Сұлу сөздің сардары – Сәбит Мұқанов

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1 Сұлу сөздің сардары . Сәбит Мұқанов
1.1 С.Мұқановтың шығармашылық өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Еңбекқор қаламгер келбеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ІІ. С. МҰҚАНОВ ПОЭМАЛАРЫ МЕН ТӨРТТАҒАНДАРЫ
2.1 С.Мұқанов поэмаларындағы идеялық және эстетикалық мұрат мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
2.2 С.Мұқанов төрттағандарының ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиетінің барлық жанрында өнімді еңбек етіп, мол мұра қалдырған қаламгердің бірі – Сәбит Мұқанұлы. Жазушының шығармашылық мұрасы туралы зерттеген ғалым Т.Нұртазин : «Творчестволық жолы кең, дарыны күшті С.Мұқанов қазақ совет әдебиетінің дамуына, марқайып баюына зор үлес қосты. Ол – әрі ақын (жүздеген өлеңдері бар), оннан астам роман, повестер жариялаған және көптеген әңгімелері, очерктері жарық көрген үлкен прозашы; қазақтың драматургиясы мен сахна өнерінің дамуына елеулі сыбаға енгізген драмашы; сын мен әдебиеттану салаларына да күрделі еңбегі бар; екі жүзден астам мақалалары мен бірнеше кітаптар шығарған ғалым».
Даңқы қаламгердің он алты томнан тұратын «Таңдамалы шығармалар» жинағында: «80 мың жолға жуық лирикалық өлең, жиырмаға тарта поэма, отыз шамалы әңгіме, очерк, повесть, роман, оннан астам пьеса, оқулықтар, монография, зерттеулер» т.т. енуін ескерсек, бұлардың жиынтығынан» тұтас кітапхана жасауға болар еді».
Әдебиет айдынында С.Сейфуллин, Б.Ізтөлинмен бірге шыққан С.Мұқанұлы ұлттық сөз өнерінің кеңестік дәуірде кең қанат жайып, арналы дамуына үлкен үлес қосты. Жазушы сонымен бірге әдебиет кадрларын дайындау мен оларға жүрек жылуын арнағанын «Кәдімгі Сәбит Мұқанов» атты естеліктер кітабындағы замандастар мен қаламдастар лебізі арқылы көз жеткізсек, С.Бегалин, Х.Бекхожин, А.Тоқмағамбетов, Ә.Нұрпейісов, С.Шаймерденов, Қ.Ергөбек, С.Мақпыров, Р.Тұрысбек т.б. «сүйікті жазушым» деп танып, үлгі ұстаз тұтты. Бауырлас ел жазушылары Б.Кербабаев, С.Құдаш, Л.Леонов, Ғ.Ғұлам, С.Маршак, Ш.Айтматов, Р.Ғамзатов, Э.Межелайтес, С.Регимсов, В.Собко, И.Шимкус, Н.Фазылов, т.б. С.Мұқанұлының қалам қуаты мен талантын, достық қарым қатыныстарын жоғары бағалаған [1, 338-348].
Ақиқатын айту керек, көрнекті қаламгер халық сүйіспеншілігіне оп¬ оңай айнала қойған жоқ. Пікір орайында, қаламгердің өмірі мен еңбек жолын еске алсақ, даңқты сөз зергері деңгейіне кедергісіз көтерілмегені көрінер еді.
Қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, С.Мұқанұлы кеңшарында, «Дос» көлі, «Жаман шұбар» жайлауында өмір есігін ашады. Басынан зейнет арылмаған батырақтың отбасында жарық дүниеге келген болашақ қаламгер алты жасында әкеден, жеті жасында шешеден айрылып, кедейліктің қамытын мойынға мықтап іледі. Ауылдағы азулы байлардың малын бағып, есігін күзетеді. Жалшылықта жүріп, ауыл молдасынан қара таниды. Көңілі сергек, жалы мықты, талапты жас қисса дастандарды жаттап, өлең сөзге жақын болып өседі. «Ақын бала атанып, ойын сауықтарға, айтыстарға қатысады. Жаңашыл мұғалімдер – Ш.Тілегенов, Х.Махметов, т.б. алдын көреді, 1918 1919 жылдары Омбыдағы оқытушылар курсында оқиды. 1919 жылдан партия қызметінде, түрлі салада, атап айтқанда – ауыл мұғалімі (1919 1920), Ақмола губерниялық партия комитетінде нұсқаушы (1921 1922), Орынбор раффагінде студент (1922 1926), Қазақстан мемлекеттік баспасында редактор (1927 1928), Ленинград университеті мен Москвадағы қызыл профессура институтында студент (1928 1935), Қазақстан жазушылар ұжымының төрағасы (1936 1937және 1934 1952) болды, 1937 1941 жылдары Абай атындағы педагогикалық институтында (қазіргі университет) профессор міндетін атқарып, көп жылдар бойы республикалық баспасөздерде еңбек етті. 1954 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы кеңесінің депутаты болып сайланады.
Бірінші рет Қазақстан Республикасы Кеңесінің депутаты болды. 1968 жылы Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атағын алып, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталды.
1. Мұқанов С. Таңдамалы шығармалар. 16 том, 1 том. Алматы: Жазушы,
1972
2. Мұқанов С. Таңдамалы шығармалар. 16 том, 12 том. Алматы: Жазушы,
1972
3. Ергөбек Қ. Жазушы шеберханасы. Алматы: ҚАЗақпарат, 2002
4. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы – Алматы: 2002
5. Қирабаев С. Сирек кездесетін қалам еңбекшісі. // Қазақ әдебиеті. – 2010,
16 сәуір, 1-7б
6. Оспан Бердалы. Сұлу сөздің сардары. // Оңтүстік Қазақстан. – 2010, 24
сәуір №59, 13б
7. Ахмет Күләш. Сәбит Мұқановтың баспасөздегі алғашқы адымы. // Қазақ
тілі мен әдебиеті. – 2010, №7, 61-69б
8. Абенова Л. Сәбит Мұқанов – әдебиет зерттеушісі. // Қазақ тілі мен
әдебиеті. – 2010, №6, 67-71б
9. Мүтиев З. Сәбит Мұқанов және қазақ поэзиясының мәселелері. // Қазақ
тілі мен әдебиеті. – 2008, №3, 67-75б
10. Ахмет К. Сәбит Мұқанов айтыс додасында. // Қазақ тілі мен әдебиеті.
2010, №6, 75-89б
11. Әбдіқалық К. Мектеп оқулығындағы Сәбит Мұқанов шығармалары.
Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2009, №8, 88-93б
12. Исмагулова Н. Сәбит Мұқанов поэмаларындағы идеялық және
эстетикалық мұрат мәселелері. // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2010, №7, 82-91б
13. Исмагулова Н. «Жұпархан» поэмасындағы көркемдік шеберліктері.
Ұлағат. – 2010, №3, 38-45б
14. Жанбатыров А. Аңызды арқау еткен. // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1999,
№8, 49-51б
15. Баешова Б. Сәбит Мұқанов төрттағандарының ерекшелігі. // Қазақ тілі
мен әдебиеті. – 2007, №9
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
......................................................5
1 Сұлу сөздің сардары – Сәбит Мұқанов
1.1 С.Мұқановтың шығармашылық өмірбаяны----------------------------------
1.2 Еңбекқор қаламгер келбеті-----------------------------------------------
-------------
ІІ. С. МҰҚАНОВ ПОЭМАЛАРЫ МЕН ТӨРТТАҒАНДАРЫ
2.1 С.Мұқанов поэмаларындағы ... және ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің барлық жанрында өнімді еңбек етіп,
мол мұра ... ... бірі – ... ... ... ... туралы зерттеген ғалым Т.Нұртазин : «Творчестволық
жолы кең, дарыны күшті С.Мұқанов ... ... ... дамуына, марқайып
баюына зор үлес қосты. Ол – әрі ақын ... ... бар), ... ... ... ... және ... әңгімелері, очерктері жарық көрген
үлкен прозашы; қазақтың драматургиясы мен сахна өнерінің дамуына елеулі
сыбаға ... ... сын мен ... ... да ... ... екі жүзден астам мақалалары мен бірнеше кітаптар шығарған ... ... он алты ... тұратын «Таңдамалы шығармалар»
жинағында: «80 мың жолға жуық лирикалық өлең, жиырмаға тарта поэма, ... ... ... ... роман, оннан астам пьеса, оқулықтар,
монография, зерттеулер» т.т. енуін ескерсек, ... ... ... ... ... ... айдынында С.Сейфуллин, Б.Ізтөлинмен бірге шыққан С.Мұқанұлы
ұлттық сөз өнерінің ... ... кең ... жайып, арналы дамуына үлкен
үлес қосты. Жазушы сонымен ... ... ... ... мен ... ... ... «Кәдімгі Сәбит Мұқанов» атты естеліктер ... мен ... ... ... көз ... ... А.Тоқмағамбетов, Ә.Нұрпейісов, С.Шаймерденов, Қ.Ергөбек,
С.Мақпыров, Р.Тұрысбек т.б. ... ... деп ... ... ... ел ... Б.Кербабаев, С.Құдаш, Л.Леонов, Ғ.Ғұлам, С.Маршак,
Ш.Айтматов, Р.Ғамзатов, Э.Межелайтес, С.Регимсов, ... ... т.б. ... ... қуаты мен талантын, достық қарым-
қатыныстарын жоғары бағалаған [1, 338-348].
Ақиқатын айту ... ... ... ... сүйіспеншілігіне оп-
оңай айнала қойған жоқ. Пікір орайында, қаламгердің өмірі мен еңбек жолын
еске ... ... сөз ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, С.Мұқанұлы кеңшарында,
«Дос» көлі, «Жаман шұбар» жайлауында өмір есігін ... ... ... ... ... жарық дүниеге келген болашақ қаламгер ... ... жеті ... шешеден айрылып, кедейліктің қамытын мойынға
мықтап іледі. Ауылдағы ... ... ... ... ... күзетеді.
Жалшылықта жүріп, ауыл молдасынан қара таниды. Көңілі сергек, жалы ... жас ... ... өлең ... ... ... ... «Ақын
бала атанып, ойын-сауықтарға, айтыстарға қатысады. Жаңашыл мұғалімдер –
Ш.Тілегенов, Х.Махметов, т.б. алдын ... ... ... ... ... ... 1919 жылдан партия қызметінде, түрлі салада,
атап ... – ауыл ... ... Ақмола губерниялық партия
комитетінде нұсқаушы (1921-1922), Орынбор раффагінде студент (1922-1926),
Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... ... профессура институтында студент (1928-
1935), ... ... ... төрағасы (1936-1937және 1934-1952)
болды, 1937-1941 жылдары Абай ... ... ... ... профессор міндетін атқарып, көп жылдар бойы республикалық
баспасөздерде еңбек етті. 1954 жылы ... ... ... ... ... сайланады.
Бірінші рет Қазақстан Республикасы Кеңесінің депутаты болды. 1968 ... ... ... сыйлықтың лауреаты атағын алып, екі ... ... Ту, ... ... ... марапатталды.
С.Мұқанұлының өмірі мен шығармашылығы көптеген ізденіс, зерттеу
еңбектеріне негіз ... ... ... ... шығармаларындағы
Горький дәстүрі» (1982), А.Нұрқатовтың «Сәбит Мұқановтың шығармашылық жолы»
(1956), ... ... және ... (1960), ... ... ... ... (1960), С.Мақпыровтың «Сәбит Мұқановтың
«Ботагөз» романының шығармашылық ... (1975), ... ... (1978), ... «Жан ... (1981), ... Мұқанов»
(1989), Р.Тұрысбектің «Дүниетаным және шығармашылық» (1993), т.т. Даңқты
қаламгердің әдеби мұрасы хақында ... ... ... Б.Кенжебаев, З.Қабдолов, С.Қирабаев, Т.Кәкішев, Р.Бердібаев,
Р.Нұрғалиев, Ш.Елеукенов, З.Ахметов, Ә.Нұршайықов, С.Досанов, ... ... т.б. ... ... маңызды ой-пікірлерін
айтты.
Академик-жазушы С.Мұқанұлы өмірінің ... жеті ... ... көшесіндегі 125-үй бұл күнде ... ... ... Осында өткізілген «Сәбит Мұқанұлы сабағы» рухани өмір мен ... ... Өмір мен өнер ... ... ... ... ту тіккен тұсы осы. С.Мұқанұлы бұл биікке талант
қуатымен, адал ... ... ...... сөз ... ... сыры, талант пен талғамның тұтастық сипаты
кешеден бүгінге, болашаққа бет ... мұра ... ... ... ... ... ... поэзиясының көркемдік ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
көрсету.
Курстық жұмыстың міндеттері:
С.Мұқанов поэзиясындағы тақырыптардың жырлануын қарастыру;
С.Мұқанов поэмаларындағы идеялық және эстетикалық мұрат мәселелерін
көрсету;
С.Мұқанов төрттағандарының ... ... ... ... ... Жұмыс кіріспеден, негізгі ... және ... ... ... ... Сұлу сөздің сардары – Сәбит Мұқанов
1.1.Сәбит Мұқановтың шығармашылық өмірбаяны
Ақын, жазушы, драматург қазақ ... ірі ... бірі ... ... Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, С.Мұқанұлы
кеңшарында, «Дос» көлі, «Жаман шұбар» жайлауында 1890 жылы сәуір айының ... өмір ... ... ... ... ... батырақтың отбасында жарық
дүниеге келген болашақ қаламгер алты жасында әкеден, жеті жасында шешеден
айрылып, кедейліктің ... ... ... ... Ауылдағы азулы байлардың
малын бағып, есігін күзетеді. Жалшылықта жүріп, ауыл ... ... ... неге ... ... ... ол былай деп жазды: «Мақмет
пысықтау боп ... ... ... оны ... ертіп жүрген. Сондықтан да
Мақмет әйелі Динаны біздің елден екі жүз шақырым жерде, ... ... ... ... руынан алған. Динадан Хамит, Сәбит, Ғабит, Баязит,
Әшім – бес ұл туды. Менің әкемде қыз боп, ұл ... ғой. Көп ... мен ... ... ескі ... ... ... – өскен тұқым,
баламызға Мақметтің бір баласының атын қояйық», - деп ырым ғып, ... ... ... Бұл ... ... пен Дина ... атақты
жазушысы Ғабит Мүсіреповтің әке-шешесі [8, 38б].
Сәбит ата-анасынан ... ... ... ауыл байларының қолында
жалшылықта болды. Ауыл молдасынан оқып, хат ... ... ... ... ... қисса-дастандарды жаттап, мақамдап айтуды үйренеді.
14-15 жасынан өзі өлең шығара бастайды. Осы бір ... ... ... ... атты ... ... ... жігіттеріне еліктеп көкпаршы болғым
келгенмен, ебім жетпейді, сондықтан ойын-тойда ... ... ... ... мен үйде ... сауықта өлең айту. Осының екеуінде ... ... ... ... ... ... ... кедей ауылдарға менімен
еріп барған тың ... ... ... ... ... Мен ... жігіт»
атандым», - деп жазады. Көңілі сергек, жалы мықты, талапты жас қисса-
дастандарды ... өлең ... ... болып өседі. «Ақын бала атанып, ойын-
сауықтарға, айтыстарға қатысады. ... ...... т.б. алдын көреді.
1918-1919 жылдары Омбыдағы оқытушылар курсында оқып ... оны ... соң ... ... 1919-1922 жылдары әртүрлі
қызметте болып: ел арасында астық ... ... ... ... басу үшін ... ... ... әскери бөлімнің
жауынгері, Ақмола ГПУ-нің Көкшетау облысындағы оперативті уәкілі ... ... бұл ... ... ... ... деп жазды: «Көкшетау облысының
байлары менің қаталдығыма қарап, атымды «Қарабөрік» қойды, олай дейтіні ... мен ... қара ... ... ... киіп келгем». 1919 жылдан
партия қызметінде, түрлі салада, атап айтқанда – ауыл ... ... ... партия комитетінде нұсқаушы (1921-1922), Орынбор
раффагінде ... ... ... ... баспасында редактор
(1927-1928), Ленинград университеті мен Москвадағы ... ... ... ... Қазақстан жазушылар ұжымының төрағасы
(1936-1937және 1934-1952) ... ... ... Абай атындағы
педагогикалық институтында (қазіргі университет) ... ... көп ... бойы республикалық баспасөздерде еңбек етті. 1954 жылы
Қазақстан Республикасы Жоғарғы кеңесінің депутаты ... ... рет ... ... ... депутаты болды. 1968 жылы
Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атағын алып, екі мәрте ... Ту, ... ... ... марапатталады.
С.Мұқанұлының өмірі мен шығармашылығы көптеген ізденіс, ... ... ... ... «Т.Бейісовтің «С.Мұқанов шығармаларындағы
Горький дәстүрі» (1982), А.Нұрқатовтың «Сәбит Мұқановтың шығармашылық ... ... ... және өмір» (1960), Б.Манасбаевтың «Сәбит
Мұқанов ... ... (1960), ... ... ... ... ... тарихы» (1975), І.Есхожиннің ... (1978), ... «Жан ... (1981), ... Мұқанов»
(1989), Р.Тұрысбектің «Дүниетаным және шығармашылық» (1993), т.т. Даңқты
қаламгердің ... ... ... ... ... ... ... З.Қабдолов, С.Қирабаев, Т.Кәкішев, ... ... ... ... ... ... ... т.б. жазушы, ғалымдар маңызды ой-пікірлерін
айтты.
Академик-жазушы С.Мұқанұлы өмірінің ... жеті ... ... ... 125-үй бұл күнде мемориалдық мұражай кешеніне
айналған. Осында ... ... ... ... рухани өмір мен дәстүр
сабақтастығының көрінісі. Өмір мен өнер заңдылығының ақиқатқа ... ... ту ... тұсы осы. ... бұл биікке талант
қуатымен, адал ... ... ...... сөз ... ... сыры, талант пен талғамның тұтастық сипаты
кешеден бүгінге, болашаққа бет түзеді. [4, 23б]
Жазушының алғашқы өлеңдері мен поэмалары, ... мен ... ... ... ... Мұқановтың түп нағашысы Жабайдың әкесі Байғұлы ... ... ... есеп ... кісі ... Неше қойы ... ... сонша
қойдың кепкен құмалағын салады екен. Қанша қойы өлсе не қаншасын сойса ... Қой ... ... бала ... ... сонша құмалақты үстеп
салып, қойы ... ... күн ... ... үй ішін бір шыбықпен
айдайтын жан болыпты.
Сәбит Мұқанов Омбыдан оқудан келе жатып осы нағашысының үйіне түседі.
Сол кісі ... ... ... ... білгенін айта бастайды: әкем
Мұқан, оның әкесі Шүкей, оның әкесі Бектемір, оның әкесі ... ... ... оның ... ... оның ... ... оның әкесі Сибан,
оның әкесі ... ... ... Ар жағын айтпай-ақ қой, - дейді Жабай сөзін бөліп.
Кездесу ... ... ... тауы ... ... ... айтып береді:
«Атай Сырымбеттің әкесі Қосай ... ... ... Кіші жүз бен Орта жүз
жайлауға таласып соғысқанда, кіші жүздің ханы Әбілқайырды найзаға ... сол ... ... Орта жүздің ханы Абылай Қосайдың бұл ісіне риза
болады да: «Сен осы тауды мекенде», - деп ... ... ... ... жылы ... екі ұл туады. Оның нағашысы ұлы жүз ... ... ... елде екен. Қосай баласына сол Сырымбет атынқояды ... ... да ... ... ... ... ... Абылайдың орнына келген баласы Уәли қызығып, Сәбит
Мұқановтың аталарын күшпен қуады. Сырымбеттен қуылған соң жазушының аталары
Мәуліт деген ... ... ... ол ... де ... ... болады.
Бұған себеп, қара тұқымынан шыққан төрт аға ... бірі – ... Ол ... өте ... болып, түрлі шен, грамоталар, дворян
атағын алған. Қазақтан бірініші ... ... жер ... ... да ... ... ... халыққа істемеген қиянаты жоқ кісі болған.
Сәбит Мұқановтың үшінші атасы Бектемірдің Бекқара, Тоққара деген
інілері ... ... ... ... екен. Әкелері Байбарақ ертерек қайтыс
болады да, балалары жетім қалады. Сол кезде Зілғара ... ... бір ... қарындасын ұзатпақ болады. Ол заманның байлары мен
шонжарлары ... ... ... бай ... мен көп ... қоса ... күңдікке жетім ұлдар мен қыздарды беретін. Сонадай ... ... ... кіші інісі Тоққараны сұрайды. Бектемір бермейді. Күші
жетіп тұрған бай бермеуіне қарасын ба, тартып ... да, ... ... ... жібереді.
Бектемір момын кісі екен, ал оның інісі намысқой және балуан Бекқара
кішкене інісін ... ала ... әрі ... ... ... ұзатылған қыздың
көшіне ілесіп еріп кете барады.
Қызды алған жақ ұлан-асыр той ... да, ... ... жүйріктің
бәйгесіне тіккен «қасқа тоғыздың» ішіне қызбен барған жетімдерді ... ... бас ... бәйгесі ретінде Тоққара тігіледі. Белдесуге Бекқара
түседі де, абырой болғанда қарса балуанды жығып кетіп, інісін өзі ... ... ... ... ... бес ... байланысты «Бес алма»
деген ән де шыққан:
Бір ағашта бес ... де ... сен де ... ... ... ... не халге?
Әннің шығу тарихы мынадай. Бектемірдің бес баласының шаруасы шағын
демесе, ешкіммен ат та, ас та ... ... ... мол ... ... ... мен кішісінің арасы көп болса он жас ... ... ... ... де ... ... ... Үлкені Омар мал бақса,
кейінгі Оспан аздап орысша оқыған, өткір, ... ... ...... тік ... басынан сөз асырмайтын, төртіншісі Сәбит Мұқановтың
атасы ... ... ... ... ... жоқ, атты ... ... жақсы киетін, көмей біткеннің әншісі, саусақ біткеннің ... ... ... ... айта ... ... ... – Смайыл тоқал
баласы, тілі сәл кештеу болыпты. Одан Қасым ... ... бала ... ... ... ... Тек қана Омар келіншегін қалың
беріп алған екен. Оспан мен Мүжән қызды алып қашып заң білетін ... ... ... ... ... келіп Жабайдың апасы Қағазды Шүкейге айттырады. Шүкей Қағазды
алғаннан соң да жігітшілігі доғармай, салдық құрып, ел кезіп ... ... ... ... жасайтыны сауық. Сонда Қағаз ... деп ... ... ... Қағаздың бауырлары малшы Бабай да, ... ... ... демеген.
Қағаз ағасы, Байғұлының балаларының ішіндегі ең байы Бабай кескіні
мен тұлғасы әкесінен аумаған ... ... соң ... ... ... ... әпереді. Төрт-бес ұлдың артынан сүт кенже болып
туғаннан соң атын Балсары ... Он алты ... ... ... түскен
Балсары Ахметтен бірнеше құрсақ көтерсе де, бәрі қыз болып, екуі өліп
жалғыз қыз ... ... ... ... да, Азметтен ұл туса, асырап алмақ
болып дәмеленіп қыздың атын Дәмелі ... ... ... 25 ... ... ... 27 жасында қайтыс болды. Өлгеннен кейін қазақтың әмеңгерлік
ғұрпымен Балсарыны Мұқанға қосқан. Мұқан биік ... ... ... ашаң
өңді, қараторы кісі болатын.
Сәбит Мұқанов әкесі мен анасына ... ... ... ... орта ... ... ... кескінді, кішкене мұрынды, көзі де
кішілеу еді, сен шешеңе тартқанға ұқсайсың. Бірақ ... ... ... ... ... кісі ... - деп отырады екен.
Сәбит ағамыз бен Мәриям апамыздың Арыстан, Марат, Ботажан атты
ұлдары, Жанна, Баян есімді қыздары бар. Барлығы да жоғары ... ... ... бір ... ... азаматтар. Әсіресе, Марат Сәбитұлын
көпшілік тарих ғылымдарының докторы, «Қазақ киіз үйі» атты ... ... ... ... ... [10, ... ... қаламгер келбеті
С.Мұқанұлы өзімен тұстас, қанаттас, сапарлас ... ... ... әлемінде ақын ретінде белгілі болды. Қазан төңкерісіне
дейінгі он жеті жыл ... ... ... жалшы, арқаға талай тиген улы
қамышы» кейпінде өткізген жас Сәбит халықтық жыр-шежірені, хиссаны жаттап
өсті. ... ... ... ...... ... жатқа білді.
Айтыстарға қатысып, ойын-сауықтарда боз-балаларға арнап өлең жазды. ... ... ... талап жасады. Бұл талап, ... ... өн ... кең өріс ... ... арна ... ... Мұқанов,
- деп жазды Б.Кенжебаев, - құлашы үлкен, ... мол, ... кең ... ... сан алуан, күрделі, маңызды. Қазақ халқының Октябрь
революциясынан бергі қоғамдық өмірінің Сәбит назары түспеген, ... ... ... жырламаған маңызды көкейкесті мәселелері жоқ».
Айталық, көпшілік алдында оқыған тұңғыш өлеңінде:
Біреу шат, неге біреу қайғы-зарда,
Неге байлық бір емес барлық жанға.
Өткізіп ... ... ... ... ... күні бар ... деп өмір сырын, кедей-кемтарлар мен бай-дәулеттілердің ара қатынасына
өздігінше жауап іздейді.
Ақынның алғашқы өлеңдерінің бірі – «Көңілімде» (1917) ел ... ... ... тұрмыс суреттеледі. Адам ойы, көңілі арқылы берілген өлең
жолдарынан кедейлік ... пен ... ... ... тамырлары, әуелгі
негіз арналары айқын аңғарылады. Ол туралы:
Мақсатыңа іздеген,
Таба алдамадың, жетпедің.
Қылышын алап кезенген,
Нашарлықтан өтпедің,
- десе, сағым-өмір, тұман-көңілді серпілту ... сен ... ... ... талап ет.
Шығаруға айдай жарыққа,
Қайраттанып бол өжет!
- дейді.
Өлеңінде өнерге айналған өмір, сол ... адам мен оның ... ... үн ... ... ... бар.
С.Мұқанұлының алғашқы өлеңдерінде еңбекшілер ... ... ... кескін-кейіптері кеңінен суреттеледі. Жаңа
заман, еркіндікті ... ... ... ... ... ... (1919) «Ақысыз, пұлсыз бір аяқ асқа жұмыс қып» жүрген қазақ кедей-
кемтарларының ... ылғи ауыр ... ... ... боп, салбырап екі иығың,
Өмір бойы жүрсең дағы құлдықта,
Шығып көрген жоқты ... ... ... ... мал ... ... ... өмірінше зар едің,
- десе, енді бірде «Еңбек етсең білім, өнер сенікі» деп, «Өмір-күреске»
шақырады. «Ауыр халге ... ... ... ... ... ... күреске шығуы нанымды әсер етеді. Ол туралы:
Бұл бостандық көктен бізге келмеді,
Ешкім және сыйлап бізге ... ... ... жоқ ... бостандық – жұмыскердің жеңгені,
- дейді.
Өмірдің сан-салалы қыры мен сыры, бай ... мен ... ... тұстары қалың бұқараның таным-бөлігі арқылы жеткізіледі:
Пәленше жан, түгенше жан – барлығы,
Бәрі әулие сондағысы бай ұлы.
Мен-ақ жаман, ... ... ... ... ... «тәңірі».
Өлеңдегі өмір, еңбек мерейі – адал іс, әділетті әрекеттерге ... ... ... ... іс-әрекеті әділ бағаланып, құрметке лайық
екендігі терең тебіреніспен жеткізіледі. Сол ... ... ... ... ... ... ... өз көңіл-күйін байланыстыра
жырлап, жаңа өмірді қуана қарсы алатынын таптық тұрғыда, саяси әлеуметтік
мән бере толғайды».
Демек, өмір – ... ал өлең – ... ... деген осы. Ақын мұраты,
өлеңдегі көркмдік нысана осында.
Революциялық кезең, халық өмірі мен ... ... ... ... ... аңсаған іс-әрекеттері «Жалшының зары», ... ... ... мен ... ... ... «Кедей баласы», т.т.
өлеңдерінде көрініс тауып, ... ... жаңа ... ие ... ... ... кедей өмірінің бай бесігіндегі азап-бейнетін
баяндайды. Автор қазақ кедейлерінің ауыр ... ... ... адам,
қоғам, өмір сипаттарының өз ... ... ... ой, ... ... ... бала ... баяндалатын «Неге тудым» атты өлең
жоқшылықтың сипат, сырын алға тартады. Аялайтын ана, ... әже ... ... ... ... ... ... көрінеді. Жетім ұлдың:
Ертелі кеш күн кештім тамақ аңдып,
Жан іздеп, ойға, ... ... ... ... ... кедейлік өмір көрінсе, арман әлдиі былай берілген:
Бай ... ... ... суық мұзға төселеді.
Менің де сондай сүйер шешем болса,
Көңілім қандай болып өсер ... ... сәби ... ... сыр ... ... бала көзімен
қоғамға үн қатады, теңгермешілік сырын іздейді. Адам өмірі мен еңбегі тәрк
етілген қоғамда әділетсіздік бел алатынын ... ... Өлең ... үні ... ... мен ... дамудағы оң өзгерістерден, адам
санасы мен іс-әрекеттерінен жаңа заман рухы, ... ... ... ... ... ... ақынның «Шоқпыттың шаруасы», «Биылғы егін»,
«Бүгін», «Біздің күш», ... ... т.т. ... ... жан-жақты жырланды. Мысалы, «Шоқпыттың шаруасы» өлең атымен
аталатын кейіпкердің әр ... ... ... ... ... арналған. Автор Шоқпыттың әр жылдардағы (1905, 1910, 1914, ... 1921, 1923, 1926) өмір ... ... ... ... ... ... оның есею, өсу ... ... ... ... ... ауыр ... берекесіз еңбек отбасына кіріс кіргізбей,
мал басы құралмайды. Өзі – ... әйел – ... ... ... ... «Ауылнайда ұят, ар жоқ» болса, патшадан алым-салық ... Ол аз ... ... Маусым жарлығы Шоқпыт секілді сіңірі шыққан
кедей-кемтарларға жығылғынға жұдырық болып ... ... ... үйдің
құдайы бар екен» - қазынаға, ұйымға мүше болды.
Шоқпыт өз алдына мал мен жер алып: ... ... ... ... ... ... арқылы қазақ кедейлерінің өмірі мен тұрмысы, әр ... мен ... ... ... ... ... көзқарастарын
кең көлемде көрсетеді. Адал еңбек – ... ... ... ... ... ... ашылды.
Ақынның бір топ өлеңдерінде, атап ... ... ... - ... «дала көсемдері» - бай мен би, қожа-молдаларға қарсылықты
көрсетсе, «Күресшіл ... - ... ... ... ... сыр ... «Балқаш», «Конвеер», «Сүт заводы»
секілді өлеңдерде қазақ ауылы, кедейдің ... ... ... ... шаруа еңбегінің жемісін, дала-жомарттың ... ... ... ... ... Адал еңбек иесі Шоқпыт тотыдай
түлеген даланы, еңбекпен өсіп-өнген мол астықты ... ... ... ... ... көз ... ... белі бұралып,
Толықсып, толық сыланып.
Даланы жауып егін тұр.
Немесе:
Даланың ... ... дала ... ... ... ... егін, болашақ мол астық өнімдерін аңғарумен қоса
адам еңбегінің ... ел ... ... терең танимыз. Өлең мұратынан ел
мен жерге құрмет, еңбекке адал көзқарас байқалады.
Сондай-ақ, «Мектеп-білім егіні», «Саятшым» секілді ... ... ... ойға бай, ... ... ... оқиғалы болып келеді.
Аталмыш өлеңдерде артық сөз, жасанды ситуация, суреттер ... ... ... – білім егіні, оқу- астық сипатында өріс алады. Әке
мен бала арасындағы ... жыл ... ... ... ел тілегі болса, оқу-білім – рухани өмірдің нәрі ... ... ... ... ... ... ... қалам қуаты арқылы қалың көпке
жететіні жан-жақты сараланады. [1, 6-10б.б]
Ақын өлеңдерінде («Құтты болсын, ... ... ... ... т.т.) әйел - өмір, әйел - ару, әйел - ана, әйел ... ... ... пен ... ... ... көрінеді.
Сонымен бірге «Есіңде ғой, қазақта әйел күң де, Бәсі келсе сататын малмен
бірге» ... сан ... ... ... ... ... ... мен
күннің батысына деінгі есепсіз, көзге көрінбес азап-еңбектері, одан арылу
жолдары да көрсетіледі. Мысалы «Құтты ... ... ... әйелі,
Құрысын күңдік баяғы!
Есіңді жи, көзіңді аш!
Беліңді бекем буып ап,
Теңдікке қарай жай құлаш,
«Мүслимада»;
Көпті көрдің, көп ... ... ... ... ... енді бекі.
Ел әйелі әлі де күндікте жүр,
Елге қайтып, солардың ішіне кір!
«Еңбекші әйел, еңбектенде»;
Түбіңе жеткен ... ... ... әлі бар.
Әмеңгерлік қос қатын,
Жасты «сүйген» кәрі шал.
Еңбекші қазақ әйелі,
Осыларды есіңе ал!
Есіңе алып, құр қойма
Кедергі бол, тыю ... әйел іс ... осы ... секілді өлең жолдарынан өткен өмірдің өкінішімен қоса азаттыққа
ұмтылу, ертеңгі күнге деген құштарлық сенім жоғары. Мұндай сипаттар ... мен ... ... ... сенімді дамып отырады.
Сол арқылы қоғам, әйел, еңбек тақырыбы жаңа ... соны ... ... Осы ... ... алып жер иісін», «Егістік», «Мәдени майдан»
сынды өлеңдерде елдегі қара шаруа жайын, олардың ... төрт ... мен ... ... ... кең арна ... ... қоғамдағы еңбек
орнын, оның жемісі мен бағалану сырын ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде әлеуметтік күрес-тартыс, кеңес ... ту ... леп, ... ... өзге ... секілді орыстың
жаңашыл ақындарына еліктеп түр мен шеберлік жаңынан көп ... ... ... ... қара ... ... өлеңдерінде жаңа ырғақ, ұйқасқа
баса ден қойып, сол арқылы өмірді, кезең көріністерін жырлады. «Известия»
газетінде жариялаған «Майға ... ... (1933) ... ... ... ... Өлең ... ой, көрікті де жеңіл тіл, терең мағынасымен
қалың көптің көңіліне жылы әсер ... Осы ... ......... ... арпалысқан,
күрес ашты,
- деп поэзия құдіретін, революциялық дәстүрді, жан әлемін айқын
аңғартады.
Өлеңде ой мен ... ... бар, ... ... ... ... ... жоғары, екпінді интонациялар мол. [2, 67б]
Осындағы Май мерекесі еңбек салтанатының, жыл ... ... ғана ... ... жаңа адамның азат ой, еркін еңбекке ұмтылысы
қалам қуатымен, жүрек-көңіл нұрымен ... ... ... ...... жан ... мен ... сүйіспеншілік, жарқын болашаққа
үміт-сенімі шексіз. Демек, ... ... - ... бойы ... бостандықттың еңбек мейрамына ұласқан рухани көрінісі.
Ақын өлеңдеріндегі осындай қасиет, дәстүрлер «Колхозды ауыл осындай»,
«Сөз – Советтік армия», «Поэзия ... ... ... «Тың ... ... ... Осындағы адам мен оның өмірі, еңбек пен ... ... ... ... бұл өлеңдердің ұйқас-ырғағы
келісті, мән-мағынасы кең болғандықтан түсінуге жеңіл әрі де мол.
«Колхозды ауыл ... ... мен ... ... туды ... нұры ... қаны жандай.
Мен жырлап көрген емен, жүрегімді
Туым мен таң нұрына бірдей малмай,
- деп уақыт ... ... ... ... таң, ... ... ... дүрсілімен сәйкестікке суреттейді. Жаңа уақыт, дүбірлі кезең
көріністері ... ... ... ... ... өлең ... ... өріс алады.
«Сөз – Советтік армия» атты өлеңінде халық қазынасы – сөз сырының
мәні ... ... ... ... келісті бұл өлең адам
құдіретін, талант қуатын, тіл мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... туыстас тіл мен танымдық туындылар сөз арқылы зор
маңыз, биік тұғырға көтеріледі. ... ... жаңа ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы, тың тақырыбына арналған өлеңдерінен
(«Майданға хат», «Гвардеец бауырларға», «Берлин ... ... ... ... т.т.) ел мен жер ... ер мен ерлік жәйі ... ... ... ... ... ... «Арнаулары» мен «Төрт тағандары»
(рубаят), еліміздің қазынасы мен табиғатына т.т. арналған ... ... ... «мың ... ... ... бары ... да
мәнді, көркем де ұтымды ойлар арқылы жеткізіледі. Демек, «Сәбит ... ... ... ... биік ... көтерілген ақын. 20
жылдары Сәбит қазақтың кедейлері мен жалшы-жақыбайларының ... ... ... Ұлы ... ... ... белсене
араласуын жырлап, әлеуметтік ... ... ... ... ... бүгінгі колхозшыға айналу процестерін бенелеген, олардың ой-
арманы, тілек-мақсаттарын қалың ... ... ... ... өмір
оқиғаларын сюжетті желіге тартып, кең көлемде поэтикалық баяндаулар ... ... эпик ақын ... ... ... алғанда, Сәбит Мұқанұлы өлеңдерінен өмір-кезеңнің көрініс,
сипаттары, адам мен оның іс-әрекеттері қарапайым әпі көркем жеткізіледі.
Еңбекпен есейген, ... ... ... ... ... артық-кем
тұстарымен бейнелі, бедерлі суреттеледі. Ақынның өзі де өлеңдегі ... биік ... ... ... ... ... әлеуметтік өсу жолының шешен шежіресі
сияқты сайрап тұр» - деуге толық негіз бар. ... ... ...... айналған, өлең-мұрасымен қымбат қазына қалдырған дара дарын, ғажайып
құбылыс. [3, 89-102б.б]
ІІ. МҰҚАНОВ ПОЭМАЛАРЫ МЕН ТӨРТТАҒАНДАРЫ
2.1 С.Мұқанов ... ... және ... ... ... ... эпикалық жанрдың дамып, кең арна алуына ... ... ... үлес қосты. Ақынның эпикалық қарым-қабілетін
көрсеткен «Жұмаштың өлімі» (1923), «Батырақ», ... ... ... (1927), «Құланның құны», «Сұлушаш» (1928), «Жылқышы» ... (1965) т.т. ... ... ... ... ... ... қоғам жаңалықтарын, адам еңбегі мен ... ... ... ... ... болды. Ақын поэмаларында фольклор шындығынан ... ... ... ... ... ... көріністер
көркемдік-идеялық, тақырыптық тұрғыдан әр деңгейде көрінеді.
Сәбит Мұқанұлы поэмалары өз кезеңінің шындығын, ... ... ... ... ... ... ... өлімі»,
«Құрдастар» - поэма жанрын жазужағы алғашқы ізденістер ... ... ... ... ... ... Тайғақбай әрекеті
әшкереленіп, Ажар, Тәуекел ... ... ... биік адамгершіліктің
үлгісі ретінде есте қалады. ... - ... ... ... ... мадақтау мұраты айқын. Ал ... ... ... ... ... «Октябрь өткелдері», «Сұлушаш» - батырақтар өмірі ... тап ... ... ашуға арналған. «Жетім қыз» - ... ... ... ардақтап, озбырлық пен содырлыққа қарсылық
білдіреді. Қазақ қыздарының басындағы ауыр хал кезең ... ... ...... - қара алтынды Қарағанды, «Алатау
алыбында» - колхоз ... ... ... ... ... аю» - ... жорығын, сын сағаттағы адамдардың қажырлы күресі
мен ерлік істерін ... ... ... ... алған. Мұхтар Әуезов
сөзімен айтсақ: « ... ... ... орын ... ... - ... тұрақты, патриоттық сезім жоғары. Ел тағдыры мен
тіршілігі, ... ... ... ... кең ... көрінеді.
Эпикалық жанржағы туындылар ішінде «Батырақ», «Қанды көл», «Құланың
құны» - ... ... ... ... тыс ... құлдық-күңдік сипаттағы іс-әрекеттерін, сондай-ақ Кеңес
заманында теңдік алған батырақтардың жаңа ... ... ... ... ... көтерілу сипаттарын суреттейді.
Сөз зергері Сәбит Мұқанов – суреткерлік шеберлікпен өміріміздің қат-
қабат шындығын дөп басып, көркем ... ... ... ойы орамды
жазушы, қиялы қанатты ақын. Оның поэзия, проза, ... ... ... ... кәдесіне айналды. [4, 345-367б.б]
Сәбит Мұқановтың өлеңдері мен романдары көркем тілге бай. Неше ... де, ... ... таба да, ... ... да ... ... бірі – «Сұлушаш» поэмасы. Поэманың сюжеті ... ... ... ... ... ... ... Алтай мен
Сұлушаш арасында дамиды. Соған қарағанда автор бұл шығармаға аңызды ... ... ... екі ... ... ... ... махаббаты жайлы
аңыздың түпкі мазмұнын сақтағанмен, кей ... өз ... ... ... ... Бұл ... ... автор көп дайындықпен келгендігін,
аңыз-ертегілік материалдарды терең зерттегенін байқатады. Оқиғаға тыңнан
жол тауып, соңыдан соқпақ жол ... ... ... ... ... ... теңсіздік
мәселесі поэманың негізгі арқауы. Бұл қарама-қайшылықтар «Сұлушашта» табиғи
үйлесім тапқан.
«Сұлушаш» - халық әдебиетінің дәстүрін негіз еткен, реалистік өмірді
шындық ... ... ... ... ... ... ... мен кедей арасындағы кереғар ... ... ... ... ... мәселесі сөз болды. ... ... ... ... – аңыз желісін реалистік сипатқа, ... ... ... ... ізденісі, сюжет сәттілігі, тіл шеберлігі т.т. алдыңғы
кезекте көрінеді. «Мұнда («Сұлушаш» - Р.Т.) ... ... ... ... күресі мен қасіреті ... ... ... Бұл ... зор ... шариғаттың кертарпа әдет-ғұрыптарына
мойын ұсынбаған және адамшылық жолында жантүршігерлік ... ... ... қорлық өмірінен гөрі өлімге қасқая баратын ер жүрек ... ел ... дала ... ... поэмадағы қазақ тұрмысы
мен кәсібінен көрінеді.
Айталық, шығарманың алғашқы бөлімінен («Сайран») қыз әкесі, оның
байлығы, тұрмысы т.т. терең ... ... ... мол ... ... талай елді.
Төрт түлік мал ергенде құрттай қайнап,
Құмырсқадай қыбырлап жапқан жерді.
Тор қасқалы қаз мойын жылқыларын
Екі-үш мыңдап он шақты қосқа белді.
Түйелері ... бота ... ... ... қозы ... ... ... жүректе санасы жоқ» - кедей-кемтарлар өмірі, дала сыры мен
табиғат көріністері т.т. ... әрі ... ... мен ... достығы, іс-әрекеттері сенімді суреттеледі:
Екеумізді достасқан тілек қосты,
Айнымайтын сенімді жүрек қосты.
Майданында ... ... ... ілген қажырлы білек қосты.
Байдың кегін кекпенен қайтарам деп,
Сұлу сынды аққудай түлек қосты.
Саған ... мені де ... ... жарысқа сілеп қосты ...
Негізгі тұлғалар – Сұлушаш пен Алтай бір-біріне ғашық жастар.
Бірақ, екеуінің арасында ... ... ... ... бар, ол – Сұлушаш
Тілеуберді байдың қызы, Алтай соның жылқысын ... ... ... ... салты бойынша бай қызы жалшы ұлына үйленуге тиым салынған. Поэма
оқиғасы «дала ережесінің» мәні мен сырын ... ...... ... – ер ... ... ... таңдап, сүйіспеншілікті ту етіп, қалың елден ... ... ... ... ... ... ... жүрек, айнымас сүйіспеншіліктің
жоғарылығы сенімді әсер етеді. [12, 34-42б.б]
Поэма аттас тұлға портретін асыл ... биік ... көз, қыр ... ұзын ... ... тізген тасы.
Бетінен нұры бөртіп, қаны толған,
Толқыған сұлу айдай кесер басы ... ... мұң мен шер, ... ... ... ... қайғылының Алтай бірі,
Күн сықылды еместей көрген күні.
Жұрттың күлген күлкісін көтере алмай,
Ашудан шығып отыр беттің түгі.
Қанша қайрат орнаған жан ... ... ... аз ба ... ... пен ... арасындағы сүйіспеншілік нанымды да әсерлі баяндалады.
Негізгі тұлға – Сұлушаштың сенімі мен сезімі, бір ғана ... ... ... ... ... ... көңілі иері жоқ.
Кездескен қай мырзаға көз салса да,
Ішінде тап ... ... ... тілі оған ... ұқсас,
Сөйлесе, майдай майда, сүйегі жоқ.
Тәңірісі табынатын жалғыз Алтай,
Өзінше одан артық киелі жоқ ...
Сұлушаштың «мен сендік сенер ... ... осы» деп ... ... ... ... кешіуі, соңында өмірін өлімге ... ... ... ... Ал, ... бейнесінен қайсарлық,
табандылық танылды. Оның Сұлушашқа қосылу жолындағы әрекеті ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргінге ұласады. Қарсы
топ күшпен де, айла-әрекетпен де Алтайдың ... ...... кедергі болады. «Жығылғанға жұдырық» дегендей, Сұлушаш өлімі
Алтайдың да өмірден ерте ... ... әсер ... ... ... ... азаттыққа ұмтылуы, езілгендердің туын көтеруі – кезең
шындығын, феодалдық күштің сыр-сипатын жан-жақты ... ... ... мен ... ... өз заманының ағымына
қайшы». Сол себепті де өз тұстарынан биік, дара тұр.
Ел жадынан жеткен «Сұлушаш» сюжетін жоғары көркемдік сапада ... ... ... ... ... ... ... түйін жасайды:
«Көркемдік сапасы бойынша, аса ірі ... ...... ... ... мен жырының желісінен туған. Бірақ, ақын сол әңгіменің ... ... ... маңызы зор драмаға айналдырып жыр етеді. Мұнда
фольклор іргесін, қаймағын бұзбай сақтай отырып, ... ... ... Оның орнына барлық тартыстың қоғамдық, таптық терең тамырларын аша
отырып, кейіпкерлерінің таптық мінез-бітімін айқындай суреттеу ... ... ... ... жаңа ... бітіреді.
Поэмада әлеуметтік, қоғамдық мәселелер қазақ еңбекшілерінің бай-
феодалдардан ... ... тап ... ... Қазақ қоғамы, ондағы кедейді – құлдықтан, әйелді – күңдіктен азат
ету нысана етіледі.
Осы реттен алғанда, «Сұлушаш» ең ... ... ... ... ... меңгерілуімен, қазіргі тап тартысының тамыры тереңде
жатқандығын көрсету, мәселенің жаңаша қойылуымен бұрын талай ... ... ... таныс сюжетті жаңа бір қырынан көрсетумен
жаңа, ... ... ... ... болды».
Ендеше, «Сұлушаш» - тап тартысын поэзия тілімен түйіндеген туынды.
Негізінен, ақын поэзиясында өз халқының арман-мұраты, өмір ... ... жаңа ... ... ... үйлесімдері айқын әрі серпінді сипат алады.
Ал, поэмаларынан өз өмірінің жұріп өткен жолы, тарихы мен тағдыры қос
арнадай ағынды ағыс ... ... да: ... ... ...... ... мәні, поэтикалық нәрі бар ... ... [11, ... ... поэзиясындағы идеялық-көркемдік ізденіс пен ... ... өлең ... кең өріс ...... ... ... табиғатына тән белгілердің
бірі.
Сәбит Мұқановтың поэмаларында әдіс-тәсілдер қолданысының ... ... ... ... ... ауыз ... дәстүрлерімен терең
сабақтастығы аңғарылып жатады.
Сәбең башқұрт жазушысы Сәйфи Құдашқа хатында «Қартайғанда кәрі боз жорға
шықты» деп қазақ ... ... мен биыл ... ... ... есімді көлемі үлкен кітап шығару үстіндемін. Кітап шығуға тиісті
... «Өмірдің алды ыстық, арты суық, алды ойын, арғы жағы ... ... ... Абай аға ... ... ... жинақтан жас егде тартудың
сарындарын көруің мүмкін» (30.04.1965) деп жазған екен. Сол егде ... ... ... бірі – ... ... ... ... – ұйғыр халқының аңызы негізінде жазылған, көркемдігі ... ... ... әрі ... оқылатын поэма. Көлемі 2450 жолдан тұратын
бұл поэма да «Сұлушаш» ... ... ... мен оқиғасының дамуы,
кейіпкерлерінің көптігі тұрғысынан өлеңмен жазылған роман талаптарына жауап
бере алады.
Поэманың ... деп ... ... үш ... ақын ... халқының
дәм-тұзын көп татқандығын, сол қарыздың өтеуі ... осы ... ... негізінде аяулы батыр қызын жырламақ ниетте қолға қалам ... ... ... ... ... жазған бұл шығармасы аса сәтті
жазылған, құндылығы ... ... ... ... ... ... ... жазылу себебі – бір қарағанда, алпысты адымдаған
Сәбеңнің ақындық тәжірибесінің молдығында секілді. ... ... ... «Сұлушашты» ақын жиырма алты-жиырма сегіз жасында жазғанын
ескерсек, ... ... ... ... қалыспайтын аааа
поэманың сәтті шығу себебі ақын ... ... ... ... ... ... ... келіп тірелетіндігін байқаймыз.
Поэма он бір ... қара өлең ... ... ... «теп-тегіс, айналасы жұмыр» жазылған. Қазақтың байырғы заманнан
келе жатқан он бір буынды қара ... үш ... ... ... – екі ... төрт буыннан, бір бунағы үш буыннан құралатындығы
белгілі. Ол үш буын өлең жолының басқы, ортаңғы, ... ... ... ... да үш ... болып келеді. Қазақтағы он бір буынды
өлеңдердің әрқайсысы осы аааа ... ... қай ... ... ... бір ааа ... ... «Жұпархан» поэмасында бірінші бунақ үш
буынды, екінші, үшінші бунақтар – төрт буынды болып келген. ... он ... ... әр ... өз аааа сақтауды, бастан-аяқ бір ырғақты
болуын талап етеді. Поэмада солай болып шыққан. ... он бір ... ... ой азы екі ... көбі төрт жолмен бітіп отырады. Егер
бірінші жолда ой ... оның ... кіші ... белгісі қойылады да, ой
сабақтасып келген екінші сөйлемде немесе шумақтың аяғында барып бітеді.
Ал бірінші жолдағы ... ... ой ... ... басында, не ортасында
бітіп, үшінші жолдың нақ ортасынан келесі ой басталуы бұрын болмаған, болса
тек кездейсоқ аааа ... ... сөз ... - деді ... Фынға, -
Саудагер жүздеп емес, нелер мыңға
Жетсе де көпсінбеймін, бірақ солар
Келеді елге қайтып неше ...... ... ... ... ... ой ... жолдың ортасында аяқталып,
сәйкесінше үшінші жолдың ортасынан басталып тұрған жаңа ой ... ... Тағы бір ...... құм ... ... ... ала, алқа-қотан
Қоныстап, егін сеуіп, сыбағасын
Алады табиғаттан аса қатаң.
Міне, он бір буынды өлеңді осылай етіп беру ... ... ... «Майға сәлемнен» бері қарай көбіне осы әдісті қолданып, көптеген
өлеңдерін сол жүйеде жазған он бір ... ... ... етіп ... ... Мұқановтан бұрынғы ақындардан тек Абайдың ғана ... ... ... он бір ... ... бұл түрі – тек
Сәбеңе тән ерекшелік. Қазіргі поэзиядағы ақындар осы үлгіні қолданып ... Және бір айта ... жай – ... төл сөз бен ... ... ... өлең жолдарының ұйқасы аздап ақсайтын тұстары кездессе,
«Жұпархан» поэмасынан ақынның бұл мәселеде әбден ысылғандығы байқалады.
Ал, енді ... ... ... ... поэма «Сұлулыққа шабуыл»,
«Амалсыз айрылу», «Сындағы сұлу», «Намысты сұлу» деп аталатын төрт тараудан
тұрады. «Сұлушашта» ... пен ... ... ... ... сол ... ... махаббат тақырыбы отаншылдық сынды патриоттық
сезіммен астасып жатыр.
Қ.Ергөбектің «... қытай басқыншылары мен ұйғыр ... ... ... ... ... ... аңызды арқау еткен «Жұпархан»
дастанында да Сәбең таптық тартыс ... ... ... ... білмей де қаласың» деп жазғандай, поэмада, расында да,
әлеуметтік теңсіздік ... де ... ... ... ... шақта,
Бір залым – Қанси деген мініп таққа,
Тұтса да жарты жерді уысына
Тоймады осы сұмырай мал мен ... ... ... ең басты ұнамсыз кейіпкерді сипаттаумен басталатын поэма
оқиғасы өте ширақ ... ... құлы ... осы бір ... ... Қансидің
өзіне бағынышты уәлаятымен ғана шектелмей, өзге де ... ... ... құрық салып, тыныштық бермеуінен бастау алатын оқиға желісі
бұдан әрі ... ... ... білгісі келген оқырманды ынтықтыра
түсіп, бір деммен оқып шығуға жетелейді.
Пекиндегі сарайларға сыймаған көк, ... қара ... ... өзге ... да биік ... ... ... ұстайтын
Қансиді сол сұлулардың көпшілігінің көрмей-ақ өтуі бұл тарихи аңыздың да
шығыс ертегі-жырларымен сарындас ... ... көп ... місе ... егде ... ... ... алмай,
тағы бір жас сұлуды құшпақ ойын білдірген Қансиге уәзірі: «Теңіздер мен
мұхиттардан асырып, шартарапқа саудагерлер ... Ай ... жыл ... шек ... ... қыз табылса, қолға түсірер ... деп ақыл ... ... қазған Лашкар Сатма,
Қаланы сол есімді гүлді баққа
Ораған бір мұрап бар, аты – Сейіт,
Атанған «Су тәңірісі» осынау жақта, - ... ... ... ... ... ақын ... халқының күн көріс,
тіршілік ерекшелігінен де біраз мәлімет береді. Жұпардың ғашығы – өз ... ... ... ... ... ... жігіт.
Тұлғасы, бейне арлан арыстандай,
Қандай күш болса-дағы алысқандай.
Кең иық, шығыңқы төс, жотасы ... ... бар ...... болат, жібек – сөзі.
Істе – батыр, ойланса – тапқыр ақыл,
«Сегіз қырлы» дейтіннің ... өзі, - ... ер ... ... сүйе тұра, қыз жігіттік ұсынысып қабыл
алмас бұрын:
Деген қыз: «Арық қазып ... ... ... деп ... Лобынордың түрлентіп бер,
Жемісті бақша өскен, егін шыққан», - деп ... ... ... асыққан Жапар осы шартты орындап ... ... ... ... ... Вань ... есімді батырына бастатып, ұйғыр
халқына қарай аттандырады. Бірінші ... ... ... ... ... екі ... ... бал сезіміне бөленген
бақытты күндері жырланады.
Қытайды билеп тұрған император,
Қолменен жер қайысқан келе жатыр.
Ұлдарды – құл, қыздарды – күң ... ... ... таза – ...... елді ... салған соғыстың «Себебі не? Ұйғырдың не жазығы ... ... ... арасына:
Әзірейіл келетіндей жанын алар
Жағдайда халық сасып естен танар.
«Қансидің жауығуы – Шамсинұрдың
Ажары мен ... ... ... ... ... ... жан ... таянған тұста Жапар маңайда жүрген бар аңды
жым қылғандай дауыспен арыстандай ... ... ... ... ... ыза буып,
Ақ бетін күн қақтаған, жаспен жуып,
Лезде ... ... ... менен
Қаңтардай қыраулата алды суып, - ... жол ... ... ... ... ... ... театрландырылған
көрініс секілді көз алдыңа келтірген ақынның шырқау шыңдай шеберлігі
оқырманды ... ... ... тарауда жан аямай соғысқан ... қолы ерен ... ... ... ... ... «Жұпар, жаным!» деп,
ғашығының есімімен жан тәсілім ... ... ... ... ... ... олар: «Бастар ер жоқ, ел не болар?
Жау жайлап алса, туған жер не болар?!»
Осылай зарланған көп қор боп тірі
Жүргеннен жақсы көрді, енді ... ... ... ... өзі ... ... ... елдің
әлгіндей жайын көріп, қуатын бойына жиып, ... ... ... селт
еткізіп, шаңұылдағын жас бүркітше:
Деді ол: Қашар қоян біз боппыз ба,
Ит ... құс ... жау ... үрікпейміз, шығамыз жауға қарсы,
Беріспейміз, тірі қан барда тамшы,
Кітаптан көзің көрген, уа, халайық,
Мына бір оқиғаға құлақ ... ... ... ... Бұқа ханның заманында осынау ел айласын ... ... ... ... қояды. Арпалыс кезінде Бұқа хан өліп, ... Күн ... қол ... ... ... ... тиек ... Жұпар:
Мен де сол Күн ханымның сіңлісімін,
Күш-қуат, ар-намысы бір кісінің
Бойымда бар деп білем жүкте, халқым,
Салмағын туған елдің, бір ісінің!
Шығайын, сенер ... ... ... ... қуу – ... ... күш, жүргенше құл, күң болып,
Жатайық құрбан ... ... ... ... ... ... Осы тұста көреген әке қызын құптай отырып: «дегенмен,
өзіңді ғана ойламай, елді ... ... ... ... жқн» деп басу
айтады. «Не істемек жөн?» деп сұраған қызына сонда әкесі:
Кіреміз елді бастап, - деді, - құмға
Алқап бар жан ... ... ... мен топырағы, еңбек етсек,
Халықты асырайды нелер жылға, - деп
ақыл қосады. Жұрт кеңесіп, келісіп, осы ... ... ... ... - деп, - ... ... басшығы ғып жұрт құрды қосын.
«Салты, - деп, - ата-баба» қолбасшыға
«Хан» деген бір ... ... ... хан ... соң ... шашын түйіп, жауынгердің киімін
киіп, бес қаруын асынып, елін ... ... ... ... ... бос ... сипап салған жау оларды іздеп ұзақ уақыттарын
жоғалтады. Оларды ешқашан таба алмас та еді?! ... ... ... ... ... ... қайғы ащы,
Жұпархан кекке сусап, аласұрған,
Бір кезде жау қақпанын өзі басты.
Жұпархан әскерімен жаудың қаңғып жүрген ... ... ... ... ... ... жау оларды қоршап алады. Қоршау сақинасын сығымдай
түсіп, ақыры қолға түсіреді.
Қансидің үлде мен ... ... ... берісіз жеке сарай салдырып
біреуді де қыз көңілін жұбата алмайды. Жапар өлген жоқ, ... тірі ... ... ... ... ... өз ... маған жар болмаса, Жапардың
басын шауып өлтірем деп шарт ... жар болу ма – ең ... ... ... кетті ер көңілі.
Бергенше ел намысын қатындыққа,
Жақсы ғой саси-шіріп жатса ... - ... ару ... ... «тұрғыны» кобраның уынан өлуді артық санайды.
Міне, «қасында ай да албасты» көрінетін сұлудың ... ... ... ... ... ... өз ... ұйғыр қызы Жұпарханға жырдан күмбез орнатып, өлмес туынды ... ... ... ... қыз» ... (1926) ... ... жыр
үлгісінде жазылған, 641 өлең жолынан тұрады.
Сәбит Мұқановтың дәуір талабына сай тап ... ... ... ... ... ... көрсететін «Батырақ» (1926),
«Балбөпе» (1927) поэмалары – өзара үндес дүниелер. Ғалым Серік Қирабаевтың
«Қазақ кедейінің ауыр ... ... ... ұсқынсыз сыртқы кейпі
Сұлтанмахмұт өлеңдерінен кейін ... ... ... ... ... Ақын ... кедейінің ауыр тұрмысын жасырмай, сырқы ұсқынсыз
бейнесін сәндемей, сол құж-құж қалпында әдебиетке кіргізді» ... ... ... да, ... пен ... ... жиырмасыншы жылдардың
екінші жартысында кедей-батырақтардың образдары әдебиетке шет-пұшпақтап
кіріп ... ... ... бар болатын, көз тартарлық болмаса да,
адам шошырлық ... Ал ... ... ... мұрты жабағы,
Түксие біткен қабағы,
Бақа мойын, шоң желке,
Тырысып жатқан бұғағы.
Күңшашы («Балбөпе»):
Күңшаш Күңшаш болғағы,
Күңшаштың атын алғалы
Күл-көмірмен бірге өсті.
Жабағы шаш, ірің ... ... ... сөз,
Жалба-жұлба түрде өсті.
Кезінде бірқатар сыншылар ақын батырақтардың ... ... ... ... ... ... сөз еткен ғалым Т.Нұртазин
«Кітаптағы образ – өмірдегі батырақтың реалды бейнесі. Ақын оы ... деп ... ... ... батырақтардың өмірімен байланысты
ауыл өміріндегі әлеуметтік толғақты мәселелерге жауап береді» ... ... ... ... ... «Ақын неліктен оны сәндеуді қажет деп
таппаған?» деген сұраққа жауап іздеп көрейікші. ... ... ... бар, ... ... бар. ... ... мұраты өз қоғамына
қызмет ету болғанымен, сол ой, сол мақсат ... ... ... ... ... ... осы ... қызмет еткен деп тауып, бүкіл
шығармашылығын мансұқтап жатсақ, біржақтылық болар еді. Онда біз ... ... ден ... ... ... деп ... ... сүйер көпшіліктің эстетикалық талғамы туралы толғанбады, оқырман
жүрегіне ... ... жол ... сезбеді дей алмаймыз. Олай болса, ақын
Қарашұнақ, ... ... ... неліктен сомдады десеңіз, ол «кереғар
ұғымдар мен құбылыстарды ... ... ... қою арқылы
басқа бір құбылыстың, заттың сыры мен сипатын, ... ... ... ... отыр, яғни, құлдықтың құрбаны болған Қарашұнақ пен оның
жетімегі Қозыбақтың ... ... ... ... ... қол
жеткізген Қозыбақтың образын қарама-қарсы шендестіру ... жаңа ... ... ... ... ... Күңшаш пен оның қызы ... да дәл ... ... ... ... айшықтау міндетін
атқарып тұрған образдар.
Алдымен «Кешегі жалшы мен ... ... деп ... кейіннен
«Батырақ» болып өзгертілген поэманың құрылымына назар аударсақ, шығарма он
бөлімнен тұрады. Жалпы жеті-сегіз буынды жыр ... ... ... ... ... ... деп ... ақынның қазақ жалшыларына
жүрекжарды сезімі арнау ретінде берілген және он бір ... қара ... ... сендерді басқадан бұрын көрем,
Мен қолымды сендерге бұрын берем.
Сендермен кеп алысар жау табылса,
Мен бәріңнен қолында ... ... - ... ... ақын алты ... арнауының өн бойында өзінің жалшылардың
жандарына жалау болу үшін, намысын қорғау үшін солардың ... ... ақын ... ... тиек ... ... ... көзін ашқаннан қамшыны жолдас еткен жан
аярлық жалшылық өмірі сипатталады. Әйелі Күңшаштың араға ... жас ... ... ... аза ... ... жасына жетпей
қартайған – қырық бес жас шағында ұлды болуы оны шаттықтың ... ... ... ... қалжасына союға алған қойының ақысын бес ай бойы жұмыс
істеп қайтаруға келісуі және модаға барын ұсынып ат қойғызуы, ... бар жан ... ... ... ... жан ... мен ... хабар береді.
«Қозыжан» қойды баласын,
Көріп оның қарасын,
Ішпей-жемей тоқ болды,
Жазып ескі жарасын, - ... ... ған ... ... ... тән ... десе іскен асын
жерге қоярлық» ... ... ... ... баласының қызығына да тоя алмай, Қарашұнақты
байдың бурасының шайнап өлтіруі және бұл ... ... ... шешесінің
дертті болып өлуі Қозыбақты жеті жасында жетім етеді. Бұғанасы да ... ... ... ... қоштасып, жалшылық қамытын киеді:
Басынан қотыр білінді,
Аяқтары тілінді.
Шөгір көріп, ақсаңдап,
Қозымен бірге жүгірді.
Қозының соңында жүрген, күтімі жоқ баланың:
Жұрт жеркенді маңынан,
Аққан ірің ... ... ... ... ... ... қозы он үшке ... қойшы бала атанады:
«Таз қойшы» деген ат алды,
«Сұр таңдай», «қу жақ» ... ... ... ... қатарлы.
Жыл артынан жыл өтіп, Қозыбақ жиырма беске келіп ер жетеді:
Он қолдан өнер төгілді,
Балқытып соқты темірді.
Түйін ... ... ... да ... киім ... ... ат тимей, әйел ала алмай, бірақ
жастықтың арқасында ... ... де ... ... ... Құдайберген
байға жалданып, жаздай шөбін шауып, күзде отынын жинап, қыс ... ... ... ... Осы ... алпыс жасар байдың тоқалы он бес ... ... ... ... ... ... де ... байқап:
Екеуі қосты көңілін,
Гүлдендіріп өмірін.
Күннен күнге арттырды
Бір-біріне сенімін.
Ақырында поэма батырақ съезіне қатысқан ... көзі ... көзі ... көп ... ... ақысын алып, ұнатқан адамы Гүлжанға
қосылуымен аяқталады. [13, 78-85б.б]
«Батыраққа» қарағанда көлемі жағынан шағын «Балбөпе» поэмасында ... ... ... өтіп ... ... ... бастайды. «Жаны
да, малы да, ұлы да, бұлы да» болған Балбөпесі үшін:
Күңшаш нені ... ... ... да ... шөп ... тілеп тілегін,
Кісіге жұмсап білегін,
Тезектерді от жақты.
Осындай ауыр ... ... ... ... батырса да, Күңшаш
Балбөпесіне жарытып тамақ бере алмайды. Ақыры дертке шалдығып, он күн ... ... ... су ... жан ... жан тәсілім еткен Күңшаштың
жалғызы зарлап жетім қалады. ... ... ... күндіз бала тербетіп,
таңертең қозы өргізіп», «Әбілет» ... ат ... ... ... да ... сор ... қаптады,
Ашылмады қабағы.
Босағаға түнеді,
Зарын кім оның біледі,
Жарымады тамағы.
Өлмешінің күнін көріп жүріп, он бірге ... «Ақ ... ... ... бал тамған», «Жараған жүйріктей, Саусақтары ... жас ... ... жасар шалға тоқалдыққа берген ел-жұтқа «қой» деуші
жан табылмай, ... қана ... ... ... ... күбіерлеп,
Сәбимен бірге жылады.
Нәлет айтып ғұрыпқа,
Көнбеді деп ырыққа
Өсімдік шашын жұлады.
Міне, теңдікке зар болған Балбөпені бұл азаптан жаңа ... ... ... ... ... өзін ... ... Балбөпенің көңілі
басылады.
Осы екі поэманың ізін ала ... ... ... көл» ... құны» (1928-1929) поэмалары да - ... ... ... бір деңгейде үндес дүниелер. Үндестігі сол- өздерін
жаңа өмірдің белсенді күрескері ретінде танып білген қаламгерлер секілді,
С.Мұқанов та ... ... өзін ... ... ... ... есебінде алған. Кейіпкерлерінің құлдық өмірдің торын
бұзып, жаңа өмірге ұмтылған әрекет-болмысын көрсету арқылы ... ... ... ... жаңа күрескер бейнелер қатарын толықтырады. Ал,
айырмашылығына келетін болсақ - ... екі ... ақын ... бас ... ... ... ... эстетикалық
деңгейге қол жеткізген дер едік.
Дөңгелек қара көзі ... ... ... ... ... маңдай.
Сұрша бет, қалың қабақ, сүйір иек,
Жүзінде лаулап жанған оты бардай, -
деген үзіндіге («Құланың ... ... ... ... адамның шынайы
бейнесін көз алдыңа әкелді және ақын оның сыртқы ... өзін ... ... өлең жолын арнайды.
Ал «Қанды көлде» ақын ауылдағы тап қайшылығын қашаннан қазақ ... ... жер ... ... ... да, ... сырт келбетіне
тоқталмай, байдың «Күйген көл» деп аталатын жерінің шөбін рұқсатсыз шауып,
малын аман ... ... он үйлі ... бас ... ретіде
сипаттайды. Бұл оқиға жұт жылы болған. Жұт қоян жылында ... ... ... ... аталып кеткен екен.
Он үй «құлдың» бәріне басшы Әлім,
Күйген көлге сол алып барды бәрін.
Орағына ... ... ... бір ... ... ... ... қантөгістен қашып құтылу мүмкін болмайды. Өзіне төніп келген
Малдыбайдың баласы Алтынсарыны Әлім «Екі ... ... ... ... ... қиып ... ... жігіттің сойылы қатар тиіп Әлім
жер ... «Күн ... ... боп ... шашып, Жел жылады, жер жүзін
қайғы басып» деген жолдардан ... ақын ... ... ... ... ... ... билікке көтере сурреттейді. Одан әрі
оқиға желісі Әлімнің ... ... мен үш ... ... ... ... өрбиді.
Әбіл биыл отыздың екеуінде,
Бейнеттен көз ашқан жоқ әлі ... ... бір ... бір көк ... де құл, ... әлі ... - ... жатқан Әбіл Кеңес үкіметі орнап, жер бөлініп жатқан тұста,
шешесінің ... ... ... ... жадына алып, байдан әкесінің құнын
және өзінің он жылдық еңбегінің ақысын ... ... Ең ... ... ... кеткен «Күйген көлдің» кедейлерге бөлініп берілуі арқылы
олардың қа тқан ... жыр ... ... ... Әлемді алған Қандыкөлде,
Қандыкөл екендігі мәлім-ді елге.
Бір кезде Қандыкөл құл шалынса,
Ие жоқ бүгінде оған құлдан өңге, - ... ... ... оқиға желісі бас кейіпкер Болаттың
жалшылығының сыбағасы ретінде ... ... ... ... ... ... құла атының төңірегінде өрбиді. Шығарма осы құланың сұлу сымбатын
суреттеуден басталып, оның иесінің ... ... Құла ... ... ... ... бермейтін жануар болса, «екі иығы екі кісі
мінгізерлік, ... ... ... ... ... бір
басына жетерлік балуандығы болады.
Құлаға қызыққан Қара есімді Болаттан сұратып, беті ... ... ... ... Бай ... ... қарсы шыққан жігіттерін сойылға
жығып, атын тартып ... ... ... ... деп жала ... ... ... тұтқыннан қашып шыққан Болат ... Қара ... ... ... оны атып ... Көзіне оттай ұшыраған
Құласымен қауышып, атына мұңын шағады;
-Жануар! - деді, - ... ... ... үшін ... ... киген иең.
Түрме көріп,қандала, битке жем боп,
Қу ... ... ... иең, - ... алты ... арнауда ақын зарлай арнауды да, ... ... ... арқылы Болаттың тартқан азабын айшықтай бейнелеген.
Олай болса,
мен ... ... ... ... болмай түгел кегі,
Үстінен ер алмаймын,
Шабысыңды
Көрсет сен, маған енді ... ... ... ... ... арқылы ақын бас кейіпкердің алдағы
мақсатын айқындап ... бұл төрт ... ақын кеше мен ... ... ... салыстыра суреттеп, ауыр езгі мен ... ... ... жаңа ... ... ... ... Езілген
тұрмыс тауқыметін жеңген Қозыбақ ... ... ескі ... ... жеріне ие болған Әбіл («Қанды көл»), жазықсыз абақтыға жабылып,
қорлық ... ... ... ... ... ... пен күндік азабын көп тартып барып азаттыққа жеткен ... ... ... ... ... ... ... таныта алған
эпик ақын өз образдарын әсемдеп, әлеміштемей-ақ, сол ... ... ... ... ... тілім ара болды» деп көрсеткеніндей,
жаңа ... ... ... ... [12, ... ... ... ерекшелігі
Сәбит Мұқановтың үлкен прозашы, драматург, публицист, әдебиет
сыншысы, ... ... ... ... қаламгер екені әдебиет сүйер
қауымға белгілі. Ал оның төрттаған жандарында да ... орны бар ... ... ... ... хабарсыз болар. Ақын төрттағандар жазуда да
бірталай еңбектеніп, шеберлік танытқан қаламгер. 100-ден ... ... ... ... ... Оның ... қоғамдық көріністер мен
өмірдің түрлі сырларын ... ... ... толқынындағы
адамдар, олардың өзара қарым-қатынасы мен мінез-образдары терең ... ... ... мен әсем де әдемі қала көріністері тілге
тиек етіледі. Сәбит Мұқанов әрбір ... ... ... ... ... «Әр тақырыпқа», «Табиғат тақырыбына»,
«Іскерлердің ойынша», ... ... ... ... ... ... топтамаларына арқау еткен. ... ... бұл ... ... ... ... да ... ат
еншілеткен. Мәселен, «Өмірбаяныма» ... ... ... бұл
төрттағандарға «Әжем», «Сырымбет», «Байбарақ», «Бектемір», ... ... «Өз ... сынды тақырыптар берген. Осы тектес
тақырыптар жоғарыда ... ... ... ... кездеседі.
Тақырып қою - басқа ... ... ... ... тың ... Оны ақын ... ... өте ұтымды
пайдалана білді. Сәбит Мұқанов өмірде болып жатқан сан ... ... ... тудырған ұлы тұлғалар, адам бойында көрініс тауып отыратын қасиеттер
туралы өз ... ой ... ... атты ... ... – тіршілік бұтақталған,
Болғанмен кей тармағы жұтап қалған.
Шашса ұрық, кету жоқ оған құрып,
Өрбіп, ... ... ... - ... ... тіршілікке балап, оның мәңгілік даму үстінде түрлі
кезеңдерді өткеріп отыратындығын жырға ... ... ... мың жасайды»
деген сөздің төркіні де осы шумақта айшықталған.
Ақынның тағы бір ерекшелігі – теңдессіз теңеулерді қолдануы. ... ... ... ... – жер, адам – буы ... бу – ... ... кете берген.
Пайдалы бу – жауатын қар я жаңбыр,
Жер көктеуге қызмет ете берген, - ... еш ... ... ... ... буға ... қоғамға берері
бар жанды ырысты жауын, қарға балаған. Бұл жолдан біз ... ... ... тіршілік, ондағы адам ғұмырының ... ... жыр ... ақын ... ... төрт кезеңге («Балалық шақ», ... ... ... ... ... ... ... әрі оларға сипаттама
береді. Осы 4 кезеңді табиғат мезгілінің 4 ... ...... ... мен ... көрегенділігінің белгісі іспеттес.
Балалық шақ – адамзаттың көктемі,
Түгелімен көгереді еккені.
Күте білсең, береріңде хисап жоқ
Күте алмасаң, еңбек зая ... - ... ... ... шақта дарыта білу керек екенін меңзейді. Жігіттік
шақты жарқын жаздың бейнесіне ... ... ... ала алсаң жоқ бермесі»
деп адам ғұмырының нағыз қызық та балғын шағын құр өткізіп ... ... ... ... ... ... теңеп «Жинай алсаң, ашықпайсың ғұмыры»
деп адамның бұл ... ... ... ... ... Сол ... адамның
жастарға ақыл айтарлық абыройлы азамат бола алу керектігін негізге алған.
Қарттық ... ... мұз, қар, ... ... ... де айшықтаған.
«Омар Хайям» деген төрттағанында төрт жолмен талай ойды баян ... ... ... әрі ... паш ... Әлемге аты
мәшһүр Омар Хайямның даналығын, көрегендігін қаламына арқау еткен.
Төрт жолмен талай ойды еткен баян,
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... деген берік еді Омар хайям! – деп Шығыстың
данасын дара етіп, өзіне ұстаз тұтқан.
«Махаббат», «Достық», «Жүрекке жол», «Сену», ... ... ... мен ... «Мазасыздық», «Тіршілік қуаты» атты ... ... ... мен ... жырлайды. Тоғыз торапты тіршілікте
адам баласының басынан нелер өтіп, нелер кетпейтінін де әдемі суреттермен
кестелеген. Оның ... ... пен ... ... ... ... пен арамдық астасып, бір-бірімен күресіп отырады.
Талай жүректі дір ... ... ... ... іңкәрлік сезімі
ақын жүрегін де толғандырып, тебірентпей қоймаса керек. Оның бұл сезімдері
«Махаббат» ... ... ... бір ... жаға ... жарқ ... ... жоқ болып жалп етеді.
Жанса – өмір, жанбаса – қара көмір,
Жанса – қарық, жанбаса – ғарқ ... - ... атта ... ... қара ... ... жырына арқау еткен.
Достық сезімін қымызға балап, егер «күте алсаң, дәмі балдай», ал ... ... ... «кетесің аузыңа алмай» деген отты сөздерімен жырға
қосады.
Сондай-ақ ақын надандық пен білгірлікті таразыға салып салыстырады.
Екеуінің ... ... ...... ... мұз боп ...... Мұхит шалқып жатқан.
Жер шары тұтастырған – тіршілігі,
Шыр көбелек үйіріп зымыратқан, - деп ... ... сыр ... Ал ... ... уы ... залым
жыланға балап, сұмырайлықтың рәмізі ретінде қарастырады. [15, 58-61б.б]
Қорытынды
Сәбиттің шығармашылық өмірі ақындықтан басталғаны белгілі. Ол 20-50
жылдары ... ... мен ... ... ... ... оның бәріне бір
көзбен қарау ... ... ... ... ұран күйінде түсініп жазған
шығармалар мен өлең ... ... ... ... ... ақын ... ұзақ жолдың алғашқы тәжірибесі есебінде бағалануы
тиіс. Соған қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... да аз емес. Ең алдымен, ол әлеуметтік теңсіздікте
отырған ... ... ... мен ... ... ... бірі болды. Отаршылдық пен ішкі үстем күштердің екі жақты
қанауына душар болған ... оның ... ... ... сол тұстағы
әдебиеттің негізгі тақырыбы болуы да заңды еді. Азаттық жолындағы күрес
идеясы ... ... ... ... арқылы әдебиетке енді. Бұл
тұрғыда қазақ әдебиетінде қазақ кедейінің аянышты халін шебер және өткір
суреттеген ... ... ... ... ... ... Өзі ... осындай бір әлсіз ортасынан шыққан, жоқшылық пен
жетімдікті көріп ... ... үшін бұл ... тақырып еді. Сондықтан ол
тұңғыш ... ... ... жалшының зарын суреттеуден бастап, өз
бауырластары ... ... ... ... кедейінің ауыр
тұрмысы мен моральдық, рухани ... мен ... ... ... ... де ұсқынсыздықты, қоғамның оқшау мүшесі екенін танытар
натуралистік суреттерді ... ... ...... ... құж-құж қалпында әдебиетке кіргізді.
Негізінен, ақын поэзиясында өз халқының арман-мұраты, өмір тұрмысы,
дәстүр-өнегелерімен бірге жаңа ... ... ... ... ... әрі ... ... алады.
Ал, поэмаларынан өз өмірінің жұріп өткен жолы, тарихы мен ... ... ... ағыс ... ... да: ... Мұқанов поэмалары – қазақ
поэзиясында тарихи мәні, поэтикалық нәрі бар елеулі құбылыс».
Сәбит Мұқанұлы поэзиясындағы ... ... пен ... бүгінгі өлең өміріне кең өріс ашты.
Бұл – диалектикалық заңдылыққа, руханият табиғатына тән ... ... ... ... С. ... ... 16 том, 1 том. Алматы: Жазушы,
1972
2. Мұқанов С. ... ... 16 том, 12 том. ... Жазушы,
1972
3. Ергөбек Қ. Жазушы шеберханасы. Алматы: ҚАЗақпарат, 2002
4. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы – Алматы: 2002
5. Қирабаев С. ... ... ... ... // Қазақ әдебиеті. –
2010,
16 сәуір, 1-7б
6. Оспан ... Сұлу ... ... // ... Қазақстан. – 2010, 24
сәуір №59, 13б
7. Ахмет Күләш. Сәбит Мұқановтың баспасөздегі алғашқы адымы. // Қазақ
тілі мен ... – 2010, №7, ... ... Л. ... Мұқанов – әдебиет зерттеушісі. // Қазақ тілі мен
әдебиеті. – 2010, №6, ... ... З. ... Мұқанов және қазақ поэзиясының мәселелері. // Қазақ
тілі мен әдебиеті. – 2008, №3, 67-75б
10. Ахмет К. Сәбит Мұқанов айтыс додасында. // ... тілі мен ... №6, ... Әбдіқалық К. Мектеп оқулығындағы Сәбит Мұқанов шығармалары.
Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2009, №8, ... ... Н. ... ... ... идеялық және
эстетикалық мұрат мәселелері. // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2010, №7, ... ... Н. ... поэмасындағы көркемдік шеберліктері.
Ұлағат. – 2010, №3, 38-45б
14. Жанбатыров А. Аңызды арқау еткен. // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1999,
№8, ... ... Б. ... ... ... ... // Қазақ тілі
мен әдебиеті. – 2007, №9

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
С.Мұқановтың ғылыми зерттеу еңбектері8 бет
С.Мұқановтың ғылыми зерттеулері, еңбектері9 бет
Сәбит Мұқанов 10 бет
Сәбит Мұқанов және эпистолярлық жанр100 бет
Сәбит Мұқанов және әдебиет25 бет
Сәбит Мұқанов өмірі4 бет
Сәбит Мұқанов өмірі мен шығармашылығы3 бет
Сәбит Мұқановтың поэзиясы3 бет
Қазақ әдебиетіндегі эпистолиярлық стиль29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь