енгізілді, ол бойынша қазақ қоғамы, округке, болысқа, ауылға бөлінді. Төменгі әкімшілік бірлестігі ретінде ауыл өз құрамына 50-ден 70-ке дейінгі үйлерді біріктірді осындай 10-12 ауылдан болыс құрылды, 10-15 болыстан округ қалыптасты. Бұлардың белгілі бір территориялары болды. Әкімшілік билігін үкімет сақтап қалған аға сұлтандар негізінен алғанда сол үкімет позициясының нығайтылуын қамтамасыз етуге тиісті еді. Болыстардың басында 12-разрядты шенеуніктерге теңестірілген болыстық сұлтандар, ауылдардың басында өздерінің құқы жөнінен селолық старостаға теңестірілген ауыл ағамандары тұрды. Билер сотын енгізуден олардың неғұрлым шексіз құқықтары алынып тастала бастады.
Қарқаралы (бұрынғы Бөкей ханның иелігіндегі) және Көкшетау (бұрынғы Уәли ханның иелігіндегі) округтерін құру патша өкіметінің Орта және Ұлы жүздердің түйіскен тұсындағы қазақ жерлерін бірте-бірте басып алуын бастап берді. Қазақтардың дәстүрлі көшіп-қонатын жерлері тарылды, жері құнарлы аудандарға казактарды жаңадан қоныстандыру өріс алған. Абылай хан ұрпақтарының төңірегіне топтасқан қазақ халқының наразылығы арта түсті. Шыңғыс әулеттерінің бірі Ғұбайдулла сұлтанды патша үкіметінің жазалаушы отряды ұстап алып, Березовкаға жер аударып жіберді. Сол сібірлік бұғаудан ол тек 1840 ж. қараша айында соның өзінде Кенесары сұлтанның табандылықпен талап етуі арқасында ғана қайта оралды.
Қасым төренің ұлы Саржан сұлтан дара-дара жасақтарды біріктіріп, қазақ жерін отарлау саясатына қарсы көтерілді. Патшаның жазалаушы отрядтары ығыстырған Саржан сұлтан өзінің жолын қуушылармен бірге Қоқанд хандығына көшіп кетті. Саржан осында 1836 ж. Қоқанд басқарушысының нұсқауы бойынша жауыздықпен өлтірілді. 1840 ж. Кенесарының әкесі Қасым төре мен оның басқа да жақындары қаза тапты. Патша үкіметінің отаршылдық мақсатниетіне қарсы өзінің күресінде Қоқанд бектерінің қолдауына сенім артқан Қасым сұлтанның үміті ақталмады. Алайда, стихиялық, ұйымдаспаған сипатына қарамастан Қасым сұлтан мен оның балаларының күресі отаршылдыққа қарсы күштердің Кенесары сұлтанның, кейінен Кенесары ханның қолбасшылығымен (1802-1847 жж.) тағы да бірігіп, нығайуында зор маңыз атқарды.
        
        1837-1847 жж. Кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс
ХІХ ғ. алғашқы ширегінде патша ... ... ... ... ... Оның Ресей империясы құрамына әлі де ... өлке ... ... ... алмақ мақсаты болды. 1822 ж. Сібір
қазақтары ... ... ... аудандарды басқару құрылымын ... ... Енді ... ... жүйесі енгізілді, ол бойынша
қазақ ... ... ... ... ... Төменгі әкімшілік
бірлестігі ретінде ауыл өз ... ... 70-ке ... ... ... 10-12 ... болыс құрылды, 10-15 болыстан округ қалыптасты.
Бұлардың ... бір ... ... ... ... ... сақтап
қалған аға сұлтандар негізінен алғанда сол ... ... ... ... ... еді. ... басында 12-разрядты шенеуніктерге
теңестірілген болыстық сұлтандар, ауылдардың басында өздерінің құқы жөнінен
селолық ... ... ауыл ... тұрды. Билер сотын
енгізуден олардың неғұрлым шексіз құқықтары ... ... ... ... ... ханның иелігіндегі) және Көкшетау (бұрынғы
Уәли ханның иелігіндегі) ... құру ... ... Орта және ... ... ... қазақ жерлерін бірте-бірте басып алуын бастап
берді. Қазақтардың дәстүрлі ... ... ... жері құнарлы
аудандарға казактарды жаңадан қоныстандыру өріс ... ... ... ... ... қазақ халқының наразылығы арта түсті.
Шыңғыс әулеттерінің бірі ... ... ... ... жазалаушы
отряды ұстап алып, Березовкаға жер аударып жіберді. Сол сібірлік ... тек 1840 ж. ... ... ... ... ... сұлтанның табандылықпен
талап етуі арқасында ғана қайта оралды.
Қасым төренің ұлы Саржан сұлтан дара-дара жасақтарды біріктіріп, қазақ
жерін ... ... ... ... ... ... ... Саржан сұлтан өзінің жолын қуушылармен бірге Қоқанд хандығына
көшіп ... ... ... 1836 ж. ... ... нұсқауы бойынша
жауыздықпен өлтірілді. 1840 ж. Кенесарының әкесі Қасым төре мен оның ... ... қаза ... ... ... отаршылдық мақсатниетіне қарсы
өзінің күресінде Қоқанд бектерінің қолдауына сенім артқан Қасым ... ... ... стихиялық, ұйымдаспаған сипатына қарамастан Қасым
сұлтан мен оның балаларының күресі ... ... ... ... кейінен Кенесары ханның қолбасшылығымен (1802-1847 жж.) тағы ... ... зор ... атқарды.
Кенесары Қасымов тарих сахнасына Абылай ханның ісін жалғастырушы ірі
тұлға ретінде ... ... Ал ол ... ... келсек, патша
әскерлерінің ... ... ... ... және Орынбор
қазақтары туралы ... жж. ... ... ... саяси
оқшауланушылығын әлі де сақтап келе жатқан Қазақстан ... ... ... ... ... ... шығарушы сұлтанның
басты мақсаты Қазақстанның Абылай хан ... ... ... ... келтіруге, “жинақтарды” жоюға (оның хаттарында ХІХ ғ. 20-
30 жылдарында Қазақстанда құрылған округтердің ... ... ... жерлердің толық дербестігін сақтауғы құрылды.
“Бүлікші сұлтанның” негізгі талаптары император Николай І-ге, Орынбор
губернаторлы В.А. Петровскийге, В.А. Обручевке, Сібір ... ... ... ... шекаралық комиссияның төрағасы А.Ф. Генске және
басқаларға ... ... ... ... ... ... да, оның ағасы Саржан да М.Красовскийдің ... ... ... өзінің атасынан (Абылайда) кес түссе де, мінезінің жігерлігімен
онан да және өз әкесінен де ... ... асып ... ... ... ... Кенесары Қасымовпен олар бір қатарда тұра алмайды.
“Епті, өзіндік ... бар ... ... Қасымов сұлтан
Ресей сияқты аса қуатты ірі мемлекетпен күресу ... үш ... ... ... ... тек ... ғана ... сонымен
бірге дипломатиялық күш-жігерді де талап ететінін ой таразынан өткерді. Ол
халық қозғалысынан бөлектенген жекеленген ... ... өз ... кетушілігін қатал басып-жаншыды. ... ... ... жазалады, бірақ жолмен шешудің жақтаушысы күйінде
қалды. Соғыс тұтқындарына, соның ішінде кейбіреулері ... ... ... ... ... ... қарады. Ресей елші уәкілдерін әдепті
қабылдады. Тіпті оның ... ... ... ... ... ... қаталдық байқалмаған. Ал көтіріліс мүддесіне
сатқындық жасап, әскери тәртіпті бұзғандарға ашу-ызасының буырқануы ... ... атап ... осы ... ... ... ... Нысанбайдың “Кенесары - Наурызбай” дастаны дәлелдейді.
Кенесары барлық әдіс-амалдарымен феодалдық топтарды, үш жүздің ру-
тайпалық бөлімдерін біріктіруге, бұл ... ... ... ... ... жж. ең бір ... шағында да қол жеткізе алмағанымен, барынша
тырысып бақты. ... ... ... ... ... ... ... күресуші екі лагерьге бөлінді: үкімет әлпештеген бөлігі
отарлаушы әкімшіліктің қолдауына ... ... ... ... күш ... Кенесарының ымыраға келмейтін қарсыластары Ақмола
округінің аға ... ... ... Кіші жүздің басқарушы
сұлтандары Ахмед пен ... ... ... ... болды. Кенесары
Жетісуға асқаннан кейін көтеріліске ... ... ... Абылай
ханның ұлдары, азаттық күресінің жетекшісі өзінің туысқандары - Әли мен
Сүйік те ұстанды.
Бірақ қалай деген де ... ... ... туы астына үш жүздегі
қазақ ... ... ... топтастыра алды. Кей ... ... саны 20 мың ... дейін жетті. Арасында Орта жүз өкілдері
басым ... ... ... ... ... ... қосылды. Омск
облыстық басқармасына қарасты сот-жазалау ... ... ... тек ... ... Ақмола, Қарқаралы және Баянауыл
округтерінде ғана көтерілісшілерді 80-нен астам сұлтандар, билер, ағамандар
қолдаған. Жасы 23-ке ... ... ... ... ... ... жүріп, ағалары мен әкесін қазаға ұшыраттырған
бекініс желілерінің апаттылығына көзі ... ... ... сағасы
қазақтарын ығыстыра қыспаққа алған Қоқандтың Күшбегімен келісөз ... ... ... тұра кейде өзін оқ-дәрімен, қару-жарақпен жабдықтаған
Бұхар Әмірімен достық қарым-қатынаста болды.
Қазақтардың бұл ... ... ... кең ... ... қарқын
алды. Бұл ХVІІІ ғ. Соңы мен ХІХ ... ... ... ... Орта жүздің ру-тайпалық бірлестігінен басқа ... ... ... ... ... ... бірден-бір көтеріліс еді. Оған
Кіші жүзден шекті, тама, табын, алшын, ... ... және ... ... - үйсін, дулат және басқа рулар қатысты.
Көтерілістің қозғаушы күші шаруалары болды. ... ... ... ... ... қатардағы егінші де, ағамандар да,
сұлтандар да ат салысты. Қазақ ... ... ... ... ... қарсы жалпыхалықтық күрес, бұл қозғалысқа азаттық жолындағы
күрес сипатын ... Рас, ... ... ... ... бәрі ... бір мақсатты болған жоқ: орын ауыстыруға, негізгі
күштердің өзге аудандарға ... ... ... ... ... ... жасақтар көтерілісшілерден ... ... ... ... ... Иман ... Имановтың атасы), Басығара,
Аңғал, Жанайдар, Жеке, Сұраншы, Бәйсейіт, Жоламан Тіленшиев, Бұқарбай ... ... ... ... ... ... ... қатысқандар
арасынан орыстар, өзбектер, қырғыздар, поляктер және басқа ұлт ... ... ... 1838 ж. ... Ақмола бекінісін қоршап,
өртеуден бастады. Бекіністің комендаты, ... ... ... ... ... аға ... ... Қонырқұлжа Құдаймендин өртелген
бекіністен әрең дегенде қашып шыға алды. Көп кешікпей ... ... ... ... Орынбор шенеуніктеріне жазған хаттарында Кенесары
өзінің бұл ... ... ... ... ... ... жеңілдету үшін жасадым деп түсіндереді. Ал іс жүзінде ... ... ... жанасып жатқан 1836-1838 жж. ... ... ... ... Кіші жүз жеріне таратуды мақсат
тұтты. Жоламан ... ... ... ... ... және басқа рулар көтерілісшілерге келіп қосылды. ... Кіші ... де ... Күткендегідей, келісөздерден ешқандай
нәтиже шықпады.
1841 ж. қазақтардың үш ... ... ... ... ... ... хандығы қалпына келтірілді. 1841 ж. тамызында көтерілісшілер
қоқандықтардың едәір күштері орналастырылған Созақ, Жаңақорған, ... ... ... ... ... ... ... кіру көтерілісшілерді жігерлендіре түсті. Көтерілістің ... ... ... ... ... мен ... Кенесарыны бүкіл қазақтың хан деп ... ... мен ... ... ... жағында белсенді
әрекет жасағандығы туралы айта отырып, олардың ХІХ-ғ-дың 30-жылдарының ... ... бас ... ... ... ... ... назар аударғанымыз жөн. Біз бұл арада осы ... ... ... ... оңашалануы тек Ресей империясы тарапынан ... ... отар етіп ... ... қатерінен сақтап қалу ғана емес,
сонымен бірге қоқандтық ... ... ... мақсатындағы
ортақ іске өз үлестерін ... ... ... еске ... мен Қоқанд хандығы қарым-қатынастарының ... ... жеке ... ... себептерден де туды. ... 1836 ж. ... ... ... ... қарсы қазақтар
көтерілісі басшыларының бірі, ағасы Саржан ... ... ... ... ... ... ағалары Есенгелді, Әлжан сұлтандарды, Абылай
қанынан тараған тағы ... ... ... асуы ... ... ... позициясын қатуландырып жіберді. Бұл
жөнінде, жекелеп айтсақ, ... өз ... ... ... ... Азаттық жолындағы күрестің ең ... ... ... дейін Кенесары Қоқанд хандығы жөнінде нақты ... ... ... ... ұстанды. Қазақ ханының Бұхар
әмірімен және Хиуа ... ... ... ... ... ... ... өзара толық сенімділік қатынас ... ... ... қазақ жасақтарын зеңбіректермен, оқ-дәрімен жабдықтап
отырды. Әскери ... ... ... ... бұл ... ... тиімді одақ құруға дайын тұрды.
Осы жағдайдың бәрі белгілі бір дәрежеде Кенесарының көрші елдерге
байланысты ... ... ... ... бұл оның ... басқару құрылымына ықпал жасады.
Кенесары хан құрған мемлекет ... ... ... Ол ... ... ... билігі орныққан Ертіс, Есіл Жайық бекініс
желілері ... ... ... Қазақстанның бүкіл территориясына
таратты. Салықтар жинау тәртіпке келтірілді: малшылар үшін – ... үшін - ұшыр ... ... ... әскерлерімен соғысудың
жалғасуы материалдық және басқа шығын - қаражаттарды талап етті, мұның өзі,
әрине, салық ауыртпалығының арта түсуіне әкеп ... ... ... егіншілікпен айналысуын қалады. Басқа
жағдайлармен бірге бұл ... ... ... ... ... ... ... күшейген жағдайда көтеріліске шыққан ауылдарды астықпен
қамтамасыз ету ... ... ... ... астық
конфискеленіп отырды, оларға тәуекелдікпен астық жеткізуші саудагерлер
қатаң жауапкершілікке тартылды.
Кенесарының ... ... ... ... ... Көпес
керуендерінен алынатын баж салығы едәуір кіріс келтіретінін көруп, хан
керуендерді тонаушылығын ... ... ... ... жеке өзі ... алып ... үшін баж ... төлеуден жалтарушыларға қосымша салық
салды.
Мемлекеттік құрылыс қайта өзгертілді, Хандық кеңес ... ... ... органдар ретінде ханға берілген батырлардан, билерден,
сұлтандардан, ханның ... ... ... ... ... өз ... қалды. Хандық кеңеске негізінен азаттық қозғалысының
мүдделеріне адал, жеке басының ... ... ... ... ... ... ... хандық кеңес шешімдерінің, үндеулерінің
ауылдарда тартылуын, түсіндірілуін және орындалуын қадағалада. Мемлкеттің
басында бола ... ... ... ... шығу ... ... жеке
басының әдеттен тыс сапасымен көрінген адамдарды тарта білгендерді сыйлық
беріп көтермеледі.
Хан Ресейдің, Орта ... ... ... ... ... ... салып тұрды. Дипломатиялық қызметтің ұйымдастырылуына ол мейлінше маңыз
берді. Оның ... ... ... ... ... талаптарының
дәлелдігімен ерекшеленеді. Орыс дипломаттары Гернді, Долговты, барон Урды,
әйгілі ... ... ... ... ... ... ... жақтаушысы болғандықтан Кенесары
ықпалды феодалдардың арасында талас-тартыстың орын алуын тыюға тырысты,
барымтаны айыптады, руаралық ... ... ... ... ... жекелеген жасақтарына әскери кеңестің мүшелері, даңқты
батырлар қолбасшылық еткен, соғысуға қабілетті жасақ ұйымдастыра ... және ... ... ... әскері созылыңқы далалық соғыс
жағдайына бейімдендірілген болатын. Кенесары ... ... ... ... ... ... ішінде жинап алуын ... ... ... ... өз ... айырмалық белгілерін енгізді. Көптеген ... ... ... өзі орыс ... ... ... ... тағып жүргенін растайды.
Кенесары өзіне кажетті мәліметтерді жеткізіпотыратын өз ... ... ... ... ... ... ... күштердің әскери жылжу жоспарларын алдын-ала ... ... ... өзі оған адам ... ... ... ... Кенесарының соғыс
әрекеттерін жүргізу тактикасы ... ... ... ... ... есептерінде, хабарламаларында, өткен ... ... ... ... және басқалардың
еңбектерінде егжей-тегжейлі суреттелген.
Хандықтың басына келіп, кенесары қазақ ... азат ету ... ... ... ... ... ... Қоқанддың
Созақ бекінісін басып алып, Кенесары тек соғыс қимылдары ауданын кеңейтуді
ғана емес, ... ... өз ... ... үшін кек алуды көздеді.
Отарлауға қарсы күреске үш жүз қазақтарының да белсенді қатысуы патша
өкіметін қатты аландатты. Көтерілісшілерге ... ірі ... ... ... деп ... Бір ... ... мемлекет болмауға тиістігін
білдіретін қарарға қол қойып, Николай-І 1843 ж. 27 ... ... ірі ... ... ... жасауға рұқсат етті. Әскери ... 300 ... ... алға ... күш ... да ... оның
отрядындағы әскер саны 19000 адамға жеткізілді; 1843 ж. тамызында ... мен ... ... екінші топ жасақталды. Қарсылас
жақтардың 1843 ж. 7 ... ... ... ... ... Полковник Бизанов басқарған қарулы топ көтерілісшілердің негізгі
күштерін ... ... Орск ... кері ... Өлке ... ... Кенесары шабуылға шығып, 1844 ж. шілденің 20-нан 21-не қараған түні
сұлтан Жантөрінің жасаған тас-талқан етіп ... ... ... ... және шұғыл көмек көрсетпегендігі үшін әскери отрядқа басшалық
етуден ... Осы ... ... Кенесарының негізгі күштері
1844 ж. 14 тамызда Екатеринск станицасына шабуылдап, оның шетін, форштадты
өртеп жіберді, 40 адамын ... алып ... ... үшін ... жақтан полковник Дуниковскийдің
отряды жіберілді, ал әскерлердің сібірлік тобын ... ... ... ... ... қуғынынан сытылып кетудің сәті
түсті. Үкіметтік топтарды абыржушылық биледі. Оның ... ... ... ... ... ... күш-қаражатын шығындатты. Соғыс
жылдам жеңіспен бітетін ... ... қоса ... ... ... мен ... губернаторы В.Д. Горчаковтың арасында Кенесарымен қалай
күресу жөнінде алауыздық туды. Перовский дауды ... ... ... ... ал ... ... шешудің соғыстық түрін жақтады.
Орынбор бастықтары Кенесарыға Долгов пен Герн ... ... ... деп ... Олар ... ... нұсқауға сәйкес Кенесарының
алдына қабылдауға ... шарт ... шарт ... ... ... белгілеген шектеулі
аймақтарда ғана көшіп-қонуға рұқсат етілді. Көздеген мақсаттарына ... ... ... кері ... ... болды. Соның өзінде Долгов
Орынбор әкімшілігіне Кенесарының талаптарын жеткізді. Онда ... ... ... ... жойылса, басылып алынған жерлер қазақтарға
қайтырылса, далада тонаушылық пен ... ... ... ... ... ... ұлы мемлекеттің ықпалындағы кіші
мемлекет…) қабылдауға келісім беретінін білдірді.
Үкімет Арал-Сырдария алқабы ауданынан бірнеше бекіністер салу ... ... ... ... ... шығаруға күш салды. Екі
қанатынан қыспаққа алынған Кенесары ... ... ... ... орталығын Ұлы жүзге ауыстыруға мәжбүр болды.
Сібір өкімет орындары аймаққа Кенесары жасақтарының келуінен ... ... үшін ... пен мал ... ... ... етіп, Жетісуға Сібір
шекара басқармасының төрағасы ... ... ... бар ... әскери күш жіберді. Оның қай жағынан да басым
күшінің қысымымен Кенесары Іле ... оң ... ... одан ... қайіп төндіре Алатау бөктеріне қоныс аударды. Ұлы жүз батырлары
Сұранша, Байсейіт, Тайшыбек Кенесарыға ... ... ... ... ... ... бастапқы кезінде старшындыққа
қарсы сипаты өзгеріске ұшырай бастады. Хан ... ... ... ... ... ... Қырғыз манаптары Орман, Жантай және ... ... ... ... Сарыбағаш, Бұғы, Саяқ, Солто,
Шерік және басқа тайпалардың ... ... ... ... ... ... 1847 ж. ... 10000 әскері бар Кенесары Қырғизияға басып
кірді Қырғыздармен қақтығысу Ыстықкөл көлінің тау шатқалы қойнауында ... ... бас ... ... Тоқмақтың маңында болған күштері тең емес
шайқаста Кенесары 32 ... ... ... қаза ... ... жеңілісі
мен өлімі орыс отрядтарының Іле сыртындағы өлке мен ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп бұл территорияларды
Ресей империясына қосып алуды жеңілдетті.
Кенесары ... ... ... аз емес. Олар:
бір жағынан - Қоқанд ... ... ... азат елу ... және екінші жағынан-қырғыздармен туысын өлтірушілік соғыс, өзіне
қолдау көрсетуден бас ... ... ... деген өшпенділік.
Қазақ халқының феодалдық хан мемлекеттілігін қалпына келтіру
мақсатындағы ХІХ ғ. Аса ірі ... ... бұл жолы да ... ол Орта Азия мен ... халықтарының есінде өшпес із қалдырды.
Кенесарының күресі, оның халық мүддесіне шын берілгендігі, ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғ-дың өзінде-
ақ халық арасында қадірлеушілік тапты.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Қазақ халқының 1837-1847 жылдардағы азаттық қозғалыстың жақтаушылары және қарсыластары50 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь