Жыр алабы - Жамбыл

КІРІСПЕ

І. АҚЫНДЫҚ ӨМІР

І.І. Ж.Жабаевтың өмірі мен өнер жолы
1.2 Ж.Жабаевтың ақындық өнерге келуі

ІІ. ЖЫР АЛЫБЫ . ЖАМБЫЛ

ІІ.І Жамбылдың айтыстары

2.2 Жамбыл Жабаев дастандарындағы ұлтжандылық

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
«ХХ ғасырдың Гомері» атанған әйгілі суырыпсалма ақын Жамбыл Жабаевтың шығармашылығы да әр кез әр алуан зерттеу обьектілерінің нысаны болып келе жатыр.
Е.Ысмайылов өзінің саналы ғұмырында ақындар шығармашылығын өте көп зерттеген ғалым, соның ішінде халық ақындары, әнші – ақындар, ең бастысы, біздің өзіміздің зерттеу нысаны етіп отырған Жамбыл Жабаевтың өмірі мен шығармашылығын өте көп зерттеді деп айтуға әбден болады. Сондай мол, сүбелі зерттеулердің нәтижесінде «Ақындар», «Жамбыл және халық ақындары», «Ақындық өмір» атты зерттеу кітаптары дүниеге келді. Бұл еңбектердің қай-қайсысы болса да кезінде зор бағаға ие болған, халық ілтипатына ерекше бөленген бағалы еңбектер, ақынға атақ – абырой, ғылыми дәреже алып берген бұл кітаптардың дені әлі күнге дейін өз маңызын жойған жоқ деп айтуға әбден болады және жамбылтанудың бастау бұлағы, қайнар көзі деп те санауға болады. Жамбыл Жабаев шығармашылығын бір ғана Е.Ысмайылов зерттеді десек қателесеміз. Жамбыл шығармашылығы жөнінде М.Әуезов, С.Мұқанов, М.Қаратаев, М.Жолдасбеков, С.Негимов, С.Садырбаев, т. б. зерттеулері жамбылтану ғылымына қосылған мол үлестер деп санаймыз. Әсіресе соңғы уақыттарға дейін осы салада жемісті еңбектеніп келе жатқан С.Садырбаев зерттеулерінің алар орны ерекше деп ойлаймыз. Сол еңбектерінің ішінде «Фольклор және Жамбыл» деп аталатын монографиясының ғылыми мәні зор, жамбылтанудың жаңа бір белесі деп атауға болады. Сондай-ақ Н.Төреқұловтың «Жамбыл және Кенен» (1978), «Жүз жасаған бәйтерек» (1982), «Алатау асқарынан жыр асырған» (1996) деп аталатын кітаптары бар. Белгілі қоғам қайраткері, танымал әдебиетші М.Жолдасбеков қаламынан туған «Жамбыл және оның ақындық мектебі», «Жүз жасаған жүрек», «Асыл сөздің атасы» деп аталатын кітаптарының қай-қайсысы болса да құнды, мәнді, ғылыми және әдеби тұрғыдан тағылымы өте мол еңбектер екені сөзсіз.
Курстық жұмыстың өзектілігі: Қазақ әдебиеттану ғылымының сан-саналы өрісін қамтитын, зерттейтін обьектілері жыл өткен сайын әр қырынан дамып, жетіліп келеді.
1. Ысмайылов Е. Ақындар. А. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. 1956. 340 б.
2. Ысмайылов Е. Жамбыл және халық ақындары. А. «Санат», 1996. 204 б.
3. Ысмайылов Е. Ақындық өмір. А. «Жазушы», 1965. 144 б.
4. Садырбаев С. Фолклор және Жамбыл. А. «Санат», 1996. -152 б.
5. Жолдасбеков М. Жүз жыл жасаған жүрек.. А. «Жазушы», 1992. -320 б
6. Жабаев Ж. Екі томдық шығармалар жинағы. А. «Жазушы»,1982. 336б
7. Дастан ата. Жамбыл Жабаев туралы естеліктер. А. «Жазушы», 1989.
8. Жамбыл менің жай атым. Құрастырған Төреқұлов Н. А. Ғылым. 1996 .
9. Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар. А. «Жазушы» 1968 ж.
10. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. А. «Жазушы», 1990. -220 б
11. Сейдеханов К. Әдебиет жанашыры. А. Ғылым., 1972.
12. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Құрастырушылар З.Ахметов,
Шаңбаев Т. А. «Ана тілі», 1998. -384 б.
13. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. А. «Аруна», 2005.576 б.
14. Қазақ әдебиетінің тарихы. 7-том Кеңес дәуірі (1917-1940). А. «Қазақпарат» 2004. 462 б.
15. Тұрысбек Р. Асыл сөз. Астана. 2006. -420 б.
16. «Қазақ совет әдебиетiнiң мәселелерi». А. 1960 ж.
17. Қазақ совет энциклопедиясы. 12 том А. 1970 ж.
18. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық.8 том. Кеңес дәуірі (1941-1956).А., «Қазақпарат».2004.520 б.
19. 40-50 және 60 жылдардағы әдебиет. А., «Ғылым»,1998.-400 б.
20. Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы.А., «Мектеп»,1971.-190б.
21. Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 том, 1 кітап. А., «Ғылым», 1967. -644 б.
22. Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 том, 2 кітап. А., «Ғылым», 1967. -664 б.
23. Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі. А.,1958. -512 б.
        
        КІРІСПЕ
І. АҚЫНДЫҚ ӨМІР
І.І. Ж.Жабаевтың өмірі мен өнер жолы
1.2 Ж.Жабаевтың ақындық өнерге келуі
ІІ. ЖЫР АЛЫБЫ – ЖАМБЫЛ
ІІ.І Жамбылдың айтыстары
2.2 Жамбыл Жабаев дастандарындағы ... ... ... ... ... әйгілі суырыпсалма ақын Жамбыл
Жабаевтың шығармашылығы да әр кез әр ... ... ... ... келе ... өзінің саналы ғұмырында ақындар шығармашылығын өте
көп зерттеген ғалым, ... ... ... ... әнші – ақындар, ең
бастысы, біздің өзіміздің зерттеу ... етіп ... ... ... мен ... өте көп ... деп ... болады. Сондай мол, сүбелі зерттеулердің нәтижесінде «Ақындар»,
«Жамбыл және халық ақындары», ... ... атты ... ... келді. Бұл еңбектердің қай-қайсысы ... да ... ... ие ... ... ... ... бөленген бағалы еңбектер,
ақынға атақ – абырой, ғылыми дәреже алып ... бұл ... ... ... дейін өз маңызын жойған жоқ деп айтуға ... ... ... бастау бұлағы, қайнар көзі деп те ... ... ... шығармашылығын бір ғана ... ... ... ... шығармашылығы жөнінде М.Әуезов, С.Мұқанов,
М.Қаратаев, ... ... ... т. б. ... ғылымына қосылған мол үлестер деп санаймыз. Әсіресе ... ... осы ... ... ... келе жатқан
С.Садырбаев ... алар орны ... деп ... ... ... ... және Жамбыл» деп ... ... мәні зор, ... жаңа бір ... ... ... ... Н.Төреқұловтың «Жамбыл және Кенен» (1978),
«Жүз жасаған бәйтерек» (1982), «Алатау ... жыр ... ... ... кітаптары бар. Белгілі қоғам ... ... ... ... туған «Жамбыл және оның ... «Жүз ... ... ... сөздің атасы» деп аталатын
кітаптарының қай-қайсысы болса да ... ... ... және ... ... өте мол ... екені сөзсіз.
Курстық жұмыстың өзектілігі: Қазақ әдебиеттану ... ... ... зерттейтін обьектілері жыл өткен сайын әр қырынан
дамып, жетіліп ... ... ... жеке ... ... аясы да ... келеді, атап айтқанда абайтану,
мағжантану, мұхтартану, ... ... ... т.б. ... ... ерекше орын алатын саланың бірі жамбылтану деп
ойлаймыз. ... бұл ... ... және ... келе ... аз ... ... бұл ғылымды да үнемі ... ... ... отыру бүгінгі күннің ... ... ... жаңа ... ... ... ... айтылған көптеген
мәселелерге жаңа ... ... келе ... ... ... екшейлей түсіп, ... ... ... рухы
аясында қарастыру мәселелері де жамбылтанудың жаңа ... ... ... ... ... ... ... өркендеген,
дамып жетілген ғылым десе де болғандай. Өмірімен де, ... ... ... ... ... зерттеуде, танытуда Е.Ысмайылов,
т.б. ғалымдар өлшеусіз еңбек ... ... ... ... ... алу -
біздің жұмысымыздың өзектілігін арттыра түседі.
Курстық жұмыстың ... Жүз ... ... ... ... ... ... туралы зерттеулердің ... алар орны ... ... ... әр ... ... ... отырып жамбылтанудың өзіндік қырларын танытуды
алдымызға ... етіп ... ... ... ... жүзеге
асыру үшін келесі бір міндеттерді ... ... ... ... ... ... ғылымының тарихын, қалыптасу
кезеңін айқындау ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясынан алатын ролін ... ... ... ... күнгі жамбылтану ғылымының өркендеуі, дамуы, өріс алу жайында
пікір ... ... ... ... ... өнер
мәселесінің зерттелуіне көңіл бөлу, зерттей түсу.
Курстық ... ... ... ... ... ... көш
басында тұрған Ж.Жабаев дастандарын оқытудың практикалық мәні ерекше.
Бұл айтылған тұжырымдардың дені ... ... ... ... одан әрі айқындап, бекіте түседі. Ж.Жабаевтың жалпы
әдеби шығармашылығын жаңа көзқараспен оқытудың ... ... ... осы ... ... анық көз ... деп ... болады.
Курс жұмысының құрылымы: Жұмыс кіріспеден, ... екі ... ... Соңында пайдаланылған әдебиеттердің тізімі берілген.
І. АҚЫНДЫҚ ӨМІР
І.І. Ж.Жабаевтың өмірі мен өнер жолы
«Жүз жасаған ... ... ... ... мен ... ... ... Ысмайыловтың жиырма бес жылдан аса уақыт үздiксiз
зерттеген тақырыбы XX ғасырдағы ... ... ... едi. ... жыр ... Жамбылдың поэзиясына айрықша назар аударды. «Халық
ақындарының традициясын сақтаған ақын» («Социалистік Қазақстан 1938ж. ... ... ... ... жас» ... ... ... («Қазақ
әдебиетi» 1938ж. 10 сәуiр), атты мақалалары бiр жылдың iшiнде жарық көрдi.
Одан бергi жылдары да ғалым ... ... ... қол ... ... ... өмiрi мен ... жан-жақты талдаған екi монографиясын
«Ақындар»(1950), «Ақындық ... ... ... ... ... ... ... ақындық ортасы, өнер салты туралы мәселелерге
кеңiрек тоқталды.
Жамбыл Жабав 1846 жылы ... ... ... ... ... Шу-
Көктерек ауданының жерiнде Жамбыл тауының ... ... Ұлы ... ... Екей ... ... ... М.Жолдасбеков,
С.Садырбаев, Н.Төреқұловтар да өз еңбектерiнде осылай келтiредi.
Жамбыл Жабаев туған кезде Жетiсу елi Орта ... ... ... ... ... хандығының қол астына қарайтынын көрсетедi. Ол кезде
Орта Азиядағы Қоқан-Бұхар ... таяу ... ... ... ... бар ... ... Қоқан хандығының қазақ
халқына айрықша қатал үкiм жүргiзуiнiң екi түрлi себебiн айтады. Оның ... ... ... ... кiшi жүз бен орта жүз XVIII ... берi
ерiктi, ерiксiз түрде Ресей қол астына қарап, ... ... ... ... ... ол ... әсер XIX ... орта
кезiнде оңтүстiктегi қазақтар арасында да жайыла бастады. Ресейден келген
капитализмнiң күштi әсерi оңтүстiктегi ... ... ... ... бөгет жасағысы келдi. Екiншiден, XIX ғасырдың 30-40 ... ... ... ... ... ... Орта ... күштi жайылып
жатқан кезде Қоқан хандығы Ресей әскерiнiң алдынан өзiне тiректi қорғану
орындарын сайлап ... ... Осы ... ... қазақ руларының,
соның iшiнде Жамбылдың руы Шапыраштының XIX ғасырдың 40-50 жылдарындағы
тiршiлiгi өте ауыр едi, -дей келе ... ... ... ... жылы қыс
iшiнде, боранды күнде, елдiң үркiп, үдере көшуiнiң себебiн түсiндiреді.
Көшiп келе ... бiр ... ауыл ... Жапа ... ... қатар Әшекей деген Дулаттың белгiлi байынiкi едi. Жапа ... ... әрi ... ... қуып келе ... ... бетiнде, ұйтқып
соққан боран астына да, көш жөнекей түйе ... ... ... ... ... ... ... көш ертеңiнде тағы жүрiп кетедi деп, -
Ысмайылов Жамбылдың дүниеге келген сәтiн баяндайды. ... ... «Жүз ... бәйтерек» атты еңбегiнiң «Боранды күнi туған ... бұл ... ... ... Бұл ... әке-шешесiнiң де, өзiнiң
өмiрiндегi де аса бiр ауыр кезең едi. Жамбылдың ... ... кезi ... ... оны ... ... қар ... соғып боран,
Ел үрей-көк найзалы жау торыған.
Байғара, Жамбыл, Ханда мен ... деп ... атым ... ... ... ... күнi-түнi,
Қар қауып, мұз түскен Жамбыл екем,
Жұтынып суық ауа шыққан үнi.
Сары аяз көш жөнекей боран күнi,
Мен емес, суық демдi ел де ... ... ... кең ... күн хан билеген қанды жорық,
Дегендей ел аузында сөз қалыпты…» [6, 28б].
Жамбыл Жабаев туған кезде орыс ... ... ... Қаратал
бойына, 1848-49 жылдары lле өзенi ... ... 1852-53 ... ... ... Талғар, Қаскелеңге келедi. Әрi қарай ... ... ... ... ... озбырлығынан ығыр болған еңбекшi
халық – орыстың қол астына қараса аз да ... ... ... ... ... ... болды. Осы мақсат, үмiтте Жетiсу елiнiң Сұраншы,
Сарыбай сияқты басты батырлары орыс әскерi қатарында ... ... ... ... ... қол ... ... қоқан
хандығының қатал үстемдiгiнен құтылғанмен, жалпы қоғамдың ... ... ... жоқ. ... кедейлердiң тұрмысы күн санап
ауырлай бередi. Бiр жағынан қазақ ... ... ... бай, ... ... ... ... жағынан, отаршыл патша әкiмдерiнiң
зорлығын, әкiмшiлiк-саяси, рухани қысымын көредi.
Е.Ысмайылов «Елiнiң Қоқан талауына, ... ... ... шет ... көзi ... ... патша әкiмшiлiгi мен феодал,
сұлтандардың ... ... ... ... ... ... еңбекшi
халық өмiрiне байланысты болған», [3, 48б]- деп ... ... шағы ... ... әкеден гөрi ақындыққа бейiм
шешесi Ұлданның тәрбиесiнде көбiрек өтедi. Ұлданның өзi ақын ... ескi ... аса ... көрiп, құмартып тыңдайды екен. Ұлданның
нағашысы Қанадан атақты қобызшы болыпты. М.Жолдасбеков “Жүз жасаған жүрек”
атты зерттеуiнде Қанаданның шығу ... ... ... өткен. Ал
Н.Төреқұлов «Жүз жасаған бәйтерек” еңбегiнде «Қара қобызды Қанадан»,-деп
Қанадан ... сөз ... ... ... ... ... жолға түсе
бастаған кезiнде Ұлдан үнемi - «Балама ғана нағашысының өнерi қонған»,- деп
отырады екен.
Жамбыл Жабаевты әкесi жас ... ... ... бередi, бiрақ ол
қанша оқыса да ... ... тiлi ... ескi ... ... ешнәрсе өндiре
алмайды. Есiл-дертi молдадан, әкесiнен жасырып домбыра тартып, өлең айтуға
талпыну болады. Сондықтан, ақын өзi туралы:
Он ... ... ... бала ... ... ... алаң болып - дейдi.
Әке тәрбиесiнен өзiнше бiр ұстап қалғаны жылқы малын бағып, қағуға,
асауды ... ... ... ... ... жас кезiнен домбыра
мен өлеңге қандай үйiр болса, мықты, асау ат, құнандарды үйретiп, жаратып
мiнуге, ... ... да аса ... болады», [3, 56 б] – ... ... сол ... ... ... ... 97 жасына дейiн атына салт мiнiп жүрдi. 1942 жылға дейiн салт ... ... ... ... ... да ... Машинаға мiнiп
жүрмiз ғой, -дедi ... 1938 ... ... ... сәлем бере барып
отырған үкiмет адамдарына, - бiрақ оның тас жолға, құрғақ ... ... ... ... Мен өзiм ... ... жайлап өскен кiсiмін. Оған шықпай
көңiлiм көншiмейдi. Машина бергендерiңе тәңiрi жарылқасын. Ендi маған ... ат ... ... өзi ... өзi жуас ат ... – Сол жылы ... әперген күрең жорғаны Жәкең 1944 жылға дейiн мiнiп ... [8, ... ... ... Ж.Жабаевтың ақындық өнерге келуі
Ақын болудың жолы оңай емес, құмарлық, әуестiкпен ... бiрi ... ... ол жолға түсу үшiн – әке-шешеден, туысқаннан рұқсат,
қамқорлық, жәрдем керек. Ел ... ... ... ... үйренiп
жаттап, үлгi алу керек, елге өнерiмен ... ... ... ... көрiп,
қасына ерiп жүрiп, оның ақындық салтына салыну керек, ең ақырында өзiнiң
ақындық өнерiн ... ... ұлы жиын топ ... зор ... ... керек,-
деп Е.Ысмайылов ақынға тән ерекшелiктерге ... ... ... өлең, домбыраға үйiр болып, ауыл арасындағы салт өлеңдердi ... ... ... ... ... мен ... дос ... ақын санатын!
Батаңды маған бер, әке,
Тiлiме менiң ер әке.
Жапаның ұлы ақын ... ... дер, ... ... бата ... ... әкесi Жапа «ақын мен бақсының түбi
қайыршылық пен жын ... ... ... ел ... ... ... жолын
қуып, мал бақ» деп, ақын болуына рұқсат бермейдi. ... ... елу ... ... ... ... екен ... атын
Қобызы, домбырасы үнiн қосып,
Гулейдi жын қаққандай кешке жақын,-
деген Шыбыл ... ... ... аз ... сен ... ... ақын ... қой, -деп қарсылық бiлдiргенiн
осылай баяндайды [10, 48б] деп ... ... ... ... ... ... сұрайды:
Сареке, салдым бiр сөз сыныңызға,
Сiздiң сын таразы ғой сырымызға,
Қолыма домбыра алып талап қылдым,
Бересiз қандай баға ұлыңызға?…
Көңiлi ... ... ... қара ... ... ... ... құланды құрықтап жүр
Қайсысын маған соның еп көресiз?
Әкетсем өзiм таңдап өкпелерсiз…
Сүйегiмнiң сүйгенiн ойласаңыз
Өлең болсын серiгiң деп ... ... ... ... ... бетiн қайырма,- деп Жапаға
айтып, рұқсат ... ... Бұл ... ... түсудiң алғашқы адымы едi.
М.Жолдасбековтың еңбегiнде Жамбылдың Сарыбайға келiп бата сұрауы:
Жаманның көңiлi көкте, жерде басы,
Алыс қой аңғарағанға екi арасы,
Жақсының өз ... бойы ... ме ... ... ... бәрiн бөктерiп жүр,
Айтқанда ақыл нұсқа жек көрiп жүр.
Көтерiп дүниенiң көң-қоқырын,
Апарып қай щұқырға төккелi жүр?-
деген өлең жолдарымен толықтырылған. ... 14-20 ... өз ... ... ... гөрi ... ақындардың сөзiн, ел аузындағы өлең-жырды
жаттап айтатын. Сонымен қатар қара ... ... ... ... ... ең үлкен мектебi Сүйiнбай және оның
ақындық, өнерпаздық үлгiсi.
Жамбыл Жабаев бала кезiнде сырттан ... ... ... ... жүрсе де, қасына барып өнер үйренуге бiрден бата алмаған. Сөйтiп
жүргенде «рамазан» айы ... ... ... ... ... ... ... аттанады. Сүйiнбайдың ауылына келiп аттың
үстiнде, үйдiң сыртында тұрып өлең ... қоя ... ... кәрi ... ... үшiн ескi әдет ... айтумен қатар өзiнiң тың өлеңдерiн,
жаңа ... жаңа ... ... бар өлеңiн айтады. Үйден Сүйiнбайдың
әйелi шығып, үйге кiргiзедi. Атақты ақын Сүйiнбай ... жылы ... ... ... алып, оның үстiне өзiнiң иығындағы шапанын жабады да:
«Жолың болсын, бақытың ашылсын, балам. Өз ... ... ... жұрт жаттап алатын, ешкiм ұмытпайтын өлең болсын, сенiң өлеңiң жеке
адамның көңiлiн көтерiп, ... ... ... ... ... ... ... тыңдайтын өлеңі болсын. Көмекейiң емес, жүрегiң сүйетiн
болсын. Шындықты айт, әдiлдiктi жырла, көне тозығы жеткен жолға түспе, ... тың ... ... ... түс, ... не ... ... соны аңғар,
соны бiл. Сенiң көңiлiң патшаның қазынасынан да байырақ болсын» - дейдi [9,
136б].
Жамбыл Жабаев Сүйiнбайдың жапқан ... ... ... ... ... ... ең үлкен олжа сол дейдi. Сүйiнбай жас ... ... де риза ... ... ... ... ... бердi,-деп Ысмайылов
көрсетсе, Н.Төреқұлов еңбегiнде Жамбыл бiр күнi ... ... ... ... ... ... ... жол шегiп,
Осынау елге алыстан.
Түн болды, үйге ен дейтiн
Табылмай тұрып таныс жан,-
деп ... ... ... жаңа талап жыршысы екенiн, ел ... ... ... өлеңдетедi. Ендi бiрде:
Күннiң көзiн жасырар,
Аспанды бұлт торласа.
Елдiң бағы ашылар,
Әдiлеттiк ... ... ... ... өз ... ... деп ... Сүйiнбайдан бата алған
жерiн көрсетедi.
Жамбылдың Сүйiнбайдан басқа үнемi кездесiп ... өнер ... аға деп ... ... үлгi алған талай ақындары болды. Бұл ақындар
- бiр шетi Найман, Жалайырдан шыққан Түбек, ... ... ... ... ... ... ... ақындар, екiншi шетi
Түркiстаннан келген Майкөт, Майлықожа ... ... ... ... ылғи ... үлгi ... жасырмайды.
Сiз бе едi ақын аға Майкөт деген,
Бiр сөзi бiр ... ... ... сарайыңнан өлең шықса,
Именiп өзге ақындар бәйпектеген,-
деп алғаш көрген Майкөттi құрметпен қарсы ... ... ... ... ерiнбей,
Өлең тердiм жасымнан.
Майкөт ақын Құлмамбет,
Пiрiм едi бас ұрған.
Айтқандары нұсқа едi,
Сөз жаралған асылдан!-
деп, ақын өзiнiң iрi ақындар қатарынан орын ... үлгi, ... ... өлең ... асыл ... ... қуғанын айтады.
Жамбыл Жабаев ақындардың айтысына араласқан кезде қазақ ақындарының
айтыс традициясы кең ... ... бiр ... айналған едi. Осы айтыс
дәстүрiнен үлгi алған Жамбылдың өз ... бiр жаңа ... ... ұмтылудың бетi бар едi.
Жамбыл Жабаев айтыстарының iшiнде аяқталған шығарма - Құлмамбетпен,
Сарыбаспен, Досмағамбетпен ... - деп ... ... ... айтысында Албан, Дулаттың байлығын, салтанатын айтып мақтанып,
Шапырашты - кедей, ... ... ... ... жаудан өлген. Өзiң
кескiнсiз екенсiң деген сөзiне ... оған ... ... ... ... ... мақтай келiп, Сұраншы, Саурықтың өлiмi ерлiк ... ол ... ... ... зор мақтан етiп жырлап, байлыққа
батырлыққа қарсы қояды. ... ... елдi ... қорғап өлетiн
болса, сенiң ағаң Мақсұт ағайынымен ұрысып, аяқ - асты ... өлдi, ... ... көк ... ... елге ... түк пайдасы жоқ,
айналасын жалмап ... келе ... ... ... ... - ... Саурықтың ширегiне алмаймын, менi қара күңнiң баласы деп кемiтсең,
сен өзiң қашып келген ақтабан ұрысың, басында бiр тал қыл жоқ, деп ... ... ... ... ... ... тоғыз ақынды бiрдей жеңген
Құлмамбет жеңiледi.
Жамбылдың Сарбаспен айтысында Сарбас сөздi бұрын бастап, ... ... ... ... ... ... өтiп, ... Намаз,
Қарабай,Спатай, Кәрiм деген ерлер, билер шығып, халқына қорған болған, сол
ерлердiң арқасында елiнiң iргесi бұзылмай, ... ... ... ... ... ... Шапырашты ат төбелiндей аз да, кедей де,
бейшара да ел, айтысуға шенiме де келмейсiң деп ... ... ... аз ... де рас. ... аз ... да, көп Дулатқа қорған
боларлық ерлiгiмiз бар деп, Сұраншы, Саурық батырлардың ... ... ... Спатай, Тойшыбектер, Дулат жаудың талауына ... ... ... ... тiптi Тойшыбек Қоқанға болысып, өз елiн бiрге
шабысып мақсара болғанын әшкерелейдi. ... ... ... ... елiн де қорғаушы ерлер. Көп Дулаттан аз ... ... ... да ... ... ердi ... намыс бермеген,
Құр созасың өңештi.
Байларын айтып елiңнiң,
Қолынан түк келмеген.-
деп Сарбасты бiр тоқтатып, елiмiзге қорған болған ерлердi ... сен ... ... ... ұрысқақ әйелдей өсекшi, өтiрiкшi, деп
Сарбасты жер-жебiрiне жетiп сөгiп, Жамбыл ... ... мен ... айтысында да Досмағамбет өз байлығын,
салтанатын айтып, елiнiң ... ... ... қу кедей, киер киiм, iшер
асқа жарымай, өлеңімен қайыр тiлеп, күн көрiп жүрген қойдың кәрi азбанындай
ақынсың,- деп ... ... оған ... өлеңiне асау теңiздей,
нажағайдай оқ болып ... ... бар ... ... ... алды-
артыңды орап алайын, елiңнiң малын, малмен бiрдей ақымақ адамдарын санап
айта бересiң, елдi ... ... ... ... ... жауға қара түнек
орнатып, қару-жарағын асынып Алатаудай айбатын асырған Қарасайдай ... ... ... деп ... бұл айтыста да Жамбыл Жабаев жеңедi.
Жамбыл ақындығының бiр саласы жыршылық – яғни, ел ... ... ... ... ... ... өз ... өткiзiп
айту. Қазақтың бұрынғы ертегi, батырлар жырына, тарихи жырлардан да ... ... көп: ... ... ... ... ... жыры, Орта Азия халқына ортақ «Көрұғлы» дастаны және «Мың бiр түн»,
«Шаһнама» хикаяларынан, көп ... ... ... ... ... ... ... Саурық, Сұраншы тағы басқалар. Сонымен ... ... ... жеке ... ... ... да
Жамбылдың жатқа бiлетiндерi көп болатын.
Халықтың асыл қазынасын көп ... көп айту ... ... ... ... ... ... отырған, тарихи әңгiмелердi,
халықтың ауыз әдебиетi қазынасын көп ... ... ... ... ... өз ... ақындардан анағұрлым iлгерi, жоғары ... ... ... ... ... мектебiнен өтiп, ендi өз ... ... ... айту ... келедi. Сұраншы, Өтеген, Саурық батырлар
жырын өзiнiң жаңа, тың ... ... ... ... ... ... ... бақыт, еркiн қоныс iздеушi
қамқор Өтегеннiң батырлық ... iсi, ... әр ... ... Жамбыл Өтегендi найза ұстап, сауыт-сайман киiп, қалың қол ... ... ... ... ... ... батыры емес, ел басына қиын
қыстау күн түскенде халық үшiн қабырғасы қайысқан ... ... ... ... ... адам ... бейнеленедi.
Жамбылдың революция алдындағы бiраз жылғы өмiрi ең ... ... ... ... Өз ... ... ... басындағы аянышты хал.
Ел iшiндегi үстем ... ... ... дауы ... елге ... ... рулық жанжалдар оны қан жылатты. Осы кездегi өмiр ... ... ... бас, ... ... ... ... адамды
Күнде айдайды тоғытып.
Қызыл қанға обытып,
Соғысқа болыс болысып,
Малы бардан мал алды,
Малы жоқтан жан алды.-
деген өлеңi көп ... ... Осы ... ... ... бiр ... «Патша әмiрi тарылды», «Зiлдi бұйрық», атты өлеңдерi ... ... ... ... ... ... тарихта болған, ел басына
түскен ... ... ... шындығын бұрмаламай, өзгертпей, ... ... ... [11, ... ... араласа бастайды. Атақты комиссар, жазушы Д.М.Фурмановпен
кездеседi. Ол кездесуiн ақын өзiнiң «Большевиктiк ... ... ... ... «Карл Маркс өмiрi», «Батырлық пен байдың айтысы»,
«Қазақстан тойына», атты ... сол ... ... ... ... ... Теңдiк заманға қатты қуанған ақын:
Болайық өкiметке кедей ұйытқы,
Секiлдi, ... ... ... тұла ... ... ... ... бетiмдегi,-
деп, кедейлердi кеңес өкiметiнiң ұйытқысы болуға шақырады. ... ... ... ... ... шығармалары да бар. Солардың бiрi
1927 жылы жырланған «Замана ... ... ... өзi ... ... екi
дүниедегi өмiрi туралы ... ... ... ... ... ... бұл кездерi айтқан мол жырларынан сақталғаны осылар.
М.Жолдасбеков «Замана ағымы» дастанының құрылымдық ... ... - ... ... бар деп, әр ... түсiнiк бередi. Жетпiс
жыл зар заманның шындығын, ... ... ... отыз жыл ... ... жаңа заманды өлеңiне өзек еттi. Ақынның «Бақыт туралы ... ... ... ... дәуiрдiң шындығына құрылса, кейiнгi
бөлiмi жаңа заман ... ... ... биiк шыбығым,
Заманның көрдiм тұнығын,
Өмiрдiң шашқан ұрығын,
Армансыз жанның бiрi мен
Бұрынғы өткен кәрiден,
Асып тудым бәрiнен!-деп ... ... ... академик ғалымдармен кездесуi, Қазақ
КСР ... ... ... болып сайлануы, сьездерге, сесияларға
қатынасып, онда ... ... сөз ... ... қаласына сапар шегуi,
онда М.И.Калининмен кездесiп, Ленин орденiн тағып қайтуы. 1939 жылы ... ... ... халық ақындарының республикалық слетi баяндалынады.
Осындай iрi iс-әрекеттердi басынан өткiзген Жамбыл ... ... ... ... ... сөзi», «Ғалым iнiме» «Орындалған ант туралы
жыр» атты поэма, толғауларын дүниеге келтiредi.
Жамбыл Жабаев Отан ... ғана ... ... ақын екенiн де
еңбегiнде дәлелдей түседi.
Ұлы Отан соғысының басталуы Жамбылдың ... ... жаңа ... «Ата ... ... ... мен өлiм белдестi», «Қырман
басында», «Аттан, батыр ұрпағым», «Ленинградтық ... ... ... ... «Алынбас қамал», «Қамал бұзған қаһарман», «Алатауды айналсам»
секiлдi шығармаларында қарт ақын ұлы Отан соғысы жылдарындағы ел ... ... ... ... Ақын:
Асқар таудай елiме,
Байтақ жатқан жерiме,
Шапты фашист дегенде,
Ашуменен аралас
Жыр да ... ... ... «Ата ... ... атты ... ... қауiп төндiрiп
келген сұр жыландай жауды жаншып таптау керектiгiн, ендi бәрiмiз де сол
майданның жауынгерiмiз деп, ... ... ... ... ... Ал ... мен өмiр белдестi» атты толғауында:
Қан кешкен сонау майданда
Айбынды Қызыл Армия
Орында түгел талабын!
Жiбермес жауға ол ... ... ... ... ... ... заманын,-
деп жауынгер кеңес халқы жауды талқандап жеңуiне сенiм бiлдiредi.
Жамбылдың өлеңдерiне майдандағы солдаттар, майдан бойындағы қалалардың
адамдары, ... ... ... - ... да аса ... ... ... «Ленинградтық өренiм» деген өлеңiн Ленинград халқы ұмытпайды, ол
қаланы қорғаушыларға арналып айтылған терең сырлы, өткiр идеялы толғау едi.
Жамбылдың бұл ... ... ... ... ... ... В.Вишневский аса жоғары бағалап, өз ... ... ... ... ... ... тағдыры сынға түскен шақта ақын
бiткен қолына қалам, домбырасын алды, ... ... ... да ата ... ... ... ең құдiреттiсi де, аталысы да «Ленинградтық
өренiм» едi,- деп ... баға ... [12, ... зерттеуiнде Жамбылдың өмiрiнiң соңғы кезiндегi 1945 жылы 9
мамыр күнi Отан соғысының жеңiспен аяқталған күнiне ... ... ... Ғали ... жазып алып «Соңғы сөз» деп атаған ... ... ... ... сәтi мен ... ұлы ақынның ақын
замандастары, ақын ... ... ... ... ... поэзиясының алыбы, кеңес заманының ... ... ... жырлаған Жамбыл шын мәнiнде ұлы ақын. Оның:
Өшпейдi халық жыры, қартаймайды,
Өшед деп оны ... де айта ... ... ақын ба ақын,
Ақын болса халыққа болсын жақын!-
деген сөзi, сол өлмейтiн халық жырына өзiнiң ақындығына арналып айтылғандай
едi,»- деп ... ... ... ... ... ... поэзиясының алыбы, ХХ ғасырдың
Гомері атанған Жамбыл Жабаевтың өмірі мен ... өте ... ... нәтижесінде жамбылтану ғылымына ерекше мол үлес
қосты. Оған ... ... ... ... ... сан ... монографиялар. Бұл еңбектердің дені әлі ... ... ... ... жоқ деп толық айта аламыз [14, 6б].
ІІ. ЖЫР АЛЫБЫ – ЖАМБЫЛ
ІІ.І Жамбылдың айтыстары
XIX - ғасырда ... ... ... ... ... жолы ... ... Шоршы топтың алдында көрнекті бір ... ... ... де ақын деп ... ... да ... атағы көп ақындарды
жеңгеннен кейін ғана ... бола ... Оның ... ойлы ... ... ... атақты ақындарымен айтыстарда туып отырды.
Айтыс қазақтың ауызекі поэзиясының ерекше ... ... ... ... үлгідегі жарыс. Төңкерістен бүрынғы жарты ғасырдан астам өнерпаздық
қызметінде Жамбыл осындай ... өте жиі ... ... сол арқылы
Жамбылдың Жетісудағы өрен жүйрік ақын деген даңқы тарап жатты.
Жамбылдың өз жадында жөне шәкірттерінің жадыңда Жамбыл айтыстарының ... он екі ... ... ... ... әр ... рулардың ақындарымен
айтысқан. Олардың арасыңда еңбекші бүқара мүддесін жырлағандары да, тек ... тап ... ... ... да ... ... Өзімен
пікірлес, идеялық бағыт-тұрғысы өзіне жуық Майкөт, ... Сара ... ... , жай ғана ... қағысып, бір-біріне құрмет көрсете,
сыйласа отырып, сөз жарыстырған. Мысалы, Жалайыр руының аты шулы ... ... ... ... "Көн сияқты кәріміз, енді аяғы шалысқан
" деп өзінің көп жас үлкендігін алға тарта сйлейді. Сол ... ... ... ұрып ... жөн ... ізет білдіреді.
Әуелі сәлем берейін,
Жасыңыз үлкен аға, - деп,
Абақ, тарақ арасын.
Аралаған серімсің,
Егер сөзім үнаса,
Оң батаңыз берілсін.
Сондай-ақ Майкөтпен ... да ... ... ... танысу түрінде өтеді. Сарыбай деген кісінің асына келген Майкөт
ақын Жамбылды көргісі келіп, ... ... едім ... бар деп ... болса келмейді,
Неге менің қасыма?
Неге сәлем бермейді?
Мендей кәрі досына, - деп сөз бастайды.
Сырттай болсада ... ... қарт ... ... ... ілтифат
білдіргеніне Жамбыл да кішілік лебізбен, қонақты сыйлайтын құрметпен жауап
береді.
Сіз бе еді алып аға ... ... сөзі бір ... қайта өтпеген,
Саңқылдап сарайыңнан өлең шықса,
Именіп өзге ақындар бәйпектеген, - дейді.
Сөйтіп, айтыс аса ... ... ... ... ... түрінде
жайма шуаққа айналып Майкөт "Саудагерден бөз қалар, ақындардан сөз қалар"
деп Алатаудағы Шапырашты, Екей елі ... ... ... ізгі ... айтып
кетеді.
Сонымен қатар Айкүміс, Баян қыздарымен айтысуы да ... ... ... ... ... пен ... ... секілді қағысулар ғана.
Көсем ақынның нағыз айтыстары Құлманбет. Сарыбас, Досмағанбет ... ... ... ... Бұл айтыстарды - халық ... ... ... уыт зәрін төгіп, қалайда әшкерелеп, жеңіп шығуға
жан салғанын көреміз. Жамбыл бұл айқастарда ... ... ... емес.
Әрбір жаңа айтыстан кейін оның да даңқы ... ... ... ... шыңдала түсті. Әдетте, ақындар айтысында кім жеңгенін шешіп
айтатын төреші — ... ... Сол жұрт ... "айтыстың арыстаны" деп
атаған. Сонымен бірге халық Жамбылды шындықтың қайратты жаршысы, еңбекші
бұқараның мүңы мен ... ... ... деп ... жылы 35 ... ... ... ақынмен айтысқан. Бұл
айтыстарының ең көлемді және ең күшті ... бірі және ... ... да осы ... ... ... бірнеше себептері бар:
біріншіден, Құлманбет жасы үлкен елуден асқан, ... ... ... ... ... келген кезі еді, сол кезде Арқаны, Сырды, Жетісуды шарлап,
талай айтыстарда ... ... ... аян /аяқ/ ... ... ... ... жері — Іле бойындағы үлкен жәрмеңке болатын.
Осы жәрмеңкеге жиылған Найман, Тобықты, ... ... ... ... ... ... оныншы етіп жүрт
Жамбылды салады. Үшіншіден, бұл әлеуметтік мазмұны жөнінен ең
мағыналы өткір айтыс болады, ... ... екі ақын ... ... ... ... ... үлкен-үлкен әлеуметтік
проблемаларды қозғайды.
Міне, осындай ерекшелігі мол айрықша айтысты жеңіп шыққан Жамбылдың
атақ-абыройы шар ... ... ... еді. Осы ... туған халықының
атынан ақтарыла сөйлеген Жамбыл шынында да сөз ... ... ... ... Құлманбет,
Ағып жатқан сумен кет.
Сумен кетсең, ел ішер,
Судан шыққан бумен кет.
Кесірің жұғар, Құлманбет
Қу пәлекет, армен кет ... ... ... ... ... ... енді ... орнына айтыстың дағдылы арнасын бұзып, биік арман мақсаттарға
бағыттайды. Оның Құлманбетке «Адалдықты айт, ерлікті айт, ... ... ... ... ... айт» деуі осы ... айқын көрінісі.
Жамбыл Құлманбет секілді байлар мен бектерді тізбелемей, қазақ жерін
басқыншылардан ... ... ... ... ... Сұраншы,
Сауырық сықылды батырларды дәріптеп, шаршы топтың алдында көп ... ... және ... сезімдерді қозғау арқылы жеңіске
жетеді. Сонымен қатар өз ... ... ... ... ... ... ... сүйсіне баяндайды.
Біздің елдің адамы өнері асқан,
Өнерімен талайдың көңілін басқан, - дейді
Сөйтіп, бұл ... ... ... азаматтық және ақындық үні
пәрменді естіліп, «айтыстың арыстаны» деген атаққа ие ... ... ... ... 56 ... өзінен көп кіші 27 жастағы Досмағанбет ақынмен
айтысады. Бұл ... да ... ... ... ... сөз ... болғандықтан, өз руының ежелден ақындықты қастерлеген
асыл дәстүрлерін, Асанқайғы, Бұқар жырау, ... ... ... ... ... пір ... ... өтеді. Оқыған, молдалығы
бар Досмағанбет өзге ... ... ол да ... ... ... ... ... бөркің жоқ,
Адам көрер көркің жоқ.
Жыршы емессің, бақсысың
Ақындығың ... екен ... ... ... ... ... Жамбыл оған мойымай дәлелді жауап айтады. Кедейлігінен гөрі
тал бойындағы бірден-бір қасиеті — ... ... ... ... сөз ... ... нөсерлетіп жібереді.
Қуырамын енді мен
Ақындықтың апшысын.
Өлеңім асау теңіздей ,
Өрге ... ... ... бай, ... ысылған, сөзге үста, майталман ақын Досмағанбеттің
кедейсіндер, бозақорсындар,берекесізсіндер деген сықылды Шапырашты ... ... ... ... ... дау ... бір сөзінен бір
сөзін асыра береді. Шындығына келгенде Досмағанбетті жеңу оңай емес еді,
оның ... ... ... ... ... өте ... ... өткір,
уытты сөздермен, күшті өлеңмен айтьшған болатын. Мысалы:
Бәрекелді Жамбьлым
Салты ма осы еліңнің?
Қаскелеңнің жігіті
Босатпас ... ... десе ... құрып қылмыңдар т.б.
Өз қарсыласын жеңу үшін ... да ... ... ... ... береді.
Молда емессің, соқырсың
Зікір айтып зарлаған
Жаназа оқып өлгенге
Підия алып жалмаған.
Кедей өлсе үйіне
Күңіреніп бармаған
Аттана шауып бай өлсе
Қирағаттап құранды
Күні-түні сарнаған.
Өз ... дін ... ... осылайша батыл, еркін сөйлеген Жамбыл
ғана өжеттілік танытып, қарсыласынан басым түседі.
Сонымен,өткен ғасырдың екінші жартысында, ұлы Абаймен бір ... ... ... ... ... ... ... көбінесе айтыс арқылы
жайылған еді. ... ... ... түгел сақталып бізге жетпеді. Әйтседе
Жамбылдың осы айтыстарда өз заманының көкейтесті проблемаларын ... ... ... ... ел ... ... ... мүңын жырлайтын асыл
сөз иесі екенін аңғарамыз.
2.2 Жамбыл Жабаев дастандарындағы ұлтжандылыққа тәрбиелеу
Ж.Жабаевтың ... ... ... ... ... ... екі үлкен дастаны - "Өтеген батыр" мен "Сұраншы батыр". Бұлардан
басқа бір ... ... ... ... ... ... ... қалады. Сақталған екі дастан таңқаларлықтай бір тұтас, бүтін,
өзекті дүние болып шыққан. ... ... ... ... бұл ... ... көп ... Сондықтан да екеуі де ... ... ... ... ... ... шұрайлы жер, бақытты өмір
туралы көкейтесті армандарын зор шабытпен жырлаған.
Халықтың асыл қазынасын көп ... көп айту ... ... ... үнемi кеңейтiп, дамытып отырған, тарихи әңгiмелердi, халықтың ауыз
әдебиетi қазынасын көп бiлiп, шығармашылық жолмен меңгеру - ... ... ... ... ... ... ... отырды. Сөйтiп,
Жамбыл айтыс өнерi мектебiнен өтiп, ендi өз жанынан iрi ... ... ... ... ... ... Саурық батырлар жырын өзiнiң жаңа,
тың сюжетiмен ... ... ... батыр” дастанында халыққа бақыт, еркiн қоныс iздеушi
қамқор Өтегеннiң батырлық тұлғасы, iсi, ... әр ... ... ... ... ... ... сауыт-сайман киiп, қалың қол бастап,
қамал бұзған жорықтың, қанды қырғын соғыстың батыры емес, ел ... ... күн ... халық үшiн қабырғасы қайысқан елдiң қорғаны, қамқор
басшысы саналған ақылгөй адам ретiнде бейнеленедi.
Сондай-ақ Жамбылдың ... ... орын ... шығарманың
бiрi – “Сұраншы батыр” дастаны. ... ... ... ... ... ... дастаны Сұраншы батырдың ата-тегiн, туып-өскен мекенiн, ел-
жұртын кең таныстырды. Батырдың ... ... ел ... елдiң
тағдырымен тығыз байланысты екенiн жырлаған.
Ақын Сұраншының ерлiгiн бұрынғы ... тек ... ... ... ... ... ... талауға, қырғынға ұшыраған
ауыр халiне байланысты, басынған жаудан халық кек алу, ел ... ... ... суреттейдi.
Жұртым үшiн мен құрбан,
Жазасын жаудың берейiн…
Еңкiлдеген шал анау,
Шырылдаған бала ... ... ... пен қыз ... тiрi ... қалай көнейiн?!
Ел үшiн жанды қимасаң,
Ер деп қалай сенейiн.
Сенiмсiз болсаң жоқ қылып,
Ақтұяқты шаптырып,
Жауға қарсы желейiн
Қарсы ... ... ... ... елдi ... ... боп мен ... үшiн мен лақ,
Жау қолында өлейiн, [6, 258б].
деп келетiн жыр жолдары Сұраншы ... ... ... ... ... өштескен қас жауынан кек алмай тынбайтын
намыскер батыр екендiгiн көрсетедi.
Ғалым “Жамбыл дастанды сол ... ... ... шапқыншылықтардың
бәрiн тiзбектеп ала бермей, өте айқын деректердi жинақтап, тарихи шындық
тұрғысынан баяндайды. Қазақ ... ... ... ... ... екi соғысын алып суреттейдi. Бұл поэманың ... ... етiп ... ақынның шеберлiгi, сонымен бiрге поэмада
жырланатын, әсiресе оның 1-бөлiмiнде баяндалатын оқиға ... ... ... ... [1, ... жырлаған “Өтеген Батыр” ... ... ... ... ауыз ... ғана ... жазба поэзиясының
өзiнде тарихи батырлық, ... ... ... ... ... орын ... ... батыр” дастаны - қазақ ... ... ... екiншi бiр кезеңiнің ерекшелiгiн анықтайтын тарихи
реалистiк үлгiдегi ... ... ... зерттеуiнде жан-жақты
көрсетедi.
Бұл дастанды Жамбыл ... деп ... Орта Азия ... ... бір ... туралы қысқа, қызықты әңгімені хикаят деп
атайды. Алайда «Өтеген ... ... ... ... ... ... ақын ... халқына жақсы, жайлы қоныс іздеу жолындағы ... ...... ... іздеу идеясын кеңірек жырлайды.
Бақыт, кең, еркін қоныс іздеп ... кезу ... ... ... ... ауыз ... ... бар. Қай халықтың болса да көне
заманынан бергі ертегі-аңыздарында — ... ... ... іздеу жолында
неше түрлі қиындықтарға кездесетін жиһанкез ... ... ... көп ... болады. Сол ертегі, аңыз әңгімелердің ...... ... ... ... да ... ғасырлар бойы азаттық,
еркіндік, бақытты тұрмыс көксеу ... ... ... ... ... көп. ... жыры» дейтін өлеңінде Жамбыл былай дейді:
Еске алсам ертегідей ертені өткен,
Талай жан жүрегінің жырын төккен.
Еңіреп ен далада бақыт ... ... ... ... ... [6, ... арасында жайылған Асанқайғы, Жиренше жайлы ертегі, аңыз ... және ... бірі ... ... мәні бар аңыздар. Ел қиялының
әңгімесінде Асан қазаққа жақсы, ... ... ... ... ... ... ... аралап, құтты, құтсыз жерлер деп, барлық жерге сын беретінін
айтады, бірақ елге қолайлы ... таба ... ... ... кезеді,
Жиделібайсын, жерұйықты іздейді. Бірақ ол жақтан да еліне жақсы ... өмір таба ... ... ... ... ... аталыпты.
Асанқайғы туралы ел аузына жайылған бір аңызды жырда, Асан жиһан
кезіп құбылаға қарай желмаямен жүре ... жыр ... Асан ... ... ... ... өзен-дарияларды кезіп өтіпті. Ақырында ... ... ... бір ... үйге кез ... ... ... сыртында
желіде биелер байлаулы екен, үйдің иесі әйел Асанды алдынан шығып, ... Үйде ... бір сұлу қыз бар ... әйел мал ... ... құрметпен
қонақ етеді, мынау сенің көптен күткен жарың еді, Асанжан, ... ... өмір ... ... ... кең дала ... ... қоныс, мынау
өрістегі қаптаған мал — бәрі де сенікі. Енді ... ... деп әйел ... ... ... Асан ... ... қыз айтыпты: — сенің ... ... ... міне осы ара, міне мен. Тек сол ... қолдан
кетпес үшін бүгін түні бойы ұйықтамай ... ...... Алыс жол ... ... ... таңға жақын көзі ілініп кетіп ояна келсе, үйде ... қызы да, кең ... бай ... та жоқ, ... боп шөл дала ... ... зар жылап, сол қонысты, сол жерді, сол ... ... ... ... ... ... ... таба алмаған.
Енді бір әңгімелерде ел қиялы ... XVI ... ... ... ... би, ақын етіп ... Бұл ... де Асан ханға
халықтың наразылығын, жер қоныс жөнінде көрген қысымын ... ... — елге ... ... іздеп тап деп ақыл айтады. Бірақ Жәнібек
Асанның ақылын тыңдамайды, елге еркін қоныс ... Асан ел ... ... күнді айтып күңіреніп кетеді. Шоқан Уәлиханов «Асанқайғы
Жәнібек ... ... ... ... ... философы еді» дейді.
Асанқайғы аңызда, жырда айтылып қоймайды, Асанқайғы күйі деген ... ... бар. ... ... ... ... аңыз әңгімелері өмір
бойы ... ... ... ... ... ... ... жайлы қоныс мекенді көксеген ең өршіл, үмітшіл арман, тілегін
бейнелейді. Асан жайлы аңыздар — халықтың басынан кешкен ... ... ... ... сол ... ... дүниеден бақытты өмір аңсаған
талап, күресін де елестетеді. ... ... ... ету ... ... 104б].
Жамбылдың «Өтеген батыр» дастанының тақырыбы мен идеясы да ... ... ... іздеу туралы аңыз әңгімелерімен тығыз байланысты.
Өтеген әңгімесінің Асанқайғы аңызына байланыстылығын дәлелдейтін тағы ... ... ... ... ... ... айтуынан жазып алған
«Өтеген батыр» жырының жаңа нұсқасы. ... ... ... ... ... кезген
уақытында жүрген, аралаған жерлеріне, Асанқайғы сияқты сын беріп ... ол сын ... ... ... ... ... ... қайталайды.
Өтеген әңгімесі ел қиялы тудырған қызық әңгіме екенін Жамбылдың өзі де
айтады.
Мұңы ... ... ... ескен жел маған.
Бұл жырды мен естігем —
Тағы құлжа үнінен.
Бұл жырды мен естігем —
Бұлбұлдың тәтті күйінен.
Бұл жырды мен ... ... ... шыңның қыраны,
Аңыз еткен күнінен...
Бұл жырды мен естігем —
Безіп жүріп ауылдан.
Бұл ... мен ... ... ... ... [16, ... өлсе де халықтың аузында өлместей аңыз қалған, ақын соны
жырламақшы. ... ... ... ел ... ... жыр Сүйінбайдың
бабасы Күсеп ақын болса керек. Өтеген Жайында тарихи ... ... ... ... қарағанда, Дулат Тілеміс ақын Өтегенді
дастан етіп жырлаған екен, Дулат Майкөт ақын да ... жыр ... ... ... былай дейді:
Батырды құрметтейді барлық қазақ
Әңгіме, жыр етеді есіне ... ... ... ... ақын ... ... ... жайында Жетісу елінің, Дулаттың қариялары талай аңызды
әңгімелер айтады. Жырдың ... ... ... ... ... жатқандығы
туралы Жамбыл «елден», «желден» естідім деп бейнелей айтады. Әрине, әрбір
дастан, ... ... ... ... ... ... бар. Асанқайғы,
Өтеген жайлы аңыз әңгімелердің өзі қазақ халқының азаттық, ... ... ... бойы күресі мен арманынан туғандығы сөзсіз.
Дастанның қысқаша ... ... ... ... тарылады.
Хандардың, патшалардың шабуыл жорығына ... ел ... ... ... ... күн ... ... Сол кезде Жетісудағы Ұлы жүз Дулат ... өр ... ... ... ... ... елді ... мен сіздерге қой
үстіне боз торғай жұмыртқалаған ... ... ... келемін дегенде, елі
қуанып батасын береді, қасына бірнеше жолдас ертіп женелтеді. Өтеген жақсы,
қолайлы қоныс іздеп күн шығысқа — ... ... ... ... ... Бірақ
адамы көп, жері тар, күнін көре алмаған қайыршы ел екенін көріп, қоныс таба
алмай күнбатысқа қарай сапар шегіп, ... ... ... ... ... ... ол жердің адамы да жарымай патша ... ... ... ... таба ... оралып. Ақтөбе деген жерге келіп, аққан
өзен бойына ... ... ... ... ... бөгейді, бірақ айбат
шеккен айдаһардан Өтеген қорықпай, ... ... ... ... ... жол ашады. Айдаһар көпке дейін арттарынан еріп қалмайды, жол-жөнекей
кәрі жылан мен жас ... ... ... ... жас жыланды Өтеген атып
өлтіреді, кәрі жылан риза болып Өтегенге жол береді. Өтеген жолдастарымен
орманға келеді, ... ... ... үйді ... Үйде ... ... екен. Өтеген оған халық үшін қоныс іздеп көп заман қажып келе жатқанын
айтып, жөн ... ... әлі де ... ... ... ... қажымай
іздесең бәрі табылар деп ақыл береді. Бұлар тағы жол ... ... ... айдаһарды өлтіргелі жатқанын көріп, әбжыланды атып ... ... ... айдаһар келіп, өлтірген жыланның басы алтын екен, өзін
өлімнен алып ... ... сол ... ... ... ... ... «қастыққа қастық, достыққа достық әрқашан» дейді. Бұлар
тағы жол ... Қент арал ... ... ... ... қалың қара орманға
қонады. Түнде ... екі сұлу қыз ... ... ... ... болып
кетеді, олар қайта оралып келгенде аңдып отырған Өтеген екеуінде атып
өлтіреді. ... ұзақ ... ... ... таулардан, теңіз, өзендер тұсынан,
шөл далалардан ... ... ... ... ... жол ... арып
ашып, арман еткен Жиделібайсын ... ... ... ... жайнаған кең қоныс екен. Өтеген қуанып, ... ... ... ... Аты шөбін жеп өліп қалады. Малға шөбі құтсыз қоныс екен. Сонан
іздеген қонысын таба алмай, ... ... ... ... зарлап
дүниеден етеді. Бірақ арман етіп іздеген қой ... боз ... ... жер, ... ... қазіргі социалистік заман, қазіргі
кеңестік Қазақстан. Дастан осымен ... ... ... адам ... туралы деректі құжат жоқ.
Кейбір деректерге және Жамбыл дастанындағы жырларға қарағанда, ... ... ... ... адам сияқты [17, 215б].
Өтеген XVIII ... ... ... ... Орта ... қарсы тәуелсіздік үшін күрестеріне белсене араласқан батырдың
бірі, осы ... ... ... байланысты аңыз әңгімелерде Өтегенді
Орта жүз Уақ ... ... ... ... ... ... ... қарсы соғыстарға қатыскан Уақ руынан шыққан ... ... Ал ... ... қариялары мен ақындарының және Өтеген батырдың
ата тегі туралы материал жинаған ... ... ... ... ... ... ... қатысқандығы айтылады. Бірақ
Өтеген Орта жүз Уақ емес, Ұлы жүз ... ... Бұл ... ... ... ... бір ... жасаған тарихи батыр ... ... ... ... ... ... ... тарихшы
Ә.Делебаев, әдебиетші Қ.Тұрғанбаев, Н.С.Смирнова, С.Бегалиндер жазған және
Тіл, әдебиет институтына келіп түскен ... ... ... ... ... ... ... деректердің бәрі сайып
келгенде мынаған ... [18, ... ... ... ... ... соғыстағы атақты батыр.
1635 жылы Салқам Жәңгірдің аз ғана қолмен ... ханы ... 50 ... өлтіре соққы берген соғысқа қатысқан. Өтеген 1699 жылы туып, 15
жасынан бастап Ұлы жүз ... ... ... ... 1723 ... ... үлкен шабуылына қарсы ұрыстарда
Өтегеннің жақын серіктері Тауасар, Райымбек, ... ... ... Осы қиын ... бір ... Өтеген қалмақтың Сабан Тайшық
деген батырын өлтіріпті. 1725 жылы жау ... мен ... ... ... ... кезде басқыншы жаудың шабыншылығына ұшыраған ел
қаша ұрыс салып, Ұлы ... ... ... ... жағына қоныс
аударады, бірақ жайлы қоныс, мекен таба ... ел ... ... ұшырай
береді. Ел босып қайта Қаратауға оралады. Барлық жүрген жол, босқын өмір
ылғи жұт, ... ... ... Осы ... Ұлы ... іргелі рулы елін
бастаушы Өтеген болады. Жорыққ аттанарда, ел ісіне ... ... ... ... ... ... Төле бимен сыртқы саясат, соғыс, ел басқару
жөнінде келісе алмай, айырылысып ... кезі ... ... ... ... үздіксіз соғыс жүргізу саясатын жақтайтын болса, Төле ... ... ... ... ... ... күш жинап барып, күрес ... ... Елді ... ... ... жөнінде де Өтеген Төле бимен
келісе алмай, ақырында аралары суысып, Өтеген өкпелеп, ... рулы ... ... ... ... Ұлы жүздің атақты батыры ауылымен көшіп келгесін
Орта жүз ... ... ... алып, Көкшетаудың ең шұрайлы ... ... Ол жер ... ... ... ... Төленің қалмаққа
бағынып отырып, ептеп күресу саясатынан нәтиже шықпайды, 1740 жылы ... елін ... Төле биді ... қуады, осыдан кейін Төле
Іле бойында қалмаққа қарсы соғысқа дайындалады. Бұл ... ... ... ... ... қайта көшіп келіпті.
1745 жылы Қалдан Серен өлгесін және жоңғарға қарсы Қытай ... соң, ... жағы күш ала ... ... ... ... ... даласынан қуылады. Бірақ оның орнына қазақ жерінің шетіне қытай ... ... ... ... ... ... ... Өтеген Абылайдың бұл
саясатына да мүлде қарсы болады.
1756 ... ... ... ... ... ... бәрі жау, ... барсаң басың бір ноқтаға ілінуден құтылмайды
екенсің, еліме еркін қоныс іздеп табамын» деп жиһан ... ... ... ... ... таба ... елге ... 1773 жылы 74 жасында
қайтыс болады. (Ә.Делебаев. «Өтеген ... ... ТӘИ ... ... ... ... ... Қазанғап Байболов бір әңгімесінде Өтеген жайлы
Делебаев келтірген фактілерді және Өтегеннің қоныс іздеп 17 жыл ... ... ... ... ... ТӘИ ... ... ақынның мынадай дегені бар екен:
Өтеген халық үшін дүние кезген,
«Жиделібайсын» жерінде аты өлген.
Ұнатпай ол жерді де ... ... ... келген.
Ел үшін қайрат еткен ер Өтеген,
«Арман жоқ елім үшін өлсем» деген.
Жерінде туып-ескен Жетісудың
Өтіпті жетпіс төртте дүниеден [6, 231б].
Өтегеннің ... ... ... Іле ... бойында көрінеді.
Кененің, Делебаевтың айтуларына қарағанда, Өтегеннің шұбар тегенесі оның
шөбересінің баласы, қазір ... ... ... ... ... ... ... — Тарпаң, Тарпаңнан Бименбет,
Бименбеттен Толымбек, онан ... ... тұр ... ... ... өмірі жөніндегі азды-көпті тарихи мәліметтің түрлері осындай. Ал
Жамбылдың «Өтеген батыр» дастанындағы жаңалығы — ... ... ... ... ... ... ... дамытып, жырлағандығы. Бұл тақырып, бұл
идея Жамбылға дейінгі ақындарда кең ... ... ... ... ... Қытайға, Еділ мен Орал ... ... ... ... XVIII ... ... тарихи
оқиғаларын еске түсіруге болады:
1723 жылғы жоңғар шапқыншылығы ... ... Орта жүз бен ... көп ... ... ... ... Орта Азия хандығының қол
астына дейін ауып барды, ол ... ... ... ... ...... Жиделібайсын қазақтың босып барған жерлері
еді. Бірақ барған ел ... Хиуа ... ... ... көбі ... ... күйзеліп, тұрақты қоныс, мекен таба ... ... ... ... Осы ... көшкен елдің бір бөлегі Өтегеннің елі болуы
мүмкін. Ақтабан шұбырындыға ұшыраған Қіші жүз елі ... ... ... ... бойына дейін барып, Ресейге қарамақ болып, көшіп ... ... ... ол ... де ... мал өсіретін кең қоныс табыла қоймайды,
оның ... Еділ ... ... ... ... ... ... арасының жаулығы басталып, Кіші жүздің іргелі елі Жайықтан бері Ор,
Елек, Ақтөбе, ... Жем, ... ... ... 1731 жылы ... 1723 жылдан 1755 жылдарға дейін қазақтың жоңғар қалмақтарына
қарсы азаттық күресі ешбір тоқталмайды, ақыры ... ... ... даласынан — Тарбағатай, Алтайдан асыра қуылады. Міне ... ... ... қоныс іздеп ерсілі-қарсылы жосып, көшу жолындағы
көрген қиыншылықтарының көбіне де ... ... ... ... жырлануына объективті түрде әсер еткен жалпы тарихи қоғамдық
жағдайлардың түрі осындай.
Жамбыл жырлайтын Өтеген батыр осы ... ... ... ... Қайта Жамбыл Тілеміс, Майкөт, Сүйінбай жырлап өткен Жетісу еліне
көп таралған тарихи аңыз, ақындық ... ... ... ... ... ... ... қосып тербетем,
Халық айтқанын қостаймын,
Артық сөзді қоспаймын», —
деп, ел ... ... ... ... ... ... ... Рас, поэма тарихтың дәл көшірмесі бола бермейді,
алайда бір ... ... ... ... ... сұрапыл күрделі
оқиғалар ұлы жорық, қырғын соғыстар, ірі ... ... — бәрі ... ... ... ... эпостық дастандар тууына негіз болады,
із тастайды [20, 55б].
Қазақ, қырғыз ... ... ... ... ... қырғын шапқыншылықты көп көру қазақ, қырғыз эпосының қалыптасуына
негіз болғандығын жазады. Шоқан ... та ... ... ... ... XVIII ғасырдағы қазақтың жоңғарларға ... ... сол ... еткізген қырғын апаттарына, аштық, жұттарына
байланысты туғандығын ... ... ... ... аса ... ... ... апаттар,
қанды жорықтар көп өткен заман екені жоғарыдағы тарихи ... ... ... ... толығынан тарихи жыр, тарихи дастан деуге келмейді,
тарихтың әлемі, сәулесі бола тұрса да бұл ... ... ... ... жағынан геройлық-романтикалық дастанға жақын. Мұнда тарихи жырдың
элементі ... ... ... аңыз, мифтік сарын да едәуір көп орын алады,
жылан, айдаһарлармен, жезтырнақ, қайберендермен кездесулер — аңыз, ертегі,
дастан, жырлардың көркемдік ... ... ... ... бір ... жер мәселесі, қоныс іздеу.
Қазақ халқының ерте заманнан бергі тарихын алатын болсақ барлық уақытта ... ... кең ... ... ие ... алаңсыз өмір сүрген кезі жоқ,
үнемі атамекен қонысы үшін қан төгіп алысып ... ... ... ... ... ... жасаған XVIII ғасырда туған жер ... ... үшін ... ... ... ... болғандығын тарихи оқиғалар
дәлелдейді. Осы тарихи шындықты Жамбыл да поэмасында айқын ашып көрсетеді,
Өтегеннің ойы ... ... ... жер, ... ... көре бастаған қыспақ
өмірін көз алдыңа елестетеді [21, 56б].
Қазақтың ... ... ... ... ... ... қоқан
басқыншылары билеген замандарда да, жер ... ... ... ... ... ... ... соң ол қысымнан құтылған жоқ. Соның
үшін кең, еркін қоныс іздеу ...... ... жер, ... үшін
белсенді күрестің бірі саналды, міне, осы тұрғыдан Жамбыл ... ... ... ... жер қоныс іздеп жиһан кезуін аса ізгі ерлік санайды:
Мен ...... ... жерлерді.
Көгі көктеп, гүл жарып,
Құрақ атқан жерлерді.
Төрт түлікке ыңғайлы,
Толқын көлі ... ... ... нұр,
Құлап жатқан жерлерді.
Жұт болғызбай, құт қонған,
Қой үстіне боз торғай
Жұмыртқалап, бақ қонған,
Сүйікті қазақ халқына
Ұнап жаткан жерлерді.
Бұл жалғыз Өтегеннің ғана ... ... ... қазақ халқының өмірлік
арманы еді. «Жұт болмайтын», «қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған», «бақыт
жері» — ... ... бір рет те ... ... ... ... көз
алдында да, ғасыр бойы жерге, қонысқа ... ... көз ... ... ... ... жердің сұлу бейнесі елестейді де отырады.
Халыққа еркін қоныс іздеу, бақытты өмір аңсау қазақтың Асанқайғы
сияқты аңыздарында, ... ... ... аңыз ертегілерінде бар өршіл
идеялы мотив ... ... Бұл ... ... айналасындағы ақындарда да, не
Өтегеннің атымен, не Өтегенге ұқсас басқа ... ... ... ... ... Қалқа Жапсарбаев жырлаған «Уәли Шора», «Орақты батыр»
дастандарының сюжеті, ... ... ... ... ... дастанына
көп ұқсайды.
«Уәли Шорада» Шопабай батыр құсбегі Уәли Шораның ақылымен жер
жиһанды ... көк ... ... ... ... ... ... сол құспен бірге
өзіне тұрақты мекен іздегендігін жырлайды. Ал ... ... ... ... елі ... ... ... жайлы қоныс ала
алмай, шабыншылыққа, аштыққа, жұтқа, апатқа ұшыраған ауыр қиын ... ... ... ... ... ... ... елі Жиделібайсын
жағына барып қалып құтты ... ... ... ие бола алмайды, жау
шабыншылығына, қоныс тарлығына, ... ... ... ... Тарыққан ел
өзінің атамекен елі Үйсінді таппақ ... ... ел ... ... таба алмайды. Сырдан шөл, меңіреу далалармен көшіп теңіз бойына жол
тартады. Жолшыбай ел ... ... ... малы, адамы қырылып қалып
жатады. Азып, тозған, арып-ашыған ел сексеуілі көп, ну ... ... ... ... ... Ел жаңа есін ... мал тойынып, енді адам қатарына
қосыламыз-ау дегенде ну ... ... ... ... ... ... жей
бастайды. Елді осы апаттан Орақты ... ... ол ... ... ... атып ... Ел ... апатқа ұшыраған жер болғансын
ол өзен аты Шу қойылып еді дейді. Ел Шу бойына да ... ... ... ... ... ... Бұл жерлерден де адам жейтін жалмауыздар
шығып, оның барлығын тағы да Орақты батыр өлтіріп, елін ... ... ... ... енді ... ... ... кезде, қалмақтың Дүн-
дүн деген ханы келіп Жалайыр елін шауып, ойрандайды. Іле ... аң ... ... мұны ести ... жау ... қуа ... ... қазақтың
кегін, мал-мүлкін алып береді. Сөйтіп, Қаратал, Іле өзені ... ... ... ... болып қалған еді,– дейді.
Бұл поэманың сюжет жағынан да, көркемдік, идеялық мотив жағынан да
Жамбылдың «Өтеген батыр» поэмасына көп ... бар ... ... Мұнда,
бір жағынан, Ұлы жүздің сол жоңғарлар шабыншылығы заманында оңтүстікке
босқын ... ... ... дақпыртпен Жиделібайсынға дейін ... ... ... ... ... ... мекеніне оралып ... ... ... ... бар. ... жағынан, ел қайда барса да
бақыт, ... ... таба ... не ... не ... айдаһар сияқты
адамға қас күштен қорлық көреді, апатқа ұшырайды, елдің осындай қысылған
шағында ... ... ... ... ... [22, 99б].
Ал «Өтеген батыр» жырының Жамбыл музейі тапқан жаңа ... ... ... ... ... жиһан кезеді, жолда Өтеген бір елді талап
жатқан жезтырнақтармен соғыс салып жеңеді, бірақ ... таба ... 17 ... ... ... бұл аңыз, әңгіме, жырлардың қай-қайсысында болсын Өтеген, сол
сияқты Орақты батыр елге бақыт, жайлы қоныс іздеуші қамқор ... ... ... күн ... апат, жұт, жоқшылық кездескенде, ... ... ... ... сол апаттан, қиын-қыстау күннен өзінің
қайратымен, көреген ... аман алып ... ... ... батыр болып
отырады.
Жамбыл дастанында халыққа бақыт, еркін қоныс іздеуші қамқор Өтегеннің
батырлық тұлғасы, ісі, әрекеті ... ... ... ... найза ұстап, сауыт-сайман киіп, қалың қол бастап, қамал бұзған
жорықтың, қанды қырғын соғыстың батыры емес. Өтегенде ақыл, жігер басым. ... ... күн ... ... үшін ... ... елдің
қорғаны, қамқор басшысы саналған ақылгөй ... ... ... ... таппай, майданды да, тылдағы да ел өмiрiн де көз ... ... ... де ... ... ... ... рет тоқтатпай
жiгерлендiрiп отыруы. Жамбылдың майдан жауынгерлерiнен ... ... ... ... ... колхоз-совхоздарды аралап,
колхозшыларда тыным алмай майданға көмектi көп ... ... ... ... ... ... тiлi”, “Темiр тұлпар ... ... ... берген ант” сияқты өлең-жырлары тылдағы еңбек майданы ерлiгiне
арналып айтылған шығармаларына кең ... 95 ... ... ... бұл еңбегiн М.Жолдасбеков: “Ақынның шығармаларында елдi бiрлiкке,
ынтымаққа, Отан қорғаушы жауынгерлердi ... ... ... ... ... өмiр ... мен тiкелей соғыс суреттерi де тылдағы өмiр
құбылыстары мен ... ... ... де кең ... ... ... ерлiк, қаһармандық бейнесiн жасауда ақын ... ... ... Ел ... ауыртпалықты, трагедиялық күй мен ерлiк
рухын жырлауда Жамбыл азаматтық биiк ... ... ... ... ұлы Отан ... ... туралы өлең-жырларының маңызы елдiң
еңсесiн, ерлiк рухын көтерген қаһармандық пафос мен халықтың сипатында,”-
деп өз ... аса ... ... ... ... өмiрiнiң соңғы кезiндегi 1945 жылы 9
мамыр күнi Отан ... ... ... күнiне айтқан соңғы тiлегi,
хатшысы Ғали Орманов ... алып ... ... деп ... ... ... дүниеден қайтқан сәтi мен ... ұлы ... ... ақын достарының жоқтауын, көңiл айтуымен аяқтайды. «Халық
поэзиясының алыбы», кеңес заманының ... ... ... ... ... шын ... ұлы ақын. Оның:
Өшпейдi халық жыры, қартаймайды,
Өшед деп оны ешкiм де айта алмайды.
Күреске шақырмаған ақын ба ақын,
Ақын болса халыққа болсын жақын!-
деген сөзi, сол ... ... ... ... ... ... айтылғандай
едi,”- деп ғалым сөзiн қорытындылайды [23, ... ... ... ... Жабаевтан қалған дастандар өте мол, ... ... ... ... ... ... табылады,
сонымен қатар ол дастандардағы патриоттық тәрбие көзі де жас ... ... ... ете ... ... ақын ... ... тұрғысынан идеялық қорытынды асайды. ... ... ... ... ... ... ... сюжетке қызығып, қайта өрлеу
мақсатымен ... ... сол ... ... ... ... ... жырлайды.
Қорыта келгенде, Жамбыл қазақ әдебиетінің тарихындағы ең ірі өкілдің
бірі, оның өмірі ... үзақ ... ... де сондай ұзақ болмақ, халықтар
жүрегінде мәңгілік ... ... ... ... сай жетпiс үш жылға созылған кеңес дәуiрiн
қазақ халқының өмiрiнен сызып ... ... ... сол ... ... шығармалар да рухани мұрамыз болып, мәдени тарихымыздан өз ... ... ... ... ел ... ... ... да бүгiнгi
таңда әдiлдiкпен бағалануы тиiс.
XX ғасырдағы Жамбыл бастаған халық ... ... ... ... ... ... ақындық өнерiн зор шабытпен зерттедi.
Жамбыл жырлаған «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр» ... ... ... ... идеясына кеңiнен тоқталады. Ақынның
шығармашылық тәжірибиесiне сүйенiп мынадай ... ... ... ... жасалмайтындығын, әуелi ұсақ шашыранды жыр, жеке үзiндi
оқиға айтыстарда аты ... ... ... ол ... жыр, әңгiмелер
белгiлi бiр дәуiрден кейiн барып ... ... ... ... ... ... дәуiрiндегi отыз жылға жуық шығармашылық қызметiне кең
тоқталған. Ақынның халықпен бiрге жаңа заманды ... ... ... ... елдi, ... ... көрiнiсiн, халықтар достығын,
патриотизмдi жырлау, майдан ... ... ... ... ақын
шығармашылығынан мол орын алуы, тамаша көркемдiк шешiмiн табуға ... ... ... ... ... ... ... Жамбылдың есiмi
ешқашан құнын жоймайтын қыруар еңбектерiмен бiрге жасай бермек.
Белгiлi қоғам қайраткерi, танымалы әдебиетшi М.Жолдасбековтiң: ... бiр ауыз сөз ... ... ... ... ... Соған
қарамастан ақын мұрасы әлi толық зерттелiп болған жоқ. ... ... әлi ... ... ... ... толық ашылмай отыр, ақындық
шеберлiгi арнайы қарастыруды қажет етедi. Осы үш мәселе шешiлгенде ... ... ... ... және ... ... болады. Еңбектiң басты
мақсаты - осындай күрделi ... ... ... тану»-деп еңбегiнiң
бiрiншi тарауында жазылғандай, ... жүз жыл ... жыр ... қайталанбас шығармашылығы мен халқымыздың ұшан-теңiз ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты талдау
жасалынған.
Жамбыл Жабаев сөз өнерінің әр саласында аса құнды мұра ... ... бір ... ақынның дастандары. Ақын дастандарының тәрбиелік
мәні, патриоттық тәрбие ... ролі ... зор ... осы ... анық көз ... Ақын дастандарындағы ел, жер мәселесі, жайлы
қоныс іздеу мотиві бүгінгі тәуелсіз ... ... ... ... ... ... мұра ... қала береді.
Жамбыл Жабаев шығармашылығын зерттеудің жаңа бір ... ... оның ... ... ... мен міндеттер жайында ой
қозғаған ғалым, белгілі қоғам қайраткері, ... ... ... ... ... ... бағалары көп ойға жетелейді.
Сондай тұжырымдық ойдың кейбіреулеріне ғана ... ... ... өнерінің даму тарихында ... ... ... айырықша зор. Жамбыл және қазіргі халық ... ... ... ... ... оның тамыр тартқан тереңі мен даму,
жалғасу жолдары – қазіргі ... ... ... де ... да ... мәселелердің бірі.
Қазақ халқының ұлы ақыны, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... Жабаевтың шығармашылық ғұмырнамасы осы ... ... ... ... ... ... ... жоқ, әсіресе
осындай ірі ... екі ... ... кешірген, замана шежіресіне
айналған ... ... ... ... мен ... ... күнге дейін арнайы іздестірілмеген, толықтырылып, бір ... еді, ... ... ... жүрген еңбектерде ақынның
көбінесе, кеңес дәуіріндегі, әсіресе, 30-40 жылдарғы жыраулық ... ... ... танылып шарықтаған шағы қамтылып, ... ... ... да, оның ... ... ... ... ақындық ортасы, ұстаздары, сондай-ақ тұстастары және шәкірттері,
қысқасы Жамбылдың ақындық ... ... ... ... мен өркен жайып, даму жолдары да, ғажайып ... ... да ... ... келеді. Бұл ... ... ... ... бірлесіп жазған
Жамбылдың ... ... ... Е.Ысмайылов, К.Зелинский кітаптарын,
Ә.Байтанаев, Қ.Тұрғанбаев, Қ.Бейсембиевтар жазған еңбектерді атар едік.
Бұдан кейінгі ... ... ССР ... ... ... ... және өнер институты қызметкерлері әзірлеген «Жамбыл
және қазіргі ... ... ... ... ... атты ... және ... және қазіргі халық ... атты ... ... ... тағы ... ... кітаптар
мен құрастырған естелік жинақтарын қосуға болар еді.
Халық таланттарын, олардың асыл ... ... ... ... ... десек, Жамбыл жайлы ... ... де аз ... жинақталған қыруар материалдарды жүйелеп, саралап,
тереңірек зерттейтін мезгіл ... ... ... ... да жамбылтану ғылымын
көркейтуге қосылған мол үлес деп ... ... ... ... бәрі де, ... ... ... мен бүгінгі
жағдайын салыстыруға толық мүмкіндік береді. Көз ... ... ... ... жыл, ... ... сайын биіктеп, асқақтап
келеді. Оны анық аңғаруға болады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ... Е. ... А. ... ... ... ... 1956. 340 б.
2. Ысмайылов Е. Жамбыл және халық ... А. ... 1996. 204 ... Ысмайылов Е. Ақындық өмір. А. «Жазушы», 1965. 144 б.
4. Садырбаев С. ... және ... А. ... 1996. -152 ... ... М. Жүз жыл ... жүрек.. А. «Жазушы», 1992. -320 б
6. ... Ж. Екі ... ... ... А. ... ... Дастан ата. Жамбыл Жабаев туралы ... А. ... ... Жамбыл менің жай атым. Құрастырған Төреқұлов Н. А. Ғылым. 1996 .
9. Ысмайылов Е. ... ... ... А. ... 1968 ж.
10. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. А. ... 1990. -220 ... ... К. ... жанашыры. А. Ғылым., 1972.
12. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. ... ... Т. А. «Ана ... 1998. -384 ... ... ... ... анықтамалық. А. «Аруна», 2005.576 б.
14. Қазақ әдебиетінің тарихы. 7-том ... ... ... ... 2004. 462 б.
15. Тұрысбек Р. Асыл сөз. Астана. 2006. -420 б.
16. ... ... ... ... А. 1960 ж.
17. Қазақ совет энциклопедиясы. 12 том А. 1970 ж.
18. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық.8 том. Кеңес дәуірі ... ... 40-50 және 60 ... ... А., «Ғылым»,1998.-400 б.
20. Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің ... ... ... ... ... 3 том, 1 ... А., ... 1967. -644 б.
22. Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 том, 2 ... А., ... 1967. -664 ... ... совет әдебиеті тарихының очеркі. А.,1958. -512 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет
Астана көшелері жайында94 бет
Балқаш көлінің физикалық-географиялық жағдайы19 бет
Батыс Қазақстан облысы5 бет
Гидрологиялық есептеулер мен гидрологиялық болжаулар пәні бойынша өндірістік практика есебі15 бет
Зейін теориялары және олардың физиологиялық ерекшеліктері8 бет
Көмір өнеркәсібі10 бет
Көмірдің халық шаруашылығындағы рөлі13 бет
Мұздықтар8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь