Түркі тайпалары мен халықтарының шығу тегі мен мекендеген аймағы, этникалық құрамы

Кіріспе
Түркі тайпалары мен халықтарының шығу тегі мен мекендеген
аймағы, этникалық қүрамы
1 Түркілердің дербес халық ретінде тарих сахнасына шығуы
2 Түркілердің шығу тегі, діні, этнографиялық және лингвистикалық топтары
Қорытынды
Қазақстан тәуелсіз, дербес мемлекет ретінде өзінің егемендігін алғаннан бері еліміздің халықаралық қатынастағы геосаяси жағдай күрт өзгерген кезде тарихымызды зерттеу саласында үлкен бетбүрыстар болып жатыр. Әсіресе бүгінгі күнгі Қазақстан Республикасының дүниежүзілік қауымдастыққа кіру уақытында, қазақ халқының рухани өрлеуімен тарихи санасының қалыптасу заманында өзінің көршілес және алыс халықтармен, мемлекеттермен ғасырлар бойындағы болған қарым-қатынастары мен байланыстарына деген қызығушылығы едәуір артып отыр. Осы орайда, халықаралық аспектіге ие түркі факторының белгілі ғылыми мағынаға бөленуі кездейсоқтық қүбылыс емес. Өйткені, түркілер орта ғасырдың ең ірі этникалық топтарының бірі ретінде бірқатар түркі халықтарының, соның ішінде бірінші кезекте қазақ халқының қалыптасуында айрықша роль атқара отырып, адамзат тарихының ең ірі оқиғалары өткен Еуразия даласының бірқатар этностары мен мемлекеттерінің тарихында өзінің өшпес ізін қалдырды.
Ежелгі түркі мемлекетінің территориялық шеңбері қазіргі қазақстан жерін қамтып тарихи даму жағынан қазақ халқы олардың этникалық және мэдени мүрагері болып табылуы себепті, ежелгі Түркі мемлекетінің тарихын зерпеу ісі сол төл ғылымымыз үшін ең өзекті тақырыптардың бірі болып табылады. Өткенімізді сараламай болашағымызды болжау қиын. Елдігіміз бен мемлекетіміздің бүгіні мен болашағын оның ішкі саяси бағытымен қоса әлемдік қауымдастықтың басқа мүшелерімен қарым-қатнастардың қандай деңгей мен сапада болуын белгілейді. Тарихымызды зерттеу ісінің ғылыми, әлеуметтік, қоғамдық жэне үлттық танымдық қызметтерімен қоса, бүгінгі күнгі басқа елдермен сыртқы саясатымызда қарым-қатынасымыздың тарихи тамырларымен негіздерін ашып көрсетудегі маңызы өте зор.
VI-VIII ғғ. өмір сүрген көшпелілердің кезекті мемлекеті Түрік қағанаты әлемдік мемлекеттер тарихында үлкен орын алады. Ұзақ уақыт бойы түрік әлемінің тарихы Кеңестер одағында Шығыс халықтарының тарихынан, әлем өркениетінен бөлініп төмендетіліп оқытылды. Осыған байланысты Европада да көшпелілер «даланың қүлдары», "жабайылар", "дамыған элемнен тыс өмір сүрген" деген көзқарастар қалыптасқан. Олар үшін көшпелілер қоғамы тарихта жоқ қоғам болып есептеледі.
        
        Кіріспе
Қазақстан тәуелсіз, дербес мемлекет ретінде өзінің егемендігін
алғаннан бері еліміздің ... ... ... ... ... ... ... зерттеу саласында үлкен бетбүрыстар болып жатыр.
Әсіресе бүгінгі күнгі Қазақстан ... ... ... ... ... ... рухани өрлеуімен тарихи санасының қалыптасу
заманында өзінің көршілес және алыс халықтармен, мемлекеттермен ғасырлар
бойындағы болған ... мен ... ... қызығушылығы
едәуір артып отыр. Осы орайда, халықаралық аспектіге ие ... ... ... ... ... кездейсоқтық қүбылыс емес. ... орта ... ең ірі ... ... бірі ... ... халықтарының, соның ішінде бірінші кезекте ... ... ... роль ... ... адамзат тарихының ең ірі
оқиғалары өткен Еуразия ... ... ... мен ... ... ... ізін ... түркі мемлекетінің территориялық шеңбері қазіргі қазақстан
жерін ... ... даму ... ... ... ... этникалық және мэдени
мүрагері болып табылуы себепті, ежелгі ... ... ... ... сол төл ... үшін ең ... тақырыптардың бірі болып табылады.
Өткенімізді ... ... ... қиын. Елдігіміз бен
мемлекетіміздің бүгіні мен болашағын оның ішкі саяси бағытымен қоса ... ... ... қарым-қатнастардың қандай деңгей мен
сапада ... ... ... зерттеу ісінің ғылыми, әлеуметтік,
қоғамдық жэне үлттық ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатымызда қарым-қатынасымыздың тарихи тамырларымен
негіздерін ашып көрсетудегі маңызы өте зор.
VI-VIII ғғ. өмір ... ... ... ... ... ... ... тарихында үлкен орын алады. Ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... ... тарихынан, әлем
өркениетінен бөлініп төмендетіліп оқытылды. Осыған байланысты Европада ... ... ... ... ... ... тыс ... деген көзқарастар қалыптасқан. Олар үшін көшпелілер қоғамы тарихта
жоқ қоғам болып есептеледі.
Ежелгі Түркі мемлекетінің тарихын зерттеу саласында жалпы ... ... ... ... ... қазіргі уақытқа дейін бүл
мэселенің ... ... ... жэне оның ... толық қамтитын
арнайы зерттеу бүгінге дейін жоқ.
з
Түркі тайпалары мен халықтарының шығу тегі мен ... ... ... ... дербес халық ретінде тарих сахнасына шығуы
Біздің заманымыздың I мыңжылдығында ... ... ... бірте-бірте өзгере бастады. Биліктің ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Сібір, Орталық
жэне Орта Азия, төменгі Еділ және Солтүстік Сібір аумақтарында ... ... ... жэне ... ... алып ... Олар:
бірінші Түркі қағандығы — Шығыс түркі қағандығы, Батыс түркі қағандығы,
ұйғыр, ... ... ... ... Хазар, Бүлғар, Қарлүқ,
Қарахан, Қимақ жэне Арал бойы оғыздарының Қыпшақ, Хорезм ... ... Дэл осы ... ... ... ... тайпалардың этникалық-
саяси бірігуі қалыптасқан еді. Осы дәуірде түркілердің рухани мәдениеті де
жаңа ... ... ... ... жазба мәдениеті мен сына жазуы, хатқа
түскен түркі әдебиеті қалыптасты. ... ... ... рет ... ...... христиан, манихей, ислам діндерінің
негізінен басқа да өркениет жетістіктерін қабылдады. Көшпелі және ... өмір кеше ... ... ... және отырықшы түрмысқа көшті.
Отырықшылыққа ... ... ... ... мәдениет түрлерін
қалыптастырды, олар сол кездегі әлемдік мәдениетте өзіндік орын алды.
Осы процестердің бәрін үлы ... өмір ... ... ... ғана тән немесе қазіргі түркі ... ... ... ... тарихы деп қарауға болмайды. Евразияның түркі тектес халықтары
өздерінің алдындағы тайпалар сияқты үзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... Тарих аренасында бір тайпаның орнын екіншісі
ауыстыруын алдыңғы тайпаның тарихтан өшуі деп есептеуге ... ... ... жаңа ... саяси қүрамынан, ариліктердің, сақтардың,
хундардың этникалық топтарынан ... ... ... ... ... сахнасына қайта шығады. Түркі тайпалары қола дәуірінде пайда болып,
ари, ... хун ... ... ... де, ... бірлестігі
жоғалған жоқ. Тек коне түркі дэуірінде ғана этникалық негізде ... ... ... ... ... жартысынан бастап түркі деген сөз (термин) алғаш рет
кездеседі де, осы дан ... ... ... ... ... тілі түркілер мен қытайлар арасындағы дипломатиялык қарым-
қатынастарда пайдаланылып келген болса, кейін "түркі сөзі византиялықтарда,
арабтарда, ... ... ... ... иран, тибет тілдерінде
кездесе бастады. Қағандық — империя қүрылған 460 жылға дейін "түркі" сөзі
10 ... 12) ... ... ... ... ... Бүл термин
қағандық өмір сүрген дэуірлерде де ... ... Бүл сөз ... ... "түрік бүдун" атауы ретінде кездеседі (бүд — тайпа), ... ... ... ... ... VIII ғасырдың ортасынан
бастап тарихи жазбаларда "12 тайпа түркі еліп ... ... ... ... ... ... те дэл осы сөзбен аталды. "Түркі елі" деген
атау ... ... ... ... де, ... тарихи
жазбаларында да осы күйінде кездеседі. Кеңінен алып қарасақ, бүл ... ... үйым — ... ... ... ... л ... мен
ирандықтар "түркі елі" деген сөзді жиі ... ... ... өзі ... ... көп ... Терминнің әрі қарай өріс алуы IX—XI ғасырлардагы
араб тарихшылары мен географтарының еңбектерінде молынан кездеседі, ал ... ... сөзі бір ... ... ... ... ... Дәл осы арабтардың ғылыми эдебиеттерінде түркілер сөйлеген
тілдің генетикалық байланысы және түркі халықтарының генеалогиялық ... ... ал ... ... ... ... сырт ... кең көлемде жазылган мәліметтер кездесе бермейді. Орыс жылнамасында
985 жылы "торк" деген атау кездеседі. Бірақ бүл — ¥лы ... ... ... ... ... қатар өмір сүрген көшпелі
бірлестіктердің бірінің ғана атауы.
Өзінің тарихи орынын сақтап ... келе ... 4 ... ерекше
атауға болады, олар: түркілер, қырғыздар, қыпшақтар, телелер (огыздар).
Кеңес ... ... ... тарихы туралы жазылған қүнды
енбектер: Толстовтың "Древний Хорезм" (1948) атты зерттеуі, Л. Гумилевтің
"Древние ... (1967), ... ... ... (1970) жэне ... в
Китае" (1974) деген күрделі зерттеулері түркі тайпаларының гасырлар бойгы
даму ерекшеліктері, этнос ретінде қалыптасу кезендері мен ... ... ... Л ... ... в Китае" деген еңбегінде ерте замандарда
Қазақстан, Алтай жэне Орта Азия ... ... ... ...... ... қатысы туралы жазды.
Академик В.В. Бартольдтыц Орта Азия элкесін ... ... ... ... ғылыми маңызы зор. Ол бүл еңбектерінде араб,
парсы жэне жергілікті ... аса ... ... ... "Монгол кезеңіне дейінгі Түркістандағы христиандық туралы",
"Жетісу ... ... ... шапқыншылығы кезеңіндегі Түркістан"
т. б. еңбектері күні бүгінге дейін маңызын жойган жоқ. Оның бүл ... Азия жэне ... ... көне дәуірден бастап-ақ өзіндік
тарихи ... ... ... берді. Орыс шыгыстану мектебінің негізін
қалаушылардың бірі болған ол Қазан төңкерісінен ... Азия ... ... ... ... ... ... Востоковедов"
дейтін баспасөз үйымын басқарды. Оның көптеген ... ... ... араб т. б. ... ... ... Ресей үкіметінің ең қауіпті, ең қасіретті қылмысының бірі
— Орта Азия мен Қазақстан, жалпы түркі халықтарының үлттық санасын қүлдыққа
итермелеуге күш салу еді. 1881 жылы ... ... ... ... ... генералы Мациевский Ташкентте жүмысқа кірісе
бастаган Шыгыстану қоғамының мүшелеріне былай деп хат жолдайды: ... ... ... ... ... ... ... Патшаның саясаткер-ғалымдары орыстандыруды тоқтаусыз
жүргізу үшін саяси-ғылыми айналымға "панисламизм", "пантюркизм" деген
терминдерді енгізсе, Кеңес үкіметі жылдарында жергілікті ... ... ата ... ана ... ... ... ... үшін
неше
түрлі қүйтырқы теорияны жан-жакты жетілдірді. _J
Түркілердің шығу тегі ... ... ... қалам тартқан Әлихан
Бөкейханов, Мүхаммеджан Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Мағжан Жүмабаев,
Санжар ... ... ... ... ... шеңгеліне
ілініп, көпшілігі опат болды. Мүстафа Шоқаев еңбектері өз Отанына әлі ... ... ... ... ... Б. ... "Дивани лүгат-ат-түріктің" үш томдық
аудармасын, осындағы сөздердің бір ... ... ... ... Бүл еңбек
әрқилы зерттеу жүмыстарына пайдалануға кең жол ашып берді. ... ... ... ... ... ... тілінде X—XII гасырларда
жарияланған ... ... ... ... мен оны ... ... тынымсыз еңбек етіп келеді.
Осы аталған еңбектерден мынадай екі түрлі түсінік бар екенін аңгаруга
болады: біріншісі — түркілердің дербес халық ... ... ... ... ... — олардың дербес мемлекет ретінде қалыптасуы.
Жазба деректер мен ескерткіштерге сүйене отырып біз түркі этногенезінің
бірінші және екінші сатыларын танып біле аламыз.
VI ... ... ... торт ... ... ... ... — Орталық Азияның этникалық және саяси тарихының басқа сатысына
көтерілді. Ол — VI— IX ... Жаңа ... ... одан әрі ... ... тайпалар енді өз байланыстарын одан эрі жақсартып, мемлекеттер
қүрды. Олар: Шыгыс түркі ... ... ... қағандығы, Түргеш
қағандығы, Қарлүқ қагандыгы, Қырғыз-үйғыр — Қарахан мемлекеті, ... ... ... ... ... мемлекеттер бірлігінің күшті
болуына ортақ тіл, ортақ жазу мэдениеті, үқсас саяси деңгей игі ... ... ... ... ... ... беріктігі түркі
этногенезінің батысқа қарай жылжуына мүмкіндік берді.
Түркі мәдениетінің ... ... ... I мыңжылдыгындағы
әшекейлі бүйымдар, шеберлікпен жасалған оқ, садақ, сондай-ақ өлген адамның
зиратына ... ... ... ... ... Жалпы түркі
мәдениетін өзіндік ерекшеліктеріне қарай мынадай топтарға бөлуге болады: 1)
Енисей қырғыздарының ... 2) ... ... 3) ... ... ... заманымыздын I мыңжылдығында Орталық Азияда, оңтүстік-
батыс Сібірде, Жетісуда, ... ... ... қыргыз, кыпшақ
этногенезінің дамуы жүріп жатты. Енді осы ... ... ... жаңа ... орталықтары пай да болды. ... ... ... ... Азия дан ... ... Байқалдан Шыгыс Қазақстанга бет бүрды. Тогыз-огыз тайпалары
тибеттіктермен болган соғыстың салдарынан Гансудың батысына
6
және Шығыс Түркістанға бет алып ... ... 744 жылы ... ... ... ... орталықтарын жоғалтып, Қашғар, Жетісуға ығысты. Ол
жерде X ғасырда ... ... ... ... қарлүқ тайпаларымен
қосылып, Қарахандықтар мемлекетіп қүрды. Ішкі, ... ... ... ... ... ... жүрді. Сонымен жоғарыда аталған
мемлекеттердің этникалық дамуы өзгере бастады.
Қорыта келгенде, түркі халықтары дамуының I жэне II ... ... ... ... ... да ... із қалдырды.
Сары өзендегі өзгерістер. Европа халықтарының қартайып қалжыраған Римді
V ғ. күрт сындырған үлы ... ... ... жүз жыл ... болған еді.
Қытай тарихында "бес тағы тайпаның дэуірі" (304—399 жж.) деп ... ... ... ... мен сәнбилер жаулап алып бағыңдырып, сол
жерде готтардың, бургундықтар мен вандалдардың жабайы королдіктері тәрізді,
бірқатар ... ... ... ... ... ... ... Рим империясы қалай қасқайып ... ... ... үлы ... ... Хан ... ... — дербес Қытай империясы
сақталып қалады. Ертедегі Византия — гүлдену ... ... ... ... ол да ... бүрын өткен үлы патшалығына тап солай үқсайтын
еді, сол сияқты бүл да ... мен ... ... ... тағылардан
ілдэбайлап қорғануға ғана күш-қайрат тауып, жиі жиі ... ... ... де ... ... ... көсемдерінің
қүрбаны етіп "кіндік жазықтың" қалың қытайын тастап кетеді — ол ... ... ... делінетін — алайда, жатжерліктердің қатал езгісіне жэне
өзара үдайы қырықпышақ болып ... қан ... ... қарамастан,
Солтүстік Қытайдағы қытайлықтар өздерін басып алған халықтардан сан ... ... бүл VI ғ. ... ... ... жол ... ... бэсекелестерін жеңіп шыққан Тоба ... ... ... ... ... 420 ж. ... қүрған ерте феодалдық
мемлекет бүкіл Солтүстік Қытайды бір империяға біріктіреді, ол қытайша, Вэй
атын алады (386 ж.). Бүл тоба ... ... ... ... ... ... халқымен мэмілеге келу жолындағы алғашқы қадамы еді.
Көпшелілерді ассимиляциялау әрекеті басталып ... де, V ғ. ... ... ... ... ... де, ал өздеріне бағыныштылармен
үдайы қоян-қолтық араласу олардың күш жігері мен ... ... Олар ... ... ... ... ... қытайша сейлей бастайды.
Жоғалтқан тілімен, киім-кешегімен бірге, олар бір кезде өздерін жеңіске
жеткізген жаужүрек батылдығы мен ... де ... ... ... ... ... ... қайта құру үшін қасарысып алға үмтылған
қытай жүртына сіңісіп кете алмады.
Сарай төңкерістері мен оның ізін ала ... ... ... ... ... ... мүң ... сэнби императорларының қызметіндегі
қытай қолбасшылары өз билеушілерінен қайратты да жігерлі ... шыға ... ж. ... Гао-Хуань көгерілісті бастап шығады да, тоба
эскерлерін ... ел ...... ... ... О л эуелгі кезде
7
әулет мүддесі үшін эрекет жасаған болып кэріп ханзадаларының ... деп ... ... ол өз ... ... ... қашып барып, екінші бір сардардан, қытай болып кеткен сәнбилік
Юйвынь ... ... ... ... сол Вэй әулетінің екінші бір
ханзадасын таққа отырғызады. Сөйтіп, империя Батыс Вэй, Шығыс Вэй ... ... ... ... ... ... ... пайдаланатын
қытай қолбасшылары еді. Бүл жәйт үзаққа созылмаса керекті. Сәнбилердің
рақымсыз қатал билігіне өшіккен қытайлар, күш өз ... ... ... ... қарап жатпайды. Юйвынь Тай ... ... улап ... ал оның ... күш-қүдіреті
толыққасын, 557 ж. жексүрын әулетті таратып, өз эулеті Вэй-Чжоудің негізін
салады.
Солтүстік-Шығыс Қытайда сәнбилер бүдан да ... ... ... ... ... Гао-Ян соңғы императорды өз пайдасына тәж-тақтан бас
тартқызып, оған у ... ... ... — үзын саны 721
адам — түгелдей өлтіріледі де, оларды жерлемеу үшін, денелерін суға ... Жаңа ... ... ... атқа ие ... ... ... екеуі де экономикалық жэне саяси жағынан
кәдімгідей қуатты болатын. Тегі ... ... ... қытай
жүрты өз мәдениетін қалпына келтіру үшін жанталаса жүмыс істесе керек.
Алайда Вэй-Чжоу мен ... ... ... ... ... ... ... саясат жүргізу мүмкіндігінен айырады.
Оңтүстіктегі Лян эулетінің соңғы ... ... ... ... ... ... пен қылмысты туындатады да, оның ... Чэнь ... осы бір ... ... ... 557 ж. ... мен ... соңғы императорының көзін қүрту, қүлаған әулет
жақтастарының қарулы қарсылығын туғызады. Көтерілісшілер Чэнь ... ... ... дәл ... ... ғана Хоу-Лян мемлекетін
қүрады.
Қытай өзара жауласып жатқан төрт мемлекетке бөлініп кетеді. Қытайдың
күш-қуатын байлап-матап тастаған ішкі ... ... ... ... екі ... мемлекет: Жужан ордасы мен Тоғон (Ту-ю-Хунь) хандығының
аман қалуына ... ... ... ... қысымның әлсіреуіне
байланысты олар Шығыс Азиядағы жетекші ... ... орын ... ... орта ... ... дала хандығы Жужан VI ғ. бас кезінде езі қүрып
кетерлік қатты дағдарысты басынан өткізеді.
Тогон хандығы Цайдамның ... ... ... ... ... 312 ж. ... ... шыққан бектері бар, сәнбидің шағын ғана ... ... ... ... ... үдере көшіп, Көкінор көлінің
қасынан ... ... Бүл ... олар ... жатқан тибет руларына қарсы
сэтті соғыс ... де, ... ... ... ... ... ... салдарынан Тогон хандығы Вэй империясының кіріптар ... ... ... ... ... кеткесін, ол қайтадан бостандыққа ие
болады. V ғ. екінші ширегінде сүлтан ... өзін хан деп ... 540 ... елші жөнелтеді, сөйтіп, Ювынь Тайдың жауына айналады. Бүл факті
Тоғонның бүдан былайғы сыртқы саясатын анықтай түседі. ... ... ... ... тегі, тобалардан алынған, үйымдық басқару
тетіктері ... өзі аса кең ... ... ... ... күшті
мемлекет болмаған. Қару күшіне қүлдық үрған тибет рулары дүшпанынан кегін
қайтарып, бостандыққа жетуді ... ... оның ... ... мал
шаруашылығына негізделген еді; мәдени дәрежесі темен болатын, ал ... ... ... ... мен ... жазалау
шараларын туындатты, бүл өшпенділік отына май қүяды. Міне осындай ... ... ... ... ... оның азып-тозып, қүрып
кетуіне апарып соқты.
Жужандар мен телеуіттер. Жужандар халқының шыққан тегі туралы ... рет ... ... ... ... емес. Бүл арада мәселені
осылай қоюдың өзі дүрыс емес екенін айту керек, өйткені оның шығу ... ... ... сөз ... жөн. ... халық ретінде бірыңғай
этникалық тамыры болмаған. Жужан халқының пайда болуының өзіндік ... ... ... ел ... кездері жаман ат тағылып халық ... ... ... үдайы болып отырған. IV г. орта ... ... аз ... Тоба ... ... ... хүн ... түра алмайтын кісілер мен далаға безіп кеткен.
Рақымсыз қожаларыан кеткен қүлдар, ... ... ... жүт ... ... кедейлері сон да барып паналаған. Олардың бәріне ... ...... тегі де, тілі де, діни ... де ... өздерін қайыршы
халіне жеткізген тағдыр-талайы ғана болған; ал ... ... ... ... де сол ... ... 50-ші жылдарында сәнбилердің атты әскерінде қызмет еткен бүрынғы
қүл Өгілей деген біреу өлім ... ... Ол ебін ... тау ... ... сосын оның төңірегіне өзі сияқты жүз қаралы қашқын жиналады.
Қашқындар иіні келгенде көрші көшпелілермен тіл ... ... ... ... мирасқоры Гүйлекей тоба хандарымен қарым-қатынас орнатып,
оған жылма-жыл шүрқыратып аттарын аттай, сусар, ... ... ... ... ... ... Оның ордасы Жужан атағын алады. Жужандар
күллі Халқа аймағын басып, Хинғанға дейін ... ... ... ... ... ордасы Ханғайдың етегін қоныс еткен. Жужандардың түрмысы
мен үйымдасу түрі тым жабайы болған және ... ... ... ... ... және ... бөлімі мың адамдық полк ... ... хан ... ... ... Онда әрбір жүздікке бір ... ту ... әр ... өз қожасы болады. Жужандардың жазу-сызуы мүлде жоқ;
есеп-қисапқа қойдың ... ... ... бар ... ... ... пен ... мүқтажына сэйкес келген: батырлары
олжаның кебін алған, ал қорқақтарын дүрелеп отырған. 200 жыл өмір ... ... кері ... ... ... — өйткені олардың бар күш-қуаты
көршілерін талауға жүмсалған.
Жужандар өзара қай тілде сөйлескен? Қытайдың бастау ... ... ... ... ... жужандары дүнхудың бір бүтағы деп біледі.
"Суюиу", "Ляншу" мен, "Наныну"— оларды ... туыс ... деп ... ақырында, Бэй-ши (?) Өгілей гао-гүй тегінен шыққан деп жорамалдайды.
Оңтүстік Қытай тарихшыларының мәліметтері шала-шарпы деректер, ал Өгілейдің
өзінің ... ... ... ... мәні жоқ, өйткені оның айналасына
топтасқандардың рулас емес екендігі айдан анық нэрсе. ... де ... ... яғни ... ... бір ... ... болуға
тиіс, өйткені қытай тарихшысы олардың хандарының атақ-дәрежесін ... ... ол ... — Вэй ... ... яғни сэнбише
сөйлейтінін атап өтеді. Жужандардың өздері де ататегін тобалармен бір ... ... ... ... ... беймэлім тегі емес, тілдерінің үқсас
болуы дәйекті дэлел берген тәрізді.
Жужан хандығының негізгі күші теле тайпаларын ... ... ... болса керек. Өз тарихының таң сәрісінде яғни б. з. д. III ғ.
телелер Ордостың ... ... ... ... 338 ж. олар тобалар
ханына бас иіп, теріскейге, Жоңғарияға көшіп барады да, Батыс ... ... ... дейін жайылып кетеді. Бытырап жатқан ... да, ... ... ... түра алмайды, сөйтіп оларга алым-
салық төлеуге лажсыздан көнеді.
Теле тайпалары жужандарға аса ... ... ал ... ... ... ... жоқ түгын. Жалпы, жужандар бейнеті көп еңбекті
суқаны сүймейтін адамдардан ... еді, ал ... ... ... ... ... олжа ... артық санайды.
Телелер мал шаруашылығымен шүғылданатын, олар тек малын бағып, ешкімге
ештеңені төлемей, еркін ... ... ... ... ... қос халықтың саяси жүйелері
қалыптасқан еді: ... ... ... ... ... күн ... ... бір ордага бас қосады; телелер ... ... ... ... болып қала берді, бірақ барша күш-жігерімен ... ... ... ... ... ... өмір ... жатты, бірақ оларға үқсас
ешбір белгісі ... Олар ... ... қүрамынан ерте шыгып,
қарапайым ақсакалдық қауым мен көшпелі түрмысын ... ... Қу ... ... ... еткен жарлы-жақыбай көшпелілер қытайландыру ісінен де
қалыс қалады, өйткені қытайлар шөл даланың несіне ... ... ... ... ... ... 12 ... әрқайсысын ру басы ақсақалдар
басқарған жэне "агайын туысқандар ынтымақтасып түрган".
Телелер үлкен доңгалақты арбаларымен сайын далада көшіп-қонып ... ... ... ... және ... жақсы көретін
жауынгер халық болған. Олардың меншікті аты "теле". Ол осы уақытқа ... ... ... ... ... болып келеді. Якуттар, төлеңгіттер
мен ... жэне ... сол ... ... ... көбі ... дейін сақталмаған.
Жужан хандыгы. V г. бас кезінде Хинганнан бастап, Алтайга дейінгі кең
далада "шауып келе жатып ... ... ... ... ... ... деп атап кеткен ханы Шелун билігін жүргізіп түрады. Теле
жайылымдарын бағындырып алганнан ... ол Іле ... ... ... ... хүндармен қақтығысып қалады. Олардың басшысы Жибайегі
деген біреу болатын. Онгин өзені жағасында болған қиын ... ... ... шығарады, бірақ түтасып жатқан жужан мемлекетіне элі
жетпейді де оларға "мойынсүнып, тыныштықты ... ... ... ... ... ... ... кетуіне жол
бермеу, еді, өйткені олар жужан хандығынан элдеқайда күшті ... ... ... ... жатқан соғыстары Тоба-Вэй
императорының бөлініп-жарылып кеткен бодаңдарын жазалауына бөгет жасады,
сол себепті де ... ... ... жауларын қолдап отырды. 410 ж. ... ... ... Хули хан ... ... тиіспей, солтүстікке коз салып, о жақтағы ... ... мен ... ... бір тайпа) бағындырады. 414 ж. ол
қаскүнемдік қүрбанына шалынады, бірақ қасыгөйлердің көсемі Бөлшіженнің өзі
де со жылы қаза ... ... ... ... ... хан болады. О л өз
билігін Қытайға қарсы ... ... ... бірақ жужандар жортуылы
нәтижесіз аяқталады, соның ізінше жасалған жазалау шапқыншылығы да ... ... ... қала ... жж. ... орта азиялық хүндар мен юэчжилермен соғысы
қайта жаңғырады. Жужандар Тарбағатайға баса-көктеп кіріп, олардың ... ... ... тобының көсемі Цидоло (Қидара) жужандарға көрші
болудан іргесін ... ... ... шығандап барып Қаршы көгалды
аймағындағы Бол о ... ... ... Бүл ... ол парсылармен,
эфталиттермен соқтығысады. Қидараның жүрты — қидарлықтар тарихта өздерінің
этностық атымен емес, көсемінің ... ... ... Вэй ... соғысы. 420 ж. жужандар қүдыретінің
шырқау шегіне жеткен жыл болды. Теріскей және ... ... ... ... ... үлы Даланың жетекшісіне айналады, бірақ бүл осынау
хандықтың тыныштығығын да, ... де ... ете ... ... жауы ... ... ... сондықтанда жужан ханы
Датан өзінің табиғи ... ... ... үшін ... ... жасайды.
424 ж. Датан 60 мың салтатты сарбазбен Қытайға басып кіріп, астанаға
дейін жетеді де, императордың қала ... ... ... ... ... ... ... шыққасын жэне жужандар арасында тәртіп мүлде
болмағасын, хан ... ... ... ... ... ... 425 ж.
тобалар жужаңдарды Гобидің ар жағына қуып тастайды. 430 ж. ... ... ... Дао) ... Қытаймен алаңсыз айналысу үшін, әуелі жужандардың
көзін қүртуға бел байлайды. Жер ... ... қол ... ... ... ... ... басы ауған жаққа қашады. Датан батыс жаққа ... ... ... ... ... оның ... қыра бастайды. Датанның
баласы Уди соғысты жүргізуден бастартып, Вэй ... ... ... Алайда 437 ж. Уди шапқыншылық жасап, бітімді өзі бүзады. Әсілі,
жужандар біреуді талап тонамаса түра ... ... ... 439 ж. жауап
ретінде жасалған жортуыл император Тобаға ешбір олжа ... ... ... қалған жужандарды кездестіре
11
ал май, олардың қара басып, кейін қайтуына тура келді.
Тобаның ... ... ... ... ... Уди 440 ж. тағы ... шекарасына шабуыл жасады, бірақ шекарада тосқауылда түрган ол олардың
алғы топтағы әскерін ... ... ... ... ... қашады.
Осындай оқиға 445 ж, қайталанады, бүдан кейін тәж-тақты баласы Түхэчженге
(445—464) тапсырып Уди ... ... ... ролі ... ... империясы шарықтау шегіне жетеді,
оның қалың әскері далаға кимелей ... ... тау ... қуып
тығады. Бүл шын мәніндегі сотые емес, тек жай ... ... ғана ... ... әрі ... ... ... күресті жалғастыра
беруге тырысады, бірақ 470 ж. талқандалып, 475 ж. бітімге келуді сүрап,
алым-салық ... ... ... Қытайға шапқыншылық жасау қолынан
келмейтін арманға айналады. Енді олар ... көзі ... ... гөрі
кедей, әрі әлсіз Батыс өлкені тандап алады. 460 ж. жужандар Түрфан алқабын
басып алады да, ол ... ... ... ... ... ... ... одақтастары хүндардың ойпаң-тойпанын шығарады. 470 ж.
жужандар Хотанды ту-талапайға салады, бірақ қайраттанып ... ... ... ... ... ... ... Жужандар
шекарасы болып қалады.
Жужанның жаңа ханы Доулун (485—492) "кісі өлтіруден ... ... Ол ... ... ... бір ... бүкіл үрім-
бүтағымен түгелдей қырып салумен атап ... Бүл ... ... ашу-ызасын
туғызады. Ханның Қытайға шабуыл жасағысы келетін ниеті елге о дан да бетер
үнамайды. Тіпті сәтті ... ... ... ... ... ... ал оған ... беру ісін тіпті ойға алмауға да
болатыны жалпы жүрттың ... де аян ... ... ... ... ... соғыс ашпағын деп ханға
қадалып, қайта-қайта кеңес береді, бірақ оның дәлелді ... ... көзі ... кейін, күллі теле халқын бастап ... Ол ... ... саны аз ... ... ... ... 100 мың
шаңырақ). Сосын Афучжило батысқа, Ертіс алқабына көшіп кетеді. Сол арада ол
"Тәңрінің үлы ... ... ... да, жужан ханымен иық ... ... ... ... бүрқ ете ... ж. ... ... далаға шығыстан басып кіреді де, телелермен
бірігіп, жужандарды қыспаққа алады. Жужан ... ... ... хан ... ... да оны өлтіре салады (492 ж.)
Телелердің батысқа ... ... аса ... ... ... еді; батыста
осынау шашырақты көшпелілер өз мемлекетін үйымдастырады. Азия да қайтадан
этногенез ... ... Тап сол ... ... тауларында түрік халқы,
Брахмапутра алқабында — ... ... ал ... Сүй мен ... орта ... ... мэдениетін берген жаңгыру дәурені
басталады. Шыгыс Азия тарихының ежелгі дәуірі ... ... ... ...... — қүрып кетуге тиіс болатын.
Телеуіт хандығы — Гаогюй. Телеуіттердің бөлінуі мен 492 ж. мемлекеттік
12
төңкеріс Жужан ... күрт ... ... ... ... Азиядағы жетекшілік ролінен айрылып, енді өкімет үшін
емес, өмір сүру үшін күресуге мәжбүр ... ... ... ... ... елді ... жыл басқарады. Ол өзі басқаратын уақытқа үран
етіп: ... ... ... яғни ... ... ... ... бастартады. Нағайдың баласы Фүту мүмкін болғанынша экесінің
саясатын ... ... ... ... жаңа қонысын жақсылап игеріп, хүн дәуірінің
соңғы қалдығы Юэбаньдардың козін жояды. Жаңа ... ... өз ... тырысады. Бүл үшін олар халықты екіге бөледі: солтүстік билеушісі ... хан" атын ... ... өз мемлекетін не деп атағаны беймәлім, ... оны ... деп ... ол ... ... ... сөз. Ол осы атпенек
тарихқа енген.
Саяси түрғыдан ... ... ... ... қарай бейімделіп, киім-
кешек үшін олардың жібегін алмақшы болады, бірақ бүл жібек оларға ... ... 494 ж. ... Иранды жәукемдеп тастап, артын
тиянақтап алып, ... ... бет ... ... ... оңтүстік
бөлігі қас-қағымда талқандалады, "Мүрагер хан" өлтіріліп, үй ... ал ... ... ... ... ... бір бөлегі
жужандар қоластына қарайды да, екінші бөлігі қытай қарауына өтіп ... 496 ж. сол ... ... ... де ... ... алынады.
Эфталиттер түтқындардың ішінен Мивоту деген бекзаданы қалап алып, ... ... етіп ... ... Гаогюй эфталиттердің бағынушы
вассалына, жужандардың дүшпанына, ал қытайлардың одақтасына айналады,
одақтас болганы үшін ... ... 60 бума ... матасын төлейді. Шамасы
сол кезде (497 ж.) эфталиттер Қарашарды басып алса керек, ал Түрфан көгалды
аймағындағы Гаочан кнәздігінің билеушісі Жу ... ... ... ... ... ... ... жеріне көшіріп әкетуді сүрайды. Жужан
айналасын темір қоршаумен қүрсап тастайды. Бірақ гаочандықтар ... ... ... ... келмей, өз билеушісін өлтіріп, Жужанға қосылады. Бүл
жәйт экономикалық жағынан шиеленіскен жағдайды бәсеңсітеді, өйткені ... ... ... астықпен, жеміспен және матамен жабдықтай алатын еді;
бірақ бүл саяси шиеленісті күшейтіп, қытай императоры Сюань-у-дидің ... Футу ... ... ... ... ... ... теріскеймен
айналыса алмай жатқанының бір себебі Оңтүстік ... ... ... ... ... ... Футу мен жужандарды бүлікшіл бодандар деп
есептейтінін айтып, жар салады. Бүл ... ... ... ... да, ... ... ... мансүқ етеді (500 ж.).
Батыс өлкедегі қытай мүддесін ... қалу үшін оған ... ... Мын-Вэй бастаған үш мың қолы бар отрядті жөнелтеді. Хамиге келіп
орналасқан отряд жужандарды ... ... ... ... ... жауап қайтарылмайды. Жужандарға қарсы ... ... ... 60 тең ... ... ... ... керек болады. Пүлэй
көлінің маңында Мивоту жужандарды күл-талқан етеді. Олар ... ... ... Бэйшан тауының бектерінде Мын Вэйдің қытайлық қолына
кездеседі. Үрейі үшқан ... енді ... ... ... ... тап болып, тағы да жеңіледі (508 ж.). Осынау қырғында ... хан Футу қаза ... ... оның бас ... Мын ... ... үшін оған ... аспаптар түрлері толайымен, 80 музыкант, он тең
қызыл жібек, 60 тең әртүсті жібек ... ... ... ... ... ... ... Чеуну Қытаймен екі рет тіл тауып, келісуге
талаптанады, бірақ өзін тек ... қана аман ... ... ... 516 ж. ол ... ... жасап, Мивоту әскерін талқандайды, оның
өзін түтқындап, айрықша әдіспен азаптап ... Оны ... ... ... ... екі аяғын тас қып байлап, Мивоту зықы кетіп өлгенге
дейін, ... ... ... ... Сосын Мивотудың қу басын сырлап,
зеренге айналдырады. ... ... ... ... ... қосылады. Осы дан кейін ғана жужан халқының елшілерін Вэй ... (518 ж.) ... ... ... ... дәл
орындамағаны үшін сөгіс жарияланады. Мүндай рэсімнен кейін, қандай мәмілеге
де ... ... ... еді, ... ... ... ... қүтылғандай
болады.
Жужан даты жанжалдар. Жужан ды аман сақтап қалу үшін Чеунм ... ... ... ... талқандаған соң, ол батыстағы соғысты
соза бермей, эфталиттермен бітім ... ... Бүл одақ ... ... ... ... ... бекітіледі". Шығыс жақта жужандар
бірлесе отырып, Маньчжурия тайпаларының бірі дидэ-уганді талқандап, ... ... ... ... үшін ... ... ... Сол сияқты Түрфан мәселесі де ойдағыдай шешіледі. 518 ж.
Қытай үкіметі Түрфан көгалжайының халқын Ішкі ... ... ... ... түрде бастартады да, Гаочан кінәздігін таниды. ... ... ... ... сауда-саттығы үзіліп қалмағанға
үқсайды, ... ... ... ... ... ... ... бүйымдарын жужандарға олардың алтайлық бағыныштылары
түркіттер (түрік-тоқюлар) жеткізіп түрады.
Бірақ ордадағы бірлік ... ... ... діні ... ... ... ең ... дінге ханды кіргізеді. Хан қосыныңда,
"шамандар"— будда молдалары мен "нилер"— сопы ... ... ... ... ... діні ... түрге енеді: мәселен, сопы әйелдердің заңды
ерлері болады, бірақ хан ... ... ... керек. Алайда,
мәліметтердің тым аздығына қарамастан, будда діні жүрттың бәріне ... деп ... ... ... Оған қарсылар ханның өз үйі ... ... ... да ... ... ... енді бүрыңғыдан да зэру болып отырған
бірліктен айрылды. 513 ж. ... ... ... ... ... ... ол ... көмкерілген идолды" әкеледі. Бүл діни кісінің
пенделік кызмет атқаруының ... ... ... мысалы болса
керек.
Бүдан да өткен өрескел тағы бір жайт бар, ... ... ... атты жас сопы әйел ... Мүңда көзге үратын бір нәрсе — оньң
14
"дуана" аты ... ... ... сөз. Ол ... ... ... ем
деген жэне Чеуну оған эрдайым көзсіз сенген. Қытай ... оны ... деп ... оның ... сөз ... ... бізге керегі бүл емес.
"Чеуну оны қатты қүрметтеп, жанындай жақсы көрген, соның ақылымен іс-әрекет
жасап ... ... ісін ... ... ... ... қарсылық күшейеді, сөйтіп, 520 ж. хан жорықта жүрген кезде
қүшнаш ... ... ... ... ... өлтіреді. Чеуну қайтып
келгеннен кейін, бекзадалармен ауыз жаласқан анасы оның да көзін ... ... ... ... — Анахуанға береді.
Арада он күн отпей жатып, Чеунудың кегі қайтарылады. Ханның туысқаны
Шифа деген кісі ... ... ... оны ... ... ... Қытайга
қашып кетеді де, оның шешесі мен ага-інілері жусатып салынады. ... ... бір ... ... жарылқайды деп жүргенде, оның
Поломын деген ағасы жақтастарын ... ... ... ... ... Шифа ... "дидэуган" тайпасына қашып барып, сонда қаза
табады. Поломын хан атына ие ... 521 ж. оны ... ... ... де, өзі ... ... ертіп, Қытайға көшіп кетеді.
Жужан тағы ажал аузына жақындайды.
Ақарында ... ... ... ... жужанның қос ханы да оның
қолына өздері келіп ... ... ... ... кісілер: "Мемлекет
аласапыран болып жатыр. Әрбір тайпа өз бетімен бөлек ... ... ... ... жатыр"1 — деп айтып келеді.
Алауыздықты телеуіттер өз мүддесіне пайдаланады: азаптан ... ... Ифу ... мемлекетін қалпына түсіріп, 521 ж. Поломынның
жужаңдарын ойсырата жеңіп, оларды Қытайға қуып тығады. Сол ... ... ... ... ... қалған інісі Синиф Қытайга ... ... ... ... табысын тиянақтай түспекші болады.
Жақтастарымен бірге Полымынды Қытайдың ... ... ... ... да, ... ие ... ... шекара сыртына —
Дуньхуанның теріскейіне ... ... э ... ... ... ... өйткені оның үш қарындасы эфталит ханына түрмысқа
шыққан еді. ... оны ... ... да, түрмеде көз жүмады. Анахуан ... ... 552 ж. ол ... ... деп он мың қап тары ... ... оны жеп ... ... ... салдарынан келесі жылы олар
ашаршылыққа үшырайды да, қытай жүртын талап-тонай бастайды. Істің мэн-жайын
тексеруге келген Қытай ... ... ... қалады да, жақын жерде
колға іліккен нэрсенің бэрін талапайлап алып, бүкіл халқымен солтүстікке
көшіп ... Онда ... ... ... ... ... Онын
соңынан қуалауға жіберілген қол жер сипап, қайтып келеді. Осынау басты
өлімге ... ... ... ... зор ... ... ... кісі көз алдында тап қаларлық ... ... ... онда жыл сайын жаңа саяси ... туа ... 496 ж. ... бүрқ етіп ... де, Қытай Батыс Маньчжуриядан айрылып
қалады. Оңтүстік Қытайда Лян империясы белсеніп ... ... 524 ... теріскей түкпіріндегі Во-йе бекінісінде ту етіп ... ... да, тез ... ... ... Анахуан со көтерілісті басамын деп
бас көтеріп, 525 ж. кектемінде бүлікшілерді жаныштайды. Бүл еңбегі үшін ол
"әралуан заттан" ... ... ... кешіріледі. Енді Гаогюйдің
кезегі келеді. Телеуіттермен жеке қалған жужандар олардың ... Ифу ... ... қолынан қаза табады, ол соғысты ... ... ... жж. ағасы сияқты жеңіліп қалады. Ифудің ... өз ... ... ... ... күресті бастайды. 540 ж. жужандар
Бидиді біржолата жеңеді де, Гаогюй мемлекеті өмір сүруден қалады. Бүл ... Вэй ... ... жэне ... ... екіге бөлініп өзара қырқыса
бастайды. Осы арада Анахуан басты күш ретінде алга шыгады да, екі ... ... ... ... қандыбалақ Жужан данқының соңғы сәулесі еді.
Қаншық қасқырдың ұрпақтары. ... білу жэне ... ... ... алу
ортаазиялық халықтардың өзгеше сипаты. Сондагы ең бір қызықты жері, ... ... ... ... ... ... ... тибеттер өздерінін
арғы тегін маймылдың еркегі мен раушастың (орман-аруақ) үрғашысынан шыққан,
моңғолдар — көкбөрі мен ... ... — бөрі мен хүн ... ... — хүн ... мен ... қасқырдан тараған деп
есептейді. Соңгы екі аңыз баяғыда, осынау қос халық үлан шел — ... ... ... мекендеген кезде шыққан болуга ... ... өзі ... дәрежеде саяси тарих пен этногенездің фактілерімен
әріленіп, жөнделіп отырады.
Тобалар солтүстік Қытайды ... ... ... жеңілген
тайпалардың ішінде "Бес жүз шаңырақ Ашин руы да" бар еді. "Осынау бес жүз
шаңырақ", ... мен ... IV г. ... ... ... ... бөлегін мекен еткен "әртүрлі рулардың қосындысынан" ... ... ... (Ордостың батысындағы Хуанхэ шығанағы мен Наньшаннің арасындағы
об лыс) билеген Хүн кінәзі Муганға бағынып түрған. 439 ж. ... ... Вэй ... ... ... кезде, "Ашин бес жүз үймен жужандарға
қашып ... да, ... ... ... ... қоныстанын, жужандарға темір
өндіріп беріп түрады".
Бүл копте көне түріктер халқының шыққан тегі ... ... ... ... ... тегі ғана ... Көне ... шыгуы
жөніндегі бүл нүсқада аңыз деуге түрарлық ештеңе жоқ. Әсілі, Ашин, әлде ... ... ... хүн мен ... кінәздіктеріне сиыспаган, жүрекжүтты
ерлердің шағын ғана жасағыньң көсемі ... ... ... деп ... бүл ... уақ ... ... Ш—V гғ. бүлікті дәуірінде үдайы
пай да ... ... із ... ... ... ... Ашин ханның бодандарын — Ту-кю деп атаган. Бүл сөзді П, Пельо
"түрк ют" яғни ... деп ... ... ... ... көптік жалғауы
түрікше емес, моңғолша. Көне ... ... ... ... ... ... моңғолшасы қосылатын болган. Бүл жэйттен оның түрік тіліне
шеттен қосылғанын білеміз.
"Түрік" сөзінің өзі ... , ... ... білдіреді, А. Н. Кононовтың
іб
пікірінше, ол — жинақтауыш ат, кейін тайпалар бірлестігінің этникалық атына
айналған. Бүл бірлестіктің ... тілі ... ... — он дай бол ... олар ... ... ... кезде, оның күллі өкілдеріне сол
заманның тайпа-аралық ортақ ... яғни көне ... тілі ... Бүл бүйрық-жарлықтъң, базардың, елшіліктің тілі екен. Ош ... ... ... Гобидің солтүстік шет аймағына көшеді. мАшин — Қасқыр, бөрім деген
сөз. Ол моңғолша "шоно-чино". "А"— қытай тілінде ... ... ... бөрі". Бүл есімнің қытайша мәнерленбеген түрі — жэне ... ... ... ... деп атауға бола ма, болмай ма — біздің
біліміміздің кәзіргі жағдайында оны шешу ... ... ... ... сөзі ... ... үшін аса ... сөз болғаны айдан анық. Қытай авторлары "түрік
ханы" мен ... ... ... деп есептейді, сонда тегі түрік
хандарының көзқарасына сүйенетін болса ... ... ... ... хан ... ... ... жағынан хан нағыз қасқыр"— деп айтқаны
тегін болмасқа ... ... ... ... ... ... шаралар
қолдану керек: көшпенділерін қуып, бөрілеріне бас салу ... деп ... ... ... де ... ... байрақтарына бөрінің басы
алтынмен әшекейленіп салынған, ақырында, түріктердің шыққан тегі жөніндегі
екі аңызында ең эуелгі ана — ... ... ... ... сәл ... бар аңыздың екеуінде де нағыз тарихи оқиғаның Ашин ... ... ізі де жоқ. ... да ... Алтайда туған деп
ойлаған жөн, бэлкім, бүл аңыздар келгендердің айрықша хүқын дэлелдеу үшін
әдейі ... да ... кім ... ... шығу ... ... этнографиялық және лингвистикалық топтары
"Түркі" сөзі біздің заманымыздан бүрынғы V ғасырда бірінші рет көшпелі
халықтың атауы ретінде пайда болды. Осы ... ... ... және
Қытайдың солтүстік шекарасынан Қаратеңізге дейін созылып жатқан үлы көшпелі
империяның негізін қалады. ¥лы далада түркі мемлекетінің, ... ... ... ... ... Күлтегін ескерткішінде былай деп жазылды:
"Әлемнің көгінде аспан, төменінде қоңыр жер пай да болғанда, осы екеуініп,
арасында адам ... ... ... ... ... ... ... қаған мен Истеми қаған билік жүргізді. Таққа отырған олар ... ... ... ... ... оны бекітті". Мүнда дүниенің
төрт бүрышын түгел өзіне табындырған алғашқы түркі ... ... ... байланысты суреттеледі.
V ғасырда түркілер деп Ашина ордасына қараған тайпалар атанды. Ал
көршілес ... ... ... ... жоқ. ... шығу ... ... XIX ғасырдың санына дейін көршілес ... ... ... ... ... арқылы белгілі болды. 568 — 598 жылдары
түркілерге қарай бірінші ... ... ... ... басқарган Византия
елшілері орқандай деректер жазып қалдырды. Жекелеген ... ... ... ... ... мекені туралы толығырақ мәліметті біз IX—X
ғасырлардағы араб географиясынан кездестіреміз. Осы ... ... ... сөз ... тобы және ... ... ... иесі ретінде
көрсетілген.
Қытай жазбаларында түркілерді хүндар түқымы деп, қытайша мжин, жуань-
жуань, ... деп ... ... бүл атау ... ... ... А. ... "түркілердің бастапқы шығу тегі мен олардың ата жүрты
туралы" деген ... ... ... ... ... ... Алтайды мекендеген. Алтайдагы жер-су аттары көне ... ... енуі ... дәлел бола алады. Ежелгі түркі мемлекеті хүндар
империясы болып есептеледі,— дейді. Орхон ... ... ... хан өз ... ... ал ... огыздар немесе тогыз-
оғыздар деп атады, бірнеше жерде огыздар немесе тоғыз-оғыздар ханның жауы
ретінде аталған. ... ... ... жол ... ... В. В. ... ғасырда түркілер оғыз халқына жатты деген қорытындыға ... ... ... ... ... ... ... халықтарға бөлінеді: телестер, шығыста
тардуштар, батыста түркештер жэне т.б. ... ... және ... түрде түркілер деп есептейміз, бірақ сол кезде бүл халықтар өздерін
түркіміз деп есептеген дәлелді дерек ... мен ... ... да, ... ... да ... атаған жоқ, "түрік" сөзі Европада оғыз халықтарынан шыққан ... ... үшін ... ... жылдары лингвистикалық зерттеулер негізінде түркілердің ... коне ... ... мәселе қарастырылу үстінде. Түркі халықтары туралы
мәліметтердің басым бөлігі ... ... ... қытай қолжазбаларында
кездеседі.
Грек деректерінен біз түркілер VI ... ... ... ... ... қала ... мен Керч бүғазын жаулап алғандығын ... ... ... түркілер парсылардан Каспий теңізінің оңтүстік-
шыгыс жагалауын тартып алганы белгілі. Ең батыс түркі халқы ... ... ... ... ... ... олар IX ғасырда Оңтүстік Ресейге
қоныс аударған. Еділдің орта және төменгі ағыстарын мекендеген ... ... бір ... ... ... түркі тілі тобындагы чуваш тіліне
үқсайтын.
Еділден, батыстан шығысқа ... ... ... дейін оғыздар
мекендеген, орталықтары Сырдарияның төменгі ... ... ... Шу ... ... ... Тоғыз-огыздардың орталығы Түрфан еді.
Кейбір авторлардың жазбаларында Жетісу ... ... ... ... ... мекендеген. Түркілер екіге бөлінген, олар Тухси мен Аз ... ... ... Ягма ... ... ... Тоғыз-оғыздардан солтүстікке карай кыргыздар өмір ... ... ... ... ... батыс көршісі қимақтардың
орталыгы Ертісте болатын. Қимақтар туралы Қытай, ... ... ... ... ... ... ... келгені белгісіз. Қимақтардың бір бөлігі — қышпақтар. Олар
печенегтермен ... ... өз ... жеке ... атанған.
Махмуд Қашқари қүрастырған түркі тілдерінің эйгілі сөздігі — "Дивани
луғат-ат-түрікп-те түркі ... ... ... ... көп мәліметтер
келтіреді. Махмуд Қашқари көптеген түркі текті рулар мен тайпалар ... ... ... ... ... және жазба әдебиеті туралы қыруар
мол материал жинаған. Махмуд Қашқари бүл ... ... деп ... пМен
түркілер, оғыздар, шігілдер, яғмалар, қырғыздардың шаһарларын аралап,
кыстақ пен ... көп ... ... ... ... (сөздерін)
жинадым, түрлі сөз қасиеттерін үйреніп, анықтап шықтым. Мен бүл ... ... үшін ... ... бүл ... ... кішігірім айырмашылықтарды
да анықтау үшін істедім, солардың бэрін мүқият бір негізде жүйеге салдым".
Махмуд Қашқаридің жазуы бойынша түркілерге шығу тегі ... ... ... ... ... халықтардың бәрі жатқызылады. Ол барлық ... ... және ... деп екі ... ... ... ... халық болған. Солтүстік топқа енгендер: печенегтер, ... ... ... ябакулар, татарлар, қырғыздар т. б. Оңтүстік
тобына жататындар: шігіл, тухеп, яғма, играк, чарук, жумыл, үйғыр, танғүт,
хитай, ... ... таза ... деп ... ... ... яғма, шігіл, играк,
жэне чару к халықтарын атады.
Енисейде түрған қырғыздар қытай деректеріндегі ... ... ... ... ... транскрипциясында қырғыз деген сөз гяньгунь ... ... ...... 201 жыл), VII ғасырда хягас деп аталды.
Махмуд Қашкари қырғыздардан ... ... ... ... ... деп
көрсеткен.
В. Томсон аз халқының шығу тегін белгісіз деп есептесе, аз және қырғыз
халықтарымен бірге өмір сүрген ... шығу тегі ... ... дерек
жоқ. Солтүстік-шығысқа қарай ығысқан түркілердің бір бөлігі якут халқын
қүраған сияқты.
Оғыздар — ... ... ... ... ... ең үлкені.
Түркілердің өзі оғыздардан шыққан. Олардың қоныстанған жері туралы белгілі
түрколог Н. А. ... өз ... ... ... көбі ертеде
Алтайды мекендегенін, ертедегі түркі халқының аңыздарында тайпа аттары
көбінесе өздері ... ... ... көл9 тау т. б.) ... ... ... атап көрсетеді.
Орхон жазуларында хан өз халқына қаратып ... ... ... ... жай оғыз деп ... ... оғыз ... түркілердің тек
солтүстік жағындағы көршілерін ғана емес, одан да кең мағынада ... ... қиын ... ... Күлтегін өлгенде батыстан ... ... ... ... дана ... ... дейді. Бүдан
"оғыз" сөзі кең мағынада батыста да қолданылғанын көрсетеді. Оғыздар батыс
түркі империясы қүлағаннан ... ... ... ... жағында
болған жаңа мемлекет қүрды. Кейіннен оғыздар елі деп ... ... ... ... атады.
Бірінші түркі империясына негіз болған тайпалар ішінде гухси, яғма және
шігіл халықтары болған. Олардың кейбіреулері Іле ... ... ... ... жэне ... ...... Жамбыл)
жанындағы Шігіл деген бекініс-қалада өмір сүрген. Бүл бекініс оғыздардың
жерімен көршілес болған жэне олар оғыздардың жиі-жиі ... алып ... да ... ... Амудариядан бастап Қытайға дейінгі ... ... ... ... деп ... оғыз халқының шігіл, ягма тармағынан шықты. Махмуд
Қашқари яғма сөзі Іле ... ... ... өмір ... ... ... ... Ол (М. Қашқари) сол аймақта тухси немесе шігіл халқы да болды
дейді.
Шігілдің екі ... Іле ... мен ... ... Куяс ... ... мекенде түрған. Монғолдар үстемдігі түсында Іленің оңтүстігінде
орналасқан бүл қала ... ... ... Шағатайдың және онын үрпақтарының
астанасы болуымен әйгілі еді.
Махмуд Қашқари қарлүқтардың оғыздардан шыққан көшпенді ... ... ... деп ... ... ... ... Махмуд Қашқари нақты деректер береді. Орхон
жөие үйғыр ... Коче ... ... ... ... ... ... жерде Қара Қоджа қаласы болған. Идикут қаласы — ... ... ... ... бірі еді. ... ... "кочс"
сөзі қала және бүкіл облыстың аты дегенді ... Сол ... ... ... бөлігіндегі басты қала Бешбалық деп ... ... ... ... Янгабалық (жаңа қала) дейтін тағы да үгіл қаланың
аты ... сөзі орта ... грек ... ... тегі ... адам"
деп беріліпті. Орхон жазбаларында Басмылдарга Бешбалық (шамамен қазіргі
Гучен) қаласы қараған. Мүнда кейіннен ... мен ... ... ... ... кар луг деп жазылып жүр) — түркі халқы, олар б.
з. VIII гасырындагы орхон (түркі) жазбаларында және қытайдың ... 776 жылы ... ... қағандар империясы қүлағаннан кейін
қарлүқтар.
Шу ... ... ... ... ... ... ... ябғу лауазымымен жүрді. Махмүд Қашқари қарлүқтар мен ғүздарды (оғыз)
қосып түрікмен деген бір-ақ ... ... XII ... ... ... ... ... түрікмендер биледі дейді.
Махмүд Қашқарида қимақтар аталмай, олардың орнына, Ертістегі ... Шын ... ол атау ... ... ... ... л ық
атауларына көп сәйкес келмейді. Сондықтан имектердің орнына қимақтар деген
жөн болады. Қимақтардың ... Сыр дар ия, ... ... ... ... ... елдерінің иеліктерімен шектесіп жатты. Ғүздар мен қимақтардың
иеліктерін бөліп жатқан Итильдің ... ... ... ... ... ... ... — қимақтың сонау батыстағы бір бүтағы. Олай ... XI ... ... (1030 ... шамасында) көршілес Хорезм
20
яғни қазіргі Хиуа хаидығымен бірге аталады. Мәселен, XI ... ... ... ... ... бүрынгы "Ғүздардын даласы", "Қыпшақтар
даласы" (Дешти- Қыпшақ) делініпті. Қыпшақтардың шығу тегін Қиыр ... ... жэне ... ... батыс Азия мен Шығыс Европаға қарай
қозғалған жолдарынан ... ... ... ... мекендеген қьшшақтар XI ғасырда қытай
шекарасынан бастап шығыс Еуропаға дейін созылып ... ... ... ... ... болды. Византиялық деректер бойынша қыпшақтар
"командар" деп аталып, ғүндармен қатысып түрған кезде, мүсылмандар ... деп ... ... қимақтардың бір бүтағы болса керек. Кейінірек — XII
ғасырда қыпшақтар қаңлы деп ... ... бір ... ... жеке бір хан ... ... ... тобының өз алдына
хандары болған. Қыпшақтар XII ғасырға дейін мүсылмандықты қабылдай қоймады.
Олар мүсылман мәдениетінен басқа христиан ... де ... ... ... әд-Диннің жазуы бойынша Ертістің жоғарғы маңында
мекендеген ... ... ... ... ... ... ... үрпағы болган.
Наймандар жоғары Ертіс пен Орхон арасында VIII гасырда найман ... ... оғыз ... ... ... ... ... сахнасына шықты.
Олардың алып жатқан аумагы батыс Хангайдан Тарбағатайга дейін созылды. Ол
қазіргі Шығыс ... жері ... ... ... ... да, ... мемлекеті қүрылган кезде наймандар олармен көрші түрган. Рашид әд-
Диннің жазуы, басқа да ... ... ... наймандар XI ғасырга дейін
шығыста Селенгі мен Орхон өзендерінің жоғарғы жагынн батыста Тарбағатайға
шейін жэне ... ... ... ... шейінгі
жерлерді иемденіп үлгерген Наймандар ... ... ... ... ... ... ... мекендеді.
Керейіттер одагы бірінші болып XI гасырда ... ... ... ... ... жерлері — Толы өзенінің жағалауы,
Орхон өзенінің орта ... Онон ... қүяр ... ... ... ... ... үйғырлар болған. Шыңгыс ханның алдында
қазіргі Монгол аумагы мен Алтай керейіттердің қол ... ... ... ... ... ... ... қараганда берік үйымдасқан күшті
тайпа болган. Сонымен бірге керейіт Тоғрыл-Бан ... ... ... билік жүргізгені туралы хабар бар, ... ... ... ... ... ... тастаган.
Жалайырлар — Шыңғыс хан империясының күшейген кезінде Хилок пен Селенгі
өзендерінің жағалауында өмір сүрген түркі тектес халық. ... ... ... ... ... ... жогаргы агысындағы
Селенгіге қүяр жерінде мекендеген. Жалайырлар Орхон мен ... ... ... ... ... ... тегі белгісіз бүлгар мен хазар халықтары орта гасырлардың басында
екі ... ... ...... ...... да. ... аты б.
з.
21
VI ғасырында белгілі болды. Махмүд Қашқари Еділ өзенін бірнеше рет атап,
Еділ ... ... ... де, ... тілдерін печенегтермен
жақындастырады. Башқүрттар қазіргі жерлерінің төңірегінде түрган. Татарлар,
Махмуд Қашқаридің ... ... ... ... ... мекендеген. Орхон
жазуларында Монғолиядагы Орхонның жанындагы таулар тізбегі ... ... ... жасырын жазбаларда (Худуд ал-алам Туманский. Жаңа ашылған
парсы географиясы) татарлар тоғыз-огыздардан бөлінген десе, (Қараңыз: В. ... Орта ... ... ... ... ... жағалауындагы
қимақтардан бөлініп шыққан дейді.
Кейін Ресей, Батыс Еуропа оқымыстылары ... ... ... ... деп ... ... сөз қолданысы Радловта да
кездеседі). Қытайлықтарға қарап бүл атау монғолдарга да, ... ... ... қаласы Пекинде де бар.) "Татар" деген атау тек ... ... ... ... Еділ ... Қазаннан Астраханға дейін,
Қырым мен Сібірде қолданылады. Сондықтан 1927 жылы КСРО ... ... ... Еділ ... ... татарлары, Тобыл
татарлары деп ... ... ... ... ата-бабалары Қырымнан
Польша түтқындап, жер аударылған белорус татарлары еді. Олар белорус ... ... ... үстанып қалған. Астраханның түркі тілдес
халықтары жаңа зерттеулер бойынша ноғайларға ... ... ... ... ат ... ... шығу тегі туралы қазақтан алғашкы ... ... ... ... Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Мағжан Жүмабаев,
Санжар Асфеидияров, ... ... ... зүлматтың шеңгеліне
ілініп, көпшілігі опат болды. Мүстафа Шоқаев еңбектері өз ... әлі ... ... ... ... ... Б. Аталай "Дивани лүғат-ат-туріктің" үш томдық
аудармасын, осындағы сөздердің бір томдық тізімін жасап шығарды. Бүл еңбек
әрқилы зерттеу жүмыстарына ... кең жол ашып ... ... ... ... ... ... парсы тілінде X—XII ғасырларда
жарияланған ... ... ... ... мен оны ... жолында тынымсыз еңбек етіп келеді.
Осы аталған еңбектерден мынадай екі түрлі түсінік бар екенін аңғаруға
болады: ...... ... халық ретінде тарих сахнасына шығуы
да, екіншісі — олардың дербес мемлекет ретівне қалыптасуы.
Жазба деректер мен ескерткіштерге сүйене отырып біз ... ... және ... ... ... біле ... ... ортасына қарай торт тайпа түркі этногенезінің екінші
сатысына — Орталық Азияның этникалық жэне ... ... ... ... Ол — VI— IX ... Жаңа ... этногенез одан әрі дамыды. Сол
көшпеңді тайпалар енді өз байланыстарын одан әрі ... ... ... ... ... ... Батыс Түркі қагандығы, Түргеш
қагандығы, Қарлүқ қағандығы, Қырғыз-үйғыр — ... ... ... ... ... ... көтерілген мемлекеттер бірлігінің күіпті
болуына ортак тіл, ... жазу ... ... ... ... игі ықпал етті.
Пайда болган ... дің ... ... ... ... ... қарай жылжуына мүмкіндік берді.
Түркі мәдениетінің дамуын біздін ... I ... ... ... жасалған оқ, садақ, сондай-ақ өлген адамның
зиратына қүлпытас ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай мынадай топтарга бөлуге болады: 1)
Енисей қыргыздарының мәдениеті; 2) Қимақ-қыпшақ мәдениеті; 3) ... ... ... ... I ... Орталық Азияда, оңтүстік-
батыс Сібірде, Жетісуда, Тянь-Шаньда түркі, ... ... ... ... жүріп жатты. Енді осы ... ... ... жаңа ... ... пай да ... Қимақ-қышпақ, огыз
тайпаларының кейбіреулері Орталық Азиядан ... ... ... Шығыс Қазақстанға бет бүрды. Тогыз-огыз тайпалары
тибеттіктермен болған соғыстың салдарынан Гансудың батысына жэне ... бет алып ... ... 744 жылы саяси қасіретке үшырады,
өзінің бүрынгы орталықтарың ... ... ... ... Өл ... ... ... дінін қабылдағаннан кейін қарлүқ тайпаларымен
23
косылып, Қарахандықтар мемлекетіп қүрды. Ішкі, сыртқы факторлар өзгерді.
Тайпалар арасында ... ... ... ... ... ... ... дамуы өзгере бастады.
Қорыта келгенде, түркі халықтары дамуының I жэне II ... ... ... ... ... өшпес із қалдырды.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түрік қағанаты мен алғашқы феодалдық мемлекеттердің мәдениеті58 бет
Ескі қазақ әдеби тілінің дереккөздері хақында8 бет
Н.А.Аристовтың «Түркі халықтары мен тайпаларының этникалық құрамы туралы жазбалар мен олардың саны жөніндегі мәлімет» атты еңбегіндегі түркі тайпалары13 бет
Сақ тайпалары5 бет
Сақ тайпалары туралы8 бет
Сақтардың мәдениеті10 бет
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
"Шымбұлақ" тау шаңғысы курортында демалушыларды тегін сақтандыру жүйесі енгізіледі16 бет
1. Ұңғының түп маңы аймағын құм тығынынан тазарту» «2. Ұңғының түп аймағын фенолформальдегиді шайырмен бекіту26 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь