Жылқының анатомиялық және физиологиялық құрылысы, жылқының (экстерьері) түр - тұлғасы, сырт пішіні

Жылқының (экстерьері) түр - тұлғасы, сырт пішіні

Жылықының сыртқы пішіні, яғни экстерьері, оның анатомиялық және физиологиялық жүйесіне көп ықпал етеді. Сондықтан жылқы экстерьерін жақсы білу қажет, ол үшін олардың қозғалыс мүшелерін, ішкі ағзаларын, жүйке жүйесі мен сезім органдарын, ішкі секреция бездері туралы мәліметтерді жете меңгеру керек.
Жылқының жалпы қозғалыс мүшелері екіге бөлінеді:
- сүйекпен буындардан тұратын қаңқасы енжар мүшеге жатса,
- бұлшық еттері белсенді мүше иерге жатады.
Қаңқа. Қаңқа жылқы денесінің қатты негізін қанайды және организмде тіреу мен ішкі ағзаларды сыртқы әсерлерден қорғау қызметін атқарады. Жылқы қаңқасы 252 сүйектен тұрады. Олар басқа малдың сүйегінен гөрі үлкен, тығыз және мықты келеді. П.Алтуховтың деректеріне қарағанда жылқының сүйегінің қысым мықтылығы граниттен екі есе артық, ал созылу мықтылығы жез бен шойынға тең. Қаңқа сыртын брішық еттер қаптап тұрады. Бұлшық етгердің жиырылуға қабілеті. Олар қаңқамен дэнекерлесІп, малдьщ қозғалысын қамтамасыз етеді. Бұлшьщ еттердің көпшілігінің ұшы сіңір болып бітеді. Қаңқа сүйектен, шеміршектен және оларды байланыстырып тұратын сіңірлерден құралады. Қаңқаны арқау және шеті деп бөлу қабылданған. Арқау қаңқаға - бас сүйек, омыртқа жотасы, төссүйек, дененің белдік, құйымшақ бөліктері, шеткі сүйектерге кеуде мен жамбас ұштарымен жалғасатын сүйектер жатады.
Бас сүйек пен ми бөліктерге бөлінеді. Бас сүйектің бетжақ бөліктерінің сүйектері тұмсық пен ауыз қуысын және көз аясын, ал ми сүйегі бөлігі бас сүйектің ми жататын қуысын құрайды. Бас сүйек ұңғысын түзейтін қарақұс мойын омыртқамен буын арқылы жалғасады. Тұлға қаңқасының негізі омыртқа жотасы, яғни омыртқа желісі, болып табылады. Жылқыда ол 7 - мойын, 18 - арқа (салт мініс жылқы тұқымында 19), 7 - бел, 5 -сегізкөз (құйымшақ) және 17-19 - құйрық омыртқаларынан құрылады. Омыртқалардың тесігінен омыртқа жотасының өзегі етеді де, онда жұлын орналасады. Ал омыртқа қанаттарына бұлшық еттер бекітіліп, омыртқа жотасын қозғалысқа келтіреді.
        
        Жылқының анатомиялық және физиологиялық құрылысы
Жылқының (экстерьері) түр - ... сырт ... ... ... яғни ... оның анатомиялық және
физиологиялық жүйесіне көп ықпал етеді. Сондықтан жылқы экстерьерін жақсы
білу қажет, ол үшін ... ... ... ішкі ... ... мен ... ... ішкі секреция бездері туралы мәліметтерді жете
меңгеру керек.
Жылқының жалпы қозғалыс мүшелері екіге бөлінеді:
- сүйекпен буындардан ... ... ... ... ... ... ... белсенді мүше иерге жатады.
Қаңқа. Қаңқа жылқы денесінің қатты негізін ... және ... мен ішкі ... ... ... ... қызметін атқарады. Жылқы
қаңқасы 252 сүйектен тұрады. Олар ... ... ... гөрі ... ... ... ... П.Алтуховтың деректеріне қарағанда жылқының сүйегінің
қысым мықтылығы граниттен екі есе ... ал ... ... жез ... тең. ... ... брішық еттер қаптап тұрады. Бұлшық ... ... Олар ... ... ... қозғалысын
қамтамасыз етеді. Бұлшьщ еттердің көпшілігінің ұшы сіңір болып ... ... ... және ... байланыстырып тұратын сіңірлерден
құралады. Қаңқаны арқау және шеті деп бөлу ... ... ... - ... ... жотасы, төссүйек, дененің белдік, құйымшақ бөліктері, шеткі
сүйектерге кеуде мен жамбас ұштарымен жалғасатын сүйектер жатады.
Бас сүйек пен ми бөліктерге ... Бас ... ... ... ... пен ауыз ... және көз ... ал ми сүйегі бөлігі бас
сүйектің ми жататын қуысын құрайды. Бас сүйек ұңғысын ... ... ... буын ... ... ... қаңқасының негізі омыртқа
жотасы, яғни омыртқа желісі, болып табылады. Жылқыда ол 7 - ... 18 ... ... ... ... тұқымында 19), 7 - бел, 5 -сегізкөз (құйымшақ) және
17-19 - құйрық омыртқаларынан ... ... ... омыртқа
жотасының өзегі етеді де, онда жұлын ... Ал ... ... ... ... ... ... қозғалысқа келтіреді.
Дене қаңқасының кеуде бөлігіне қабырғалар мен төс сүйектері кіреді.
Қабырғалар мен төс ... арқа ... ... ... ... Көкіректе жүрек пен өкпе сияқты маңызды органдар ... ... ... ... ... ... біткен құйымшақ
сүйектерінен тұрады.
Кеуде қаңқасы немесе алдыңғы жақ сүйектеріне жауырын, ... ... сан ... ... ... пен ... сүйектері кіреді. Жылқының
әрбір сирағындатіреу кызметін атқаратын екі бақайы болады. Тоқпаң жілікті
жауырынмен жалғастырып тұратын ... ... иық ... әр жаққа
қозғалып тұруын қамтамасыз етеді. ... тізе және ... ... топай
және тұяқ буыңдары өздерін құрап тұратын сүйектердің ... ... ... бір бағытта иіліп, жазылып тұруына мүмкіндік береді. Жауырын ... ... ... бұлшық еттер арқылы жалғасады.
Бөксе бөлігі жамбастан, ортан жілік, асық жілік сүйектерінен тірсек,
артқы жіліншік пен ... ... ... Жамбас құрамына құйымшақ пен
бірінші құйрық омыртқасымен жалғасып, жамбас қуысын құрайтын мықын, ... ... ... Жамбас сүйегі ортан жілік ... ... ... ... ... ... тобық пен асық жілік тізе буынын
біріктіреді. Асық жілік ... және ... ... ... ... ... ... жіліншік пен бақайларының құрылысы алдыңғы жіліншік
пен бақайларының құрылысымен бірдей болады. Сирақ буындарының бәрінде ... мен ... ... ... болады.
Жылқының өсу үрдісінде қаңқа тек көлем жағынан ғана өзгеріп қоймайды,
онда көптеген сапалық өзгерістер де орын ... ... ... ... ... ... ... және сүйек делінетін - үш сатысынан өтеді. Құлынның
құрсақта жатқан кезеңінде алдымен жұмсақ дәнекер ткані ... ... ... ... ол шеміршектенеді де, одан әрі біртіндеп сүйекке
айналады. Тек бас ... ... ... ғана шеміршектік сатысына соқпай,
бірден сүйекке айналады. Ал төс және қабырға сүйектері толық сүйектенбей
көп жағдайда шеміршек ... қала ... ... ... ... өсуіне қарай өзгеріп отырады. Кәрі ... ... жас ... ... су мен ... ... ... ал минералдық заттары
көбейеді. Оған жылқы азығының да ... ... Салт ... жылқы
тұқымдарының сирақ сүйектері ұзын және жіңішке, ал ауыр жүк ... ... ... қысқа да жуан келеді. Бұл ... ... ... ет. ... ет ... ... жылқының қозғалыс-қимылын
қамтамасыз етеді. ... ... ... ... өте жақсы
жетілген 250 бұлшық ет болады. Жылқының ... ... ... ... ... жалғасып тұрады. Сондықтан оларды қаңқа бұлшық еттері деп
атау қабылданған.
Бұлшық еттердің ... ... ... ... еттің жиырылу
қабілетіне байланысты. Бұлшық ет көлемі жылқының жасы мен дамығандығы, яғни
күш ... ал оның ... ... ... жұмыс түрімен
байланысты. Салт мініс ... ... ... ... ұзын және ... ауыр жүк ... ... жұмсақ, бос қысқа және жуан келеді.
Профессор Малъсбургтің дерегі бойынша таза ... ... ... ... ... ... 35,8 микрон, ал ауыр жүк тартатын жылқынікі -
46,3 микрон.
Берниық еттудің орналасу тәртібіне ... олар ... ... ... не ... ... етеді. Мысалы, омыртқа жотасының ... ... ... ... ояы ... да, ал ... жағына бекігендері
иеді. Бір бұлшық ... ... ... ... үлкейтсе, екіншілері
кішірейтеді, сөйтІп барып дем алу және дем шығару, яғни тыныстану актысын
қамтамасыз етеді.
Кекірек куысын күрсақ ... ... ... бұлшық еттерді диафрагма
деп атайды. Диафрагма кекірек қуысының ... ... ... Қүрсақ астарының бұлшық етгері құрсақ қуысының ішкі ... ... ... ... егтері жылқының жүріс-турысын қамтамасыз
етеді. Алдыңғы жәме артқы аяктарының ... ... екі ... ... ... бір тобы ... иілуін, ал екіншілері - жазылуын
қамтамасыз етеді. ... ... нерв ... импульстік әсерімен
жиырылады. Әрбір бұлшык еттің құрамына ... ет ... ... ... нерв ткандері, кан тамырлары кіреді. Бұлшық еттердің сырт жағы шандыр
деп аталатын дәнекер ткані қабығымен ... ... ... бұлшық
еттер де біркелкі өспейді.
Бас. Жылқы малының басы еггі және етсіз ашаң деп ... Басы ... қам ... эсіресе көзінің алдындағы жэне танауы-ның үстіндегі
тамырлары білеуленІп жақсы ... ... ... көзІ ... ... ... ... іұрады. Осының бэрі жылқы денесініи ширақ, күшті эрі
төзімді екендігін керсетеді. Жүйрікжылқьшың сағақ ... яғни ... жақ ... ... де ... жұдырығы сиятындай болуға тиіс,
сағағы тар жылқының тыныс ... ... ... ... ... оның ... мүшелерін жеке-жеке снпаттап
кетуге тура келеді.
Мойын. Мойынның негізгі сүйегі 7 мойын омыртқадан қңэалған. Бас ... ... ... ... ... ... ... ауысуына эсер
стсді. Ауыр жүк тартып келе жатқан жылқы мойнын созып, басын ... ... ... дене ... ... таргыс күшін ұпғайтады. Салт
мініп келе жатқан аттың кенет және ... ... ... тағы ... ... жасағанда дене салмағының ауырлығы түсетін жері өзгереді.
Оның ауытқымауын бас пеи мойынының ... ... ... Осы ... ұзындығы мен икемділігі ерекше орын алады.
Жылқының мойны ұзын, орташа және ... ... үшке ... ... ... ... ... ад салт мініс аттардың мойны икемді биік
болғаны жақсы. Ауыр жүк тартатын аттардың ... ... ... ... етгі ... ол оның ... қаб-ілетгілігін дэлслдейді. Жылқының
мойны эртүрлі болып келеді- эдемі имек ... акку ... деп, ... ... бұғы ... деп ... ... шоқтықтан кия жоғары көтерілсе
- оны биік, ал шоқтықтан кетерілмей, түзу ... ... - ... ... ... ... кезінде нашар азыкгандырылған жылкының басы
етті, үлкен, моймы әрі қысқа, әрі салыңқы ... Салт ... ... жал құйрығы желгор және ауыр жүк тартатын аттарға қарағанда ... ... ... - білікті ұзын сербегі бар төс сүйегі, жауырын
шеміршегі, бүлшық етті және сіңір желбезегі. Салт ... ... ... жэне биік ... 11-12 ... шейіи созылуы тиіс, ал жұмыс
атгарының шоктығы кең дс ... ... ... ... ... ... 5% артса - биік шоқгық деп саналады. Таза текті ... ... ... ... - 8,5-9%, ... - ... ал ауьгр жуктартатын аттардікі - 4,5% артады.
Арқа. Кеуденің шоқтыктан бастап белге дейінгі үстіңгі бөлегің арқа деп
атайды. Жылқының бүйірінен қарағанда ... ... ... ... ... сырт ... ... бүкір, қайқы, салыңқы) анықталады. Жылқының
арқасы түзу және бүлшық еггі болғаны жақсы. Ал енді арқасы бүкір, ... ... ... жылқының қай тұқымы ... ... ... ... ... жасы келген кәрі жылқыда жиі кездеседі. Салт міністі және
тең артатын жылқы тұқымдарының арқасы қысқа да түзу ... ... ... ... да ... ... бар. Арқа ... бұлшық еті нашар болса
ондай жылқының кеудесі тар, әрі әлсіз, ал ... ... ... ... ... ... Белдің негізін арқадағы 5-6 сербекті омыртқалар ... ... ... ... ... бел жылқының барлық тұқымында да жаксы
саналады. Белі босаң, бұлшық еті нашар жетілген жылқының сауыры мен ... жерІ ... ... ... бел жылқы экстерьерінің кемістігі
болып саналады. Бел омыртқа ... ... ... ол ... ... ... ... азықгандырмаудың салдарынан орын ... ... ... ... ... кең жэне бұлшық еті жақсы ... ... ... ... ... жамбас пен кұйымшақ сүйегі ыдырайды. Сауыр
ұзын, кең, еггі ... ... ... ... аяқты денемен ... ... ... Салт ... ... сауырының узындығы
кеңдігінен артъщ, ал ауыр жүк тартатын жылқыларда, керісінше, кем болады.
Сауырынды ... ... ... ... деп ... Сербекгі, бұлшық
еттері екі бөлек сауыр ауыр жүк тартатын жылқыларда болады. Салт мініс
атгардың ... ... ... болғаны жақсы (олардың жамбас ... 18-30 ... ... ... ... ал ... жылқы сауыры шатырға
ұқсас, салыңқы болса (жамбастың кекжиекке бұрышы 40 градус шамасында), ... ... ... мұңдай болуы, бұлшық еті нашар ... ... ... ... ... ... ең ... бұғана қабырғасынан сербекке дейінгісі шап. Оны
үлкен жэне ... шап деп ... ... Салт ... ... шабы өте кең
келеді және ұзын болмайды (10-12 см), жегілетін аттардың шабы үзын ... Шап ... ... ... ... санауға болады. Ат тыныққан
кезде шап қимылы минутьша - 12-14 болса, ал шауып немссе ауыр жүмыс ... ... - 20-30 ... ... Жылдының алқынуы екпе ауруына (запал)
шалдыққандығының белгісі де болуы мүмкін.
Кеуде. Кеуденің таянышы қабырға, төс ... мен төс ... ... ... ... ... байланысты. Қабырға неғұрлым иілген,
имек болса, кеуде соғұрлым кең болады, ал жеткіліксіз иілсе, ... тар ... Салт ... таза ... ... ... қуысының
кеңдігІ - оның ұзындығы мен тереңдігіне, ал ауыр жүк тартатын түқымдардың
кеуде қуысынын ... - оның ... мен ... ... Кеудесі тар жьшқының вкпесі мен жүрегінің ... де ... ... ... күші де, ... де ... алдыңғы аяғы
бір-біріне таяу болғандыктан жүргенде қағыса береді. Сапт ... ... ... ... ... - 52%, желгіш жылқыда - 56-58%,
ал жұмыс аттарында - 61 % болады.
Иық. Иықтың негізі жауырын мен тоқпаіі ... ... ... ... ұзындығына жэне еңкіштІгіне байланысты. Салт мінетін жэне желгіш
аттың жауырыны қиғаштау және ұзын болады. ... ... ... 60%-
ға тең. Мұндай жьшқы ұшқыр келеді. Ауыр жүк тартатын жылқы жауырының ... ... ... аяқ- ... аяққа шынтақ буыны, сан, тізе, жіліншік, тұсаулык,
бақай кұндыздық, туяқ жатады. ... ... ... сан кэрі ... ... ... ... Жылқының алдыңғы аяғының бұлшық еттері нашар болуы
да ұлкен кемістікке жагады. ЖІліншік алдыңғы тізе ... ... ... жеті ... кдаалады. Алдыңғы тізе буыны дұрыс бітпеген
жылқыныц сирақтары бүкіш не маймақ ... ... ... ... ... тізе
буьшын бүкіш тізе, артына бұгіле біткенін - тар ... ал ... тізе ... болып, аяғы дұрыс тұрмаса немесе қисьщ болса алшақ тізе деп атайды.
Жоғарыда айтылған кемшіліктердің ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктер, әсіресе салт мінетін атгарда
болмауға тиіс. Ауыр жүк тартатын жьшқының жіліншігі ... салт ... ... жіліншігі жіңішке, ал жергілікті немесе желгіш ... ... ... болады. Жіліншіктің сіңірі созылуы, узілуі
сарысу жиналуына жэне ... ... ... әкеп соғады. Бұны брондаун деп
атайды.
Бақай. Жіліншікті ... ... ... ... ... және ... қолайлы келеді. Бақай дұрыс болмай, сыртқа қарай шығып тңэса -
алшақ, ал ішке ... ... ... - ... деп ... ... ... болса
да жылқы аяғының кемістігі. ... ... ... 40-50 градус
болуы керек. Еңкіштігі калыпты болмаған аякты тік бақай дейді, мұндай ... ... ... де, ... мен ... ... келеді, мал сонан
тез ақсайды. Бақай калыптан тыс еңкіш болса, оны ... ... деп ... ұзын да ... да ... бірак жылқы бақайының орташа болғаны дұрыс.
Қорыта айтқанда, жылқының аяқтары кең, тізе ... ... ... ... ... ... ... аяқ. Артқы аяққа - саң, шынтақ буыны, тілерсек ... ... ... ... пен тріқ жатады. Сан ортан жіліктен турады, ал
тілсрсек болса тідерлік арқылы ... ... ... ... ... пен асық ... алшақ болса да тілерсек буынына көп ауырлық түседі,
сондықтан ондай ақауы бар жылқы жара-майды да, ... ... ... шеккі (шпат) ауруына шалдығады. Оған шалдыққан ... ... ішкІ ... ... ... ... боп шьнып кейін
сүйекке айналатын шеккі шығады да, жылқыны ақсатады. Жылқы ... ... ... ... ... ... ... Тілерсек буынында имек
аяқжэне тік буын сиякты кемшілікіер де жиі кездеседі.
Жыланның артқы ... ... оны ... ... ... Аяқтарының арасы кең, тілерсек буындары тиіспей ... ... ... ... аяқ ... жылқы аяғының жақсы ... ... ... ... ... ... ... тарғаны
жақсы. Алдыңғы аяқтың бақайына ... ... ... ... жалпақ
келеді, мұнда да алдыңғы аяктың бақайында кездесетін кемістІктер болады.
Тұяқ. Қалыпты тұяқ ... ... ... ... ... ... ... жыдқы жиі ақсайды. Жылқының тұяғы уақытында
қаралып тазаланып тұрмаса, оның өсіп кетуі, қисық болуы және сол ... да ... ... ... ... ... құрылысы берілген.
Жылқы экстерьерінің ақаулары мен кемшіліктері. Жылқы экстерьерің қарау
барысыяда оның ерекшеліктсрін, жетістіктерін, кемшіліктерің жэне ... ... ... ... ... денесінде, аяқтары мен
тұяқтарында кездесетін ақаулары мен кемшіліктеріне басты назар ... ... ... ақаулары мен кемшіліктері;
- ақ түсу - ... ... ... ... ... көлемдегі ақ
дақтар;
- кератит- көздің нөлдір қабығының талаурауы (қабынуы);
- катаракта - көз ... ... ... ... - ... тым ... кетуі;
- кездендік соқырлық - бір немесе екі көздің әлсін-әлсін талаурап
тумандануынан көздің көру ... ... ... ... ... ... мен ... демікпе - танаудың үнемі ашық болуы, тынымдаған немесе сәл күщ
түскен сәтте ... ... ... аш ... үстін-үстін
қозғалуы;
- булығу (рорер) - көмекей шеміршегінің бітеліп, сырылдап тыныс алуы.
Жылқы денесінде кездесетін ... мен ... ... ... - ... зақымдардан тері мен шелдің қабынып іріңдеуі
және құрт түсетін жолдардың пайда болуы;
- қисайған қаптал - мықын сүйектің сынуы; ... ... ... ... ... - бір немесе екі ұрық безінің іштен сыртқа шықпай немесе
тұспей қалуы;
- қарақаптал - құйыршық ... ... ... және ұрық ... емшек айналасында болатын ауырмайтын түйіндер, көбінесе сда
жылқыларда кездеседі;
- ... ... - ... бөгелектері мен ішек ... ... ... қышуы.
Жылқы аяқтарында кездесстін ақалуары мен кемшіліктері:
- қосыңқы тие (размет) - ... ... ... жақын тұруы
немесе бақайларының алшақ болуы;
- ... ...... ... ... ... ... бақайларының жақын түруы;
- шынтақ ұрасы - шынтақ төмпесіндегі сүйелдік ісік. Тақыр ... ... ... ... ... - ... ... қабылып қисаюы; -топайшық- білезік
буынының шортиып шығуы;
- аяққа жем түсуі (брокдаун) - білезік буынының сіңірлерінің созылып
жыртылуы. ... ауыр ... ... ... ... ... ... қисаю (жабка) - толарсақ сүйегінің өсуі, оның пайда болуы
күтіп-бағудың төмен болуынан және тұяқты кезінде ... ... ... ... ... мен ... әтеш ... (шпат)- тілерсектің ішкі сүйегінің өсуі;
- өкше ісігі (пипгак) - өкше сүйегінің ұшындағы жұмсақ ісік;
-О-тәріздес аяқ ... ... ... алыс ал ... ... аяқ –тұяқтары бір-бірінен алыс, ал тілерсектері жақын.
Жылқы тұяқтарының түрлері былай ... ... ... сопақ, қисық,
шығыршықты, жалпақ, иашар мүйізді, жарықшақты, шірік ұшты женет.б.
Жылқыны ұдайы өсіру
Жылқы шаруашылығы өнімдсрін ... одан әрі ... ... ... ... ... ... түрде өсіріп, құлындайтын биенің
бедеулігін болдырмау, қысыр қалуын барынша азайту болып саналады.
Әр биеден бір-бірден құлын алып, оны ... ... ... ... ... шаруашылықтар басы артық құлындарын енесінен айырғаннан
кейін мемлекетке сата алады, бұдан ... ... ... ... елімізде ет, тері шикізат ресурстарын молайтуға жағдай туады.
Көптеген шаруашлықтарда ... ... саны ... ... ... жүр. Шағылыстырылған бие мен аман сақталған құлынның
арасындағы сәйкессіздік көбінесе дұрыс ұрықтанбау салдарынан ... ... ... ... ... және ... деректердің талдауына қарағанда
биенің ұрықтануын тек алынған ... ... ғана ... төлдегіштің
бойыншада бағалау қажет.
Соңғы жылдардағы зерттеулерге қарағанда ... ... ... қысыр қалуы салдарынан болатын шығын, әр түрлі
аурулардан болатын шығындарға қарағанда 3-5 есе көп ... ... ... қысыр қалудан сақтандыру және ... аман ... ... ... мен ... ең негізі і міндеті.
Бүгінгі таңда жылқы зауыттарында биені ... ... ... арттыруда біршама тиімді әдістер жасалып, құлынннан
өсірілетін жылқы тобы ... онда ... ... ... алу және
бақылау жасау қысыр ... ... ... ... жұмыстары
жүргізіледі. Яғни жылқыны төлінен өсіру мәселесімен жылқышылар тікелей
шұғылданады.
Жылқыны ұдайы өндіру төрт ... ... ... ... ... ... ... және құлынды төлінен өсіруі.
Бұл үшін жылқының шағылыстыру ... және ... ... ... ... білу қажет.
Биенің биологиялық өзгешілігі
Биенің биологиялық жағынан өзгешелігін және оның күйлеу уақыты мен
циклын, овуляция ... білу және ... ... мен ... ету ... ... әдістерін қарастыру - ғылым мен практиканың
ең актуальді мәселесі, өйткені, мұның барлығы малдың телінен өсу қарқынына
тежеу болады. ... ... ... басқа малдарға қарағанда рақтау болады.
Дж. Хэммондтың деректері бойынша, биеде - 144 сағатқа созылады, шошқада -
48 ... ... - 17-20 ... ... - 2 ... ұрық безінде толық бір фолликулағана пісіп-жетіледі. Бір ... ... ... және ... биеде болуы мүмкін, бірақ олар
овуляцияға жетпейді.
Бие құлындағаннан кейін 8-18 күннен кейін күйлейді, кейде оның өзі ... ... ... биенің күтімі және азықтандырылу жағдайы себеп
болады. Күннің суық кезінде және ... ... ... ... ұзаққа созылады. Еміп жүрген құнын бие күйлеген кезде тышқақтауы
мүмкін. Құлындаған ... ... ... қысқа болады, алайда дәл осы
уақытта шағылыстырудың сапалы болатындығы байқалады. Биенің күйлеу мерзімі
орташа есеппен 5-7 күн ... ... ... ... ... ... ... 12 күнге созылады.
Биенің күйлеуі екі жұмадан асса ол биенің ауру белгісі екендігін
аңғартады. ... ... ... ... өтеді, сондықтан биені күндізгіден
гөрі-таңға жақын шағылыстырған жөн.
Жыныс ... және ... ... ... ... ... жетілуі
бір жастан екі жасқа дейінгі аралықта ... ... ... жылқысы
ертелеу, жергілікті жылқы тұқымы кештеу жетіледі). Ашырлардың жьшыс жетілуі
биелерден гөрі кеиі жүреді. Мысалы, монғол жылқысының ... 3 ... ... процесі басталғаны байқалған.
Алайда жыныс жетілуі қалай болғанда да жылқыны 3 жасы ... ... ... толық жетілмеген ата-анальщтан нззік
кІшкентай қүлын туады.
Жылқының шағылыстыру жасы оның жетілуіне байланысты: биелерді ... 3-4 ... ал ... жэке салт ... ... ... 4-5 ... шағылыстыруға қосады.
Тұқым жақсартқыш айғырларды іріктеп алу. Жылқы шағылыстыру маусымы
басталмай түрып, эрбІр аудандарда арнаулы комиссия кұрылады, оның ... ауьш ... ... ... ... мен ... ... шаруашылык мамандары кіреді. Комиссия шаруашылықтағы
айғырларды түгелдей карап шығып, оларды тұқым жақсартуға жарамдыларын беліп
алып, нақгылы ... ... ... ... ... Шағылыстыру
маусымы үшін пайдалануға іріктеп алынған әр айғырға ... ... ... ... ... үшін ең ... белгілі бір зуданңың
не шаруашылықтың тұқымдық бағытына сай келетін жоспарда ... ... Егер асып ... ... бір шаруашылықта көп, ал екінші
шаруашылықта жетіспейтін болса, ... ... ... ... науканы кезінде ауыстыру жұмысын ұйымдастырып отыру қажет.
Шағылыстыру пунктерін құру үшін ... ... ... жетіспесе сол
аудандағы айғырлардың ең тәуірлері таңдап алынады да, кейін олардын ... ... ... ... іріктеп аларда дене бітімі мықты ... ірі, ... ... ... ... түзу басатын (аяғына жем ... ... ... түн ... ... кемшіліктің жоқтығына аса көңіл бөлінеді.
Айғырлардың тұқым ... ... ... нс ... ... ... ... аньщталады, бүл үшін айғырларды ... ... ... жыныстық шабыты мен ұрығының сапасы тексеріледі.
Ұрықтың сапасы қатарынан үш күн бойы тексеріледі, ол үшін биені айғырға
кун сайын бір рет қосып ... ... баға ... рет ... кезде алынған
ұрықтың сапасына карай берілуге тиіс.
Ұрықтың сапасы төмен болса айғыр әдеттегіден ұзақ ... ... ... ... меи ... де ... айғырдын ұрығы сүт тәрізді ақшыл келеді, бірақ оның ешқандай
дөрекі иісі болмайды. Исі сасық, түсі қызғылт не ... көк ... мен ... ұрық ... ... ... жіберлімейді.
Ұрықтың биеге дару қабілетін анықтау ушін ... ... ... жөн. ... ... ... шапшаңдығы 0,5 не одан да
жоғары болады. ... ... ... ... ұзақ ... түспеген айғырлардың ұрығында олардың саны 1 миллиардта ... ал ... ... ... кезінде 150-250 млн болады. Айғырдың
бір жылғы ұрығының ... 30 ... ... ... айғыр ұрығының сапасын әлсін-әлсін тексеріп
отырған жөн.
Ауданның негізгі өндірістік ... - ... бен ет ... ... ... ... ... салмағы, еттің сапасы, кектемгі
жэне кузгі өрісте ... ... ... ... ... ... шөп қаулап шығысымен-ақ көктемнің
жылы уақытында биелерден ... ... үйір ... ... ... қорада бағатын аудандарда бие шағылыстыру жұмысы бірінші
наурызда басталады да, шамамен 15 шілдеде ... ... кеш ... болмайды, өйткені биелср коп кеш кұлындайды да, ... ... ... олар қыс ... ... қатып, ширап кете
алмайды.
Шағылыстыру науқаны басталардан бір, бір ... ай ... осы ... ... ... ... азық бере ... керек.
Биелерді іріктеу және оны шағылыстыруға ... ... ... ... бие жыл ... айғырға қосылуы керек.
Шағылыстыру науқаны алдында зоотехниктер мен мал ... өз ... ... ... ... ... шығып,
құлындауға жарайтын биелерді бөліп ... да, ... ... ... ... ... аты, ... онымен шағылысатын айғырдың аты
көрсетіледі.
Айғырға қосу үшін іріктеп алынған ... қоны ... ... ... ... ... ... жемдейді.
Айғырмен жанасатын биелерді іріктеп аларда ... ... ... ... ... сапасын жақсарту үшін жақсы биелерді тұқымы жақсы
айғырмен шағылыстыру керек;
ата-тегі ... ... мен ... ... ... ... ... де, айғырға да тэн бір кемшілік болса, оларды
бір-бірімен шағылыстырудан аулақ болған дұрыс;
шағылыстыру үшін ... ... ... ... ... пунктке жакын жерге орналастырылуғатиіс;
егер шаруашылыкта асыл тұқымды айғыр болмаса, түқымдық биелерді көрші
шаруашыл ыктағы тұқымдық ... ... қою ... ат ... ... ... ұрықтандыратын станциялар және
мемлекеттік тұқым мал станциялары өздері қамтитын шаруашы-лықтарда биені
қолдан ... ... ... немесе сол шаруашылықтарға
уақытша асыл тұқымды айғырлар беріп отырады.
Асыл тұқымды айғырларды биеге қосу
Айғырларды кең және ... ... бос ... жөн. ... ... ... төселіп, әбден тапталады. Оның іші құрғақ, ауасы таза болуға тиіс.
Жем мен ... ... үшін ... ... ... керек.
Айғырлар белгілі бір мөлшермен күніне кем дегенде үш рет ... ... ... азық мөлшері темендегідей болуы
керек. ... ... ... ... 100 килограмына 2 кг азьіқ өлшемі
келетіндей, ал әрбір азық өлшемінде 110-130 г ... ... 6 г ... г ... 35 г ... ... тиіс.
Бұл азықтың шамамен алынған орта мөлшерін айғырдың күйіне, қоңдылығына,
тірілей салмағына, биеге қосылу санына қарап ... ... ... ... 500 кг ... ... күндік рационы шамамен 5 кг сұлыдан,
1 кг кебектен, 6-8 кг пішеннен құрастырылады.
Азық рационын кұнарлы ету үшін ... көк ... ... ... екпе шөптерден түратын, астық тұқымдас, бүршақ тұқымдас шөптер),
бұршақ, сәбіз, сапалы сүрлем және маусымға байла-нысты жем немесе көк ... ... емес ... ... ... айларында
әрбір айғырдың рационына премикс "Успех" ... ... ... ... ... 500-700 кг айғырға күніне 50-70 мг күкірт қышқылды
мыс, 15-20 мг ... ... 10-12 мг ... ... ... шағылыстыру пунктінде күнделікті атқарылатын жұмыстардың ... ... ... ... ... ... суарылатын, азықтандыры-латын,
тазартылатын мерзімі, сондай-ақ қора тазаланатын, айғыр ... ... келу және ... ... ... күнде ұдайы, ал кыста күніне кемінде 2-3 сағат айғырды сыртта бағу
қажет. Тек жаңбырлы салқын күндері не ... ... ... ... ... Бой ... үшін асыл тұқымды айғырларды күн сайын 2-3
сағат арбағажегіп жеңіл жұмысқа пайдалануға болады.
Жаздың жьшы күнінде айғырды шомылдырған жөн. ... ... ... шомылдыруға болмайды.
Кемінде айына бір рет айғырдың тұяғын тазартып гүру ... ... асыл ... ... мен ... ... тағасын алып тастау
керек.
Үйірге айғыр қосу. Шағылыстырудың қолдан, бөлме ішінде (қорада) ... ... деп ... үш түрі бар. ... ... ... ... қолдануға болады.
Қолдан шағылыстырғанда жасы 4-12 аралығындағы айғырға 35-40 ... ... ... мен ... ... ... оған қосылатын бие
санын көбейтіп немесе азайтып отыруға болады.
Шағылыстыруға алғаш қосылып отырған үш жасар ... 15-20 ... Сақа ... ... ... бие ... гөрі аз ... және қамап шағылыстыратын жағдайда 4 жасар және одан ересек
әрбір ... күн ... 1-2 рст ... ... ... ... ол үшін ... жеткілікті және құнарлы болуға тиіс. Бір ... мен ... ... 8 ... кем ... тиіс. Жалпы күйіне, ұрық сапасына, жыныстық
шабытына қарай жас және сақа ... ... ... не күн ара бір-ақ рет
косу керек. Барлық айғырға аптасына бір рет демалыс беріледі.
10. ... ... ... қосу ... ... жасы |Бие саны ... |
|турі | | ... |
| | | ... саны |
| | | ... |Маусымда|
|Қолдан қосу |Ересек(4-12) жас |35-40 |1-2 |175 |
| ... кэрі |15-20 |1 |75 ... косу ... жас |25-35 |1-2 |175 |
| ... кәрі |15-20 |1 |75 ... қосу ... жас |20-25 |- |- |
| ... кәрі |12-15 |- |- ... | | | | ... |ересек ... кем |1 |- |
| | ... | | ... ... ... әрбір ересек айғырға 20-25, ал жас және сақа
айғырға 12-15 бие үйір болып топтастырылады.
Қолдан ұрықтандыру әдісі ... рет ... ... ... ... ірі қара және қой ... да кеңінен пайдаланылып
жүргені белгілі. Малдың санын арттырып, сапасын жақсартуға әсіресе тұқымдық
айғырдың ұрығын қатыру және 1960С ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... оның ролі арта түсті. Мұның өзі
мемлекеттік станцияларда Ұрықты көптеп сақтауға ... ... ... кеңейтуге және оны тасымалдауға кеткен транспорт шығындарын азайтуға
мүмкіндік береді.
Айғырдың бір жолғы алынған ұрығымен 15-20 биені, ал маусым кезіңде 300-
500 ... ... ... ... ... ... ... Квадрат
деген айғырыньщ ұрығымен кашырылған биелерден 600 ... ... ... ... пунктің үнемі таза болуы және мал-
дәрігерлік санитарлық ережелердің ... ... ... ... ... және ... ұрықтандыруға қолданылатын құрал-
саймандар мен аспаптар үнемі жуылып, кептіріліп, әрі зарарсыздандырылып
отырады. Жаңа ... мен ... ... ... шаң-тозаңнан
тазартып, соңынан зарарсыздандырады. Таза аспаптар, ... ... ... ... мен ... жабық шкафта сақтайды,
ал мұнда басқа да ... мен ... ... ... мен ... қос ... ... ерітікдімен немесе 1-1,5
проценттік кальцийленген сода ерітіндісімен (1,0 л суға 20-30 г) ... ... ... ... пайдаланады, бұларды пинцетпен қысып
немесе шыны таяқшаға орап алады. Жасанды қынапты ... ... ... ... мен кір ... ... Жуылған құрал-саймандарды
таза ыстық сумен шайып, кептіреді, таза сүлгімен немесе дәкемен сүртеді.
Аспаптар мен ыдыстарды қолданар алдында таза ... ... ... ... ... зарарсыздандырады. Ол үшін 70 градустық
спиртті пайдаланады, оған 96 ... ... 73 мл ... ... ... зарарсыздандырылған 27 мл су косады.
Жеке жабдыктар мен материалдарды былай зарарсыздандырады.
1. Жұмыс аяқталғаннан кейін 3 ... ... сода ... ... ... 20 минуттай суға салып кайнатады да, кептіру үшін шкаф-
термостатқа іліи кояды, ал ... ... 96 ... ... ... ... ... Ұрық қабылдағышты кептіретін шкафқа салып 160-1800 температурада 30
минут бойы ... ... ... ... ұстау және спиртпен сүрту арқылы
зарарсыздандыруға болады.
3. Таза ... ... ... 70 ... ... ... 1 ... хлорды натрий ерітіндісІмеп кемімде 5
рет шаяды.
4. Металл қынап айнасы меи шприцтерді зарарсыздандыру үшін ... скі ... бар ... ... ... Шыны ... қайнату, спиртпен ысқылау немесе 160-180° кептіргіш
шкафта 30 минут бойы кыздыру арқыл ы зарарсыздандырады.
6. ... ... ... түру ... Ол үшін стерилизаторға немесе
су кұйылган кастрюльге банканьщ астына мақта төсеп, тосьтн суды 30 ... ал ... ... ... ... ... проценттік хлорлы натрий ерітіндісін күнбе-күи даярлап отырады: ол
үшін 1 л дистилденген суға 10 г хлорлы ... ... ... ... ... ... да, ... тығындап қайнатады.
Сода ерітіндісін әзірлеу үшін 30 г ... ... ... ... 50-
60° болатын 1 л суға ерітеді де, кальцийленген соданың ... 1 л ... 2-3 см ... ... ... ... тартқыш мақтадан жасап,
сосын 96 спиртке малып алып сығады да, қақпағы сүртілген шыны банкаға салып
кояды.
Ұрықты жасанды ... ... ... ... ... ... тексереді. Қынаптың қабырға аралығында ешқандай су мен ... ... Ішкі ... ... ... және тым созылып ... ... ... түбінде ол воронка тэріздІ емес, тік бұрыштанып
қайырылуы тиіс. ... ... ... ... ... сырт жағының
тегіс болуын қадағалау қажет.
Жасанды қынапты ұрық алуға дайындау жұмыстарына ... ... ұрық ... ... ... ... ... және т.б.
жатады. Температурасы 50-550 суды ... ... ... ... сумен
толтырғаннан кейін келте түтікке шүмекті тығындайды. Қынаттың түп жағына
ұрық ... ... ... ... іш жағын ұрық қабылдағышқа
жеткізбей зарарсыздан-дырылған таза вазслин жағылғаи гаяқшамен жүқалап
сылайды.
Айғырдан ұрық алар ... ... ... және зарарсыздандырылған
термометрмен міндетті түрде жасанды ... ... ... Жасанды
қынаптың температурасы 40-420 болуға тиіс.
Айғырдан ұрық аларда жасанды қынапты биенің жамбасына ... ... ... ... Айғыр биеге артылған мезетте оның жыныс мүшесін
үрпінен ұстап, жайлап жасанды қынапқа сұғады. Айғырдан үрық ... ... ... ... үрық ... ... жағын төмен қаратып, ауасын
шығарады да, үрық қабылдаушты ... ... ... ... шыны кақпакпен
жабады. Осыдан кейін жасанды қынаптағы суды ... оны жылы ... ... ... ... ... таза ыстық сумен шаяды.
Айғырдан ұрық бөлінгекін оның қимылы тоқтап құйыршығы козіалғанынан
білуге болады. Айғырдың ұрық ... 10-20 ... ... 50-120 мл ... ... 38-40° температурада микроскоппен 120-180 есе үлкейтіп
қарайды. Ол үшін ... бір ... ... ... ... оған ... ... қышқылды натрий ерітіндісімен 1-2 ... ... ... шыны ... ауа ... қалмайтындай етіп, жапқыш
шынымен мықтап жабады.
Төсеніш және жапқыш шынылар таза жуылып (сабынсыз) кептірілуі тиіс.
Микроскопты ... ... ... ... етіп мнкроскоптың
трубасын бүйірінен қарап турып, шыныға мейлінше жақындатады да, оосын ... ... ... ... анық көрінгенше жайлап көтереді.
Микроскоп арқылы шәуеттін қоюлығын сондай-ақ үдемелі қозғалысы бойынша
үрык сапасын көз мөлшерімен тексереді. Егср микроскоп аясында шэует ... онда ... Қ (қою) ... егер ... ... тым ... болса С
(сирек) әрпімен, ал шәует болмаған жағдайда А (азооспермия) ... ... ... 5 балдаи темен ұрықтар пайдалануга жарамайды.
Шәуеттің активтілігін (қозғалғыштығын) он ... ... ... ... түзу ... үдемелі қозғалыста болса (100 процент), онда ... баға (10 ... ... 9 балл ... жағдайда эр он шәуеттің 9-ы (яғни
95 проценті) түзу ... ... ... 8 балл ... - он ... (80 ... 7 балл алғанда - он шәуеттің 7-і (70 проценті) түзу
сызықты үдемелі ... ... ... ... тербемелі қозғалыста болса Т (тербенелі) эрпІмен,
егер барлық шәует қозғалыссыз болса Н (некроспермия - өлі үрық ... ... ... ... мен ... (қозғалғыштығын) екі таңбамен
белгілейді. Мәселен, Қ-9 - қою ... түзу ... ... ... ... 90 ... ... білдіреді.
Шәуеттің концентрациясын күнбе-күн, ал төзімділігін он күнде бір ... ... ... ... ... ... ... мелан жерді пайдалануға болады.
Ол үшін меланжерді алдымен тазартылған немесе қайнатъш сүзілген сумен сосын
спиртпен жуып, эфирмен кептіреді. Меланжердің ұшына ... ... ... жердің 0,5 деңгейіне дейін ұрықты, 11 деңгейіне дейін 3 ... ... ... ... ... ... натрийдің гипертониялық
ерітіндісі шәуеггі елтіріп, ұрықты ... ... өзі ... ... ... ... екі ұшын бас ... және ... ... тұрып 2-3 минуттай шайқайды. Ерітіндіні ... ... екі ... араласпай қалған ұрықты шығарып тастау үшін
мелаюкерден 4-5 тамшыны ағызып жібереді. Сұйытылған ... бір ... ... ... ... ... тамызып, оны ауа кірмейтіндей
тығыздап жабады. Камераны микроскоптың төсегіш ... ... 200-300 ... ... тагы (80 кіші ... ... ... шығарады. Шәуеттің
бас квадрат ішінде немесе оның ... жэне сол жақ ... ... ... шэуеттің 1000-ға бөліндісі 1 мл ұрықтағы ... ... ... ... ... бір ... 0,2 ... шәует
болады.
Әрбір анықтаудан кейін араластырғышты, камераны және жапқыш шыныны
аддымен жай сумен, ... ... ... ... ... ... араластырғыш
пек камераның іщіндегі су қалдығын 96 пайыздык спирттен, эфирмен кетіріп,
Ричардсон шарымен немесе ... ... ... ... қабілеті сүйылту арқылы анықталады. Ол үшін құрамында
4,16 г натрий фосфаты (екі дүркін ауыскан) және 0,16 г ... ... ... ... ауысқан) 100 мл дистилденген суда ерітіп ... ... ... бар ... ... 38 градус жылы суға ... ... ... ... бір ... сайын анықтап отырады. Тіршілік
қабілетІн аныкгағанда қатар тұрған екі бағананың әр біреуінің жартысы бір-
біріне ... ... ... тіршілік қабілеті 400 өлшемге тең ... ... үшін ... 5 ... ал ... концентрациясы 1
миллиметрінде 0,2 миллиардтан кем емес ұрық қана ... ... ... ... мойнына жіберетін болса, әрбір биеге 25-300 мл
мөлшерінде ... ... ... 8-10 см терендетіп, резеңке
катетермен және жартылай автоматты ... ... Ауыр жүк ... жылқысына жаңа құлындаған болса ұрықты 35-400 мл мөлшерінде жібереді.
Айғырдың ұрығының бІр ... 300-400 млн ... ... ... ... биені ұрықтандырар алдында катстерді 96 градустық спирт ... ... ... ... бұл ... ... камалына
сгшрггің кіріп кетуін болдырмау керек.
Әрбір ұрықтандырғаннан кейін айнаны ыстық сумен ... ... ұрық ... ... ... шприцті бір проценттік хлорлы
натрий ерітіндісімен жуып, соңынан 70 ... ... ... де,
қағазға ораіі қояды.
Қолдан ұрықтандыру пунктерінде мынандай документтер, атап айтқанда,
айғыр балгілеу журналы (үлгі № 1), бис ... ... № 2), ... ... ... ... ... № 3), қолдан ¥рыкгандыру
жүмысының барысы туралы есеп берудің формалары, ... ... ... материалдардың тізімі болуға тиіс.
Биені шағылыстыру
Биеиі қолдан шағылыстыру немесе колдан ... үшін оның ... ... ... ... ... аналық ұрық безінің пісу
дэрежесіне қарай анықталады.
Аналық ұрык безінде толыксыған фолликулалардың бар-жоқтығы тік ішекке
кол сұғу ... ... ... ... ... ... бар мамандар
ғана жүргізеді (ұрықтанған сон 30-35 күннен ... ... ... толықсып жетілу дэрежесін анықтау үшін
олардың мынадай сатылары негізге алынады:
1 -сатыда - ... үрық безі ... ... ... ... оиың ... ... (кейде одан үлкенірек), ал қабырғалары кап-қатты болып сезіледі, өйткені
басып қарағанда күлтілдемейді. Аналық үрық безі тап ... ... ... ... - фолликул тығыз, бірақ былқылдақтау болады, басқан кезде
күлтілдейді, оның ... 4-6 см, ... одан да ... ... ... осындай сатыға жеткен биені таяудағы күндерде ... - ... ... ... ... ... ... онын
қабырғасы эбдсн жүкарған, көлемі 2-сатыдағыдай ... ... ... ... ... ... ... - фолликул аналық ¥рык безін жарып щығады (овуляиия). оның
қабырғалары солып қалады, ... сэл ... ... ... Овуляция бітісімен аналық үрық безінің фолликул жарып шыққан жері
жұп-жұмсақ болып қыртыстанады, басып ... ... ... биені шағылыстыруға болмайды.
Жарылған фолликулдың орнына сары дене калыптасыгт, нығыздалады, оның
сыртқы пішІнІ сопақша шар тәрізді, диаметрі 2-4 сантиметрден ... ... ... ... ... ... жэне жас ... шағылыстыру науқаны басталысымсн күн ара, ал
бұрын қүлындаған биелерді құлындағаннан ... ... ... бастап күн
сайын күйттеуші айғырмен байқайды. Биелердің күйіті тікелей ... ... ... ... ... оған күйттеуші айғыр жіберу
арқылы тексерілетіндігін айттық, ал мамандар бар жерде тік ішек ... ... ... ... ... қабылдауына қарай сондай-ак
тік іптек арқылы тексеріп байқау нәтижесіне сәйкес бие ... ... оның ... ... жолы ... экелетіні белгіленеді.
Күйттеу күн сайын жүргізілетіы жағдайда күйлеген ... ... ... ... ... ал күн ара ... болса күйлеу байқалысымен-ак
(құлындаған биелерді бірінші кезекте) ... ... ... биелер сол күні-ак айғырға қосылады.
Айғыр алғаш косылған биенің күйті күн ара тағы да ... ... ... элі ... ... оны сол күні ... ... рет косады.
Бие қатты күйлеп тздзса, алғашқы қосқаннан кейін бІр тәулік өткеннен
соң оны екіиші ретқосады.
Айғырға ... ... ... айғыр арқылы 24-48 сағаттан кейін
тағы да тексеріледі, егер сол ... бие ... ... оны ... Овуляиия аяқталған соң бие шағылыстырылмайды.
Күйлеу бітісімен-ак 9-10 күн өткен соц бүрын щағылысқан биелерді
күйіттеуіш ... ... тағы да ... көру ... тексеру биенін
буаздығына әбден көз жеткенше күн ара кайталанып отырады. Егер бие екінші
рет куйлеген ... оны ... ... ... ... ... ... айғыр жолатпай койған жағдайда тексеру 30-45 күнге созылады.
Шағылыстырудан кейін биелер ... рет ... 35-40 ... ... ... тік ішек арқылы тексеріледі. Күйлемеген биелерді бү-
рынғыдай тексере береді, ал ... ... ... ... ... сыртгай білінбейтін немесе ұзақ уақыт күйіті қайтпайтын ... ... ... ... үшін мал ... ... олар бүдан
былай сол дэрігердің нү.сқауы бойынша шағылыстырылады.
Шағылыстыру тәртібі. Бие қолдан шағылыстырьшатын болса, оның ... ... ... орта белге дейін бинтпен таңып гастау керек. Соиан соң
екі кІсі айғырды үзын шылбырмен нокталап сыртқа шығарады.
Қүлынды бие ... оның ... ... ... етіп ... ... тұрады. Қайсы бір себеппен айғыр артыла
алмай ... ... оны ... ... ... да, ... ... тағы да биеге қосады.
Шағылыстырудан кейін айғыр мен ... ... ... 10-15 ... ... соң еспе ... ... белін аяғын уқалап
ысқылайды.
Биелер қамап шағылыстырылатын жағдайда оларды базға (белмеге) ... де, ... ... ... ... күйіті келген биені өзі тауып
алады. Қосылып болған соң, ... ... ... ... ... ... ... олар шағылыстыру маусымы
аякталғанша айғырлармен бірге жайылымда ... ... Тек ауру ... ... ... ... үйір биені шағылыстыруға пайдаланылған айғыр екінші рет үйірге
төмендегі тэртІппен жіберіледі. Осы айғырға бекітілген аналык ... ... ... ... ... да, ... ... айғыр жіберіледі.
Аналықбиелердамылтапканнанкейін,үйірдіөріскеайдайды.
Жас не бүрын үйірде болмаған айғырды үйірге ... ... ... ... үстап алады да, оны сол айғырға ... ... ... кейін
мұндай айғырды биелер қамалган базға кіргізеді де, солармен бірге ... ... ... ... ... жем жеуге дағдыландырып алып,
оған шағылыстыру науқаны аякталғанша ұдайы жем беріп отыру керек.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дамыта оқыту технологиясы туралы3 бет
Етістік оның мағанасы13 бет
Кіші мектеп жасындағы оқушылардың жеке тұлғасын қалыптастырудың педагогикалық мәселелері53 бет
Көсемше9 бет
Мектепке дейінгі ұйымда балаларды оқытудың психологиялық негіздері6 бет
Мүсін бұзылуы (бастауыш сынып балалары)18 бет
Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері және олардың грамматикалық тұлғасы49 бет
Түркі тілдері туралы22 бет
Тұлға мәселесін теориялық тұрғыдан шолу8 бет
Қазақ тіліндегі рай категориясы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь