Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны


Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
1. Мұхаммед Хайдар Дулати.өмірбаяны
2. «Тарих.и Рашиди» . Хайдар Дулатидің ең басты шығармасы

ІІІ. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
«Тарих-и Рашиди»
Мұхаммед Хайдар Дулати- қазақтың есімі әлемге мәшһүр тұңғыш тарихшы ғалымы, кемеңгер ойшылы, аса дарынды қаламгері, әдебиет зерттеушісі, этнограф.
Ұлы ғалымның әкесі Мұхаммед Хусейн кезінде Моғолстан мемлекетінің билеушісі болған Сұлтан Махмұд ханның туған қарындасы Хуб Нигар ханымға үйленген. Дәлірек айтсақ, Хайдар Дулатидің анасы Хуб Нигар ханым- Моғолстанның әміршісі Жүніс ханның кенже қызы Ал Жүніс ханның тұңғыш қызы Михр Нигар ханым - аты әлемге әйгілі Захириддин Мұхаммед Бабырдың анасы.
Сонымен, Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд өзінің күйеу баласы Мұхаммед Хусейнге Ташкент маңайындағы Оратөбе өңірін сыйға тартады.Міне соңда Ташкент шаһарында 1499жылы ( хикра жыл санауы бойынша- 905 жылы)
Хайдар Дулати - өз заманы үшін жан-жақты әрі аса терең білім алған ғұлама адам. Тарих ғылымы, поэзия, музыка, сәулет өнері, зергерлік салалары бойынша оған дәріс берген ұлы Бабыр, Сұлтан Саид хан сияқты орта ғасырдың аса көрнекті ғұламалары еді.
Хайдар Дулатидің әкесі Мұхаммед Хусейн Шайбани ханның қолынан қаза табады. Әкесі қайтыс болған соң, 1509 жылы Хайдар Дулати сол кезде Кабул уәлаятын билеп тұрған өзінің туған бөлесі Бабыр патшаның қарамағына барады. Ал Бабыр өзінің атақты «Бабыр-наме» атты мемуарлық кітабында Хайдар Дулатидің ақындық талантын, білімділігін, садақ жебесін жасаудағы шеберлігін аса жоғары бағалаған.
Сұлтан Саид хан Қашқар елінің билік тағына отырған кезде, дәлірек айтсақ, 1514жылы ХайдарДулати осында келіп, Қашқар билеушілерінің бірі болады. Сондай-ақ ол ханның мұрагері Әбу ар-Рашидтің ұстаз-тәрбиешісі болып тағайындалады.
Кезінде Хайдар Дулати есімі аса дарынды қолбасшы ретінде мәшһүр болған.
1533 жылы Сұлтан Саид хан қайтыс болады да, оның тағына баласы Әбу ар-Рашид отырады. Жас мұрагер дулат тайпасын жек көріп, қуғынға ұшыратады. Бұған ренжіген Хайдар Дулати алдымен Бадах-шанға, сосын үнді елінің әміршісі Бабырдың баласы Камранға барып, 1539-1540 жылдары Аграда тұратын Бабырдың үлкен ұлы Құмайынмен бірге болады.
Хайдар Дулати 1541 жылы Бабыр ұрпақтарының көмегімен Кашмир елінжаулап алып, сонда дербес мемлекетке өзі жеке дара билік жүргізеді. 1551 жылы Хайдар Дулати сондағы тағы тайпалардың бірімен шайқас кезінде мерт болады.
«Тарих-и Рашиди». «Тарих-и Рашиди» - Хайдар Дулатидің есімін әлемге мәшһүр еткен ең басты шығармасы. Бұл еңбегінде ғалым ХV-ХVІ ғасырларда қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістан аймағында болған аса маңызды тарихи оқиғалар туралы жазады. Сондай-ақ Ауғанстан, Тибет, Үнді елдерінде орыналған кейбір саяси, мәдени, әлеуметтік оқиғаларда қамтылған. Ғалым, қаламгер сол елдерді мекен еткен ру-тайпалардың, халықтардың тарихын, қоғамдық-әлеуметтік өмірін, әдебиетін, мәдениетін, әдет-ғұрпын, салт-санасын зор білгірлікпен жазыпқал-дырған. Бұл еңбектің ең құнарлылығы - Хайдар Дулати өз көзімен көрген аса маңызды оқиғаларды өзінен бұрынғы және өзі өмір сүріп отырған дәуірдегі тарихи құбылыстармен шебер түрде байланыстыра отырып баяндайды.
«Тарих-и Рашиди» - қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Шығыс Түркістан, Ауғанстан, Үндістан, Тибет елдерінің ХV-ХVІ ғасырлардағы тарихын, географиясын, әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші ғалымдар үшін аса құнды, таптырмас деректер көзі болып табылады.
Бұл еңбекте бір кезде ауылы аралас, қойы қоралас болып жатқан күллі халықтарының қоғамдық-әлеуметтік ғұмыры баяндалады. Алайда Хайдар Дулатидің бұл кітабын қазақ халқының төл тарихы, шынайы шежіресі деуге болады. Қазақ тарихы, Хайдар Дулатидің айтуы бойынша, Моғолстан мемлекетінің өмірге келуімен тікелей байланысты. Моғолстан - шығысында Ертіспен, солтүстігінде Балқаш көлімен, батысында - Түркістан және Таш-кент шаһарларымен, оңтүстігінде Қашғариямен шектесіп жатқан ұлан-ғайыр мемлекет еді. Сонау ХІV ғасырдың екінші жартысында Моғолстанның алғашқы хандары Тоғлұқ-Темір мен Ілияс-қожа Мауераннахрды өзіне қарату үшін бірқатар соғыстар жүргізді. Бертін келе осы мемлекетке қарасты, Жетісу жерінің билігі әмір Камараддинге көшті. Бұл кезде Орта Азияның билеушісі Әмір Темір Моғолстан жеріне қайта-қайта шабуыл жасаумен болды. Моғолстанның билеушілері әмір Камараддин дулат, Еңке төре, Қызыр қожа хан және Ақ Орда билеушісі Тоқтамыс хан бас қосып, Әмір Темірге қарсы шықты.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Н Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Атамұра 2005
2. Түркістан газеті №6 14 ақпан сенбі 2007 жыл
3. «Қазақ тарихы» журналы 200 ж. №3, 12-15 бет

4.Егемен Қазақстан газеті. 2006, № 23

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
1. Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны
2. Тарих-и Рашиди - Хайдар Дулатидің ең басты шығармасы

ІІІ. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Мұхаммед Хайдар Дулати
(1499-1551)
Тарих-и Рашиди
Мұхаммед Хайдар Дулати- қазақтың есімі әлемге мәшһүр тұңғыш тарихшы
ғалымы, кемеңгер ойшылы, аса дарынды қаламгері, әдебиет зерттеушісі,
этнограф.
Ұлы ғалымның әкесі Мұхаммед Хусейн кезінде Моғолстан мемлекетінің
билеушісі болған Сұлтан Махмұд ханның туған қарындасы Хуб Нигар ханымға
үйленген. Дәлірек айтсақ, Хайдар Дулатидің анасы Хуб Нигар ханым-
Моғолстанның әміршісі Жүніс ханның кенже қызы Ал Жүніс ханның тұңғыш қызы
Михр Нигар ханым - аты әлемге әйгілі Захириддин Мұхаммед Бабырдың анасы.
Сонымен, Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд өзінің күйеу баласы
Мұхаммед Хусейнге Ташкент маңайындағы Оратөбе өңірін сыйға тартады.Міне
соңда Ташкент шаһарында 1499жылы ( хикра жыл санауы бойынша- 905 жылы)
Хайдар Дулати - өз заманы үшін жан-жақты әрі аса терең білім
алған ғұлама адам. Тарих ғылымы, поэзия, музыка, сәулет өнері, зергерлік
салалары бойынша оған дәріс берген ұлы Бабыр, Сұлтан Саид хан сияқты орта
ғасырдың аса көрнекті ғұламалары еді.
Хайдар Дулатидің әкесі Мұхаммед Хусейн Шайбани ханның қолынан қаза
табады. Әкесі қайтыс болған соң, 1509 жылы Хайдар Дулати сол кезде Кабул
уәлаятын билеп тұрған өзінің туған бөлесі Бабыр патшаның қарамағына барады.
Ал Бабыр өзінің атақты Бабыр-наме атты мемуарлық кітабында Хайдар
Дулатидің ақындық талантын, білімділігін, садақ жебесін жасаудағы
шеберлігін аса жоғары бағалаған.
Сұлтан Саид хан Қашқар елінің билік тағына отырған кезде, дәлірек
айтсақ, 1514жылы ХайдарДулати осында келіп, Қашқар билеушілерінің бірі
болады. Сондай-ақ ол ханның мұрагері Әбу ар-Рашидтің ұстаз-тәрбиешісі болып
тағайындалады.
Кезінде Хайдар Дулати есімі аса дарынды қолбасшы ретінде мәшһүр
болған.
1533 жылы Сұлтан Саид хан қайтыс болады да, оның тағына баласы Әбу
ар-Рашид отырады. Жас мұрагер дулат тайпасын жек көріп, қуғынға ұшыратады.
Бұған ренжіген Хайдар Дулати алдымен Бадах-шанға, сосын үнді елінің
әміршісі Бабырдың баласы Камранға барып, 1539-1540 жылдары Аграда тұратын
Бабырдың үлкен ұлы Құмайынмен бірге болады.
Хайдар Дулати 1541 жылы Бабыр ұрпақтарының көмегімен Кашмир елінжаулап
алып, сонда дербес мемлекетке өзі жеке дара билік жүргізеді. 1551 жылы
Хайдар Дулати сондағы тағы тайпалардың бірімен шайқас кезінде мерт болады.
Тарих-и Рашиди. Тарих-и Рашиди - Хайдар Дулатидің есімін әлемге
мәшһүр еткен ең басты шығармасы. Бұл еңбегінде ғалым ХV-ХVІ ғасырларда
қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістан аймағында болған
аса маңызды тарихи оқиғалар туралы жазады. Сондай-ақ Ауғанстан, Тибет, Үнді
елдерінде орыналған кейбір саяси, мәдени, әлеуметтік оқиғаларда қамтылған.
Ғалым, қаламгер сол елдерді мекен еткен ру-тайпалардың, халықтардың
тарихын, қоғамдық-әлеуметтік өмірін, әдебиетін, мәдениетін, әдет-ғұрпын,
салт-санасын зор білгірлікпен жазыпқал-дырған. Бұл еңбектің ең құнарлылығы
- Хайдар Дулати өз көзімен көрген аса маңызды оқиғаларды өзінен бұрынғы
және өзі өмір сүріп отырған дәуірдегі тарихи құбылыстармен шебер түрде
байланыстыра отырып баяндайды.
Тарих-и Рашиди - қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Шығыс Түркістан,
Ауғанстан, Үндістан, Тибет елдерінің ХV-ХVІ ғасырлардағы тарихын,
географиясын, әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші ғалымдар үшін аса құнды,
таптырмас деректер көзі болып табылады.
Бұл еңбекте бір кезде ауылы аралас, қойы қоралас болып жатқан күллі
халықтарының қоғамдық-әлеуметтік ғұмыры баяндалады. Алайда Хайдар Дулатидің
бұл кітабын қазақ халқының төл тарихы, шынайы шежіресі деуге болады. Қазақ
тарихы, Хайдар Дулатидің айтуы бойынша, Моғолстан мемлекетінің өмірге
келуімен тікелей байланысты. Моғолстан - шығысында Ертіспен, солтүстігінде
Балқаш көлімен, батысында - Түркістан және Таш-кент шаһарларымен,
оңтүстігінде Қашғариямен шектесіп жатқан ұлан-ғайыр мемлекет еді. Сонау ХІV
ғасырдың екінші жартысында Моғолстанның алғашқы хандары Тоғлұқ-Темір мен
Ілияс-қожа Мауераннахрды өзіне қарату үшін бірқатар соғыстар жүргізді.
Бертін келе осы мемлекетке қарасты, Жетісу жерінің билігі әмір Камараддинге
көшті. Бұл кезде Орта Азияның билеушісі Әмір Темір Моғолстан жеріне қайта-
қайта шабуыл жасаумен болды. Моғолстанның билеушілері әмір Камараддин
дулат, Еңке төре, Қызыр қожа хан және Ақ Орда билеушісі Тоқтамыс хан бас
қосып, Әмір Темірге қарсы шықты.
Он бесінші ғасырдың екінші жартысында мемлекеттің ішкі
қайшылықтары күшейіп, қазақтың көптеген ру-тайпалары Дешті Қыпшақты тастап
кетті. Олар Жетісуға қоныс аударған еді. Бұларды Шу өңіріне қазақтың
алғашқы хандары саналатын Жәнібек пен Керей бастап барып еді. Моғолстан
ханы Есенбұға көшіп келген қазақтарға негізінен Шу өзені, Қаратау маңайынан
қоныс берді. Ал Жәнібек пен Керей бұл кезде Жетісуда қазақ хандығын құрды.
Сөйтіп, Хайдар Дулатидің Тарих-и Рашиди еңбегінде қазақтың алғашқы
хандары және олардың көрші елдермен қарым-қатынасы кең көлемде сөз болады.
Сондай-ақ мұнда Керей ханның баласы -Бұрындық хан, Жәнібек ханның баласы -
Қасым хан, т. б. туралы құнды деректер бар.
Хайдар Дулати қазақ халқының этникалық құрамына енген ру-тай-палар жайында
егжей-тегжейлі жаза келіп, тайпалық тартыстардың тарихта сан рет қанды
қақтығыстарға соқтырғанын, ел ішіндегі ала-уыздықты сыртқы жаулар алай
пайдаланып кеткенін нақты деректер негізінде әңгімелейді.
Хайдар Дулати тарихшы ғалым ғана емес, ол сонымен бірге аса
дарынды жазушы, ақын. Сол себепті ол Тарих-и Рашидиді көркем сөз зергері
ретінде жазып шыққан. Қаламгер өз көзімен көрген оқиғаларды аса дарынды
суреткерге ғана тән шеберлікпен бейнелеп көрсетеді.
Міне, соның нәтижесінде Тарих-и Рашиди ресми тарихтан гөрі, көркем
шежіре дәстүрімен жазылған шығармаға көбірек ұқсайды. Жалпы Хайдар Дулати
өмір сүрген дәуірде оқыған зиялылар арасында шежіре жазу салты кең тараған
еді. Әйтсе де Хайдар Дулати жазған шежіре ғылыми жағынан да, көркем сөз
өнері тұрғысынан да өзгелерден шоқтығы биік туынды болатын.
Қазақта шежіре айту мен жазудың қалыптасқан мақамы,стилі, тәсілі бар.Хайдар
Дулати қазақ қауымның тұрмыс-тіршілігін, салт-санасын, әдет-ғұрпын
бейнелеитін тұстарда осы дәстүрді сақтайтын сияқты. Мәселен, Тарих-и
Рашидиде қазақ даласының билеушісі Қасым ханның алыстан қонақ болып келген
Сұлтан Саид ханды қалай қарсы алғанын бейнелейтін көрініс бар. Мұнда Қасым
хан өзінің құрметті қонағына қарата айтатын монолог берілген. Бұл монолог-
сөз ішкі логикалық ұйқасқа құрылған ақ өлең түрінде болып келеді. Қасым хан
сөзінің тындаушысына тигізетін эмоциялық әсері күшті екенін аңғару қиын
емес. Қасымхан сонда сөйледі: Біз дала халқымыз, бұл жерде қымбат бұйымдар
мен тағамдар жоқ. Ең қымбат байлығымыз - жылқы және ең дәмді тамағымыз -
оның еті әрі ең сүйкімді сусынымыз - оның қымызы мен одан дайындалатын
тағамдар.
Біздің өлкемізде бау-бақша мен зәулім үйлер жоқ. Серуендейтін
жеріміз- малдың жайлауы, сонда барып бәріміз бірге бой жазып, сайран салып,
жылқыларды қызыктаймыз, - деді. Хан мына екі сәйгүліктей екі жылқыны
ешқашан көрмегенін талай рет әңгімеледі.
Бірде Қасым хан: Ел - жылқының күш-қуатына қарай тіршілік етеді. Менде осы
екі арғымақтан басқа өзіме лайық сенімді ат жоқ. Сондықтан екеуін бірдей
сізге тарту ете алмаймын. Енді сіз қадірлі қонағым болгандықтан, екеуінің
бірін тандап, қабыл алыңыз, -деді. Ол әрқайсысын жеке-жеке сипаттап шықты.
[Саид] хан біреуін алды. Ол арғымақтыңаты – Оғылан Түрік еді. Шынында да,
ондай арғымақ бұдан кейін туған жоқ. Қасым хан тағы бірнеше атты сол
үйірден таңдап, алдына тартты (80, 309).
Хайдар Дулатидің бірқатар елдерге жасаған саяхаттары да осы еңбекте
тартымды түрде баяндалған. Тарих-и Рашиди - қызықты оқиғаларға, ғажайып
көріністерге аса бай еңбек. Мәселен, қаламгер Тибет елінің табиғатын
сүйсіне суреттеп, сондағы алтын өндіру кендері туралы қызықты хикаялар
айтады.
Осы Тибет сапарында ол жол-жөнекей көптеген қиындықтарға душар
болып, қыры гүл жайнаған Бадахшанға зорға жетеді. Бұл сапарда ол жанындағы
жеті жүз адамынан айрылады. Жан төзгісіз жол азабынан соң Бадахшан оған
жұмақтай көрінеді. Сонда Хайдар Дулатидің жазған мынадай бір өлеңі бар
екен:
Бір сәтке де жаным сенсіз жай таппас,
Маған деген мейріміңде шек болмас.
Әр тал шашым сөйлеп кетсе тіл бітіп,
Алғысымның мыңнан бірін айта алмас.
Хайдар Дулати өз дәуірінің белгілі ақыны болған. Жыр қадірін жетік білетін
атақты Бабыр патша кезінде Хайдар Дулатидің ақындық дарынын аса жоғары
бағаланған. Жиын-тойларда Дулатидің лирикалық өлеңдерін әуенге салып айтады
екен.
Ақын өлеңдерінің негізгі идеясы- адамгершілік, сүйіспеншілік,достыққа
адалдық болып келеді.
Ол өз өмірінде әлемнің көп жерлерін аралап, талай-талай тарихи
оқиғаларға куә болған. Тағдыр тауқыметін көп көрген ақын кезінде ел
аралаған кезбе-саяхатшы да, Кашмир тағында отырған хан да болған. Сол
себепті ол мына жалған дүниенің өткінші екенін, адам өмірінің құбылмалы
болатынын, қашанда жақсылық пен жамандық өзара шайқасып жататынын
өзгелерден гөрі тереңірек пайымдаған.
Ақынның философиялық ой-толғамдарын төмендегі жырларынан аңғару
қиын емес:
Бүкіл әлем бірден ғайып ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірбаяны
Мұхаммед Хайдар Дулати заманы
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ
Мұхаммед Хайдар Дулати еңбектері
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы
Мұхаммед Хайдар Дулати “Тарихи-Рашиди” атты еңбегі
Мырза Хайдар Дулати
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам мәселесін философиялық тұрғыдан талдау
Мұхаммед Хайдар Дулати тәрбие және еңбек тәрбиесі туралы
Мұхаммед Хайдар Дулати тәрбие және еңбек тәрбиесі туралы (1499-1551)
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь